Creator/Author:Κορασίδου, Μαρία
 
Title:The Athens Poor and their Healers
 
Subtitle:Nineteenth-Century Poverty and Philanthropy in the Greek Capital
 
Title of Series:Historical Archive of Greek Youth
 
Nr. within series:29
 
Place of Publication:Athens
 
Publisher:General Secretariat for Youth
 
Date of Publication:1995
 
Pagination:263
 
Nr. of vol.:1 volume
 
Language:Greek
 
Subject:Mentalities and Behaviour
 
Social integration
 
Spatial coverage:Athens, Greece
 
Temporal coverage:19ος αι.
 
Description:Ce livre suit les tentatives déployées depuis les premières années post-révolutionnaires et tout au long du XIXe siècle afin qu’ elle soit résolue la question de la mendicité et de la pauvreté dans le cadre de l’ état indépendant grec. Les transformations sociales qui ont suivi la Révolution Nationale de 1821, les bouleversements et les désordres que celle-ci a entraînés à la vie des combattants et de leurs familles, ainsi qu’ à la vie des familles des combattants morts pendant les batailles, ont créé une nouvelle situation pour la large majorité des derniers. Un nombre considérable d’ eux se sont soudainement et notamment après la dissolution des corps irréguliers de la Révolution trouvés sans occupation, sans domicile et terre, démunis de tout moyen de subsistance, à la merci du nouveau pouvoir politique qui s’ est mis en place. Ces ex-combattants déshérités et leurs familles ainsi que les familles des combattants morts vont constituer le noyau de la nouvelle catégorie sociale des misérables mendiants et des pauvres qui après 1834 affluaient à Athènes et face à laquelle les pouvoirs publics des premières années post-révolutionnaires vont adopter une nouvelle attitude politique. Malgré les mesures de caractère militaire et de distribution d’ une partie des terres nationales que le gouvernement a prises afin d’ apaiser le mécontentement des combattants inactifs, le problème social important des nombreux combattants déshérités va continuer de rester ouvert pour le pouvoir politique de l’ état grec. Dans le cadre de la formation de la société grecque de la capitale, où la rupture avec ses racines traditionnelles conduit à une occidentalisation de plus en plus accélerée de la vie quotidienne, la présence des mendiants qui s’ attroupent en «hordes» à la rue de Pirée et errent dans le bazar et les rues d’ Athènes, il est fort contestable dans quelle mesure peut coexister avec celle des grecs «européanisés» qui sont porteurs d’ idées, de valeurs, de modes de vie, de nouveau modèle de comportement social et de relations sociales bourgeoises. Or, au sein de cette société athénienne où les bourgeois et petits bourgeois veulent se débarasser vite de leur passé, pour ressembler aux «élégants des grandes capitales», comment pourrait être toleré le spectacle de la misère ambulante incarnée par les mendiants? L’ action du pouvoir central pour faire face au phénomène de la mendicité va s’ orienter vers deux directions. Le couple répression-assistance constitue la clé pour comprendre les tentatives deployées durant les premières décennies post-révolutionnaires afin de restreindre le nombre des mendiants. D’ une part au moyen d’ un arsenal istitutionnel et par la mise en application de mesures administratives et policières concrètes, et d’ autre part, notamment à travers l’ assistance qui prendra la forme de l’ allocation de secours financiers, le gouvernement va entreprendre l’ effacement du phénomène de la mendicité. Mais en agissant soit de l’ une soit de l’ autre manière, le pouvoir central va inaugurer une politique d’ exclusion sociale des mendiants et pauvres et il va contribuer à la création d’ une catégorie différente de citoyens. Mais cette intervention publique connaît une limite. L’ apparition brutale du choléra qui s’ est abattue en 1854 sur la ville d’ Athènes et du Pirée et qui a décimé leur population pauvre, a prouvé plus clairement que jamais et fut révélatrice de l’ inexistence essentielle d’ un système d’ assistance publique organisé et efficace pour les pauvres de la capitale. L’ incapacité des pouvoirs publics et des services médicaux de leur offrir du secours durant l’ épidémie, a fait émerger le caractère éphemère et périlleux de leur existence. Elle a montré combien ceux-ci étaient exposés, sans défense, aux épidémies, combien la pauvreté se payait de mort. L’ épidémie du choléra fut le moment critique qui a marqué un tournant dans la manière dont la société grecque percevait jusqu’ alors ses pauvres. Devant l’ incapacité manifeste des pouvoirs publics de prendre soin des indigents, l’ initiative privée va commencer à se mobiliser et dans les années qui vont suivre va tracer de manière beaucoup plus organisée et systématique le terrain de son action. De nouveaux acteurs et actrices entrent désormais en scène pour assurer le relais dans la gestion de la question sociale des déshérités: Ce sont des gens instruits issus des couches moyennes de la capitale, des «civilisés» qui vont s’ engager dans la lutte contre la «barbarie», qu’ ils verront s’ incarner sur le visage des pauvres de la capitale. Malgré toutes les tentatives répressives déployées par le pouvoir central, durant les premières décennies post-révolutionnaires, afin de limiter le nombre des mendiants, ceux-ci persisteront à parcourir les rues de la capitale même dans la seconde moitié du XIXe siècle. Mais parallèlement à la persistance de la mendicité, d’ autres foyers de pauvreté se multiplient, et la présence des pauvres dans le paysage social d’ Athènes du dernier quart du XIXe siècle devient une réalité quotidienne. Les premiers noyaux d’ ouvriers et d’ ouvrières, formés de population d’ origine insulaire ou de villages montagneux font leur apparition à partir de 1870. La capitale grecque connaît une augmentation considérable du nombre de ses ouvriers et domestiques des deux sexes. La présence de toute cette population incertaine et flottante, mal insérée dans la ville, qui menait une vie à la limite de la subsistance, dans des conditions déplorables, à l’ encontre des «civilités», des règles et des codes sociaux imposés par les couches moyennes de la capitale, s’ interposait comme un sérieux obstacle à la recherche, de la part justement de ces couches, d’ un mode de vie «européen» qui aurait élevé la société grecque au rang des sociétés «civilisées» occidentales. Aux yeux des gens instruits, tout ce monde différent «vivant à l’ écart des gens civilisés», venait contester sérieusement les valeurs constitutives de l’ édifice social et culturel dominant que les couches moyennes d’ Athènes considéraient comme l’ expression de la civilisation même. Ainsi, les bourgeois qui «voudraient maintenir les barrières vers le bas et voir s’ ouvrir les portes vers le haut,vont s’ engager dans une action de défense de cet édifice. «La prise de conscience que tous les chemins de la déviance et de la mendicité s’ originent au domicile du pauvre», va renforcer la conviction des couches moyennes que la présence des pauvres constitue un danger et une menace contre l’ ordre établi, et va par conséquent légitimer leur intervention dans la vie des déshérités d’ Athènes. Dans un contexte social et politique caractérisé par l’ urbanisation accelérée de la capitale, le développement industriel et la recherche de nouvelles solutions à la question nationale, l’ intervention des couches moyennes dans le but de prendre en charge et de gérer la vie de la population pauvre d’ Athènes, va se manifester à travers la création des associations et sociétés philanthropiques et le développement d’ initiatives qui sont à l’ origine de la fondation de nombreuses institutions destinées à assurer la protection physique et morale des pauvres d’ Athènes. Deux semblent être les raisons fondamentales qui ont rendu possible et ont permis le développement de l’ activité philanthropique de la seconde moitié du XIXe siècle. Tout d’ abord, l’ inexistence presque complète d’ une politique sociale organisée de la part de l’ état grec dans le domaine de l’ assistance de la population pauvre. La deuxième raison fondamentale qui a favorisé le développement de l’ action philanthropique fut l’ absence d’ un mouvement socialiste fort, ainsi que d’ un mouvement ouvrier organisé sur la base de la défense de ses propres intérêts. Fait, qui traduit la force limitée de la classe ouvrière du pays pendant le XIXe siècle mais qui sans doute, est en rapport avec sa faiblesse numérique due à l’ industrialisation limitée du pays. Or, ce vide que laisse l’ absence d’ intervention étatique et ouvrière dans le domaine de l’ assistance, vient combler l’ activité philanthropique privée. L’ activité philanthropique, ayant comme objectif principal la moralisation des pauvres, va s’ adonner à l’ oeuvre de la transmission des valeurs et comportements sociaux dominants pour empêcher la misère de devenir dangereuse pour l’ ordre social et pour obtenir ainsi la pacification de la société. Dans son entreprise d’ intégration et de contrôle social de la population pauvre, l’ activité philanthropique apparaît comme un collaborateur privilégié et nécessaire des pouvoirs publics qui non seulement ne vont pas s’ opposer au développement de cette activité, mais étant eux-mêmes dans l’ incapacité de créer d’ institutions d’ assistance, vont offrir toute aide possible afin de faciliter son élargissement. Mais l’ activité philanthropique ne pourrait connaître l’ étendue qu’ elle a connu sans la contribution financière des grecs bourgeois de la diaspora. Ce sont eux qui ont constitué la plus importante source de financement des établissements philanthropiques à Athènes. C’ est grâce à leurs donations et à leurs legs que la fondation et le fonctionnement de ces établissements a pu être assuré. Toutefois, si les bienfaiteurs contribuent au financement des établissements philanthropiques, toute l’ oeuvre de l’ organisation de l’ activité philanthropique appartient à une catégorie de gens issus des couches moyennes d’ Athènes. Les gens qui ont organisé, animé énergiquement et géré toute l’ activité philanthropique faisaient partie d’ une catégorie de gens instruits issus de ces couches qui, soit dominaient déjà dans l’ univers social et culturel de l’ époque, soit allaient dominer dans celui-ci dans les années qui allaient suivre. Dans la pensée philanthropique de l’ époque, ainsi que dans la majorité du monde intellectuel, l’ idée que «la différence des situations sociales est une des plus grandes lois par lesquelles la providence divine a doté l’ humanité sur la terre», fait un large écho et constitue le fondement de toute problématique «libérale» qui cherche à apporter une réponse à la question des pauvres. C’ est à partir de telles considérations transcendantes, qui légitiment la différence sociale comme expression de la volonté divine, qu’ on s’ oppose aux théories égalitaires qui fleurissent en Europe occidentale pendant la même période et dont le retentissement arrive aussi en Grèce, sans pouvoir pour autant formuler une réponse cohérente à la question de la pauvreté. Dans sa tentative d’ expliquer le phénomène social de la pauvreté, la pensée sociale «libérale» emprunte la terminologie et les concepts médicaux et fait usage d’ eux pour formuler ses propres considérations. Ainsi, la pauvreté est assimilée à la maladie. Elle est présentée comme un état pathologique qui a besoin de thérapie. Mais avant d’ entreprendre l’ application de la thérapie, il est nécessaire de procéder attentivement au «diagnostic» exact de la condition du pauvre. Le diagnostic constitue le préalable nécessaire, «le premier principe de la thérapie saine» et consiste à la connaissance de la véritable situation du pauvre ainsi que des causes se sa pauvreté. Il est alors indispensable de faire, avant tout, la distinction entre ceux qui peuvent travailler mais ne le veulent pas, et les autres, qui sont incapables de travailler, soit circonstantiellement, soit en permanence. Il convient de noter sur ce point l’ influence sans doute certaine que la pensée sociale française exerce sur les intellectuels grecs. L’ évocation fréquente par ces derniers du nom de Gérando, qui fut l’ introducteur de l’ enquête au domicile du pauvre comme technique de distinction entre l’ «indigence factice» et la «pauvreté véritable», en témoigne. L’ activité philanthropique va se tourner vers les enfants et les femmes, considérés comme les membres les plus faibles et sans défense de la population pauvre de la capitale. Ce sont eux qui vont constituer la cible privilégiée de l’ activité philanthropique qui se développe à Athènes pendant la seconde moitié du XIXe siècle. Si dans le discours de l’ époque, les enfants représentaient la source de la richesse nationale, un potentiel humain irremplaçable, l’ incarnation d’ un avenir meilleur, la possibilité du progrès social, si leur vie constituait un bien précieux qu’ il fallait à tout prix conserver, comment pourrait-il être autrement pour les enfants déshérités? Les enfants pauvres ne représentaient-ils pas par excellence l’ image de la fragilité et de la faiblesse des êtres sans moyens de défense et de protection, image sur laquelle tendait à se fonder l’ édifice familial? Ce nouveau souci de l’ enfance pauvre découle incontestablement de la valorisation plus générale de l’ enfance et de l’ accroissement du sentiment