Creator/Author:Κορασίδου, Μαρία
 
Title:The Athens Poor and their Healers
 
Subtitle:Nineteenth-Century Poverty and Philanthropy in the Greek Capital
 
Title of Series:Historical Archive of Greek Youth
 
Nr. within series:29
 
Place of Publication:Athens
 
Publisher:General Secretariat for Youth
 
Date of Publication:1995
 
Pagination:263
 
Nr. of vol.:1 volume
 
Language:Greek
 
Subject:Mentalities and Behaviour
 
Social integration
 
Spatial coverage:Athens, Greece
 
Temporal coverage:19ος αι.
 
Description:Ce livre suit les tentatives déployées depuis les premières années post-révolutionnaires et tout au long du XIXe siècle afin qu’ elle soit résolue la question de la mendicité et de la pauvreté dans le cadre de l’ état indépendant grec. Les transformations sociales qui ont suivi la Révolution Nationale de 1821, les bouleversements et les désordres que celle-ci a entraînés à la vie des combattants et de leurs familles, ainsi qu’ à la vie des familles des combattants morts pendant les batailles, ont créé une nouvelle situation pour la large majorité des derniers. Un nombre considérable d’ eux se sont soudainement et notamment après la dissolution des corps irréguliers de la Révolution trouvés sans occupation, sans domicile et terre, démunis de tout moyen de subsistance, à la merci du nouveau pouvoir politique qui s’ est mis en place. Ces ex-combattants déshérités et leurs familles ainsi que les familles des combattants morts vont constituer le noyau de la nouvelle catégorie sociale des misérables mendiants et des pauvres qui après 1834 affluaient à Athènes et face à laquelle les pouvoirs publics des premières années post-révolutionnaires vont adopter une nouvelle attitude politique. Malgré les mesures de caractère militaire et de distribution d’ une partie des terres nationales que le gouvernement a prises afin d’ apaiser le mécontentement des combattants inactifs, le problème social important des nombreux combattants déshérités va continuer de rester ouvert pour le pouvoir politique de l’ état grec. Dans le cadre de la formation de la société grecque de la capitale, où la rupture avec ses racines traditionnelles conduit à une occidentalisation de plus en plus accélerée de la vie quotidienne, la présence des mendiants qui s’ attroupent en «hordes» à la rue de Pirée et errent dans le bazar et les rues d’ Athènes, il est fort contestable dans quelle mesure peut coexister avec celle des grecs «européanisés» qui sont porteurs d’ idées, de valeurs, de modes de vie, de nouveau modèle de comportement social et de relations sociales bourgeoises. Or, au sein de cette société athénienne où les bourgeois et petits bourgeois veulent se débarasser vite de leur passé, pour ressembler aux «élégants des grandes capitales», comment pourrait être toleré le spectacle de la misère ambulante incarnée par les mendiants? L’ action du pouvoir central pour faire face au phénomène de la mendicité va s’ orienter vers deux directions. Le couple répression-assistance constitue la clé pour comprendre les tentatives deployées durant les premières décennies post-révolutionnaires afin de restreindre le nombre des mendiants. D’ une part au moyen d’ un arsenal istitutionnel et par la mise en application de mesures administratives et policières concrètes, et d’ autre part, notamment à travers l’ assistance qui prendra la forme de l’ allocation de secours financiers, le gouvernement va entreprendre l’ effacement du phénomène de la mendicité. Mais en agissant soit de l’ une soit de l’ autre manière, le pouvoir central va inaugurer une politique d’ exclusion sociale des mendiants et pauvres et il va contribuer à la création d’ une catégorie différente de citoyens. Mais cette intervention publique connaît une limite. L’ apparition brutale du choléra qui s’ est abattue en 1854 sur la ville d’ Athènes et du Pirée et qui a décimé leur population pauvre, a prouvé plus clairement que jamais et fut révélatrice de l’ inexistence essentielle d’ un système d’ assistance publique organisé et efficace pour les pauvres de la capitale. L’ incapacité des pouvoirs publics et des services médicaux de leur offrir du secours durant l’ épidémie, a fait émerger le caractère éphemère et périlleux de leur existence. Elle a montré combien ceux-ci étaient exposés, sans défense, aux épidémies, combien la pauvreté se payait de mort. L’ épidémie du choléra fut le moment critique qui a marqué un tournant dans la manière dont la société grecque percevait jusqu’ alors ses