Creator/Author:Κορασίδου, Μαρία
 
Title:The Athens Poor and their Healers
 
Subtitle:Nineteenth-Century Poverty and Philanthropy in the Greek Capital
 
Title of Series:Historical Archive of Greek Youth
 
Nr. within series:29
 
Place of Publication:Athens
 
Publisher:General Secretariat for Youth
 
Date of Publication:1995
 
Pagination:263
 
Nr. of vol.:1 volume
 
Language:Greek
 
Subject:Mentalities and Behaviour
 
Social integration
 
Spatial coverage:Athens, Greece
 
Temporal coverage:19ος αι.
 
Description:Ce livre suit les tentatives déployées depuis les premières années post-révolutionnaires et tout au long du XIXe siècle afin qu’ elle soit résolue la question de la mendicité et de la pauvreté dans le cadre de l’ état indépendant grec. Les transformations sociales qui ont suivi la Révolution Nationale de 1821, les bouleversements et les désordres que celle-ci a entraînés à la vie des combattants et de leurs familles, ainsi qu’ à la vie des familles des combattants morts pendant les batailles, ont créé une nouvelle situation pour la large majorité des derniers. Un nombre considérable d’ eux se sont soudainement et notamment après la dissolution des corps irréguliers de la Révolution trouvés sans occupation, sans domicile et terre, démunis de tout moyen de subsistance, à la merci du nouveau pouvoir politique qui s’ est mis en place. Ces ex-combattants déshérités et leurs familles ainsi que les familles des combattants morts vont constituer le noyau de la nouvelle catégorie sociale des misérables mendiants et des pauvres qui après 1834 affluaient à Athènes et face à laquelle les pouvoirs publics des premières années post-révolutionnaires vont adopter une nouvelle attitude politique. Malgré les mesures de caractère militaire et de distribution d’ une partie des terres nationales que le gouvernement a prises afin d’ apaiser le mécontentement des combattants inactifs, le problème social important des nombreux combattants déshérités va continuer de rester ouvert pour le pouvoir politique de l’ état grec. Dans le cadre de la formation de la société grecque de la capitale, où la rupture avec ses racines traditionnelles conduit à une occidentalisation de plus en plus accélerée de la vie quotidienne, la présence des mendiants qui s’ attroupent en «hordes» à la rue de Pirée et errent dans le bazar et les rues d’ Athènes, il est fort contestable dans quelle mesure peut coexister avec celle des grecs «européanisés» qui sont porteurs d’ idées, de valeurs, de modes de vie, de nouveau modèle de comportement social et de relations sociales bourgeoises. Or, au sein de cette société athénienne où les bourgeois et petits bourgeois veulent se débarasser vite de leur passé, pour ressembler aux «élégants des grandes capitales», comment pourrait être toleré le spectacle de la misère ambulante incarnée par les mendiants? L’ action du pouvoir central pour faire face au phénomène de la mendicité va s’ orienter vers deux directions. Le couple répression-assistance constitue la clé pour comprendre les tentatives deployées durant les premières décennies post-révolutionnaires afin de restreindre le nombre des mendiants. D’ une part au moyen d’ un arsenal istitutionnel et par la mise en application de mesures administratives et policières concrètes, et d’ autre part, notamment à travers l’ assistance qui prendra la forme de l’ allocation de secours financiers, le gouvernement va entreprendre l’ effacement du phénomène de la mendicité. Mais en agissant soit de l’ une soit de l’ autre manière, le pouvoir central va inaugurer une politique d’ exclusion sociale des mendiants et pauvres et il va contribuer à la création d’ une catégorie différente de citoyens. Mais cette intervention publique connaît une limite. L’ apparition brutale du choléra qui s’ est abattue en 1854 sur la ville d’ Athènes et du Pirée et qui a décimé leur population pauvre, a prouvé plus clairement que jamais et fut révélatrice de l’ inexistence essentielle d’ un système d’ assistance publique organisé et efficace pour les pauvres de la capitale. L’ incapacité des pouvoirs publics et des services médicaux de leur offrir du secours durant l’ épidémie, a fait émerger le caractère éphemère et périlleux de leur existence. Elle a montré combien ceux-ci étaient exposés, sans défense, aux épidémies, combien la pauvreté se payait de mort. L’ épidémie du choléra fut le moment critique qui a marqué un tournant dans la manière dont la société grecque percevait jusqu’ alors ses pauvres. Devant l’ incapacité manifeste des pouvoirs publics de prendre soin des indigents, l’ initiative privée va commencer à se mobiliser et dans les années qui vont suivre va tracer de manière beaucoup plus organisée et systématique le terrain de son action. De nouveaux acteurs et actrices entrent désormais en scène pour assurer le relais dans la gestion de la question sociale des déshérités: Ce sont des gens instruits issus des couches moyennes de la capitale, des «civilisés» qui vont s’ engager dans la lutte contre la «barbarie», qu’ ils verront s’ incarner sur le visage des pauvres de la capitale. Malgré toutes les tentatives répressives déployées par le pouvoir central, durant les premières décennies post-révolutionnaires, afin de limiter le nombre des mendiants, ceux-ci persisteront à parcourir les rues de la capitale même dans la seconde moitié du XIXe siècle. Mais parallèlement à la persistance de la mendicité, d’ autres foyers de pauvreté se multiplient, et la présence des pauvres dans le paysage social d’ Athènes du dernier quart du XIXe siècle devient une réalité quotidienne. Les premiers noyaux d’ ouvriers et d’ ouvrières, formés de population d’ origine insulaire ou de villages montagneux font leur apparition à partir de 1870. La capitale grecque connaît une augmentation considérable du nombre de ses ouvriers et domestiques des deux sexes. La présence de toute cette population incertaine et flottante, mal insérée dans la ville, qui menait une vie à la limite de la subsistance, dans des conditions déplorables, à l’ encontre des «civilités», des règles et des codes sociaux imposés par les couches moyennes de la capitale, s’ interposait comme un sérieux obstacle à la recherche, de la part justement de ces couches, d’ un mode de vie «européen» qui aurait élevé la société grecque au rang des sociétés «civilisées» occidentales. Aux yeux des gens instruits, tout ce monde différent «vivant à l’ écart des gens civilisés», venait contester sérieusement les valeurs constitutives de l’ édifice social et culturel dominant que les couches moyennes d’ Athènes considéraient comme l’ expression de la civilisation même. Ainsi, les bourgeois qui «voudraient maintenir les barrières vers le bas et voir s’ ouvrir les portes vers le haut,vont s’ engager dans une action de défense de cet édifice. «La prise de conscience que tous les chemins de la déviance et de la mendicité s’ originent au domicile du pauvre», va renforcer la conviction des couches moyennes que la présence des pauvres constitue un danger et une menace contre l’ ordre établi, et va par conséquent légitimer leur intervention dans la vie des déshérités d’ Athènes. Dans un contexte social et politique caractérisé par l’ urbanisation accelérée de la capitale, le développement industriel et la recherche de nouvelles solutions à la question nationale, l’ intervention des couches moyennes dans le but de prendre en charge et de gérer la vie de la population pauvre d’ Athènes, va se manifester à travers la création des associations et sociétés philanthropiques et le développement d’ initiatives qui sont à l’ origine de la fondation de nombreuses institutions destinées à assurer la protection physique et morale des pauvres d’ Athènes. Deux semblent être les raisons fondamentales qui ont rendu possible et ont permis le développement de l’ activité philanthropique de la seconde moitié du XIXe siècle. Tout d’ abord, l’ inexistence presque complète d’ une politique sociale organisée de la part de l’ état grec dans le domaine de l’ assistance de la population pauvre. La deuxième raison fondamentale qui a favorisé le développement de l’ action philanthropique fut l’ absence d’ un mouvement socialiste fort, ainsi que d’ un mouvement ouvrier organisé sur la base de la défense de ses propres intérêts. Fait, qui traduit la force limitée de la classe ouvrière du pays pendant le XIXe siècle mais qui sans doute, est en rapport avec sa faiblesse numérique due à l’ industrialisation limitée du pays. Or, ce vide que laisse l’ absence d’ intervention étatique et ouvrière dans le domaine de l’ assistance, vient combler l’ activité philanthropique privée. L’ activité philanthropique, ayant comme objectif principal la moralisation des pauvres, va s’ adonner à l’ oeuvre de la transmission des valeurs et comportements sociaux dominants pour empêcher la misère de devenir dangereuse pour l’ ordre social et pour obtenir ainsi la pacification de la société. Dans son entreprise d’ intégration et de contrôle social de la population pauvre, l’ activité philanthropique apparaît comme un collaborateur privilégié et nécessaire des pouvoirs publics qui non seulement ne vont pas s’ opposer au développement de cette activité, mais étant eux-mêmes dans l’ incapacité de créer d’ institutions d’ assistance, vont offrir toute aide possible afin de faciliter son élargissement. Mais l’ activité philanthropique ne pourrait connaître l’ étendue qu’ elle a connu sans la contribution financière des grecs bourgeois de la diaspora. Ce sont eux qui ont constitué la plus importante source de financement des établissements philanthropiques à Athènes. C’ est grâce à leurs donations et à leurs legs que la fondation et le fonctionnement de ces établissements a pu être assuré. Toutefois, si les bienfaiteurs contribuent au financement des établissements philanthropiques, toute l’ oeuvre de l’ organisation de l’ activité philanthropique appartient à une catégorie de gens issus des couches moyennes d’ Athènes. Les gens qui ont organisé, animé énergiquement et géré toute l’ activité philanthropique faisaient partie d’ une catégorie de gens instruits issus de ces couches qui, soit dominaient déjà dans l’ univers social et culturel de l’ époque, soit allaient dominer dans celui-ci dans les années qui allaient suivre. Dans la pensée philanthropique de l’ époque, ainsi que dans la majorité du monde intellectuel, l’ idée que «la différence des situations sociales est une des plus grandes lois par lesquelles la providence divine a doté l’ humanité sur la terre», fait un large écho et constitue le fondement de toute problématique «libérale» qui cherche à apporter une réponse à la question des pauvres. C’ est à partir de telles considérations transcendantes, qui légitiment la différence sociale comme expression de la volonté divine, qu’ on s’ oppose aux théories égalitaires qui fleurissent en Europe occidentale pendant la même période et dont le retentissement arrive aussi en Grèce, sans pouvoir pour autant formuler une réponse cohérente à la question de la pauvreté. Dans sa tentative d’ expliquer le phénomène social de la pauvreté, la pensée sociale «libérale» emprunte la terminologie et les concepts médicaux et fait usage d’ eux pour formuler ses propres considérations. Ainsi, la pauvreté est assimilée à la maladie. Elle est présentée comme un état pathologique qui a besoin de thérapie. Mais avant d’ entreprendre l’ application de la thérapie, il est nécessaire de procéder attentivement au «diagnostic» exact de la condition du pauvre. Le diagnostic constitue le préalable nécessaire, «le premier principe de la thérapie saine» et consiste à la connaissance de la véritable situation du pauvre ainsi que des causes se sa pauvreté. Il est alors indispensable de faire, avant tout, la distinction entre ceux qui peuvent travailler mais ne le veulent pas, et les autres, qui sont incapables de travailler, soit circonstantiellement, soit en permanence. Il convient de noter sur ce point l’ influence sans doute certaine que la pensée sociale française exerce sur les intellectuels grecs. L’ évocation fréquente par ces derniers du nom de Gérando, qui fut l’ introducteur de l’ enquête au domicile du pauvre comme technique de distinction entre l’ «indigence factice» et la «pauvreté véritable», en témoigne. L’ activité philanthropique va se tourner vers les enfants et les femmes, considérés comme les membres les plus faibles et sans défense de la population pauvre de la capitale. Ce sont eux qui vont constituer la cible privilégiée de l’ activité philanthropique qui se développe à Athènes pendant la seconde moitié du XIXe siècle. Si dans le discours de l’ époque, les enfants représentaient la source de la richesse nationale, un potentiel humain irremplaçable, l’ incarnation d’ un avenir meilleur, la possibilité du progrès social, si leur vie constituait un bien précieux qu’ il fallait à tout prix conserver, comment pourrait-il être autrement pour les enfants déshérités? Les enfants pauvres ne représentaient-ils pas par excellence l’ image de la fragilité et de la faiblesse des êtres sans moyens de défense et de protection, image sur laquelle tendait à se fonder l’ édifice familial? Ce nouveau souci de l’ enfance pauvre découle incontestablement de la valorisation plus générale de l’ enfance et de l’ accroissement du sentiment