familial, qui deviennent des valeurs déterminantes dans l’ univers idéologique de l’ époque. L’ importance croissante accordée aux enfants de la part d’ une société qui reposait sur eux toutes ses attentes et tous ses futurs espoirs, allait aussi produire une nouvelle attitude à l’ égard de l’ enfance pauvre. D’ autre part, si la pauvreté était perçue comme une «maladie dangereuse», une «fauve» qui risquait de «dévorer l’ arbre du bonheur social», la prévention de la contagion de ce «fléau», ainsi que l’ engagement dans la lutte pour sa guérison depuis la manifestation de ses tous premiers symptômes, devenaient alors des nécessités impératives, en vue de maintenir la santé sociale. On verra alors les philanthropes s’ engager dans une entreprise de défense et d’ extension des valeurs familiales, en vue que celles-ci deviennent des valeurs universelles appliquées à l’ ensemble de la société grecque. Ayant trouvé dans la vie familiale le cadre protecteur, dans lequel ils pourraient se sentir en sécurité face à l’ hostilité et la menace de l’ espace public, les philanthropes vont tenter de créer des institutions substitutives là où ce cadre protecteur est totalement absent, ou leur parait «défaillant». Jugeant que les enfants pauvres sont soumis à une surveillance insuffisante de la part de leur famille, que celle-ci se trouve dans l’ impuissance d’ accomplir les devoirs de protection, de moralisation et d’ éducation de ses enfants, ils vont se substituer aux parents «naturels» et essayer d’ offrir l’ illusion d’ une ambiance familiale à l’ intérieur de l’ espace institutionnel des établissements de l’ enfance pauvre. Les nouveaux établissements philanthropiques qui sont mis en place, «ces endroits visibles où l’ on cache ceux que la société préfère oublier pour rendre vivable son environnement», vont constituer des centres d’ assistance, de rééducation et d’ apprentissage professionnel, où les enfants abandonnés, les orphelins, les enfants mendiants et vagabonds trouveront du refuge depuis leur berceau jusqu’ à leur adolescence. Aux yeux des philanthropes, ces enfants sans moyens de défense, sans repères, ces enfants qui, avant tout, incarnent «la crainte d’ un désordre futur», doivent être pris en charge, être soignés et éduqués, pour devenir ainsi les meilleurs missionnaires d’ une entreprise de fixation de la population pauvre et de redressement du foyer populaire. Fixer le sort des enfants déshérités et à ce moyen assurer l’ ordre public, constitue sans doute l’ objectif prioritaire de l’ entreprise philanthropique. Objectif qui montre toute la mesure de son importance et utilité sociale. Le premier pas dans l’ opération philanthropique sera la sauvegarde des enfants trouvés au nombre gandissant au cours des dernières décennies du XIXe siècle. L’ Hôpital Municipal des enfants trouvés, fondé à Athènes en 1859, allait s’ adonner à un effort permanent contre la mortalité excessivement élevée qui décimait ces pauvres existences. Mais si le maintien en vie des «surplus sociaux» nécessitait sûrement une dépense sociale importante, celle-ci allait être amortie par le travail que les enfants abandonnés fourniraient dans l’ avenir, tant comme main-d’ oeuvre nécessaire et bien adaptée aux besoins naissants de l’ industrie et de l’ artisanat grec, que comme personnel destiné à offrir ses services aux familles aisées des couches moyennes d’ Athènes. C’ est à ce même but qu’ ont tenté d’ oeuvrer l’ Orphelinat des garçons Hatjikonstas, fondé à Athènes en 1856 et l’ Orphelinat des filles Amalieion, fondé en 1855. Le fonctionnement de ces deux établissements est soumis à des prescriptions disciplinaires qui sont révélatrices de la conception pédagogique de l’ époque, appliquée à l’ éducation des enfants: Moraliser et rendre dociles les enfants, afin d’ assurer la continuité familiale, la cohésion sociale et le maintien de l’ ordre établi. Si une telle conception s’ applique en effet à l’ éducation tant familiale que scolaire des enfants des couches moyennes, les deux Orphelinats vont constituer un terrain encore plus favorable pour la mise en application de cette conception. A la différence que dans l’ espace des établissements, l’ application de cette conception pédagogique vise «de substituer à l’ éducation à la fois pratique et particulière du milieu (des enfants pauvres) une éducation uniforme, sophistiquée, universelle et rationnelle à la production». En effet, si l’ instruction élémentaire ainsi que l’ éducation morale des enfants pauvres constituent des dimensions importantes de l’ oeuvre philanthropique qui s’ accomplit dans les deux Orphelinats, il semble pourtant, que c’ est au moyen de la mise au travail des enfants pauvres que les philanthropes cherchent à obtenir leur intégration sociale. Si les deux Orphelinats représentent les endroits se substituant à la fois à la famille et à l’ école primaire, ils tentent avant tout d’ être des lieux d’ entretien et d’ exercice pratique de la force productive des petits êtres déshérités. Ainsi, l’ acquisition des connaissances élémentaires appropriées à la condition des enfants pauvres devient certes nécessaire. L’ adoption de leur part des habitudes de l’ ordre, de la docilité, de l’ application constituent incontestablement la preuve de la bonne éducation qu’ ils ont reçue. Mais c’ est surtout l’ apprentissage et l’ exercice d’ un métier et l’ attachement des enfants au trvail, qui peut rendre compte de la réussite de l’ oeuvre philanthropique. Le travail, en maintenant la discipline fixe l’ enfant pauvre et empêche la transformation de sa force indisciplinée en danger social réel. Il constitue par conséquent le meilleur moyen de sa moralisation. C’ est à l’ aide de ce moyen que les philanthropes pensaient lutter contre la paresse, l’ oisivité, la mendicité et le vagabondage des enfants. A travers leur mise au travail, ils croyaient qu’ il serait possible de fixer le sort des enfants pauvres, de freiner leurs fuites et déviations, de les rendre enfin à la famille. C’ est dans ce sens, qu’ on peut relativiser l’ innovation sociale qu’ a constitué l’ introduction et l’ organisation de l’ enseignement professionnel dans les Orphelinats. Ce fait, à savoir que les philanthropes ont tenté par tous les moyens de faire enraciner chez les enfants pauvres l’ idée du travail comme valeur suprême, s’ avère aussi au regard de l’ initiative prise par l’ «Association Littéraire Parnassos» de fonder en 1872 l’ Ecole des enfants indigents. Ayant à faire à des enfants et à des adolescents qui travaillaient déjà en tant que cireurs de chaussures, vendeurs de journaux, domestiques, cordonniers, forgerons, tailleurs, charpentiers etc., les fondateurs de l’ école ne se sont pas opposés au principe même du travail des enfants et n’ ont pas songé à proposer des restrictions quant à l’ âge d’ admission des enfants au travail. Pourtant, ils se sont opposés et ont tenté d’ alléger les formes les plus scandaleuses, les plus dures et inhumaines du travail des enfants. Mais ce qu’ ils ont surtout cherché à réussir à travers l’ éducation morale et le développement de l’ esprit d’ épargne chez les enfants pauvres, était de transformer ces enfants à des adultes laborieux, disciplinés et économes. C’ est ainsi qu’ ils croyaient diminuer les différences sociales, effacer la «haine» des enfants pauvres envers les riches et les réconcilier avec la société. Dans la conjoncture des années 1870-1880 caractérisée par l’ effervescence de la question natinale, l’ urbanisation accélerée d’ Athènes, le développement industriel et l’ apparition des premiers noyaux d’ ouvriers et d’ ouvrières, les défenseurs de la modernisation de la société grecque apellent les femmes à laisser de côté leur vie frivole et, en suivant l’ exemple des femmes européennes qui s’ adonnent à une activité philanthropique intense en créant des associations, des sociétés et des établissements, à entreprendre la guérison «d’ une société diversement malade», à prouver qu’ elles sont des «instruments de civilisation». Cette tâche devenait d’ autant plus urgente dans la mesure où, pendant cette période devant l’ absence d’ une politique sociale organisée de la part de l’ état grec, la protection sociale de la population pauvre était prise en charge par l’ activité philanthropique privée. Mais ce n’est pas seulement l’ appel des défenseurs de la modernisation de l’ époque qui va pousser les femmes à se mobiliser socialement. Comme le souligne Eléni Varikas, «le poids donné sur le potentiel rédempteur de la Femme en tant que Mère, fournissait une légitimation idéologique au désir des femmes d’ étendre leur «propre sphère» dans le domaine de l’ action publique». Ainsi, si le discours idéologique de l’ époque voulait voir dans l’ accomplissement des devoirs domestiques des femmes, l’ expression de leur «vocation naturelle», de même, l’ idée que «la charité émane de la sensibilité naturelle des femmes», que celle-ci est «une vertu féminine commune rencontrée partout», se répand de plus en plus. La figure de la femme philanthrope devient l’ équivalent de l’ image de la mère-éducatrice de ses enfants à l’ intérieur de son foyer. Ces mêmes qualités d’ «amour», de «tendresse», de «sensibilité», de «dévouement», d’ «abnégation» et de «sacrifice» qui prédisposent les femmes à devenir les «anges-gardiens» du foyer et les éducatrices compétentes de leurs enfants, peuvent les transformer en même temps en «anges gardiens des déshérités». Si les femmes, érigées en principales responsables de la marche morale de la société, assurent cette fonction à travers la transmission des valeurs morales, religieuses et patriotiques à leurs enfants, d’ une manière analogue, elles doivent les «étendre à un cercle plus large aussi, aux pauvres et aux nécessiteux». A travers les nombreuses initiatives féminines orientées vers la population pauvre de la capitale dans les dernières décennies du XIXe siècle, les femmes viennent tracer un important terrain d’ action sociale en dehors de leur foyer à l’ intérieur du champ large de l’ activité philanthropique de leur époque. Mais le terrain sur lequel elles vont se courber en montrant un intérêt particulier, et vont déployer leur force et leur énergie avec plus d’ enthousiasme sera tracé à travers leur activité philanthropique qui s’ adresse aux femmes et aux filles du «peuple»: Ouvrières, domestiques, ménagères des familles pauvres vont constituer la cible privilégiée, le terrain spécifique, sur lequel de manière exclusive va s’ exprimer l’ intervention féminine. La fondation de l’ Orphelinat des jeunes filles Amalieion en 1855, par la «Société Philanthropique de Dames» fut sans doute la premièere initiative qui a inauguré l’ activité philanthropique des femmes à Athènes. L’ émergence, la multiplication, la diversité et l’ ampleur des initiatives féminines dans les dernières décennies du XIXe siècle, allaient permettre aux femmes non seulement de rendre visible leur présence sur le champ philanthropique, mais bien plus de tenter de l’ imprégner de ces vertus et valeurs qui étaient censées être «propres» à leur sexe. Si, d’ après les philanthropes, les enfants représentaient les meilleurs «missionnaires» de fixation de la population pauvre, s’ il était censé que leur mise au travail et leur moralisation constituaient les meilleures garanties du maintien de l’ ordre social établi et de leur rattachement à la famille, d’ après les femmes philanthropes, les femmes du «pauple» allaient beaucoup plus «naturellement» s’ ériger en piliers principaux du foyer populaire et en grandes responsbles de l’ unité et de la cohérence de la famille au sein des couches populaires. En travaillant pour le «redressement» du foyer populaire, les femmes philanthropes ont conscience du fait qu’ elles contribuent à une entreprise plus générale, qui vise à limiter la misère et à combattre l’ abandon, la mendicité et le vagabondage des enfants. A leurs yeux, la transformation des femmes pauvres en instruments de «civilisation» dans les classes pauvres, constituait le meilleur antidote contre la prétendue dangerosité de cette population. Si les établissements destinés à prendre en charge l’ enfance pauvre, à lui assurer assistance et éducation, jouaient un rôle de substitution de sa famille d’ origine, d’ une manière analogue, dans la tentative des femmes philanthropes d’ assurer de la protection, du travail et de l’ éducation aux femmes pauvres, se dessine leur transformation en «mères de substitution». L’ exercice de leur «maternité morale» va s’ exprimer à travers la fondation en 1872 de l’ «Ouvroir des Femmes indigentes» par l’ «Association des Dames pour l’ éducation féminine, ainsi qu’ à travers la création en 1889 de l’ «Ecole du Dimanche des femmes et des filles pauvres» et en 1892 de l’ «Asile des ouvrières et domestiques», à l’ initiative de Kallirroi Parren, de ses collaboratrices du Journal des Dames et d’ autres athèniennes qui participaient énergiquement à l’ activité philanthropique de leur temps. Issues des familles de la bourgeoisie riche de la diaspora installée dans la capitale de l’ état néo-hellénique, ou encore en nombre croissant des couches moyennes et petites bourgeoises d’ Athènes, les femmes philanthropes allaient monter en première ligne du combat de régénération morale et matérielle des femmes défavorisées.
 