pauvres. Devant l’ incapacité manifeste des pouvoirs publics de prendre soin des indigents, l’ initiative privée va commencer à se mobiliser et dans les années qui vont suivre va tracer de manière beaucoup plus organisée et systématique le terrain de son action. De nouveaux acteurs et actrices entrent désormais en scène pour assurer le relais dans la gestion de la question sociale des déshérités: Ce sont des gens instruits issus des couches moyennes de la capitale, des «civilisés» qui vont s’ engager dans la lutte contre la «barbarie», qu’ ils verront s’ incarner sur le visage des pauvres de la capitale. Malgré toutes les tentatives répressives déployées par le pouvoir central, durant les premières décennies post-révolutionnaires, afin de limiter le nombre des mendiants, ceux-ci persisteront à parcourir les rues de la capitale même dans la seconde moitié du XIXe siècle. Mais parallèlement à la persistance de la mendicité, d’ autres foyers de pauvreté se multiplient, et la présence des pauvres dans le paysage social d’ Athènes du dernier quart du XIXe siècle devient une réalité quotidienne. Les premiers noyaux d’ ouvriers et d’ ouvrières, formés de population d’ origine insulaire ou de villages montagneux font leur apparition à partir de 1870. La capitale grecque connaît une augmentation considérable du nombre de ses ouvriers et domestiques des deux sexes. La présence de toute cette population incertaine et flottante, mal insérée dans la ville, qui menait une vie à la limite de la subsistance, dans des conditions déplorables, à l’ encontre des «civilités», des règles et des codes sociaux imposés par les couches moyennes de la capitale, s’ interposait comme un sérieux obstacle à la recherche, de la part justement de ces couches, d’ un mode de vie «européen» qui aurait élevé la société grecque au rang des sociétés «civilisées» occidentales. Aux yeux des gens instruits, tout ce monde différent «vivant à l’ écart des gens civilisés», venait contester sérieusement les valeurs constitutives de l’ édifice social et culturel dominant que les couches moyennes d’ Athènes considéraient comme l’ expression de la civilisation même. Ainsi, les bourgeois qui «voudraient maintenir les barrières vers le bas et voir s’ ouvrir les portes vers le haut,vont s’ engager dans une action de défense de cet édifice. «La prise de conscience que tous les chemins de la déviance et de la mendicité s’ originent au domicile du pauvre», va renforcer la conviction des couches moyennes que la présence des pauvres constitue un danger et une menace contre l’ ordre établi, et va par conséquent légitimer leur intervention dans la vie des déshérités d’ Athènes. Dans un contexte social et politique caractérisé par l’ urbanisation accelérée de la capitale, le développement industriel et la recherche de nouvelles solutions à la question nationale, l’ intervention des couches moyennes dans le but de prendre en charge et de gérer la vie de la population pauvre d’ Athènes, va se manifester à travers la création des associations et sociétés philanthropiques et le développement d’ initiatives qui sont à l’ origine de la fondation de nombreuses institutions destinées à assurer la protection physique et morale des pauvres d’ Athènes. Deux semblent être les raisons fondamentales qui ont rendu possible et ont permis le développement de l’ activité philanthropique de la seconde moitié du XIXe siècle. Tout d’ abord, l’ inexistence presque complète d’ une politique sociale organisée de la part de l’ état grec dans le domaine de l’ assistance de la population pauvre. La deuxième raison fondamentale qui a favorisé le développement de l’ action philanthropique fut l’ absence d’ un mouvement socialiste fort, ainsi que d’ un mouvement ouvrier organisé sur la base de la défense de ses propres intérêts. Fait, qui traduit la force limitée de la classe ouvrière du pays pendant le XIXe siècle mais qui sans doute, est en rapport avec sa faiblesse numérique due à l’ industrialisation limitée du pays. Or, ce vide que laisse l’ absence d’ intervention étatique et ouvrière dans le domaine de l’ assistance, vient combler l’ activité philanthropique privée. L’ activité philanthropique, ayant comme objectif principal la moralisation des pauvres, va s’ adonner à l’ oeuvre de la transmission des valeurs et comportements sociaux dominants pour empêcher la misère de devenir dangereuse pour l’ ordre social et pour obtenir ainsi la pacification de la société. Dans son entreprise d’ intégration et de contrôle social de la population pauvre, l’ activité philanthropique apparaît comme un collaborateur privilégié et nécessaire des pouvoirs publics qui non seulement ne vont pas s’ opposer au développement de cette activité, mais étant eux-mêmes dans l’ incapacité de créer d’ institutions d’ assistance, vont offrir toute aide possible afin de faciliter son élargissement. Mais l’ activité philanthropique ne pourrait connaître l’ étendue qu’ elle a connu sans la contribution financière des grecs bourgeois de la diaspora. Ce sont eux qui ont constitué la plus importante source de financement des établissements philanthropiques à Athènes. C’ est grâce à leurs donations et à leurs legs que la fondation et le fonctionnement de ces établissements a pu être assuré. Toutefois, si les bienfaiteurs contribuent au financement des établissements philanthropiques, toute l’ oeuvre de l’ organisation de l’ activité philanthropique appartient à une catégorie de gens issus des couches moyennes d’ Athènes. Les gens qui ont organisé, animé énergiquement et géré toute l’ activité philanthropique faisaient partie d’ une catégorie de gens instruits issus de ces couches qui, soit dominaient déjà dans l’ univers social et culturel de l’ époque, soit allaient dominer dans celui-ci dans les années qui allaient suivre. Dans la pensée philanthropique de l’ époque, ainsi que dans la majorité du monde intellectuel, l’ idée que «la différence des situations sociales est une des plus grandes lois par lesquelles la providence divine a doté l’ humanité sur la terre», fait un large écho et constitue le fondement de toute problématique «libérale» qui cherche à apporter une réponse à la question des pauvres. C’ est à partir de telles considérations transcendantes, qui légitiment la différence sociale comme expression de la volonté divine, qu’ on s’ oppose aux théories égalitaires qui fleurissent en Europe occidentale pendant la même période et dont le retentissement arrive aussi en Grèce, sans pouvoir pour autant formuler une réponse cohérente à la question de la pauvreté. Dans sa tentative d’ expliquer le phénomène social de la pauvreté, la pensée sociale «libérale» emprunte la terminologie et les concepts médicaux et fait usage d’ eux pour formuler ses propres considérations. Ainsi, la pauvreté est assimilée à la maladie. Elle est présentée comme un état pathologique qui a besoin de thérapie. Mais avant d’ entreprendre l’ application de la thérapie, il est nécessaire de procéder attentivement au «diagnostic» exact de la condition du pauvre. Le diagnostic constitue le préalable nécessaire, «le premier principe de la thérapie saine» et consiste à la connaissance de la véritable situation du pauvre ainsi que des causes se sa pauvreté. Il est alors indispensable de faire, avant tout, la distinction entre ceux qui peuvent travailler mais ne le veulent pas, et les autres, qui sont incapables de travailler, soit circonstantiellement, soit en permanence. Il convient de noter sur ce point l’ influence sans doute certaine que la pensée sociale française exerce sur les intellectuels grecs. L’ évocation fréquente par ces derniers du nom de Gérando, qui fut l’ introducteur de l’ enquête au domicile du pauvre comme technique de distinction entre l’ «indigence factice» et la «pauvreté véritable», en témoigne. L’ activité philanthropique va se tourner vers les enfants et les femmes, considérés comme les membres les plus faibles et sans défense de la population pauvre de la capitale. Ce sont eux qui vont constituer la cible privilégiée de l’ activité philanthropique qui se développe à Athènes pendant la seconde moitié du XIXe siècle. Si dans le discours de l’ époque, les enfants représentaient la source de la richesse nationale, un potentiel humain irremplaçable, l’ incarnation d’ un avenir meilleur, la possibilité du progrès social, si leur vie constituait un bien précieux qu’ il fallait à tout prix conserver, comment pourrait-il être autrement pour les enfants déshérités? Les enfants pauvres ne représentaient-ils pas par excellence l’ image de la fragilité et de la faiblesse des êtres sans moyens de défense et de protection, image sur laquelle tendait à se fonder l’ édifice familial? Ce nouveau souci de l’ enfance pauvre découle incontestablement de la valorisation plus générale de l’ enfance et de l’ accroissement du sentiment familial, qui deviennent des valeurs déterminantes dans l’ univers idéologique de l’ époque. L’ importance croissante