familial, qui deviennent des valeurs déterminantes dans l’ univers idéologique de l’ époque. L’ importance croissante accordée aux enfants de la part d’ une société qui reposait sur eux toutes ses attentes et tous ses futurs espoirs, allait aussi produire une nouvelle attitude à l’ égard de l’ enfance pauvre. D’ autre part, si la pauvreté était perçue comme une «maladie dangereuse», une «fauve» qui risquait de «dévorer l’ arbre du bonheur social», la prévention de la contagion de ce «fléau», ainsi que l’ engagement dans la lutte pour sa guérison depuis la manifestation de ses tous premiers symptômes, devenaient alors des nécessités impératives, en vue de maintenir la santé sociale. On verra alors les philanthropes s’ engager dans une entreprise de défense et d’ extension des valeurs familiales, en vue que celles-ci deviennent des valeurs universelles appliquées à l’ ensemble de la société grecque. Ayant trouvé dans la vie familiale le cadre protecteur, dans lequel ils pourraient se sentir en sécurité face à l’ hostilité et la menace de l’ espace public, les philanthropes vont tenter de créer des institutions substitutives là où ce cadre protecteur est totalement absent, ou leur parait «défaillant». Jugeant que les enfants pauvres sont soumis à une surveillance insuffisante de la part de leur famille, que celle-ci se trouve dans l’ impuissance d’ accomplir les devoirs de protection, de moralisation et d’ éducation de ses enfants, ils vont se substituer aux parents «naturels» et essayer d’ offrir l’ illusion d’ une ambiance familiale à l’ intérieur de l’ espace institutionnel des établissements de l’ enfance pauvre. Les nouveaux établissements philanthropiques qui sont mis en place, «ces endroits visibles où l’ on cache ceux que la société préfère oublier pour rendre vivable son environnement», vont constituer des centres d’ assistance, de rééducation et d’ apprentissage professionnel, où les enfants abandonnés, les orphelins, les enfants mendiants et vagabonds trouveront du refuge depuis leur berceau jusqu’ à leur adolescence. Aux yeux des philanthropes, ces enfants sans moyens de défense, sans repères, ces enfants qui, avant tout, incarnent «la crainte d’ un désordre futur», doivent être pris en charge, être soignés et éduqués, pour devenir ainsi les meilleurs missionnaires d’ une entreprise de fixation de la population pauvre et de redressement du foyer populaire. Fixer le sort des enfants déshérités et à ce moyen assurer l’ ordre public, constitue sans doute l’ objectif prioritaire de l’ entreprise philanthropique. Objectif qui montre toute la mesure de son importance et utilité sociale. Le premier pas dans l’ opération philanthropique sera la sauvegarde des enfants trouvés au nombre gandissant au cours des dernières décennies du XIXe siècle. L’ Hôpital Municipal des enfants trouvés, fondé à Athènes en 1859, allait s’ adonner à un effort permanent contre la mortalité excessivement élevée qui décimait ces pauvres existences. Mais si le maintien en vie des «surplus sociaux» nécessitait sûrement une dépense sociale importante, celle-ci allait être amortie par le travail que les enfants abandonnés fourniraient dans l’ avenir, tant comme main-d’ oeuvre nécessaire et bien adaptée aux besoins naissants de l’ industrie et de l’ artisanat grec, que comme personnel destiné à offrir ses services aux familles aisées des couches moyennes d’ Athènes. C’ est à ce même but qu’ ont tenté d’ oeuvrer l’ Orphelinat des garçons Hatjikonstas, fondé à Athènes en 1856 et l’ Orphelinat des filles Amalieion, fondé en 1855. Le fonctionnement de ces deux établissements est soumis à des prescriptions disciplinaires qui sont révélatrices de la conception pédagogique de l’ époque, appliquée à l’ éducation des enfants: Moraliser et rendre dociles les enfants, afin d’ assurer la continuité familiale, la cohésion sociale et le maintien de l’ ordre établi. Si une telle conception s’ applique en effet à l’ éducation tant familiale que scolaire des enfants des couches moyennes, les deux Orphelinats vont constituer un terrain encore plus favorable pour la mise en application de cette conception. A la différence que dans l’ espace des établissements, l’ application de cette conception pédagogique vise «de substituer à l’ éducation à la fois pratique et particulière du milieu (des enfants pauvres) une éducation uniforme, sophistiquée, universelle et rationnelle à la production». En effet, si l’ instruction élémentaire ainsi que l’ éducation morale des enfants pauvres constituent des dimensions importantes de l’ oeuvre philanthropique qui s’ accomplit dans les deux Orphelinats, il semble pourtant, que c’ est au moyen de la mise au travail des enfants pauvres que les philanthropes cherchent à obtenir leur intégration sociale. Si les deux Orphelinats représentent les endroits se substituant à la fois à la famille et à l’ école primaire, ils tentent avant tout d’ être des lieux d’ entretien et d’ exercice pratique de la force productive des petits êtres déshérités. Ainsi, l’ acquisition des connaissances élémentaires appropriées à la condition des enfants pauvres devient certes nécessaire. L’ adoption de leur part des habitudes de l’ ordre, de la docilité, de l’ application constituent incontestablement la preuve de la bonne éducation qu’ ils ont reçue. Mais c’ est surtout l’ apprentissage et l’ exercice d’ un métier et l’ attachement des enfants au trvail, qui peut rendre compte de la réussite de l’ oeuvre philanthropique. Le travail, en maintenant la discipline fixe l’ enfant pauvre et empêche la transformation de sa force indisciplinée en danger social réel. Il constitue par conséquent le meilleur moyen de sa moralisation. C’ est à l’ aide de ce moyen que les philanthropes pensaient lutter contre la paresse, l’ oisivité, la mendicité et le vagabondage des enfants. A travers leur mise au travail, ils croyaient qu’ il serait possible de fixer le sort des enfants pauvres, de freiner leurs fuites et déviations, de les rendre enfin à la famille. C’ est dans ce sens, qu’ on peut relativiser l’ innovation sociale qu’ a constitué l’ introduction et l’ organisation de l’ enseignement professionnel dans les Orphelinats. Ce fait, à savoir que les philanthropes ont tenté par tous les moyens de faire enraciner chez les enfants pauvres l’ idée du travail comme valeur suprême, s’ avère aussi au regard de l’ initiative prise par l’ «Association Littéraire Parnassos» de fonder en 1872 l’ Ecole des enfants indigents. Ayant à faire à des enfants et à des adolescents qui travaillaient déjà en tant que cireurs de chaussures, vendeurs de journaux, domestiques, cordonniers, forgerons, tailleurs, charpentiers etc., les fondateurs de l’ école ne se sont pas opposés au principe même du travail des enfants et n’ ont pas songé à proposer des restrictions quant à l’ âge d’ admission des enfants au travail. Pourtant, ils se sont opposés et ont tenté d’ alléger les formes les plus scandaleuses, les plus dures et inhumaines du travail des enfants. Mais ce qu’ ils ont surtout cherché à réussir à travers l’ éducation morale et le développement de l’ esprit d’ épargne chez les enfants pauvres, était de transformer ces enfants à des adultes laborieux, disciplinés et économes. C’ est ainsi qu’ ils croyaient diminuer les différences sociales, effacer la «haine» des enfants pauvres envers les riches et les réconcilier avec la société. Dans la conjoncture des années 1870-1880 caractérisée par l’ effervescence de la question natinale, l’ urbanisation accélerée d’ Athènes, le développement industriel et l’ apparition des premiers noyaux d’ ouvriers et d’ ouvrières, les défenseurs de la modernisation de la société grecque apellent les femmes à laisser de côté leur vie frivole et, en suivant l’ exemple des femmes européennes qui s’ adonnent à une activité philanthropique intense en créant des associations, des sociétés et des établissements, à entreprendre la guérison «d’ une société diversement malade», à prouver qu’ elles sont des «instruments de civilisation». Cette tâche devenait d’ autant plus urgente dans la mesure où, pendant cette période devant l’ absence d’ une politique sociale organisée de la part de l’ état grec, la protection sociale de la population pauvre était prise en charge par l’ activité philanthropique privée. Mais ce n’est pas seulement l’ appel des défenseurs de la modernisation de l’ époque qui va pousser les femmes à se mobiliser socialement. Comme le souligne Eléni Varikas, «le poids donné sur le potentiel rédempteur de la Femme en tant que Mère, fournissait une légitimation idéologique au désir des femmes d’ étendre leur «propre sphère» dans le domaine de l’ action publique». Ainsi, si le discours idéologique de l’ époque voulait voir dans l’ accomplissement des devoirs domestiques des femmes, l’ expression de leur «vocation naturelle», de même, l’ idée que «la charité émane de la sensibilité naturelle des femmes», que celle-ci est «une vertu féminine commune rencontrée partout», se répand de plus en plus. La figure de la femme philanthrope devient l’ équivalent de l’ image de la mère-éducatrice de ses enfants à l’ intérieur de son foyer. Ces mêmes qualités d’ «amour», de «tendresse», de «sensibilité», de «dévouement», d’ «abnégation» et de «sacrifice» qui prédisposent les femmes à devenir les «anges-gardiens» du foyer et les éducatrices compétentes de leurs enfants, peuvent les transformer en même temps en «anges gardiens des déshérités». Si les femmes, érigées en principales responsables de la marche morale de la société, assurent cette fonction à travers la transmission des valeurs morales, religieuses et patriotiques à leurs enfants, d’ une manière analogue, elles doivent les «étendre à un cercle plus large aussi, aux pauvres et aux nécessiteux». A travers les nombreuses initiatives féminines orientées vers la population pauvre de la capitale dans les dernières décennies du XIXe siècle, les femmes viennent tracer un important terrain d’ action sociale en dehors de leur foyer à l’ intérieur du champ large de l’ activité philanthropique de leur époque. Mais le terrain sur lequel elles vont se courber en montrant un intérêt particulier, et vont déployer leur force et leur énergie avec plus d’ enthousiasme sera tracé à travers leur activité philanthropique qui s’ adresse aux femmes et aux filles du «peuple»: Ouvrières, domestiques, ménagères des familles pauvres vont constituer la cible privilégiée, le terrain spécifique, sur lequel de manière exclusive va s’ exprimer l’ intervention féminine. La fondation de l’ Orphelinat des jeunes filles Amalieion en 1855, par la «Société Philanthropique de Dames» fut sans doute la premièere initiative qui a inauguré l’ activité philanthropique des femmes à Athènes. L’ émergence, la multiplication, la diversité et l’ ampleur des initiatives féminines dans les dernières décennies du XIXe siècle, allaient permettre aux femmes non seulement de rendre visible leur présence sur le champ philanthropique, mais bien plus de tenter de l’ imprégner de ces vertus et valeurs qui étaient censées être «propres» à leur sexe. Si, d’ après les philanthropes, les enfants représentaient les meilleurs «missionnaires» de fixation de la population pauvre, s’ il était censé que leur mise au travail et leur moralisation constituaient les meilleures garanties du maintien de l’ ordre social établi et de leur rattachement à la famille, d’ après les femmes philanthropes, les femmes du «pauple» allaient beaucoup plus «naturellement» s’ ériger en piliers principaux du foyer populaire et en grandes responsbles de l’ unité et de la cohérence de la famille au sein des couches populaires. En travaillant pour le «redressement» du foyer populaire, les femmes philanthropes ont conscience du fait qu’ elles contribuent à une entreprise plus générale, qui vise à limiter la misère et à combattre l’ abandon, la mendicité et le vagabondage des enfants. A leurs yeux, la transformation des femmes pauvres en instruments de «civilisation» dans les classes pauvres, constituait le meilleur antidote contre la prétendue dangerosité de cette population. Si les établissements destinés à prendre en charge l’ enfance pauvre, à lui assurer assistance et éducation, jouaient un rôle de substitution de sa famille d’ origine, d’ une manière analogue, dans la tentative des femmes philanthropes d’ assurer de la protection, du travail et de l’ éducation aux femmes pauvres, se dessine leur transformation en «mères de substitution». L’ exercice de leur «maternité morale» va s’ exprimer à travers la fondation en 1872 de l’ «Ouvroir des Femmes indigentes» par l’ «Association des Dames pour l’ éducation féminine, ainsi qu’ à travers la création en 1889 de l’ «Ecole du Dimanche des femmes et des filles pauvres» et en 1892 de l’ «Asile des ouvrières et domestiques», à l’ initiative de Kallirroi Parren, de ses collaboratrices du Journal des Dames et d’ autres athèniennes qui participaient énergiquement à l’ activité philanthropique de leur temps. Issues des familles de la bourgeoisie riche de la diaspora installée dans la capitale de l’ état néo-hellénique, ou encore en nombre croissant des couches moyennes et petites bourgeoises d’ Athènes, les femmes philanthropes allaient monter en première ligne du combat de régénération morale et matérielle des femmes défavorisées.
 