License:This book in every digital format (PDF, GIF, HTML) is distributed under Creative Commons Attribution - NonCommercial Licence Greece 3.0
 
The book in PDF:Download PDF 6.34 Mb
 
Visible pages: 195-214 από: 266
-20
Current page:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/195.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

και ενίσχυση της "Επιτροπής της Εθνικής Βιομηχανίας" που του πρόσφερε νέες μηχανές, του Δήμου της Αθήνας που του παραχώρησε ένα οικόπεδο προκειμένου να οικοδομήσει και στεγάσει το Εργαστήριο, καθώς και άλλων φιλανθρωπικών ιδρυμάτων της εποχής, όπως της "Σχολής των απόρων παίδων" του Φιλολογικού Συλλόγου "Παρνασσός" και του Δημοτικού Βρεφοκομείου Αθηνών που έκαναν τις παραγγελιές τους σε είδη ρουχισμού στο Εργαστήριο.77

Όλη αύτη η ευνοϊκή υποδοχή που επιφυλάχτηκε στο έργο του Εργαστηριού των απόρων γυναικών, οδηγεί τις γυναίκες του "Συλλόγου Κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως" να δηλώσουν ότι το έργο τους ήταν απαραίτητο, κοινωνικά χρήσιμο και απολύτως σύμφωνο "των αληθών της πατρίδος συμφερόντων".78

Πραγματικότητες και αναπαραστάσεις της ζωής των υπηρετριών

Η αύξηση του υπηρετικού προσωπικού σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα συνδέεται άμεσα με τη διεύρυνση των μεσαίων και μικροαστικών στρωμάτων της πρωτεύουσας. Η δυνατότητα απασχόλησης μιας η περισσοτέρων υπηρετριών αποτελεί σαφη ένδειξη της οικονομικής ευμάρειας μιας οικογένειας. Οι υπηρέτριες μετατρέπονται, λοιπόν, σε σύμβολα της κοινωνικής ανέλιξης των Αθηναίων αστών.

Παράλληλα, στο βαθμό που η βιομηχανική ανάπτυξη παραμένει εμβρυώδης κατά την περίοδο αύτη, η μισθωτή υπηρετική εργασία αποτελεί μια από τις σημαντικότερες επαγγελματικές διεξόδους που

77. Στο ίδιο, σ. 10-11. Σύλλογος Κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως, Έκθεσις των πεπραγμένων από 1 Ιανουαρίου - 31 Δεκεμβρίου 1880, Αθήνα 1881, σ. 14. Σύλλογος Κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως, Προσφώνησις της αντιπροέδρου του Διοικητικού Συμβουλίου επί τη κατά την 11 Απριλίου 1882 τελεσθείση δεκαετηρίδι του Συλλόγου (11 Απριλίου 1882), Αθήνα 1882, σ. 5.

78. Σύλλογος..., Έκθεσις ... 27 Απριλίου 1873 - 27 Απριλίου 1874, ό.π., σ. 14.

p. 195
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/196.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ανοίγονται, στις γυναίκες των λαϊκών στρωμάτων. Αλλά όχι μόνο στις γυναίκες. Το ανδρικό υπηρετικό προσωπικό είναι εξίσου πολυάριθμο με το γυναικείο, τουλάχιστον κατά τις πρώτες μετεπαναστατικές δεκαετίες.

Η Χριστιάνα Λυτ, μια Δανέζα στην αυλή του Όθωνα γύρω στα 1840, αναφέρει ότι η οικογένεια της απασχολούσε ως υπηρετικό προσωπικό έναν άνδρα, που έκανε όλες τις οικιακές δουλειές: "Μόλις αποκτήσαμε τα απαραίτητα για την κουζίνα, βρήκαμε κι έναν Έλληνα υπηρέτη, τον Γρηγόρη, που, όπως μας είπε, ήταν και μάγειρας. Τώρα πια ανάλαβε αυτός τα ψώνια για το φαγητό, μαγείρευε, σκούπιζε τα δωμάτια κι όταν βγαίναμε έξω μας ακολουθούσε πιστά σαν σκύλος".79

Μερικές δεκαετίες αργότερα, το 1894, η Καλλιρρόη Παρρέν διαμαρτύρεται έντονα ενάντια στον "αθέμιτο συναγωνισμό" των ανδρών στην αγορά εργασίας των οικιακών υπηρεσιών:80 "Από τινός [...] ο ανήρ των αγρών και του αρότρου [...] ο καλλιεργών την γην μετά της γυναικός εν πλήρη ισότητι δυνάμεως -ην ουδείς εσκέφθη να διαφιλονικείση εκεί- εφιλοδόξησε βίον ανετώτερον και απολαυστικώτερον. Ας σκάψουν οι γυναίκες τα χωράφι", είπε, ρίπτων περιφρονητικώς μακράν την σκκπάνην [...]. Οι έφηβοι και οι νέοι άνδρες γίνονται [...] υπηρέται, μάγειροι, θαλαμηπόλοι, [...] εκδιώκοντες την εργαζομένην γυναίκα εκ του μαγειρείου και των αντιθαλάμων [...]. Και οι άνδρες ούτοι -επειδή είναι άνδρες- πληρώνονται διπλασίως από τας γυναίκας".81

Παρόλο που η υπηρετική εργασία δεν αποτελούσε καθαρά γυναικείο επάγγελμα, οι γυναίκες θα υπερέχουν αριθμητικά, αφού σύμφωνα με την αντίληψη της εποχής, η άσκηση του υπηρετικού επαγγέλματος βρισκόταν σε βαθιά αρμόνια με τη "γυναικεία φύση" τους. Το

79. Χριστιάνα Λυτ, Μια Δανέζα στην Αυλή του Όθωνα, Αθήνα 1981, σ. 30.

80. Βλ. Ελένη Βαρίκα, Η εξέγερση των κυριών..., ό.π., σ. 249.

81. Κ. Παρρέν, "θέσιν διά τους άνδρας", Εφημερίς των Κυρίων, 8-5-1894. Αναφέρεται στο Ε. Βαρίκα, ό.π., σ. 249.

p. 196
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/197.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

1870, συναντάμε στην Αθήνα 2965 υπηρέτριες,82 δηλαδή το 7% του συνολικού πληθυσμού της πόλης. Στη μεγάλη τους πλειοψηφία είναι νέα κορίτσια ηλικίας από 10 μέχρι 20 χρονών που κατάγονται από τα νησιά των Κυκλάδων (κυρίως από την Άνδρο, Τηνο, Νάξο, Κέα).83

Δυστυχώς, είναι δύσκολο για την ώρα να γνωρίσουμε την καθημερινή ζωή και τη συγκεκριμένη πραγματικότητα της εργασίας των υπηρετριών, στο μέτρο που οι διαθέσιμες πηγές της εποχής που μιλούν γι' αυτές, αντικατοπτρίζουν περισσότερο το βλέμμα των άλλων παρά την πραγματικότητα της δικής τους ζωής.

Μια τέτοια μαρτύρια ενός "άλλου" βλέμματος πάνω στις υπηρέτριες, αποτελεί η "Διάταξις της Διευθύνσεως της διοικητικής Αστυνομίας Αθηνών και Πειραιώς", που εκδόθηκε στις 25 Νοεμβρίου του 1870 και αφορούσε τους υπηρέτες, τις υπηρέτριες, τις τροφούς και τους υπηρετομεσίτες. Στη "Διάταξη" αυτή διαβάζουμε:

"Η τάξις των υπηρετών και υπηρετριών ευρίσκεται εις πλήρη ανωμαλίαν· ότι η αύτη αταξία επικρατεί και ως προς τας τροφούς (παραμάνας), ης ένεκα πολλάκις επί ημέρας άσιτα τα βρέφη μένουσι, και πολλών η ζωή ή η υγεία εκ της ιδιοτροπίας η της ελαττωματικής υγείας των τροφών κρέμαται· ότι πολλοί υπηρέται, υπηρέτριαι η τροφοί άγνωστοι και άνευ μηδεμιάς εγγυήσεως μισθούμενοι εγκαταλείπουσι πολλάκις τους κύριους των, ουδέν ίχνος αναγνωρίσεως αφίνοντες αυτοίς προς αναζήτησιν, και ότι ταύτα πάντα προκύπτουσιν ιδίως εκ του ότι ουδέν σύστημα υπηρετικόν υπάρχει προσηκόντως οργανισμένον".84

82. Α. Μανσόλας, "Απογραφή της πόλεως Αθηνών", Παρνασσός (1881), σ. 856.