accordée aux enfants de la part d’ une société qui reposait sur eux toutes ses attentes et tous ses futurs espoirs, allait aussi produire une nouvelle attitude à l’ égard de l’ enfance pauvre. D’ autre part, si la pauvreté était perçue comme une «maladie dangereuse», une «fauve» qui risquait de «dévorer l’ arbre du bonheur social», la prévention de la contagion de ce «fléau», ainsi que l’ engagement dans la lutte pour sa guérison depuis la manifestation de ses tous premiers symptômes, devenaient alors des nécessités impératives, en vue de maintenir la santé sociale. On verra alors les philanthropes s’ engager dans une entreprise de défense et d’ extension des valeurs familiales, en vue que celles-ci deviennent des valeurs universelles appliquées à l’ ensemble de la société grecque. Ayant trouvé dans la vie familiale le cadre protecteur, dans lequel ils pourraient se sentir en sécurité face à l’ hostilité et la menace de l’ espace public, les philanthropes vont tenter de créer des institutions substitutives là où ce cadre protecteur est totalement absent, ou leur parait «défaillant». Jugeant que les enfants pauvres sont soumis à une surveillance insuffisante de la part de leur famille, que celle-ci se trouve dans l’ impuissance d’ accomplir les devoirs de protection, de moralisation et d’ éducation de ses enfants, ils vont se substituer aux parents «naturels» et essayer d’ offrir l’ illusion d’ une ambiance familiale à l’ intérieur de l’ espace institutionnel des établissements de l’ enfance pauvre. Les nouveaux établissements philanthropiques qui sont mis en place, «ces endroits visibles où l’ on cache ceux que la société préfère oublier pour rendre vivable son environnement», vont constituer des centres d’ assistance, de rééducation et d’ apprentissage professionnel, où les enfants abandonnés, les orphelins, les enfants mendiants et vagabonds trouveront du refuge depuis leur berceau jusqu’ à leur adolescence. Aux yeux des philanthropes, ces enfants sans moyens de défense, sans repères, ces enfants qui, avant tout, incarnent «la crainte d’ un désordre futur», doivent être pris en charge, être soignés et éduqués, pour devenir ainsi les meilleurs missionnaires d’ une entreprise de fixation de la population pauvre et de redressement du foyer populaire. Fixer le sort des enfants déshérités et à ce moyen assurer l’ ordre public, constitue sans doute l’ objectif prioritaire de l’ entreprise philanthropique. Objectif qui montre toute la mesure de son importance et utilité sociale. Le premier pas dans l’ opération philanthropique sera la sauvegarde des enfants trouvés au nombre gandissant au cours des dernières décennies du XIXe siècle. L’ Hôpital Municipal des enfants trouvés, fondé à Athènes en 1859, allait s’ adonner à un effort permanent contre la mortalité excessivement élevée qui décimait ces pauvres existences. Mais si le maintien en vie des «surplus sociaux» nécessitait sûrement une dépense sociale importante, celle-ci allait être amortie par le travail que les enfants abandonnés fourniraient dans l’ avenir, tant comme main-d’ oeuvre nécessaire et bien adaptée aux besoins naissants de l’ industrie et de l’ artisanat grec, que comme personnel destiné à offrir ses services aux familles aisées des couches moyennes d’ Athènes. C’ est à ce même but qu’ ont tenté d’ oeuvrer l’ Orphelinat des garçons Hatjikonstas, fondé à Athènes en 1856 et l’ Orphelinat des filles Amalieion, fondé en 1855. Le fonctionnement de ces deux établissements est soumis à des prescriptions disciplinaires qui sont révélatrices de la conception pédagogique de l’ époque, appliquée à l’ éducation des enfants: Moraliser et rendre dociles les enfants, afin d’ assurer la continuité familiale, la cohésion sociale et le maintien de l’ ordre établi. Si une telle conception s’ applique en effet à l’ éducation tant familiale que scolaire des enfants des couches moyennes, les deux Orphelinats vont constituer un terrain encore plus favorable pour la mise en application de cette conception. A la différence que dans l’ espace des établissements, l’ application de cette conception pédagogique vise «de substituer à l’ éducation à la fois pratique et particulière du milieu (des enfants pauvres) une éducation uniforme, sophistiquée, universelle et rationnelle à la production». En effet, si l’ instruction élémentaire ainsi que l’ éducation morale des enfants pauvres constituent des dimensions importantes de l’ oeuvre philanthropique qui s’ accomplit dans les deux