License:This book in every digital format (PDF, GIF, HTML) is distributed under Creative Commons Attribution - NonCommercial Licence Greece 3.0
 
The book in PDF:Download PDF 6.34 Mb
 
Visible pages: 12-31 από: 266
-20
Current page:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/12.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Στη μελέτη αυτής της νέας μορφής παρέμβασης, που αναδύεται στην Αθήνα, στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, και που οι ίδιοι οι φορείς της αποκαλούν "φιλανθρωπία", θέλησα να επικεντρώσω την προσοχή μου.

Συγκεκριμένα, επέλεξα να εξετάσω τη φιλανθρωπική δραστηριότητα που αναπτύσσεται κυρίως μέσω συλλόγων και εταιρειών, οι οποίοι αναλαμβάνουν την πρωτοβουλία για τη δημιουργία θεσμών και έργων, με στόχο την προσφορά περίθαλψης, στοιχειώδους εκπαίδευσης, επαγγελματικής κατάρτισης και ηθικής ανατροφής στα φτωχά παιδιά και τις γυναίκες της πρωτεύουσας.

Δύο ήταν οι βασικοί λόγοι που καθόρισαν μια τέτοια επιλογή:

Πρώτον, θεωρώ ότι στο εσωτερικό του φιλανθρωπικού πεδίου τα παιδιά και οι γυναίκες θα αποτελέσουν τα προνομιακά "μέσα" για την αναβάθμιση του οικογενειακού "ιδεώδους" στους κόλπους του φτωχού πληθυσμού της Αθήνας του περασμένου αιώνα.

Κατά συνέπεια, μέσω αυτής της ιδιαίτερης φιλανθρωπικής δραστηριότητας, μπορούμε να διερευνήσουμε μια από τις διαδικασίες "αναμόρφωσης" της λαϊκής οικογένειας, που λαμβάνει χώρα παράλληλα με εκείνη της αναδιοργάνωσης της οικογενειακής ζωής έχοντας επίκεντρο το παιδί στους κόλπους των μεσαίων στρωμάτων.

Δεύτερον, θεωρώ ότι η δραστηριότητα αύτη συνέβαλε στη δημιουργία ενός θεσμικού πεδίου κοινωνικών πρακτικών, όπου η υλοποίηση των στόχων και των σχεδίων των φιλάνθρωπων επιχειρείται μέσα από τη συγκεκριμένη ρύθμιση της ζωής των περιθαλπόμενων προσώπων. Προσφέρεται συνεπώς για τη μελέτη του τρόπου με τον οποίο επιδιώκεται η μεταβίβαση ενός ορισμένου τύπου κοινωνικών αξιών, που αποβλέπουν στη διαμόρφωση μιας συμπεριφοράς, ικανής να γίνει αποδεκτή και να ενσωματωθεί κοινωνικά.

Έτσι, με βάση ένα υλικό, που περιείχε κυρίως εκθέσεις και απολογισμούς δραστηριοτήτων, κανονισμούς και πρακτικά συνεδριάσεων, επιχείρησα να παρακολουθήσω τα πρώτα χρονιά ζωής των σημαντικότερων θεσμών και έργων, που δημιουργήθηκαν από φιλανθρωπικούς συλλόγους και εταιρείες και απευθύνθηκαν στα παιδιά και τις φτωχές γυναίκες.

Το πρόβλημα όμως με αυτού του είδους το υλικό είναι ότι, αν και

p. 12
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/13.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

συχνά εμφανίζεται πολύ πλούσιο σε συγκεκριμένες πληροφορίες σχετικά με τη λειτουργία των ιδρυμάτων, παρουσιάζεται λιγότερο "φλύαρο" σε ό,τι αφορά το ρητό προσδιορισμό των φιλανθρωπικών στόχων. Και αν συχνά έχει την τάση να επιδεικνύει ένα θετικό απολογισμό του έργου που συντελείται από τους φιλανθρωπικούς θεσμούς, είναι, εντελώς σιωπηλό σε σχέση με τις ενδεχόμενες αντιστάσεις που το έργο αυτό συνάντησε από μέρους των περιθαλπόμενων προσώπων. Στο μέτρο, λοιπόν, που το επέτρεψαν οι πηγές, έγινε προσπάθεια για μια προσέγγιση της ιστορίας αυτών των φιλανθρωπικών θεσμών, μια προσέγγιση που, σίγουρα, δεν ισχυρίζεται ότι εξαντλεί το θέμα.