83. Βλ. Yiannis Bafounis, La formation d'une ville nouvelle: Le Pirée au XIXe siècle (1835-1879), διδακτορική διατριβή 3ου κύκλου, πανεπιστήμιο Paris Sorbonne (Paris IV) 1985, σ. 350.

84. Διάταξις της Διευθύνσεως της διοικητικής Αστυνομίας Αθηνών και Πειραιώς, "Περί υπηρετών, υπηρετριών, τροφών και υπηρετομεσιτών", αρ. 39 (25 Νοεμβρίου 1870).

p. 197
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/198.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Προκειμένου, λοιπόν, να εξαλείψει την «αταξία» και «ανωμαλία» που παρατηρείται στις τάξεις των υπηρετών και των τροφών, η Αστυνομία της Αθήνας θα καθορίσει, μια σειρά από ρυθμιστικούς κανόνες που έπρεπε άμεσα να τεθούν σε εφαρμογή. Αξίζει, να σημειώσουμε ότι οι κανόνες αυτοί παρουσιάζουν μεγάλη ομοιότητα με ανάλογες ρυθμίσεις που υιοθετήθηκαν στη Γαλλία το 1852.85

Σύμφωνα, λοιπόν, με τη «Διάταξη», από την 1η Ιανουαρίου 1871, κανένας και καμία δεν θα μπορούσε πλέον να ασκήσει, το επάγγελμα του υπηρέτη, της υπηρέτριας η της τροφού,86 αν προηγουμένως δεν διέθετε «συστατικόν αποδεικτικόν» και την εγγύηση ενός από τους αναγνωρισμένους υπηρετομεσιτες,87 καθώς επίσης την άδεια και το βιβλιάριο που η αστυνομία παρείχε σε όλους τους υπηρέτες. Σε καμία τροφό η αστυνομία, δεν θα χορηγούσε άδεια εργασίας, αν το «συστατικόν αποδεικτικόν» του μεσίτη δεν ήταν προσυπογραμμένο την ίδια ημέρα από το γιατρό της αστυνομίας. Ο τελευταίος όφειλε να εξετάζει και να βεβαιώνει την ευρωστία και την ικανοποιητική και υγιή γαλακτοφορία της τροφού, έναντι αμοιβής 2 δραχμών που εισέπραττε απ' αυτήν.

85. Βλ. «Υπηρετική βιομηχανία», Οικονομική Επιθεώρησις 37 (Μάρτιος 1876), σ. 16.

86. Σε παρόμοια «Διάταξη», που εκδόθηκε το 1879, θα προστεθεί και το .επάγγελμα του/της παιδαγωγού και του θαλαμηπόλου· βλ. Διάταξις της Διευθύνσεως της διοικητικής Αστυνομίας Αθηνών και Πειραιώς, «Περί υπηρετών, υπηρετριών, τροφών και υπηρετομεσιτών», αρ. 121 (12 Νοεμβρίου 1879).

87. Ούτε στη «Διάταξη» του 1870, ούτε σ' εκείνη του 1879 αναφέρεται ο αριθμός των υπηρετομεσιτικών γραφείων που είχαν νόμιμη άδεια λειτουργίας στην Αθήνα και τον Πειραιά.

Στη Γαλλία, σύμφωνα με το πρώτο άρθρο σχετικού διατάγματος της 25ης Μαρτίου 1852, ρυθμίζεται η λειτουργία των υπηρετομεσιτικών γραφείων. Το 1891, στην περιοχή του Παρισιού λειτουργούσαν 217 αναγνωρισμένα τέτοια γραφεία. Συγχρόνως, όμως, τέθηκε σε λειτουργία ένα παράλληλο σύστημα δημοτικών γραφείων για την εύρεση εργασίας σε υπηρέτριες· βλ. Anne Martin-Fugier, La place des bonnes (La domesticité feminine à Paris en 1900), Παρίσι 1979, σ 49, 51.

p. 198
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/199.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Σε ό,τι αφορά τους υπηρετομεσιτες, δεν μπορούσαν να ασκήσουν το επάγγελμα χωρίς την άδεια της αστυνομίας. Για την απόκτηση της αδείας αυτής, ο ενδιαφερόμενος έπρεπε να συγκεντρώνει, τις ακόλουθες προϋποθέσεις: Να είναι εγγράμματος, εγκαταστημένος στην πόλη όπου ήθελε να ασκήσει, το επάγγελμα του, να διαθέτει ευρύχωρο σπίτι, όπου θα μπορούσε να δέχεται τις υπηρέτριες, να μην μετακομίζει χωρίς προηγουμένως να το γνωστοποιήσει στην αστυνομία, να ζει με τη σύζυγο, η τη μητέρα του, η άλλη επιμελήτρια ηλικίας 40 έως 60 ετών, να μπορεί να εγγυηθεί για την ηθική διαγωγή του και την έντιμη άσκηση του επαγγέλματος του. Στον υπηρετομεσίτη απαγορευόταν να δέχεται η να φιλοξενεί στο σπίτι, του άνδρες ηλικίας 15 έως 60 ετών. Ακόμη, όφειλε να διατηρεί με ακρίβεια βιβλία, σύμφωνα με σχέδιο που θα του υποδείκνυε η αστυνομία, και κάθε Δευτέρα να την ενημερώνει για τις εβδομαδιαίες εργασίες του, αποστέλλοντας της αντίγραφα των βιβλίων του.

Για κάθε εύρεση θέσης εργασίας, ο μεσίτης είχε δικαίωμα να εισπράττει ως αμοιβή 3 δραχμές από τον υπηρέτη, την υπηρέτρια η την τροφό και το ίδιο ποσό από τον οικοδεσπότη του σπιτιού.

Ο ελάχιστος χρόνος διάρκειας της σύμβασης εργασίας κατά την πρόσληψη του υπηρέτη η της υπηρέτριας οριζόταν σ' ένα μηνά. Σε περίπτωση λύσης της σύμβασης, με ευθύνη είτε του υπηρέτη, είτε του οικοδεσπότη, προβλεπόταν ότι ο καθένας από την πλευρά του έπρεπε να προειδοποιεί τον άλλο τουλάχιστον μια εβδομάδα νωρίτερα. Η διάρκεια του χρόνου εργασίας της τροφού ορίζεται μονομερώς από τον εργοδότη της, ανάλογα με τις ανάγκες θηλασμού του βρέφους του.

Αν ο υπηρέτης, η υπηρέτρια η η τροφός εγκατέλειπαν την υπηρεσία τους πριν το τέλος του μηνά, δεν είχαν δικαίωμα να πληρωθούν τις ημέρες που εργάστηκαν. Αν όμως απολύονταν πριν από το τέλος του μηνά, είχαν δικαίωμα να απαιτήσουν ολόκληρο το μισθό ενός μηνα.88

88. Η "Διάταξη" του 1879 ορίζει ακόμη ότι αν η τροφός εγκαταλείψει την υπηρεσία της, χάνει το μισθό του τελευταίου μήνα. Αν όμως απολυθεί, και στο

p. 199
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/200.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Ο μεσίτης ήταν υπεύθυνος για κάθε παράπτωμα του υπηρέτη, της υπηρέτριας ή της τροφού και υποχρεωμένος να αντικαθιστά αμέσως το πρόσωπο που εγκατέλειψε την υπηρεσία του. Στην περίπτωση αύτη, εισέπραττε αμοιβή μόνο από τον αντικαταστάτη, σε περίπτωση όμως απόλυσης, και ο οικοδεσπότης όφειλε να του πληρώσει νέα αμοιβή.

Κανένας υπηρέτης, υπηρέτρια η τροφός δεν μπορούσε να παράμεινε·, χωρίς εργασία πάνω από μια εβδομάδα. Είτε επρόκειτο για παραίτηση, είτε για απόλυση, όφειλε να παρουσιαστεί στο μεσίτη, για να αναζητήσει μέσω αυτού νέα υπηρεσία. Στο μεταξύ διάστημα, οι υπηρέτριες και οι τροφοί έπρεπε να διαμένουν είτε σε συγγενικό τους σπίτι, είτε στο σπίτι του μεσίτη.

Σε περίπτωση που μια υπηρέτρια εμφανιζόταν μια η το πολύ δύο φορές σε "οίκο ασωτείας", η αν είχε σχέσεις με "μαυλίστριες" η "κοινές" γυναίκες, έχανε το δικαίωμα να ασκήσει στο μέλλον το επάγγελμα της υπηρέτριας, και αν μεν ήταν ετεροδημότης, η αστυνομία την απέπεμπε στον τόπο καταγωγής της, διαφορετικά, την κατέτασσε ανάμεσα στις "κοινές" γυναίκες.

Σε κάθε περίπτωση παραίτησης η απόλυσης, ο μεσίτης ήταν υποχρεωμένος να απευθύνεται στον οικοδεσπότη η την οικοδέσποινα του υπηρέτη, της υπηρέτριας η της τροφού, προκειμένου να ζητήσει πληροφορίες για τη διαγωγή την όποια επέδειξαν κατά τη διάρκεια της υπηρεσίας τους και να τις σημειώσει στη συνέχεια στο υπηρετικό βιβλιάριο.

Όταν o υπηρέτης, η υπηρέτρια η η τροφός επιθυμούσε να διακόψει την άσκηση του επαγγέλματος του/της, όφειλε να το γνωστοποιεί στη Διεύθυνση της αστυνομίας και να επιστρέφει το βιβλιάριο του, για να διαγράφει από το υπηρετικό βιβλίο που διατηρούσε η αστυνομία.89

βαθμό που εργάσθηκε περισσότερο από τρεις μήνες, δικαιούται αμοιβή δέκα ημερών μετά την απόλυση της.

89. Η Διεύθυνση της διοικητικής Αστυνομίας της Αθήνας και του Πειραιά διατηρεί το "Βιβλίον εγγραφής των υπηρετών εν γένει εν Αθήναις και εν Πειραιεί",

p. 200
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/201.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Μέσω των παραπάνω ρυθμίσεων επιχειρείται αναμφίβολα η νομιμοποίηση της αστυνομικής παρέμβασης στο χώρο της μισθωτής υπηρετικής εργασίας, με στόχο την εγκαθίδρυση ενός "υπηρετικού συστήματος", που βασίζεται σε δύο κεντρικούς άξονες:

Από τη μια, στην οργάνωση της άμεσης αστυνομικής επιτήρησης του υπηρετικού προσωπικού, με τη χορήγηση υπηρετικού βιβλιάριου από την αστυνομία, τήρηση ειδικού βιβλίου υπηρετών και επαναδραστηριοποίηση ποινικών κυρώσεων σε βάρος των παραβατών των αστυνομικών ρυθμίσεων.90

Από την άλλη, στην επίσημη αναγνώριση και θεσμοθέτηση της ιδιωτικής διαμεσολάβησης στην πρόσληψη του υπηρετικού προσωπικού, με την ίδρυση υπηρετομεσιτικών γραφείων και με την υποχρεωτική παρέμβαση του μεσίτη. Παράλληλα, θεσπίζονται ειδικοί κανόνες για την άσκηση και τον έλεγχο του επαγγέλματος του υπηρετομεσίτη. Τέλος, καθιερώνεται η ευθύνη του τελευταίου για τις πράξεις των υπηρετών που προσλαμβάνονται με δίκη του διαμεσολάβηση.

όπου καταγράφονται κατ' αύξοντα αριθμό το όνομα και επώνυμο των υπηρετών και υπηρετριών, ο τόπος γέννησης τους, ο δήμος καταγωγής τους, η ηλικία τους, η οικογενειακή τους κατάσταση (έγγαμος, άγαμος, αριθμός παιδιών, τόπος διαμονής της οικογένειας), το είδος της υπηρεσίας τους, το όνομα και το επώνυμο του οικοδεσπότη, η ημερομηνία έναρξης της απασχόλησης στο σπίτι ή το κατάστημα του τελευταίου, για πόσο καιρό είναι "συμφωνημένοι", το όνομα και το επώνυμο αυτού που μαρτυρά για τη διαγωγή τους, τα φυσικά χαρακτηριστικά τους (ανάστημα, χρώμα μαλλιών, χρώμα ματιών, σχήμα μύτης, στόματος, μετώπου), τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους και διάφορες άλλες παρατηρήσεις.

90. Σύμφωνα με τα άρθρα 533,655 και 657 του Ποινικού Νόμου του 1834, η προβλεπόμενη ποινή σε βάρος κάθε προσώπου που δέχεται να απασχολεί υπηρέτες που δεν κατέχουν υπηρετικό βιβλιάριο και δεν μπορούν να αποδείξουν ότι διαθέτουν τις κατάλληλες ιδιότητες για την άσκηση του επαγγέλματος, συνίσταται στην πληρωμή μιας κλήσης ύψους έως 50 δραχμές. Η προβλεπόμενη ποινή για τις ίδιες παραβάσεις σε βάρος των υπηρετών είναι πολύ πιο αυστηρή. Συνίσταται στην κράτηση τους που μπορεί να διαρκέσει από μία ημέρα μέχρι δύο εβδομάδες. Οι κατ' εξακολούθηση διαπράττοντες τις ίδιες παραβάσεις, υπόκεινται σε ιδιαίτερη αστυνομική επιτήρηση ή ακόμη αποπέμπονται από την πόλη όπου βρίσκονται· βλ. "Υπηρετική βιομηχανία", Οικονομική Επιθεώρησις 37 (Μάρτιος 1876), σ. 19.

p. 201
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/202.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Αξιοσημείωτη είναι ακόμη η ρύθμιση της εργασιακής σύμβασης του υπηρετικού προσωπικού (διάρκεια εργασίας, καταγγελία της σύμβασης κ.ά.), όπου συναντάμε για πρώτη ίσως φορά διατάξεις (π.χ. προειδοποίηση καταγγελίας, διάκριση ανάμεσα σε παραίτηση και απόλυση κ.ά.), των οποίων η εφαρμογή θα επεκταθεί αργότερα στο σύνολο των εργαζομένων και θα αποτελέσουν τα συστατικά στοιχεία του σύγχρονου εργατικού δικαίου.

Ωστόσο, κάτω από μια επίφαση αντικειμενικότητας και διάθεσης προστασίας των δικαιωμάτων τόσο των υπηρετών όσο και των εργοδοτών τους, είναι εμφανής η δυσπιστία και η εχθρότητα του αστυνομικού λόγου απέναντι στο υπηρετικό προσωπικό. Μέσα από τις γραμμές της αστυνομικής "Διάταξης", η τάξη των υπηρετών σκιαγραφείται ως σύνολο ύποπτων και ασυνεπών προς τις υποχρεώσεις τους προσώπων, ως εν δυνάμει πηγή αταξίας και τελικά επικινδύνων για τη δημόσια τάξη. Με βάση τα χαρακτηριστικά αυτά που τους αποδίδονται, καθίσταται αναγκαία η στενή επιτήρηση τους και νομιμοποιείται η αστυνομική παρέμβαση.

Ένα άλλο ενδιαφέρον ζήτημα που αναδεικνύει η αστυνομική διάταξη, είναι η προσέγγιση που επιχειρεί να εγκαθιδρύσει ανάμεσα στις υπηρέτριες και την πορνεία. Κατά την κρίση της αστυνομίας, τα όρια ανάμεσα στα δύο αυτά επαγγέλματα βρίσκονται τόσο κοντά, ώστε το πέρασμα από το ένα στο άλλο να γίνεται με εξαιρετικά μεγάλη ευκολία, με σχεδόν αυτόματο τρόπο.

Τι μπορεί άραγε να σημαίνει μια τέτοια στάση; Τον απόηχο μιας κοινωνικής πραγματικότητας που επεφύλασσε πράγματι στις υπηρέτριες ως μοναδική εναλλακτική λύση την πορνεία, η περισσότερο την έκφραση ενός απωθημένου φόβου που τροφοδοτούσε τη φαντασία των ανθρώπων της εποχής και έβρισκε την καλύτερη ενσάρκωση του στο πρόσωπο των υπηρετριών;

Σε κάθε περίπτωση, αυτό που διαφαίνεται ολοένα και πιο καθαρά, είναι ότι το πρόσωπο της υπηρέτριας, μέσα από τα διαφορετικά βλέμματα που διασταυρώνονται πάνω του, γίνεται αντικείμενο μιας αντιφατικής αναπαράστασης. Ενώ, από τη μια, προβάλλει η στερεοτύπη εικόνα της υπηρέτριας, σύμφωνα με την όποια, το επαναλαμβανόμενο

p. 202
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/203.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

μοτίβο επικεντρώνεται στην παρουσίαση της ως μιας αθώας, αδύναμης και απροστάτευτης ύπαρξης, αντιμέτωπης με πολυάριθμες υλικές και ηθικές δυσκολίες, δυσκολίες που η ζωή στην πρωτεύουσα επιτείνει ακόμη περισσότερο για τις μικρές επαρχιωτοπούλες που ελπίζουν να βρουν εκεί καλύτερη τύχη, από την άλλη, η παρουσία της θεωρείται ύποπτη, απείθαρχη, αναποτελεσματική, ανήθικη και απειλητική.

Μία από τις καλύτερες μαρτυρίες, όπου μπορούμε να ανιχνεύσουμε αυτή τη διπλή αναπαράσταση της υπηρέτριας, είναι το μυθιστόρημα του Ιωάννη Κονδυλάκη Οι άθλιοι των Αθηνών, που δημοσιεύτηκε το 1894,

Η ηρωίδα του μυθιστορήματος, η Μαριώρα, ένα νεαρό κορίτσι 16 ετών, αφήνει στο χωριό της, στην Τήνο, τη χήρα μητέρα της, το μικρότερο αδερφό και την αδερφή της και φθάνει στην Αθήνα για να αναζητήσει θέση υπηρέτριας σε κάποια εύπορη οικογένεια.

Η Μαριώρα, "το μεγαλύτερον κόσμημα του οίκου" της μητέρας της, όχι "μόνον η ωραιότερα νέα του χωριού, αλλά και η αγαθωτέρα", με "καρδιαν παιδιού", "ήτο πτωχή και είχε, φαίνεται συναίσθησιν ότι η τρέλλα των νέων του χωριού, τουλάχιστον των ευπορωτέρων, δεν ηδύνατο να φθάση μέχρι σοβαρών αποφάσεων".91

Ακούγοντας, λοιπόν, από τη μια τις συμβουλές της μητέρας της που της έλεγε να φύγει να εργαστεί για μερικά χρόνια στην Αθήνα, για να ετοιμάσει την προίκα της, καθώς και τις αφηγήσεις μιας συγχωριανής της, που αφού εργάστηκε ως υπηρέτρια επί δέκα χρόνια στην Αθήνα, επέστρεψε με μικρό χρηματικό ποσό και παντρεύτηκε στον τόπο της καταγωγής της, αποφασίζει να δοκιμάσει την τύχη της στη "γην της επαγγελίας".92

Μόλις όμως φθάνει στην Αθήνα, γίνεται αντικείμενο ενός πραγματικού κυνηγιού που εξαπολύεται εναντίον της.

Στον Πειραιά, "ίσταντο τινές υπόπτου εξωτερικού, οι οποίοι την

91. Ιωάννη Κονδυλάκη, Οι άθλιοι των Αθηνών, Αθήνα 1964, σ. 16 17 17-18.

92. Στο ίδιο, σ. 20.

p. 203
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/204.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

παρετήρουν ως εμπόρευμα", κυρίως μια γυναίκα που "διελθούσα όλα τα στάδια της ακολασίας, τώρα διευκόλυνε τας ακολασίας των άλλων, διά της αποπλανήσεως ιδίως απονήρων υπηρετριών, με την σαγήνην της τοποθετήσεως". Συνοδευόμενη όμως από ένα συμπατριώτη της, ξεφεύγει από αύτη την πρώτη "παγίδα κατά της αθωότητος και της αρετης-ο.3

Περιμένοντας να βρει μια θέση υπηρέτριας, φιλοξενείται στο σπίτι του συμπατριώτη της που ασκεί το επάγγελμα του τσαγκάρη. Η γυναίκα του, ωθούμενη από μια ζήλια χωρίς όρια και "την αγρίαν της ψυχής της μοχθηρίαν", επιδίδεται σε έναν "πόλεμο εξοντώσεως της Μαριώρας".94

Η γυναίκα του τσαγκάρη, η μητέρα της και ο αδερφός της είναι τα πρόσωπα που επιλέγει ο Ι. Κονδυλάκης για να αναπαραστήσει την ακραία φυσική και ηθική εξαθλίωση που επικρατούν στον κόσμο των απόκληρων της συνοικίας του Ψυρρή. Αγράμματοι, προληπτικοί, ανήθικοι, βίαιοι και αιμοβόροι οι "άθλιοι" αυτοί μετατρέπονται συγχρόνως σε απωθητικές, απειλητικές και μισητές φυσιογνωμίες. Με μια έντονη δόση ρεαλισμού ανάμικτου με βαθιά περιφρόνηση, εχθρότητα, αποστροφή αλλά και φόβο, ο Ι. Κονδυλάκης εκφράζει τα αρνητικά συναισθήματα που αυτή η κατηγόρια του πληθυσμού προκαλούσε στους αστούς της πρωτεύουσας.

Αν όμως τα πρόσωπα των "αθλίων" αντιπροσωπεύουν όλα τα δεινά του κόσμου, αν αποτελούν την ενσάρκωση της ιδιας της αγριότητας, ο Ι. Κονδυλάκης συγκεντρώνει όλη του τη συμπάθεια στη Μαριώρα και τον τσαγκάρη, τις μόνες θετικές φυσιογνωμίες του μυθιστορήματος του. Στο πρόσωπο τους εκθειάζει τις αρετές του χωριού, που, κάτω από τη διαβρωτική επίδραση του ανταγωνιστικού κόσμου της αστικής κοινωνίας, απειλούνται με εξαφάνιση.