Το πρώτο κεφάλαιο αυτής της εργασίας εξετάζει τις απόπειρες της κεντρικής εξουσίας κατά τη διάρκεια των πρώτων μετεπαναστατικών δεκαετιών, με σκοπό την εξάλειψη του φαινομένου της επαιτείας από τους δρόμους της ελληνικής πρωτεύουσας.

Η κεντρική εξουσία, επιλέγοντας την εφαρμογή κατασταλτικών μεθόδων εναντίον των ζητιάνων, θα αποτελέσει έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες, που συνέβαλε στη μετατροπή των τελευταίων σε αντικείμενα περιφρόνησης και κοινωνικού αποκλεισμού. Ο αποκλεισμός αυτός θα χρησιμοποιηθεί στη συνέχεια για την ενίσχυση της κεντρικής εξουσίας και την άρνηση της να αναλάβει την ευθύνη περίθαλψης των ενδεών της Αθήνας.

Το κεφάλαιο τελειώνει με μια συνοπτική αναφορά στην επιδημία χολέρας του 1854, που έκανε ορατή την αδυναμία της δημόσιας παρέμβασης στην αντιμετώπιση του ζητήματος των φτωχών και σήμανε την αρχή της ανάπτυξης της φιλανθρωπικής δραστηριότητας.

Στο δεύτερο κεφάλαιο, παρουσιάζεται το γενικό περίγραμμα της φιλανθρωπικής κίνησης: οι σημαντικότεροι σύλλογοι και εταιρείες, καθώς και τα ιδρύματα και έργα πρόνοιας που αυτοί δημιουργούν στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα. Επιχειρείται μια εξήγηση της ανάδυσης αυτής της δραστηριότητας, παρουσιάζονται οι πρωταγωνιστές και οι πρωταγωνίστριες της, τα μέσα χρηματοδότησης και οι στόχοι της. Στη συνέχεια, εξετάζονται τα βασικά σημεία του φιλανθρωπικού

p. 13
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/14.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

λόγου για τη φτώχεια, σύμφωνα με τον οποίο, η φτώχεια αποτελεί "αρρώστια" που έχει ανάγκη άμεσης "θεραπείας" και πρόληψης, καθώς και η αλλαγή στάσης απέναντι στους ζητιάνους, που σηματοδοτείται με την ίδρυση του "Πτωχοκομείου" και την κατ' οίκον διανομή βοηθημάτων από την "Ελεήμονα Εταιρεία".

Στο τρίτο κεφάλαιο, εξετάζεται η υλοποίηση των φιλανθρωπικών προσπαθειών για τη φυσική και ηθική προστασία των φτωχών παιδιών. Μέσω της ίδρυσης θεσμών, θα δηλωθεί η πρόθεση για την υποκατάσταση της φυσικής οικογενείας και την ανάληψη της εκπλήρωσης των καθηκόντων της.

Πιο συγκεκριμένα, παρουσιάζονται τα μέτρα που λαμβάνονται από το Δημοτικό Βρεφοκομείο Αθηνών για την καταπολέμηση της εξαιρετικά υψηλής θνησιμότητας των εγκαταλειμμένων βρεφών και τον περιορισμό του φαινομένου της εγκατάλειψης.

Στη συνέχεια, εξετάζονται οι τρόποι με τους οποίους επιχειρείται η κοινωνική ενσωμάτωση των ορφανών παιδιών. Η στοιχειώδης εκπαίδευση, η ηθική ανατροφή και η εκμάθηση βιοποριστικών επαγγελμάτων στο Ορφανοτροφείο κοριτσιών "Αμαλίειο" και το Ορφανοτροφείο αγοριών "Γεωργίου και Αικατερίνης Χατζηκώνστα" θα αποτελέσουν τα βασικά μέσα κοινωνικοποίησης τους.

Τέλος, παρουσιάζονται και πάλι τα βασικά μέσα (στοιχειώδης εκπαίδευση, ηθική ανατροφή, δημιουργία Σχολικού Ταμιευτηρίου και Υπνωτηρίων), που χρησιμοποιήθηκαν από τη Σχολή των απόρων παίδων του Φιλολογικού Συλλόγου "Παρνασσός" για την καταπολέμηση της περιπλάνησης των "παιδιών του δρόμου".

Το τέταρτο κεφάλαιο εξετάζει τους στόχους και τα μέσα, με τα οποία η γυναικεία φιλανθρωπική παρέμβαση απευθύνθηκε στις απόκληρες γυναίκες της ελληνικής πρωτεύουσας στις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα.

Μέσω της στοιχειώδους και επαγγελματικής εκπαίδευσης, της ηθικής ανατροφής και της προσφοράς εργασίας το "Εργαστήριο των απόρων γυναικών", το " Άσυλο των εργατριών και υπηρετριών της Αγίας Αικατερίνης" και το "Κυριάκο σχολειό των γυναικών και κορασιών του λαού" επεδίωξαν να μετατρέψουν τις φτωχές γυναίκες σε κύριες υπεύθυνες της "αναμόρφωσης" της λαϊκής οικογένειας.

p. 14
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/15.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Η εργασία αυτή με ορισμένες αλλαγές που έγιναν αποτελεί τη διδακτορική διατριβή μου, την οποία υποστήριξα τον Οκτώβριο του 1991. θα ήθελα εδώ να ευχαριστήσω όσους μου συμπαραστάθηκαν κατά τη διάρκεια της εκπόνησης της. Πρώτα πρώτα την καθηγήτρια μου Michelle Perrot που δέχτηκε να την διευθύνει και με παρότρυνε να την ολοκληρώσω. Την Ελένη Βαρίκα που με τις υποδείξεις και συμβουλές της με βοήθησε στα πρώτα βήματα της ερευνάς μου. Τον Φίλιππο Ηλιού και τον Γιάννη Γιαννουλόπουλο που διάβασαν την πρώτη μορφή του κειμένου και με τις πολύτιμες υποδείξεις τους βοήθησαν πολύ στη βελτίωση της τελικής του μορφής. Την Δήμητρα Σαμίου για το φιλικό ενδιαφέρον της και τις βιβλιογραφικές υποδείξεις της. Τους υπαλλήλους του Δημοτικού Βρεφοκομείου Αθηνών που βοήθησαν την πρόσβαση μου στα Αρχεία του Ιδρύματος αυτού. Τα μέλη της Επιτροπής του Ιστορικού Αρχείου Ελληνικής Νεολαίας που δέχθηκαν να συμπεριλάβουν τη μελέτη αύτη στη σειρά των ερευνών και εκδόσεων του ΙΑΕΝ και ιδιαίτερα τον Τριαντάφυλλο Σκλαβενίτη για το ενεργό ενδιαφέρον του. Την Ελευθερία Μεσσήνη Κοψιδά που αφιέρωσε χρόνο για τον "καλλωπισμό" του κειμένου και την τελική εικόνα του.

Η εργασία αυτή δεν θα μπορούσε να ολοκληρωθεί, χωρίς την παρουσία και την αγάπη του Ματθαίου Τσιριμονάκη. Τον ευχαριστώ γιατί ήταν πάντα παρών στις στιγμές των "απογοητεύσεων μου" και ήξερε να μου δείχνει τη "φωτεινή" πλευρά των πραγμάτων

p. 15
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/16.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 16
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/17.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΟΥΣ ΦΤΩΧΟΥΣ ΤΗΣ

ΣΤΙΣ ΠΡΩΤΕΣ ΜΕΤΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΕΣ ΔΕΚΑΕΤΙΕΣ

p. 17
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/18.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/19.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Η τύχη των αγωνιστών την επομένη της Ανεξαρτησίας 

Την επομένη της διάλυσης των άτακτων στρατιωτικών σωμάτων των αγωνιστών της Επανάστασης, το Μάρτιο δηλαδή του 1833,1 ένας μεγάλος αριθμός αγωνιστών, που υπολογίστηκαν από 5000 έως 13.000,2 έμειναν ξαφνικά άεργοι. Για τους πια πολλούς, η επιστροφή στις περιοχές από όπου κατάγονταν ήταν αδύνατη, αφού οι περισσότερες από αυτές έμειναν έξω από τα σύνορα του ελληνικού κράτους, που δημιουργήθηκε μετά την Επανάσταση.

Έτσι, μακριά από τον τόπο τους, χωρίς σπίτι, γη και απασχόληση, οι παλιοί αγωνιστές βρίσκονταν σε κατάσταση ολοκληρωτικής εξάρτησης από τη βοήθεια της νέας κυβέρνησης.3

Ένας απροσδιόριστος αριθμός από αυτούς τους "λιμώττοντας στρατιώτας"4 θα περάσει τα βόρεια σύνορα της χώρας για να τεθεί στην υπηρεσία του Τούρκου οπλαρχηγού Ταφίλ Μπουζέ, ενώ ένα άλλο σημαντικό τμήμα τους θα πάει να συναντήσει τους ληστές της κεντρικής Ελλάδας.5

1. Βλ. Β.Δ. "Περί διαλύσεως των άτακτων στρατευμάτων", 2/14 Μαρτίου 1833, Ε.τ.Κ. 6 (8/20 Μαρτίου 1833)· αναφέρεται στο J. Petropulos, Πολιτική και συγκρότηση κράτους στο Ελληνικό Βασίλειο (1833-1843), τ. Α', Αθήνα 1985, σ. 415 (σημείωση 37).

2. Γιάννης Κολιόπουλος, Ληστές, Αθήνα 1979, σ. 2.

3. J. Petropulos, Πολιτική και συγκρότηση κράτους..., ό.π., τ. Α', σ. 198.

4. Νικόλαος Δραγούμης, Ιστορικαί Αναμνήσεις (1876), τ. Β', Αθήνα 1973, σ. 14.