Στη συνέχεια του μυθιστορήματος, ο συγγραφέας τοποθετεί τη Μαριώρα ως υπηρέτρια στο σπίτι ενός φιλόδοξου και ανήθικου Αθηναίου αστού, που με όλα τα δυνατά μέσα επιχειρεί να αποκτήσει τη

93. Στο ίδιο, σ. 22, 51, 20.

94. Στο ίδιο, σ. 38, 43.

p. 204
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/205.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

φήμη του "φιλάνθρωπου", προκειμένου να μπορέσει έτσι να εξυπηρέτησε·, καλύτερα τα πολιτικά του σχέδια. Στο πρόσωπο αυτού του "φιλάνθρωπου", ο Ι. Κονδυλάκης στιγματίζει την υποκρισία, τη διπλή γλώσσα και, ηθική που κυριαρχούν στους κόλπους των ανώτερων στρωμάτων της αθηναϊκής κοινωνίας.

Εκτεθειμένη στις αδιάκοπες πιέσεις του κύριου της, που αποβλέπει στην ικανοποίηση των "κτηνωδών ορέξεων" του,95 η Μαριώρα βρίσκει καταφύγιο ως υπηρέτρια στο σπίτι ενός νέου, τον όποιο ερωτεύεται και με τον όποιο αισθάνεται ότι πρέπει να ενώσει τη ζωή της για πάντα μετά από ένα φιλί που δέχθηκε απ' αυτόν στο βασιλικό κήπο.

"Ανατραφείσα με τα αυστηρά και αγνά ήθη των ημετέρων χωρικών, επίστευεν ότι το πρώτο φίλημα της κόρης πρέπει να λάβη εκείνος όστις θα λάβη και το τελευταίον, ότι το φίλημα εκείνο αποτελεί δεσμόν άρρηκτον και ισόβιον. Επομένως διά του εν τω Βασιλικώ κήπω φιλήματος ο νεανίας, τον οποίον μόλις εγνώριζε, την υπεδούλωσε διά παντός, και ότι μόνος ο θάνατος ηδύνατο να την χωρίση απ' αυτόν".96

Επιπλέον, "ησθάνετο ότι εις τον κόσμον εκείνον, τον πλήρη κινδύνων διά την αθωότητα της, εις τον κόσμον εκείνον, όπου έμενεν έρημος και απροστάτευτος, μόνον παρά του νέου εκείνου ηδύνατο να ελπίση προστασίαν η δειλή και ασθενής ύπαρξις αυτής".97 Έτσι, στο όνομα της αγάπης της για τον νέο αυτό θα υπομείνει χωρις ποτέ να διαμαρτυρηθεί, με πίστη και αφοσίωση, "με την ευπείθειαν κυνός φοβούμενου μη αποπεμφθή και δεν θα δύναται να μένη αφωσιωμένος προς τους κακοποιούντας αυτόν",98 την αδιαφορία, τις προσβολές, τις ταπεινώσεις, την περιφρόνηση καθώς και την εκτέλεση των πιο βαριών και κοπιαστικών οικιακών εργασιών.

Αν και ο Ι. Κονδυλάκης φαίνεται κριτικός απέναντι σ' αύτη την

95. Στο ίδιο, σ. 91.

96. Στο ίδιο, σ. 90.

97. Στο ίδιο, σ. 101.

98. Στο ίδιο, σ. 130.

p. 205
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/206.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

αναζήτηση της λύτρωσης μέσω του πόνου, αύτη την ανθρώπινη στάση που βασίζεται, στο χριστιανικό δόγμα, δεν φτάνει μέχρι τη ριζική αμφισβήτηση της. Αντίθετα, φαίνεται να πιστεύει στον αναπόφευκτο χαρακτήρα μιας τέτοιας στάσης και στην αδυναμία των ανθρώπων να παρέμβουν, προκειμένου να ευθυγραμμίσουν τη συμπεριφορά τους στα ανθρώπινα μέτρα.

Έτσι, η ηρωίδα του θα συνεχίσει να ζει τον κύκλο των "μαρτυριών" της έως την ολοκληρωτική εξουθένωση. Και η μόνη διέξοδος που θα βρει τότε, θα είναι το πέρασμα στην τρέλα.

Αφού "ατιμάσθηκε" από τον νέο που αγαπά, μετά από ένα ψεύτικο γάμο που σκηνοθετεί ο νέος, μένει έγκυος και διώχνεται βάναυσα από τη μητέρα του. Περιμένοντας, λοιπόν, τη γέννηση του παιδιού της, θα ζήσει με τον νέο μέσα σε συνεχή ταπείνωση. Σιγά σιγά θα ανακαλύψει και θα αντιμετωπίσει τη "διαφθορά" και την "κτηνωδία" του χαρακτήρα του, που φθάνει στο αποκορύφωμα της, όταν με τη συμμορία των φίλων του οργανώνει την απαγωγή και αποστολή του παιδιού στο Δημοτικό Βρεφοκομείο της Αθήνας και τον εγκλεισμό της Μαριώρας σε οίκο ανοχής.

Είναι χαρακτηριστική η ευκολία με την οποία και ο Ι. Κονδυλάκης διαγράφει τη σχέση ανάμεσα σε "διαφθορά" των υπηρετριών, παράνομη γέννηση και Δημοτικό Βρεφοκομείο, σχέση εξαιρετικά αμφίβολη, αν λάβει κανείς υπόψη του τα πραγματικά δεδομένα που αφορούν την εγκατάλειψη των παιδιών στην περιοχή της πρωτεύουσας: "Δεν ήτο δε η Μαριώρα", γράφει, "η πρώτη υπηρέτρια ήτις απεπέμπετο υπό της αμέμπτου κύριας Βουνέκα έγκυος [...]. Ο Αριστοτέλης ήτο εις εκ των μεγαλυτέρων προμηθευτών του νηπιακού ορφανοτροφείου".99

Ακόμη, βλέπουμε να επανέρχεται το θέμα της σχέσης ανάμεσα στις υπηρέτριες και την πορνεία, σχέση που για να μπορέσει να υποστηριχτεί κατηγορηματικά, απαιτείται η παρουσίαση πραγματικών δεδομένων, μη διαθέσιμων για την ώρα.

Από την άλλη, αν σύμφωνα με τον Ι. Κονδυλάκη, η Μαριώρα

99. Στο ίδιο, σ. 175, 183.

p. 206
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/207.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

αντιπροσωπεύει το κατεξοχήν "θύμα" τόσο της σκληρής κοινωνικής της θέσης, όσο και της εξίσου σκληρής ανδρικής τάξης πραγμάτων, ο συγγραφέας επιχειρεί να δικαιολογήσει την ανδρική σκληρότητα, που στο μυθιστόρημα του αντιπροσωπεύει ο "θύτης" Αριστοτέλης. Ο Ι. Κονδυλάκης θεωρεί ως βασική αιτία αυτής της σκληρότητας, την ελλιπή ανατροφή που ο ήρωας του δέχτηκε στην παιδική και εφηβική του ηλικία, για την οποία ευθύνεται ολοκληρωτικά η οικογένεια του. Μια οικογένεια που στο εσωτερικό της, κάτω από την επίφαση του κοινωνικού κώδικα της κοσμιότητας και της αξιοπρέπειας, κυριαρχεί η αδιαφορία τόσο του πατέρα όσο και της μητέρας απέναντι στα παιδιά τους.

"Φύσει δεν ήτο κακός ο Αριστοτέλης, αλλ' ήτο στενοκέφαλος, εκ των ζωηρών εκείνων στενοκέφαλων, οίτινες κάμνουσιν εντύπωσιν εξύπνων παιδίων. Και αν εδίδετο επιμέλεια τις εις την ανατροφήν του, ίσως θα ετρέπετο προς το καλόν και θ' ανέπτυσσεν αγαθάς τινάς ιδιότητας. Αλλ' αφεθείς εις την τύχην του, έπιε κατά την παιδικήν και εφηβικήν του ηλικ'ιαν άφθονον το δηλητήριον της διαφθοράς, και αι κτηνώδεις ορμαί, ευρούσαι ελευθέραν ανάπτυξιν, απέπνιξαν παν ό,τι αγαθόν υπήρχεν εν σπέρματι εις την νεαράν ψυχήν του. Ο παλληκαρισμός απετέλεσε το ιδεώδες αυτού και έδωκε τον τύπον του εις πάσαν αυτού τάσιν".100

Για μια ακόμη φορά, λοιπόν, επανέρχεται το ζήτημα, στο όποιο ο 19ος αιώνας απέδωσε κεφαλαιώδη σημασία, το ζήτημα δηλαδή του εκπαιδευτικού έργου της οικογενείας ως θεμέλιου της ηθικής συμπεριφοράς του παιδιού στην μετέπειτα ενήλικη ζωή του.

Οι υπηρέτριες και η Εφημερίς των Κυριών: μια δύσκολη σχέση

Η στάση των φεμινιστριών της Εφημερίδος των Κυριών ως προς το "υπηρετικό ζήτημα" παρουσιάζει βαθιές αντιφάσεις. Η Καλλιρρόη

100. Στο ίδιο, σ. 175.

p. 207
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/208.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Παρρέν, η ψυχή της Εφημερίδος και οι συνεργάτριες της, ενώ από τη μια εκφράζουν μια εξαιρετικά έντονη εχθρότητα και περιφρόνηση απέναντι στις υπηρέτριες, από την άλλη φροντίζουν και παίρνουν πρωτοβουλίες που αποβλέπουν στη "φυσική και ηθική προστασία" τους.

Χαρακτηριστικός είναι ο τρόπος με τον οποίο η Κ. Παρρέν σκιαγραφεί το πορτρέτο των υπηρετριών: "Γυναίκες αστοιχείωτοι, αμόρφωτοι, άνευ ουδενός χαλινού, άνευ ουδεμιάς προστασίας η στοργικής περιθάλψεως εν στιγμή δυστυχίας, άνευ της ελαχίστης θρησκευτικής και ηθικής μορφώσεως χειραφετούνται από της νεωτάτης αυτών ηλικίας. [...] Εντεύθεν αναρχία, αθλιότης, κακοδαιμονία εν ταις οικογενείαις. Προ εικοσαετίας έτι αι υπηρέτριαί μας εγνώριζον ότι ώφειλον να εργάζωνται αν και μετρίως αμειβόμεναι. Σήμερον απαιτούσι να αμείβωνται πλουσίως και να εργάζωνται ολίγον και κακώς. Αι ολίγαι πολυτάλαντοι μας δοκιμάζουσι να εισαγάγωσι παρ' ημίν το σύστημα της υπηρετικής πολυτελείας, ενθαρρύνουσαι και υποθάλπουσαι την αεργίαν και διαφθείρουσαι δι' αυτής πάσαν καλήν υπηρέτριαν, οργώσαν προς εργασίαν.

[...]. Αι ούτω διαφθειρόμεναι υπηρέτριαι κατήντησαν φοβερά πληγή, αληθής μάστιξ πάσης οικογένειας. Η αεργία των, ο πολυτελής πολυδάπανος και απολαυστικός βίος των κυριών των, η αδιαφορία των περί την οικιακήν οικονομίαν, η μετ' άλλων υπηρετριών και υπηρετών πάσης προελεύσεως επιμιξία των, η έλλειψις πάσης θρησκευτικής αγωγής τας καθιστώσιν ανηθίκους, φλυάρους, ραδιούργους, σπατάλους, αυθάδεις. Εάν έχητε τέκνα, είσθε βεβαία ότι ο πρώτος διδάσκαλος των εν τη κακία, εν τοις βωμολοχίαις και τη απρεπεί συμπεριφορά έσται τοιαύτη υπηρέτρια. Εάν τη κάμητε την ελαχίστην παρατήρησιν, είσθε βεβαία ότι θα σας υβρίση και θα φύγη. Ό,τι έχετε πολύτιμον, προσφιλές, αγαπητόν θα φροντίση να σας το καταστρέψη. Σας απατά ανά πάσαν στιγμήν, ανά παν δευτερόλεπτον. Είναι ο νομοθέτης εν τω οικώ σας, εν ταυτώ δε και κύρια, ου μόνον μέρους της περιούσιας σας, αλλά και της ηθικής σας υπολήψεως. Κατ' ανάγκην μυείται εις τα μυστήρια του ιδιωτικού σας βίου, κάτοχος δε των ατυχιών και θλίψεων σας εκμεταλλεύεται αυτάς διά

p. 208
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/209.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

του μάλλον απονωτέρου και κακοηθέστερου τρόπου. Ουδέν συγκινεί την ψυχήν των ακατονόμαστων τούτων όντων".101

Το λιγότερο έκπληξη προκαλούν τα παραπάνω περιφρονητικά λόγια σε βάρος μιας συγκεκριμένης κατηγορίας εργαζόμενων γυναικών. Έκπληξη που μεγαλώνει ακόμη περισσότερο, αν σκεφτεί κάνεις ότι παρόμοιοι χαρακτηρισμοί προέρχονται από μέρους εκείνων των γυναικών, που τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα διακήρυξαν σε όλους τους δυνατούς τόνους την ιδέα της γυναικείας χειραφέτησης μέσω της εργασίας και βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή του αγώνα για την υπεράσπιση του δικαιώματος των γυναικών στην εργασία. Επανειλημμένα και πάντοτε κάτω από τον ίδιο εχθρικό τόνο, η Κ. Παρρέν και άλλες συντάκτριες της Εφημερίδος των Κυριών στρέφονται κατά της "οκνηρίας", "πλεονεξίας", "σπατάλης", "σκληρότητας", "αστοργίας" και "ασέβειας προς την θρησκε'ιαν"102 των υπηρετριών, που απειλούν, όπως υποστηρίζουν, με αποσύνθεση και καταστροφή την οικογενειακή ευτυχία και γαλήνη των Αθηναίων αστών.

Με ανάλογο τρόπο, οι φεμινίστριες της Εφημερίδος των Κυριών στρέφονται εναντίον των τροφών:

"Η τροφός ουδέν άλλο είναι η βάναυσος τις γαλακτέμπορος, εις την κεφαλήν της οποίας επί τινάς μήνας διεσπάρησαν δραπέτιδες περί μητρότητος ιδέαι, και ήτις εγκαταλείπει το τέκνον της εις το έλεος του θεού, χάριν εκατοντάδων τινών δραχμών, ίνα δηλητηρίαση την ψυχήν του ξένου, όπερ ως επί το πολύ αποστρέφεται".103

Με βάση μια τέτοια αντίληψη για τις τροφούς, μπορεί να εξηγηθεί η δυσπιστία και η καχυποψία απέναντι τους, καθώς και οι πολυάριθμες συμβουλές που η Εφημερίς των Κυριών απευθύνει στις μητέρες

101. Κ. Παρρέν, "Αι Παρισιναί υπηρέτριαι, και αι ιδικαί μας", Εφημερίς των Κυριών 3, αρ. 131 (10 Σεπτεμβρίου 1889).

102. Κ. Παρρέν, "Εν κοινωνικόν πρόβλημα. Επί τη επετείω του Ασύλου", Εφημερίς των Κυριών 9, αρ. 420 (26 Νοεμβρίου 1895).

103. Κ. Παρρέν, "Σπουδαιότατον οικογενειακόν ζήτημα. Αι υπηρέτριαι και η Αστυνομία", Εφημερίς των Κυριών 3, αρ. 107 (26 Μαρτίου 1889).

p. 209
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/210.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

σχετικά με την εξαιρετικά μεγάλη προσοχή που οφείλουν να επιδεικνύουν κατά την επιλογή της τροφού, όπως και την άγρυπνη και διαρκή επιτήρηση της τελευταίας κατά τη διάρκεια του θηλασμού του βρέφους.

Η παραπάνω όμως στάση της Εφημερίδος των Κυριών απέναντι, στις υπηρέτριες και τις τροφούς γεννά μια σειρά από ερωτήματα.

Είναι, δυνατό η ομάδα αυτή των γυναικών, φορέας μιας φεμινιστικής συνείδησης, που "η συνείδηση αύτη εκδηλώνεται πρώτα πρώτα ως διακήρυξη της θεμελιακής ανθρωπολογικής κοινότητας που υπάρχει ανάμεσα στα φύλα, ως διεκδίκηση της πλήρους ένταξης των γυναικών στην έννοια άνθρωπος",104 να αναγορεύεται σε κριτή που απορρίπτει και αποδίδει χαρακτηριστικά ελάχιστα "ανθρώπινα" σε μια άλλη κατηγόρια γυναικών;

Με ποιο τρόπο μπορεί να συνδυαστεί η δίκη τους διεκδίκηση για ένταξη στην ανθρώπινη κοινότητα με ένα βλέμμα που την ίδια στιγμή αποκλείει ένα μεγάλο αριθμό άλλων γυναικών από αύτη την ίδια διεκδίκηση; Γιατί αναμφίβολα μπορούμε να φανταστούμε την προσπάθεια των υπηρετριών, προκειμένου να αποτρέψουν αύτη την εικόνα που τους πρόβαλαν οι φεμινίστριες της Εφημερίδος των Κυριών, και να διεκδικήσουν όπως και εκείνες την ανθρώπινη ιδιότητα τους.

Η διακήρυξη σε έντονο τόνο των φεμινιστριών της Εφημερίδος των Κυριών ότι "είναι πάντοτε θύμα η γυνή -θύμα όλων των κοινωνικών τάξεων- [...] υπό τας διαφόρους ιδιότητας αυτής, της μητρός, συζύγου, κόρης ανηλίκου και εργάτιδος",105 μπορεί να συμβιβαστεί με την ενίσχυση που επιχειρούν της υποβιβαστικής εικόνας των λιγότερο ευνοημένων οικονομικά και κοινωνικά γυναικών;

Επιπλέον, η απόσταση και διαφοροποίηση που δημιουργεί το φεμινιστικό βλέμμα ανάμεσα στις υπηρέτριες και τις κυρίες τους, επιτρέπει τη διαμόρφωση της "συλλογικής ταυτότητας των γυναικών",106 την όποια έθετε ως στόχο ο αγώνας για τη γυναικεία χειραφέτηση.

104. Ελένη Βαρίκα, Η εξέγερση των κυριών..., ό.π., σ. 217.

105. Κ. Παρρέν, "Τις πταίει;", Εφημερίς των Κυριών, 9-12-1901. Αναφέρεται στο Ελένη Βαρίκα, ό.π., σ. 232.

106. Ε. Βαρίκα, Η εξέγερση των κυριών..., ό.π., σ. 219.

p. 210
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/211.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Η αναζήτηση μιας τέτοιας ταυτότητας όφειλε άραγε να σταματά στο κατώφλι, των σπιτιών των γυναικών των μεσαίων στρωμάτων της Αθήνας του 19ου αιώνα.

Αυτό που φαίνεται να εκφράζεται αρκετά καθαρά μέσω του φεμινιστικού λόγου της εποχής είναι ένας ταξικός εγωισμός απέναντι στις υπηρέτριες. Αν οι υπηρέτριες θεωρούνταν ως ξένο σώμα που απειλούσε με καταστροφή την εικόνα της οικογενειακής συνοχής, παράλληλα, αποτελούσαν ένα μέσο επιβεβαίωσης της οικοδέσποινας, την ορατή εκδήλωση μιας ψευδαίσθησης εξουσίας, την οποία χρειαζόταν, στο βαθμό που παρέμενε αποκλεισμένη από το δημόσιο χώρο και δεν είχε σχεδόν καμιά δυνατότητα απόκτησης εξουσίας σ' αυτόν.

Μ' αύτη την έννοια, μπορούμε να καταλάβουμε γιατί οι έντονες επικρίσεις εναντίον των υπηρετριών δεν κατέληγαν ποτέ σε μία πρόταση για την κατάργηση του υπηρετικού θεσμού, αλλά απέβλεπαν περισσότερο στην ορθολογική οργάνωση της δουλειάς των υπηρετριών με στόχο τη μεγαλύτερη και καλύτερη αποδοτικότητα της.

Μεριμνώντας για την οικογενειακή ευτυχία, ασφάλεια και ειρήνη, οι φεμινίστριες της Εφημερίδος των Κυριών θα επιχειρήσουν συγχρόνως να πείσουν τις οικοδέσποινες να εξαρτώνται λιγότερο από την εργασία των υπηρετριών τους και, στην ανάγκη, να αναλαμβάνουν οι ίδιες ένα μέρος των οικιακών εργασιών.

"Γυνή αληθώς ανεπτυγμένη δεν εκθέτει ποτέ την ιδίαν και την της οικογενείας της ευτυχίαν δι' απλήν και ματαίαν ικανοποίησιν ψευδούς επιδείξεως, αλλ' ούτε θεωρεί τιμήν της να αγνοή και να αδύνατη να πράξη αύτη, εκείνο το οποίον η υπηρέτρια της δύναται [...]. Όχι μόνον λοιπόν οφείλομεν να εξοικειώμεθα και ημείς και αι θυγατέρες μας εις τα οικιακά έργα εκ καθήκοντος προς τούτο ορμώμεναι, αλλά και χάριν αυτής της ασφάλειας της ησυχίας μας, χάριν της τιμής ημών και των οικείων μας ανάγκη διά κατάλληλου προπαρασκευής να δυνάμεθα -αφόβως να αναλάβωμεν πάσαν του οίκου εργασίαν, καθ' ην στιγμήν ευρεθώμεν ηναγκασμέναι εις τούτο".107

107. Κ. Παρρέν, "Πώς να υπηρετώμεθα μόναι", Εφημερίς των Κυριών 6, αρ. 270 (26 Ιουλίου 1892).

p. 211
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/212.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Επειδή, όμως, σύμφωνα με την Εφημερίδα των Κυριών, "η τάξις και η συνήθεια είναι ο καλλίτερος μορφωτής της υπηρέτριας",108 είναι σκόπιμο οι οικοδέσποινες να κατανέμουν τις διάφορες οικιακές εργασίες κατά τέτοιο τρόπο, ώστε η ίδια εργασία να εκτελείται πάντοτε την ίδια ώρα. Αυτό αποτελεί, κατά τη γνώμη της Εφημερί8ος, την καλύτερη μέθοδο απόκτησης της συνήθειας της εργασίας και μετατροπής των υπηρετριών σε τακτικές και πειθαρχημένες εργάτριες του σπιτιού;