5. Σύμφωνα με τον Γ. Κολιόπουλο, η διάλυση των άτακτων στρατιωτικών σωμάτων της Επανάστασης υπήρξε η κυριότερη αιτία ανάπτυξης της ληστείας, η οποία μετατράπηκε σε κεντρικό ζήτημα για τη διατήρηση της δημόσιας τάξης στο εσωτερικό του νέου κράτους. Παρ' όλα τα στρατιωτικά, διοικητικά και νομό-

p. 19
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/20.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Η κυβέρνηση, από τη μεριά της, θα επιχειρήσει να κατευνάσει τη δυσαρέσκεια των αέργων αγωνιστών, με την υιοθέτηση ορισμένων μέτρων στρατιωτικού κυρίως χαρακτήρα: ίδρυση δέκα ταγμάτων ακροβολιστών, του σώματος της χωροφυλακής, της βασιλικής φάλαγγας, σχηματισμός δύο μικρών εφεδρικών λόχων για τους Πελοποννήσιους, Ηπειρώτες και Σουλιώτες οπλαρχηγούς, άτυπων σωμάτων εθνοφυλακής και οκτώ ταγμάτων της οροφυλακής, συνταξιοδότηση ενός περιορισμένου αριθμού ένοπλων.6

Μια άλλη σειρά μέτρων που υιοθετήθηκαν με σκοπό την αντιμετώπιση του προβλήματος, αφορούσαν τη διανομή των εθνικών γαιών.

Γνωρίζουμε ότι την επομένη της Ανεξαρτησίας περιήλθε στην κυριότητα του ελληνικού κράτους το 35% των καλλιεργημένων γαιών της χώρας, που πριν από την Επανάσταση κατείχαν οι Τούρκοι.7 Ήδη οι επαναστατικές Εθνοσυνελεύσεις του Άστρους, της Τροιζήνας και του Αργούς υιοθέτησαν την αρχή της διανομής ενός μέρους των εθνικών αυτών γαιών σε όσους συμμετείχαν και πρόσφεραν τις υπηρεσίες τους στον Αγώνα της Ανεξαρτησίας·, ως μια μορφή "αποζημίωσης" η εξόφλησης του "εθνικού χρέους" απέναντι τους.

Με ένα πρώτο, λοιπόν, βασιλικό διάταγμα, τον Ιούνιο του 1834,8 επιχειρείται η πραγματοποίηση της παραπάνω αρχής. Το διάταγμα όριζε ότι "οι παλαιοί και πτωχοί αξιωματικοί, υπαξιωματικοί και στρατιώται των άτακτων και τακτικών στρατευμάτων της ξηράς και της θαλάσσης, οίτινες μετέσχον ενδόξως εις τον υπέρ απελευθερώσεως

θετικά μέτρα που υιοθετήθηκαν, η ληστεία εξακολούθησε να αποτελεί μία διαρκή εστία αντίστασης ενάντια στην κεντρική εξουσία. Οι απόπειρες της τελευταίας για την καταπολέμηση της ληστείας προσέκρουσαν στα ισχυρά ερείσματα που οι ληστές διέθεταν τόσο στους κατοίκους των επαρχιών κοντά στα σύνορα, όσο και στους κόλπους της ίδιας της πολιτικής εξουσίας· βλ. Γ. Κολιόπουλος. απ., σ. 8.

6. Βλ. J. Petropulos, απ., σ. 200-202, 277. Γ. Κολιόπουλος, απ., σ. 9, 31.

7. Εύη Καρούζου, "Ζητήματα κατοχής εθνικών γαιών (1833-1871)", Μνήμων 12 (1989), σ. 149-161.

8. Β.Δ. "Περί των μη εν ενεργεία αξιωματικών, υπαξιωματικών, στρατιωτών και ναυτών του στρατού της ξηράς και της θαλάσσης", 20 Μαΐου/1 Ιουνίου 1834, Ε.Τ.Κ. 22 (16 Ιουνίου 1834).

p. 20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/21.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

της πατρίδος αγώνα, προς ανταμοιβήν των παλαιών των εκδουλεύσεων και επί σκοπώ του να εξασφαλισθή εις τας οικογενείας των σταθερός πόρος υπάρξεως, θέλουσι λάβει αμέσως εις πλήρη ιδιοκτησίαν των μέρος των ακαλλιέργητων μεν, πλην καλλιεργησίμων εθνικών γαιών, καθ' όσον όμως δεν λαμβάνουσιν ήδη εκ του ταμείου μισθούς ενεργείας, συντάξεις, η τροφοδοσίας". Το ίδιο δικαίωμα αποκτούσαν και οι χήρες και τα ορφανά των νεκρών αγωνιστών της Επανάστασης.

Ένα χρόνο αργότερα, το Μάιο του 1835, ο νόμος "περί προικοδοτήσεως των ελληνικών οικογενειών"9 έρχεται να επεκτείνει το δικαίωμα στην απόκτηση εθνικών γαιών σε όλους σχεδόν τους κατοίκους του ελληνικού βασιλείου (αυτόχθονες, ετερόχθονες, φιλέλληνες, ιδιοκτήτες ή μη, εργαζόμενους η άνεργους). Ως μοναδικό όρο έθετε τη συμμέτοχη στον αγώνα της Ανεξαρτησίας, είτε με την ιδιότητα του στρατιώτη, είτε μ' αύτη του πολίτη. Η διανομή των γαιών προβλεπόταν να γίνει έναντι μιας ετήσιας χρηματικής καταβολής, που ο κάτοχος όφειλε να εξοφλεί στο κράτος για μία περίοδο τριάντα εξ·, χρόνων.

Η υιοθέτηση αυτού του νόμου μαρτύρα τη διπλή πρόθεση της κυβέρνησης που, από τη μια, απέβλεπε στην εκτόνωση των κοινωνικών πιέσεων, και από την άλλη, στο σχηματισμό μιας τάξης μικρών ιδιοκτητών γης, πάνω στην οποία θα μπορούσε να στηριχθεί προκειμένου να αποδυναμώσει την κυριαρχία μιας ολιγάριθμης ομάδας μεγάλων γαιοκτημόνων.10 Τη βασική αυτή πρόθεση εκφράζουν και. άλλοι μεταγενέστεροι νόμοι αντίστοιχου περιεχομένου, που από ό,τι φαίνεται όμως δεν κατόρθωσαν να επιτύχουν τον επιδιωκόμενο στόχο. Αυτό τουλάχιστον πιστοποιούν τόσο οι αριθμοί των διαδοχικών διανομών γαιών, όσο και η ανάγκη υιοθέτησης συμπληρωματικών νόμων και διαταγμάτων,11 που οι διατάξεις του καθενός έρχονται να

9. Αναφέρεται στο J. Petropulos, απ., σ. 438 (σημείωση 43).

10. Στο ίδιο, σ. 274.

11. Το Νόμο του Μαΐου 1835 ακολούθησαν, τα αμέσως επόμενα χρόνια, το Β.Δ. "Περί προικοδοτήσεως των φαλαγγιτών", 1/13 Ιανουαρίου 1838, το Β.Δ.

p. 21
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/22.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

μεταβάλουν εκείνες των προηγούμενων.12 Πράγματι, σχετικά με το ζήτημα της διανομής των εθνικών γαιών, ο Νίκος Σβορώνος γράφει: "Από τα 721.000 εκτάρια, στα οποία ανερχόταν η ολική επιφάνεια των εθνικών γαιών, μόνο 28.000 παραχωρήθηκαν ως το 1856 έναντι ετησίας εξόφλησης, που κι αυτά άλλωστε πέρασαν στα χέρια των ισχυρών της εποχής. Από τ' άλλο μέρος, ot εθνικές γαίες που έγιναν αντικείμενο σφετερισμού, υπολογίζονται σε πάνω από 300.000 εκτάρια".13

Το ζήτημα της κερδοσκοπίας και του σφετερισμού των εθνικών γαιών θα αποτελέσει αντικείμενο συζήτησης στην ελληνική Βουλή το Μάρτιο του 1847.14 Κατά τη διάρκεια αυτής της συζήτησης, σύμφωνα με την ομόφωνη γνώμη όσων βουλευτών πήραν το λόγο, τ oc μέτρα "προικοδοτήσεως" των οικογενειών και των ορφανών των αγωνιστών χαρακτηρίζονται "δίκαια", "πατρικά", "προνοητικά" και "ευεργετικά".15 Αυτό όμως που γίνεται αντικείμενο έντονης καταγγελίας και διαμαρτυρίας από μέρους των βουλευτών, είναι η παραβίαση όλων των σχετικών νόμων και διαταγμάτων που υιοθετήθηκαν από την κυβέρνηση.16 Οι βουλευτές καταγγέλλουν την κερδοσκοπική συμπεριφορά των ανθρώπων εκείνων που κυριολεκτικά "εβίασαν" και "ήρπασαν" τις γαίες, των οποίων την κατοχή είχαν χωρικοί και ορφανά, έναντι εξευτελιστικών τιμών, και, έγιναν με τον τρόπο αυτό κάτοχοι συχνά ολόκληρων κωμοπόλεων.17  Στη διάρκεια της συζήτησης

"Περί παραχωρήσεως γαιών εις τους πυρπολιστάς, ναύτας και ναυκλήρους κατά το 1822", 25 Μαρτίου 1842 και ο νόμος ΡΜΔ' "Περί κληρονομικού δικαιώματος των χηρών και ορφανών των εις προικοδότησιν υπαγομένων και αποβιωσάντων στρατιωτικών και ναυτικών", 3 Οκτωβρίου 1849.

12. Εύη Καρούζου, ό.π., σ. 151.

13. Νίκος Σβορώνος, Επισκόπηση της νεοελληνικής ιστορίας, μτφρ. Αικατερίνη Ασδραχά, Αθήνα 1983, σ. 79.

14. Πρακτικά της Βουλής, Γ' Σύνοδος της Α' Βουλευτικής Περιόδου, Συνεδρίαση 70 της 3ης Μαρτίου 1847, σ. 1081.

15. Στο ίδιο, σ. 1084.

16. Στο ίδιο, σ. 1083.