Η "ηθική" προστασία των υπηρετριών: Η ίδρυση του Ασύλου της Αγίας Αικατερίνης

Το 1892, η Κ. Π άρρεν, θεωρώντας το "υπηρετικόν ζήτημα" ως "εν των ουσιωδεστάτων κοινωνικών ζητημάτων, εκ των οποίων εξαρτάται, η ευτυχία και η ησυχία"109 των οικογενειών και διαπιστώνοντας συγχρόνως την ανυπαρξία στοιχειώδους έστω κοινωνικής πρόνοιας στον τομέα αυτό, μαζί με ορισμένες συντάκτριες της Εφημερίδος των Κυριών και άλλες Αθηναίες, γνωστές για τη φιλανθρωπική τους δράση, αναλαμβάνει την πρωτοβουλία για την ίδρυση του "Ασύλου της Αγίας Αικατερίνης των υπηρετριών και εργατίδων", με στόχο να θέσουν "φραγμών εις το οσημέραι μεγεθυνόμενον κακόν" και να επιφέρουν την "ποθητή θεραπεία":110 Όπως χαρακτηριστικά υποστηρίζουν, "θα ληφθή παν μέτρον, θα καταβληθή παρά του σωματείου των κυριών πάσα φροντίς, όπως διά της ευεργετικής επιρροής του Ασύλου τούτου σωθή από του ολέθρου της διαφθοράς, εις ην ακατάσχετους φέρεται η μέγιστη αύτη τάξις των εργατικών γυναικών του

108. Αθηνά Σιγανού, "Πώς μορφώνομεν τους υπηρέτας μας", Εφημερίς των Κυριών 11, αρ. 495 (6 Ιουλίου 1897).

109. Κ. Παρρέν, " Άσυλον απόρων εργατίδων Αγίας Αικατερίνης", Εφημερίς των Κυρίων 6, αρ. 286 (20 Δεκεμβρίου 1892).

110. Κ. Παρρέν, "Εν Κοινωνικόν πρόβλημα. Επί τη επετείω του ασύλου", Εφημερίς των Κυριών 9, αρ. 420 (26 Νοεμβρίου 1895).

p. 212
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/213.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

λαού".111 "Εις ημάς εναπόκειται να οδηγήσωμεν εν τη οδώ της αρετής την δι' εντίμου εργασίας αγωνιζομένην να πορισθή τον άρτον της, να ενισχύσωμεν αυτήν εις τον τρομερόν της αυτοσυντηρήσεως αγώνα, να αναπληρώσωμεν παρ' αυτή την οικογένειαν, την μητέρα".112

Η ενδεκαμελής Επιτροπή των κυριών που ανέλαβε τη διοίκηση του Ασύλου, εξέλεξε πρόεδρο την Κ. Βρόσκη, γενική γραμματέα την Κ. Παρρέν και μέλη τις Ναταλία Σούτζου, Φάνη Πρετεντέρη-Τυπάλδου, Θεανώ Δεληγεώργη, Αικατερίνη Καμπά, Ευφροσύνη Καραπάνου, Αδελαΐδα Στεκούλη, Ευθαλία Φαλλιέρου, Ευανθία Καντζιλιέρη και Αθηνά Σερεμέτη.

Προορισμός του Ασύλου ήταν η παροχή περίθαλψης και ηθικής προστασίας στα κορίτσια που έφθαναν από τα χωριά τους για πρώτη φορά στην πρωτεύουσα, προκειμένου να αναζητήσουν μια υπηρετική θέση σε κάποια εύπορη αθηναϊκή οικογένεια, ή βρίσκονταν, μετά την απόλυση τους, σε αναζήτηση νέας θέσης.

Για τη διαμονή και τη σίτιση τους στο Άσυλο πλήρωναν 0,75 δραχμές ημερησίως. Όσες δεν διέθεταν τα απαραίτητα χρηματικά μέσα για τα έξοδα αυτά, ήταν υποχρεωμένες να τα εξοφλήσουν με τον πρώτο τους μισθό. Η διάρκεια παραμονής στο Άσυλο δεν μπορούσε να υπερβεί τις 15 ημέρες.113

Οι υπεύθυνες του Ασύλου όφειλαν να είναι ιδιαιτέρα προσεκτικές κατά την τοποθέτηση των υπηρετριών, να τις προστατεύουν από κάθε εκμετάλλευση και ακόμη να υπερασπίζονται τα υλικά τους συμφέροντα κάνοντας χρήση και νομικών μέσων ενάντια σε όσους εργοδότες θα αρνούνταν να καταβάλουν τους οφειλόμενους στις υπηρέτριες μισθούς.114

Κατά τη διάρκεια της παραμονής τους στο Άσυλο, οι υπηρέτριες

111. Κ. Παρρέν, "Άσυλον Αγίας Αικατερίνης διά τας απόρους εργατίδας και υπηρέτριας", Εφημερίς των Κυριών 6, αρ. 289 (17 Ιανουαρίου 1893).

112. Κ. Παρρέν, "Επίκλησις. Άσυλον Αγίας Αικατερίνης", Εφημερίς των Κυρίων 7, αρ. 305 (9 Μαΐου 1893).

113. Καταστατικόν του Ασύλου της Αγίας Αικατερίνης, Αθήνα 1893, σ. 14.

114. Στο ίδιο.

p. 213
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/214.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

όφειλαν να ακολουθούν ένα ρυθμό καθημερινής ζωής που χαρακτηριζόταν από το σεβασμό της πειθαρχίας: Έπρεπε να ξυπνούν το χειμώνα στις 6 και, το καλοκαίρι στις 5 το πρωί, να γευματίζουν όλες μαζί το μεσημέρι και να δειπνούν το χειμώνα στις 7 και το καλοκαίρι, στις 8 το βράδυ.

Ακόμη, ο σεβασμός της απόλυτης τάξης και καθαριότητας, η επίδειξη ευπρεπούς, κοσμίας και μετρημένης συμπεριφοράς έπρεπε να αποτελούν τα κύρια χαρακτηριστικά της υπηρέτριας. Η παραμικρή υποψία γύρω από την ηθική της συμπεριφορά μπορούσε να προκαλέσει, την άμεση αποπομπή της από το Άσυλο. Της ήταν απαγορευμένο να δέχεται επισκέψεις ανδρών ή να συνοδεύεται απ' αυτούς κατά την έξοδο της από το Άσυλο. Μπορούσε όμως να δέχεται επισκέψεις συγγενών η φίλων, μόνο όμως το απόγευμα της Κυριακής και πάντοτε με την παρουσία της διευθύντριας του Ασύλου.

Η διευθύντρια, διορισμένη από την Επιτροπή των κυριών, ήταν υπεύθυνη για την επιτήρηση των υπηρετριών και τη διατήρηση της τάξης στο εσωτερικό του Ασύλου.

Η στοιχειώδης εκπαίδευση των υπηρετριών γινόταν στο "Κυριακό σχολείο των γυναικών και κορασιών του λαού" που, όπως θα δούμε στη συνέχεια, δημιουργήθηκε το 1889 με πρωτοβουλία της Κ. Π άρρεν.

Αν η ηθικοποίηση των υπηρετριών αποτέλεσε τη βασική μέριμνα των ιδρυτριών του Ασύλου της Αγίας Αικατερίνης, είναι φανερό ότι, στα μάτια τους, η καλύτερη απόδειξη που μπορούσε να πιστοποιήσει την επιτυχία του έργου τους στον τομέα αυτό, ήταν η σταθεροποίηση των υπηρετριών στην εργασία τους.

Προκειμένου, λοιπόν, να καταπολεμήσουν την αστάθεια στο χώρο απασχόλησης των υπηρετριών, οι υπεύθυνες του Ασύλου, από τη μια, θα επιχειρήσουν την επιτήρηση των τελευταίων μέσω της πρακτικής χρήσης του υπηρετικού βιβλιαρίου και των επισκέψεων, που σύμφωνα με το Καταστατικό του Ασύλου, η διευθύντρια του όφειλε να κάνει μια η δύο φορές το μηνά στις οικοδέσποινες, προκειμένου να ενημερώνεται για τη διαγωγή των υπηρετριών που είχαν τοποθετηθεί με τη διαμεσολάβηση του Ασύλου. Από την άλλη, θα καθορίσουν

p. 214
Search form
Search the book: The Athens Poor and their Healers
Search results
    Digitized books
    Page: 195
    29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

    και ενίσχυση της "Επιτροπής της Εθνικής Βιομηχανίας" που του πρόσφερε νέες μηχανές, του Δήμου της Αθήνας που του παραχώρησε ένα οικόπεδο προκειμένου να οικοδομήσει και στεγάσει το Εργαστήριο, καθώς και άλλων φιλανθρωπικών ιδρυμάτων της εποχής, όπως της "Σχολής των απόρων παίδων" του Φιλολογικού Συλλόγου "Παρνασσός" και του Δημοτικού Βρεφοκομείου Αθηνών που έκαναν τις παραγγελιές τους σε είδη ρουχισμού στο Εργαστήριο.77

    Όλη αύτη η ευνοϊκή υποδοχή που επιφυλάχτηκε στο έργο του Εργαστηριού των απόρων γυναικών, οδηγεί τις γυναίκες του "Συλλόγου Κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως" να δηλώσουν ότι το έργο τους ήταν απαραίτητο, κοινωνικά χρήσιμο και απολύτως σύμφωνο "των αληθών της πατρίδος συμφερόντων".78

    Πραγματικότητες και αναπαραστάσεις της ζωής των υπηρετριών

    Η αύξηση του υπηρετικού προσωπικού σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα συνδέεται άμεσα με τη διεύρυνση των μεσαίων και μικροαστικών στρωμάτων της πρωτεύουσας. Η δυνατότητα απασχόλησης μιας η περισσοτέρων υπηρετριών αποτελεί σαφη ένδειξη της οικονομικής ευμάρειας μιας οικογένειας. Οι υπηρέτριες μετατρέπονται, λοιπόν, σε σύμβολα της κοινωνικής ανέλιξης των Αθηναίων αστών.

    Παράλληλα, στο βαθμό που η βιομηχανική ανάπτυξη παραμένει εμβρυώδης κατά την περίοδο αύτη, η μισθωτή υπηρετική εργασία αποτελεί μια από τις σημαντικότερες επαγγελματικές διεξόδους που

    77. Στο ίδιο, σ. 10-11. Σύλλογος Κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως, Έκθεσις των πεπραγμένων από 1 Ιανουαρίου - 31 Δεκεμβρίου 1880, Αθήνα 1881, σ. 14. Σύλλογος Κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως, Προσφώνησις της αντιπροέδρου του Διοικητικού Συμβουλίου επί τη κατά την 11 Απριλίου 1882 τελεσθείση δεκαετηρίδι του Συλλόγου (11 Απριλίου 1882), Αθήνα 1882, σ. 5.

    78. Σύλλογος..., Έκθεσις ... 27 Απριλίου 1873 - 27 Απριλίου 1874, ό.π., σ. 14.