17. Στο ίδιο, σ. 1081.

p. 22
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/23.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

οι ομιλητές-βουλευτές περιγράφουν πολύ παραστατικά την απελπιστική κατάσταση στην οποία βρίσκονται τα ορφανά, που μη διαθέτοντας τα αναγκαία ποσά για την ετήσια εξόφληση των πιστωτικών τους γραμματίων, υποχρεώνονται να μεταβιβάσουν τις "γαίες" τους στους κερδοσκόπους, σε τιμές εξαιρετικά επωφελείς για τους τελευταίους.18

Συμπερασματικά, λοιπόν, μπορούμε να πούμε ότι ούτε και τα μέτρα διανομής των εθνικών γαιών μπόρεσαν να προσφέρουν κάποια ικανοποιητική απάντηση στο πρόβλημα των πολυάριθμων απόκληρων αγωνιστών. Έτσι, στα χρόνια που ακολουθούν την Ανεξαρτησία, το σοβαρό αυτό κοινωνικό πρόβλημα θα παραμένει ανοιχτό για την πολιτική ηγεσία του ελληνικού κράτους.

Άποροι και ζητιάνοι στην Αθήνα

Η νέα πρωτεύουσα, η Αθήνα του 1834, αυτή η κατεστραμμένη κωμόπολη με τους μικρούς και τους στενούς δρομίσκους γεμάτους σκουπίδια και ερείπια, που ο πληθυσμός της δεν ξεπερνά τους 10.000 κάτοικους,19 από τα πρώτα κιόλας μετεπαναστατικά χρόνια, θα μετατραπεί στο κατεξοχήν οικονομικό, διοικητικό, πολιτικό και πολιτιστικό κέντρο. Η Αθήνα θα γίνει ο τόπος συνάντησης των πλέον ετερογενών και ξένων μεταξύ τους στοιχειών, που θα δώσουν ζωή σε μια νέα κοινωνία, την οποία χαρακτηρίζει η βαθιά πολιτισμική ρήξη με το προεπαναστατικό παρελθόν της.

Στα πλαίσια της κοινωνίας αυτής που οικοδομείται μετά την Ανεξαρτησία, η εγκαθίδρυση νέων θεσμών κεντρικής διοίκησης θα ευνοήσει την ενσωμάτωση τοσο των παραδοσιακών ηγετικών ομάδων όσο και, των νέων κυρίαρχων ομάδων που δημιουργούνται. Παράλληλα

18. Στο ίδιο, σ. 1084.

19. Βλ. Ευγενία Κεφαλληναίου, "Εντυπώσεις ξένων περιηγητών από την Αθήνα στα χρόνια 1830-1834", Né" Εστία, τχ. 1379 (Χριστούγεννα 1984), αφιέρωμα Αθήνα 1834-1984, σ. 472. Γιάννης Καιροφύλλας, Η Αθήνα και οι Αθηναίοι, τ. Α', Αθήνα 1983, σ. 8-10.

p. 23
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/24.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

η λειτουργία του πελατειακού συστήματος θα συμβάλει, στην ανάπτυξη μιας πολυάριθμης τάξης διοικητικών και πολιτικών υπάλληλων και στην ενίσχυση των μεσαίων και μικροαστικών στρωμάτων της πρωτεύουσας.20

Ωστόσο, η νέα κοινωνική οργάνωση δεν υπήρξε το ίδιο ευνοϊκή για όλους. Ο υπό διαμόρφωση αστικός χώρος της Αθήνας γίνεται το σημείο συνάντησης και συγκατοίκησης τόσο των φιλοδοξιών όσο και της φτώχειας.21 Ένας μεγάλος αριθμός αγωνιστών της Επανάστασης όπως και οικογενειών των νεκρών αγωνιστών συρρέουν στην πρωτεύουσα. Άεργοι και στερημένο·, από κάθε μέσο επιβίωσης, θα ζήσουν σε συνθήκες εξαιρετικής φτώχειας και θα πυκνώσουν τις γραμμές των ζητιάνων.

Πράγματι, την άφιξη του Όθωνα και της κυβέρνησης του στην Αθήνα, το Δεκέμβριο του 1834, ακολούθησε η συρροή ενός πλήθους πεινασμένων, εξαθλιωμένων, απογυμνωμένων και ξυπόλητων ανθρώπων, αναπήρων, χηρών και ορφανών σε παρόμοια κατάσταση, ανδρών, γυναικών και παιδιών που, μετά την απελευθέρωση τους από την τούρκικη αιχμαλωσία, ζητιάνευαν στους δρόμους του Ναυπλίου.22 Όλος αυτός ο κόσμος, δίχως στέγη και δουλεία, θα κατοικήσει στους δρόμους της νέας πρωτεύουσας. Η ζητιανιά, η φτώχεια και η εξαθλίωση εγγράφονται από δω και πέρα στο αθηναϊκό τοπίο.

Στα περιηγητικά κείμενα ξένων ταξιδιωτών, συναντάμε διάσπαρτες αναφορές για την παρουσία αυτών των ομάδων, που κατάγονταν από διάφορες περιοχές της Ελλάδας και, με τον ερχομό τους στην Αθήνα, έκαναν σπίτι τους την οδό Αιόλου, την Ερμού και την Αθηνάς, καταλάμβαναν τα πεζοδρόμια στην αγορά της πόλης και κατέφευγαν συχνά στους παλιούς οπλαρχηγούς τους, τους εγκατεστημένους

20. Βλ. Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, Εξάρτηση και αναπαραγωγή. Ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλά8α (1830-1922), Αθήνα 1977.

21. Costas Biris, "La société d'Athènes au temps du roi Georges I", L'Hellénisme contemporain, Μάρτιος-Απρίλιος 1950, σ. 146.

22. Μακρυγιάννης, Απομνημονεύματα, Αθήνα [1972], σ. 46.

p. 24
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/25.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

στην Αθήνα, προκειμένου να χορτάσουν την πείνα τους.23 Ο Μακρυγιάννης εξεγείρεται, μπροστά στην εικόνα της εξαθλίωσης των ενόπλων της Επανάστασης, που "ξυπόλυτοι και γυμνοί διακονεύουν εις τα σοκάκια",24 που "πέθαιναν εις τα παλιοκλήσια, [...] από την πεινά κι' από το κρύον",25 που "καθημερινώς τον καταβασάνιζαν γυρεύοντας του ελεημοσύνη".26 Στα απομνημονεύματα του, εκφράζει έντονα την αγανάκτηση και την οργή του και ασκεί βίαιη κριτική στους κατόχους της πολιτικής εξουσίας: "Οι ακαθαρσίες της Κωνσταντινόπολης και της Ευρώπης καρότζες, μπάλους, πολυτέλειες, λούσια πλήθος. Αυτήνοι αφεντάδες μας κι' εμείς είλωτες τους. Πήραν τα καλύτερα υποστατικά, τις καλύτερες θέσες, τους σπιτότοπους, στα υπουργεία βαριούς μιστούς· δανείζουν τα χρήματα τους δύο και τρία τα εκατό τον μήνα, παίρνουν υποθήκες - σ' ένα χρόνο και λιγότερον κάνει δέκα το παίρνει ένα· γίνηκαν όλοι 'διοχτητες". Ενώ "οι αγωνισται και χήρες των σκοτωμένων κι' αρφανά παιδιά τους κι' εκείνοι οπού θυσιάσαν το δικόν τους στα δεινά της πατρίδος ας γκεζερούν εις τους δρόμους ξυπόλυτοι και ταλαιπωρεμένοι κι' ας λένε "ψωμάκι"".27

Η προσταγή για δικαιοσύνη, που διατρέχει τα απομνημονεύματα του Μακρυγιάννη, επικεντρώνεται και εξαίρεται28 στο πρόβλημα εκείνων που, από "νοικοκυραίοι", πριν την Επανάσταση, "έμειναν στη συνέχεια διακονιαραίοι".29 Αυτό που πάνω από όλα απασχολεί τον Μακρυγιάννη, σχεδόν αποκλειστικά, είναι τα "δικαιώματα" των αγωνιστών, η προστασία και η αποκατάσταση τους.30 Στα κείμενα

23. Γ. Καιροφύλλας, απ., σ. 20.

24. Μακρυγιάννης, απ., σ. 205.

25. Στο ίδιο, σ. 209.

26. Στο ίδιο, σ. 260.

27. Στο ίδιο, σ. 219.

28. Σπύρος Ασδραχάς, "Μακρυγιάννης και Παναγιώτης Ζωγράφος. Το ιστορικό της εικονογραφίας του Αγώνα", Ελληνική κοινωνία και οικονομία. (IH' και Ιθ' αιώνες), Αθήνα 1982, σ. 321.

29. Μακρυγιάννης, απ., σ. 46.

30. Κυριάκος Σιμόπουλος, Ιδεολογία και αξιοπιστία του Μακρυγιάννη, Αθήνα 1986, σ. 16.

p. 25
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/26.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

του αντανακλάται "ο ηττημένος και βουβός κόσμος" τους31 απέναντι στις κοινωνικές, πολιτικές και πολιτισμικές μεταβολές των πρώτων χρόνων του νεοελληνικού κράτους. Απέναντι στο νέο σύστημα πολιτικής εξουσίας, ο λόγος του Μακρυγιάννη εκφράζει, το έντονο συναίσθημα του αποκλεισμού των αγωνιστών από το πεδίο εκείνο όπου θεσμοθετείται η νέα πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα. Αλλά ο λόγος αυτός "δεν αντιπροσωπεύει, πια την οπτική μιας κοινωνικής κατηγορίας, που ορίζει την ταυτότητα της στο πεδίο της πρακτικής και των ανταγωνισμών· γίνεται, ο λόγος του "πατριδοφύλακα" [...]. Εκείνο που ο "πατριδοφύλακας" υπερασπίζεται δεν είναι πια η θέση του στο πλέγμα των σχέσεων της παραδοσιακής δομής, αλλά η ίδια η παραδοσιακή δομή, ως ολότητα".32

Κατά τη διάρκεια των πρώτων μετεπαναστατικών χρόνων, στο βαθμό που τα ηρωικά επεισόδια του πρόσφατου αγώνα της Ανεξαρτησίας διατηρούσαν ακόμη τη ζωντάνια τους και παρέμεναν ενεργά στη συλλογική μνήμη, η Επανάσταση του 1821 αποτελούσε πράγματι πηγή εθνικής υπερηφάνειας και μπορούσε να "προσφέρει στους δυσαρεστημένους από τη νόθα κατάσταση των ημερών τους μια εμπειρία γνησιότητας".33 Ωστόσο, οι δυσάρεστες συνέπειες που είχε η Επανάσταση στη ζωή όσων από τους στρατιώτες της επέζησαν, καθώς και στη ζωή των χηρών και των ορφανών των νεκρών, απείχαν πολύ από το να γίνονται αντιληπτές με τον ίδιο τρόπο.

Μέσα στα πλαίσια της νέας οργάνωσης της ελληνικής κοινωνίας, όπου η ρήξη με τις παραδοσιακές της ρίζες οδηγεί σε μια επιταχυνόμενη δυτικοποίηση της καθημερινής ζωής, η παρουσία των ζητιάνων που συναθροίζονται, σε "στίφη" στην οδό Πειραιώς34 και περιφέρονται

31. Νίκος Θεοτοκάς, "Το αποτύπωμα του ζωντανού και του ονείρου στα κείμενα του Μακρυγιάννη", Τα Ιστορικά 4 (Δεκέμβριος 1985), σ. 276.

32. Στο ίδιο, σ. 289.

33. Mario Vitti, Ιδεολογική λειτουργία: της ελληνικής ηθογραφίας, Αθήνα 1980, σ. 45.

34. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Εσωτερικών, φ. 141, βασιλική διαταγή, χ.χ.

p. 26
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/27.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

στην αγορά και τους δρόμους της Αθήνας, είναι αμφίβολο κατά πόσο μπορεί να συνυπάρξει με εκείνη των «εξευρωπαϊσμένων» Ελλήνων, που είναι φορείς αστικών ιδεών, αξιών, τρόπων ζωής, κοινωνικών σχέσεων και νέων προτύπων κοινωνικής συμπεριφοράς. Πώς αλήθεια, μέσα σ' αυτή την αθηναϊκή κοινωνία, όπου οι αστοί και μικροαστοί κάτοικοι της θέλουν να απαλλαγούν γρήγορα από το παρελθόν τους για να μοιάσουν στους «κομψούς των μεγάλων πρωτευουσών»,35 θα μπορούσε να γίνει, ανεκτό το θέαμα της περιφερόμενης εξαθλίωσης που εκφράζεται ανάγλυφα στα πρόσωπα των ζητιάνων; Πώς πλάι στους «εξευρωπαϊσμένους» Έλληνες, που «ντύνονται ευρωπαϊκά και καβαλλάνε σε άλογα με εγγλέζικη σέλα, μιλάνε την καθαρεύουσα, ξαίρουν τα γαλλικά και συχνά πολλές άλλες γλώσσες, μοιάζουν με όλους τους λαούς της Ευρώπης, [που] οι γυναίκες τους είναι κυρίες που φέρνουν τα φουστάνια τους από το Παρίσι»,36 θα μπορούσαν να συνταιριάξουν οι φυσιογνωμίες των εξαθλιωμένων ζητιάνων;

Έτσι, η επαιτεία, προϊόν των κοινωνικών μεταβολών που ακολούθησαν την Επανάσταση και ορατή πλέον πραγματικότητα μέσα στο νέο αστικό τοπίο της ελληνικής πρωτεύουσας, αναγορεύεται σε κοινωνικό πρόβλημα που επιζητά τη λύση του.

Για την αντιμετώπιση του, η κεντρική εξουσία θα ακολούθησε·, μια διπλή στάση. Το ζεύγος καταστολή-πρόνοια αποτελεί το κλειδί για να κατανοήσουμε τις απόπειρες που έγιναν, από μέρους της, κατά τη διάρκεια των πρώτων μετεπαναστατικών δεκαετιών, προκειμένου να περιοριστεί ο αριθμός των ζητιάνων. Από τη μια, μέσω της εγκαθίδρυσης ενός θεσμικού οπλοστασίου και της εφαρμογής συγκεκριμένων διοικητικών και αστυνομικών μέτρων, και από την άλλη, κυρίως, μέσω της πρόνοιας που προσλαμβάνει τη μορφή της παροχής ισχνών χρηματικών βοηθημάτων, η κεντρική εξουσία επιχειρεί την εξαφάνιση του φαινομένου της επαιτείας. Ενεργώντας

35. Amedée Britch, La jeune Athènes, Παρίσι 1910, σ. 176.

36. Εντμόντ Αμπού, Η Ελλάδα του Όθωνος, Η σύγχρονη Ελλάδα 1854, μτφρ. Α. Σπήλιου, Αθήνα χ.χ., σ. 54.

p. 27
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/28.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

όμως είτε με τον ένα είτε με τον άλλο τρόπο θα εγκαινιάσει μια πολιτική κοινωνικού αποκλεισμού των ζητιάνων και των φτωχών37 και θα συμβάλει στη δημιουργία μιας διαφορετικής κατηγόριας πολιτών.

Η καταστολή της επαιτείας

Προς την καταστολή της επαιτείας προσανατολίζονται οι διατάξεις του IΓ' κεφαλαίου του Ποινικού Νόμου του 1834, ο οποίος υπήρξε έργο του Βαυαρού Λουδοβίκου Μάουρερ. Σύμφωνα με τις διατάξεις αυτού του κεφαλαίου που φέρει τον τίτλο "Φυγοπονία, επαιτεία, αγυρτεία και γοητεία", τιμωρούνται με κράτηση το πολύ δύο εβδομάδων άτομα που δεν είναι "αποκαταστημένα" και δεν μπορούν να αποδείξουν ότι διαθέτουν επαρκή και μη αντιτιθέμενα στο νόμο και τα χρηστά ήθη μέσα διατροφής, και τα όποια, μετά από προτροπή των αρχών, δεν επιδίδονται ούτε σε κάποια "υπηρεσία" ούτε και σε οποιαδήποτε άλλη σταθερή εργασία. Όσοι συλλαμβάνονται να διαπράττουν "κατ' εξακολούθηση" τα παραπάνω αδικήματα, υποβάλλονται σε ιδιαίτερη αστυνομική επιτήρηση (αρθρ. 661). Οι ίδιες ποινές προβλέπονται για όσους ζητιανεύουν οι ίδιοι, διδάσκουν και αποστέλλουν στην επαιτεία παιδιά η δεν αποτρέπουν από την επαιτεία πρόσωπα που υπάγονται στην εξουσία τους η των οποίων έχουν την επιμέλεια (αρθρ. 662). Πολύ μεγαλύτερες ποινές (κράτηση από 8 ημέρες μέχρι 6 εβδομάδες) προβλέπονται για εκείνους που ζητιανεύουν κατά τη διάρκεια της νύχτας η στο εσωτερικό των σπιτιών η σε ομάδες τριών ή περισσοτέρων ατόμων, είτε μεταχειριζόμενοι απειλές, είτε προφασιζόμενοι ψεύτικες πληγές και ασθένειες (αρθρ. 663).

37. Για μια ανάλογη απόπειρα κοινωνικού αποκλεισμού και περιθωριοποίησης των ζητιάνων μέσω της καταστολής στο Παρία·, του 18ου αιώνα βλ. Ariette Farge, "O ζητιάνος, ένας περιθωριακός; (Οι αντιστάσεις στους ραβδούχους του Νοσοκομείου στο Παρίσι του 18ου αιώνα)", Οι περιθωριακοί και οι αποκλεισμένοι στην ιστορία, συλλογικό έργο υπό τη διεύθυνση του Bernard Vincent, μτφρ. Μιχάλης Καραχάλιος - Καίτη Λεύκα, Αθήνα 1988.

p. 28
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/29.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Οι "αγύρτες", όσοι δηλαδή περιπλανώνται από πόλη σε πόλη στερούμενοι μόνιμης κατοικίας, νόμιμης απασχόλησης και παραδεκτών μέσων διατροφής, αποτελούν ιδιαίτερη κατηγορία "εγκληματιών" και τιμωρούνται και αυτοί με κράτηση (αρθρ. 664). Τέλος, ειδική τιμωρία, η οποία συνίσταται σε κράτηση από δύο έως τρεις μήνες, επιφυλάσσεται στους "φυγόπονους", τους επαίτες, τους αγύρτες και τους "γόητες",38 κάθε φορά που συλλαμβάνονται, είτε μεταμφιεσμένοι "δια προσωπείου, μελανώσεως του προσώπου, ψευδοπώγωνος η τοιούτων άλλων μέσων, ενδυόμενοι ψευδή στολήν η εμφανίζοντες πλαστήν προσταγήν της αρχής" (αρθρ. 366), είτε να οπλοφορούν ή να έχουν μαζί τους κλειδιά ή άλλα ύποπτα εργαλεία, ή ακόμη χρηματικό ποσό μεγαλύτερο των 50 δραχμών, η αντικείμενα ίσης αξίας των οποίων δεν μπορούν να αποδείξουν τη νόμιμη απόκτηση (αρθρ. 666).

Είναι φανερό ότι οι παραπάνω διατάξεις του Ποινικού Νόμου σηματοδοτούν την απόπειρα ποινικοποίησης ενός τρόπου ζωής και μιας κοινωνικής συμπεριφοράς που βρίσκονται στους αντίποδες του κυρίαρχου προτύπου.

Η αναγόρευση της επαιτείας και της περιπλάνησης σε ποινικά αδικήματα που τιμωρούνται με ποινές, λειτουργεί ως μέσο εκφοβισμού και αποτροπής από πρακτικές αντιτιθέμενες στις κυρίαρχες στο κοινωνικό στερέωμα της εποχής. Σε εκείνες, δηλαδή, που αποτελούν έκφραση των ανώτερων στρωμάτων της πρωτεύουσας και που οι Αθηναίοι μικροαστοί υιοθετούν στην προσπάθεια τους για κοινωνική αναρρίχηση.

Έτσι, η περιπλάνηση, η μη κατοχή μόνιμης κατοικίας, σταθερής και νόμιμης εργασίας μετατρέπονται σε αξίες εχθρικές προς τον καθωσπρεπισμό, την καλή φήμη και την αξιοπρέπεια, που αποτελούν

38. "Γόης" χαρακτηρίζεται εκείνος ο οποίος ασχολείται "εις το να πλανά άλλους διά νομιζομένων θαυμάτων, διά μαγειών ή εξορκισμών, διά σημειομαντείας ή ονειροκρισίας, προφητείας, θησαυρωρυχείας, χρυσοποιίας και άλλων παρομοίων γοητειών" (αρθρ. 665).

p. 29
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/30.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

την απαραίτητη προϋπόθεση για την πραγματοποίηση του ονείρου της κοινωνικής επιτυχίας και ανέλιξης.

Επιπλέον, η παραπάνω διαδικασία ποινικοποίησης τίθεται σε λειτουργία μέσω του καθορισμού μιας σειράς αναγνωρίσιμων χαρακτηριστικών, με βάση τα οποία εύκολα κανείς μπορεί να ταυτιστεί με τη νέα "διαφορετική" κοινωνική κατηγορία, που γεννιέται μέσα από την ίδια τη διαδικασία καθορισμού της. Έτσι, η "φυγοπονία, επαιτεία, αγυρτεία και γοητεία" αποτελούν χαρακτηριστικά γνωρίσματα όσων συγκροτούν την κατηγορία των "φυγόπονων, επαιτών, αγυρτών και γοήτων".

Μπορούμε συνεπώς να υποστηρίξουμε ότι είναι το βλέμμα με το οποίο ο κυρίαρχος λόγος παρατηρεί την καθημερινή συμπεριφορά των "άλλων", εκείνο που δημιουργεί αυτή την "άλλη" συμπεριφορά. Μέσα στο βλέμμα αυτό δεν υπάρχει, θέση για αποκλίσεις η διαφοροποιήσεις, στο βαθμό που στηρίζεται σε ένα υποτιθέμενο "αλάθητο" κριτήριο: εκείνο που βλέπει, σκέπτεται, κατατάσσει, ασκεί κριτική, κρίνει, ταυτίζει τελικά τα άτομα με τη θέση που κατέχουν στην κοινωνική ιεραρχία. Σαν, ανάμεσα στο άτομο και την κοινωνική του θέση, "να μην υπήρχε ένας χώρος δικός του, όπου σκέπτεται, προτιμά, ασκεί κριτική, αποδέχεται, αρνείται, επιδοκιμάζει".39

Μέσα σ' αύτη την ιδεολογική στάση, που πολύ σύντομα επρόκειτο να υλοποιηθεί με τη λήψη συγκεκριμένων κατασταλτικών μέτρων, είναι ευδιάκριτη η έκφραση "μιας ατμόσφαιρας υλικής και πνευματικής ανασφάλειας [...] που βλέπει με δυσπιστία όλους εκείνους που, συνειδητά η ασυνείδητα, μοιάζουν να απειλούν την εύθραυστη κοινωνική ισορροπία"40 των πρώτων μετεπαναστατικών χρόνων.

Φαίνεται να διαγράφεται έτσι η κυρίαρχη εικόνα μιας κοινωνίας που έχει ανάγκη σταθερότητας και επιδιώκει την εγκαθίδρυση των ορίων της. Υπό το πρίσμα αυτό, η κοινωνική απόρριψη των "περιθωριακών"

39. Ariette Farge, La vie fragile. Violence, pouvoirs et solidarités à Paris au XVIIIe siècle, Παρίσι 1986, σ. 63.

40. Jacques Le Goff, "Οι περιθωριακοί στη μεσαιωνική Δύση", Οι περιθωριακοί και οι αποκλεισμένοι στην ιστορία, ό.π., σ. 27.

p. 30
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/31.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

της, μπορεί να γίνει κατανοητή ως μια απόπειρα μετάθεσης στο πρόσωπο τους των δικών της φόβων. Με αυτή την έννοια, οι ζητιάνοι εμφανίζονται, σαν ένας καθρέφτης 41 της νεοελληνικής κοινωνίας, μέσα στον οποίο μπορούμε να διακρίνουμε τον αντικατοπτρισμό των φόβων της.

Στο αστικό πλαίσιο της Αθήνας όπου "με τη γενίκευση της μισθωτής εργασίας ο χρόνος γίνεται χρήμα και η εργασία καθορίζεται πλέον από την πειθαρχία του ωρολογίου χρόνου",42 δεν μπορούσε παρά να φαίνεται παράδοξη η παρουσία ανθρώπων που, δίχως απασχόληση και καμιά πειθαρχία, περιπλανιόνταν στους δρόμους της πρωτεύουσας.43 Οι μορφές των ζητιάνων και των εξαθλιωμένων θα αρχίσουν να προβάλλουν ανησυχητικές και η συμπεριφορά τους ύποπτη και επικίνδυνη. Έτσι, προκειμένου να αντιμετωπιστεί αυτή η εν δυνάμει πηγή αναταραχής και αταξίας, η κεντρική εξουσία θα κάνει χρήση κατασταλτικών μεθόδων.

Κατά τη διάρκεια των πρώτων δεκαετιών του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους εγκαθιδρύεται ένα θεσμικό οπλοστάσιο που αποβλέπει στη ρύθμιση ζητημάτων σχετικών με την επιβολή της τάξης στην πόλη και με την υγεία του πληθυσμού της. Πολυάριθμοι νόμοι, βασιλικά διατάγματα και διαταγές που υιοθετήθηκαν κατά τη διάρκεια

41. Bernard Vincent, "Πρόλογος" στο Οι περιθωριακοί και οι αποκλεισμένοι στην ιστορία, ό.π., σ. 17.

42. Ελένη Βαρίκα, Η εξέγερση των κυριών. Η γένεση μιας φεμινιστικής συνείδησης στην Ελλάδα (1833-1907), Αθήνα 1987, σ. 42.

43. Σύμφωνα με τον Jacques Le Goff, στα πλαίσια των δυτικών κοινωνιών, η διαδικασία περιθωριοποίησης εμφανίζεται σε στενή συνάρτηση με την αναβάθμιση της εργασίας. Από τον 18ο αιώνα και μετά, όταν η εργασία μετατρέπεται σε κυρίαρχη κοινωνική αξία, αρχίζει παράλληλα να τίθεται σε λειτουργία και η διαδικασία κοινωνικής απόρριψης των περιθωριακών· βλ. Jacques Le Goff, "Οι περιθωριακοί στη μεσαιωνική Δύση", ό.π., σ. 28. Για μια προβληματική της σχέσης ανάμεσα στην εργασία και την έννοια του "άχρηστου κοινωνικά" βλ. επίσης Bronislaw Geremek, Truands et misérables dans l'Europe moderne (1350-1600), Παρίσι 1980.

p. 31
Search form
Search the book: The Athens Poor and their Healers
Search results
    Digitized books
    Page: 12
    29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

    Στη μελέτη αυτής της νέας μορφής παρέμβασης, που αναδύεται στην Αθήνα, στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, και που οι ίδιοι οι φορείς της αποκαλούν "φιλανθρωπία", θέλησα να επικεντρώσω την προσοχή μου.

    Συγκεκριμένα, επέλεξα να εξετάσω τη φιλανθρωπική δραστηριότητα που αναπτύσσεται κυρίως μέσω συλλόγων και εταιρειών, οι οποίοι αναλαμβάνουν την πρωτοβουλία για τη δημιουργία θεσμών και έργων, με στόχο την προσφορά περίθαλψης, στοιχειώδους εκπαίδευσης, επαγγελματικής κατάρτισης και ηθικής ανατροφής στα φτωχά παιδιά και τις γυναίκες της πρωτεύουσας.

    Δύο ήταν οι βασικοί λόγοι που καθόρισαν μια τέτοια επιλογή:

    Πρώτον, θεωρώ ότι στο εσωτερικό του φιλανθρωπικού πεδίου τα παιδιά και οι γυναίκες θα αποτελέσουν τα προνομιακά "μέσα" για την αναβάθμιση του οικογενειακού "ιδεώδους" στους κόλπους του φτωχού πληθυσμού της Αθήνας του περασμένου αιώνα.

    Κατά συνέπεια, μέσω αυτής της ιδιαίτερης φιλανθρωπικής δραστηριότητας, μπορούμε να διερευνήσουμε μια από τις διαδικασίες "αναμόρφωσης" της λαϊκής οικογένειας, που λαμβάνει χώρα παράλληλα με εκείνη της αναδιοργάνωσης της οικογενειακής ζωής έχοντας επίκεντρο το παιδί στους κόλπους των μεσαίων στρωμάτων.

    Δεύτερον, θεωρώ ότι η δραστηριότητα αύτη συνέβαλε στη δημιουργία ενός θεσμικού πεδίου κοινωνικών πρακτικών, όπου η υλοποίηση των στόχων και των σχεδίων των φιλάνθρωπων επιχειρείται μέσα από τη συγκεκριμένη ρύθμιση της ζωής των περιθαλπόμενων προσώπων. Προσφέρεται συνεπώς για τη μελέτη του τρόπου με τον οποίο επιδιώκεται η μεταβίβαση ενός ορισμένου τύπου κοινωνικών αξιών, που αποβλέπουν στη διαμόρφωση μιας συμπεριφοράς, ικανής να γίνει αποδεκτή και να ενσωματωθεί κοινωνικά.

    Έτσι, με βάση ένα υλικό, που περιείχε κυρίως εκθέσεις και απολογισμούς δραστηριοτήτων, κανονισμούς και πρακτικά συνεδριάσεων, επιχείρησα να παρακολουθήσω τα πρώτα χρονιά ζωής των σημαντικότερων θεσμών και έργων, που δημιουργήθηκαν από φιλανθρωπικούς συλλόγους και εταιρείες και απευθύνθηκαν στα παιδιά και τις φτωχές γυναίκες.

    Το πρόβλημα όμως με αυτού του είδους το υλικό είναι ότι, αν και