Orphelinats, il semble pourtant, que c’ est au moyen de la mise au travail des enfants pauvres que les philanthropes cherchent à obtenir leur intégration sociale. Si les deux Orphelinats représentent les endroits se substituant à la fois à la famille et à l’ école primaire, ils tentent avant tout d’ être des lieux d’ entretien et d’ exercice pratique de la force productive des petits êtres déshérités. Ainsi, l’ acquisition des connaissances élémentaires appropriées à la condition des enfants pauvres devient certes nécessaire. L’ adoption de leur part des habitudes de l’ ordre, de la docilité, de l’ application constituent incontestablement la preuve de la bonne éducation qu’ ils ont reçue. Mais c’ est surtout l’ apprentissage et l’ exercice d’ un métier et l’ attachement des enfants au trvail, qui peut rendre compte de la réussite de l’ oeuvre philanthropique. Le travail, en maintenant la discipline fixe l’ enfant pauvre et empêche la transformation de sa force indisciplinée en danger social réel. Il constitue par conséquent le meilleur moyen de sa moralisation. C’ est à l’ aide de ce moyen que les philanthropes pensaient lutter contre la paresse, l’ oisivité, la mendicité et le vagabondage des enfants. A travers leur mise au travail, ils croyaient qu’ il serait possible de fixer le sort des enfants pauvres, de freiner leurs fuites et déviations, de les rendre enfin à la famille. C’ est dans ce sens, qu’ on peut relativiser l’ innovation sociale qu’ a constitué l’ introduction et l’ organisation de l’ enseignement professionnel dans les Orphelinats. Ce fait, à savoir que les philanthropes ont tenté par tous les moyens de faire enraciner chez les enfants pauvres l’ idée du travail comme valeur suprême, s’ avère aussi au regard de l’ initiative prise par l’ «Association Littéraire Parnassos» de fonder en 1872 l’ Ecole des enfants indigents. Ayant à faire à des enfants et à des adolescents qui travaillaient déjà en tant que cireurs de chaussures, vendeurs de journaux, domestiques, cordonniers, forgerons, tailleurs, charpentiers etc., les fondateurs de l’ école ne se sont pas opposés au principe même du travail des enfants et n’ ont pas songé à proposer des restrictions quant à l’ âge d’ admission des enfants au travail. Pourtant, ils se sont opposés et ont tenté d’ alléger les formes les plus scandaleuses, les plus dures et inhumaines du travail des enfants. Mais ce qu’ ils ont surtout cherché à réussir à travers l’ éducation morale et le développement de l’ esprit d’ épargne chez les enfants pauvres, était de transformer ces enfants à des adultes laborieux, disciplinés et économes. C’ est ainsi qu’ ils croyaient diminuer les différences sociales, effacer la «haine» des enfants pauvres envers les riches et les réconcilier avec la société. Dans la conjoncture des années 1870-1880 caractérisée par l’ effervescence de la question natinale, l’ urbanisation accélerée d’ Athènes, le développement industriel et l’ apparition des premiers noyaux d’ ouvriers et d’ ouvrières, les défenseurs de la modernisation de la société grecque apellent les femmes à laisser de côté leur vie frivole et, en suivant l’ exemple des femmes européennes qui s’ adonnent à une activité philanthropique intense en créant des associations, des sociétés et des établissements, à entreprendre la guérison «d’ une société diversement malade», à prouver qu’ elles sont des «instruments de civilisation». Cette tâche devenait d’ autant plus urgente dans la mesure où, pendant cette période devant l’ absence d’ une politique sociale organisée de la part de l’ état grec, la protection sociale de la population pauvre était prise en charge par l’ activité philanthropique privée. Mais ce n’est pas seulement l’ appel des défenseurs de la modernisation de l’ époque qui va pousser les femmes à se mobiliser socialement. Comme le souligne Eléni Varikas, «le poids donné sur le potentiel rédempteur de la Femme en tant que Mère, fournissait une légitimation idéologique au désir des femmes d’ étendre leur «propre sphère» dans le domaine de l’ action publique». Ainsi, si le discours idéologique de l’ époque voulait voir dans l’ accomplissement des devoirs domestiques des femmes, l’ expression de leur «vocation naturelle», de même, l’ idée que «la charité émane de la sensibilité naturelle des femmes», que celle-ci est «une vertu féminine commune rencontrée partout», se répand de plus en plus. La figure de la femme philanthrope devient l’ équivalent de l’ image de la mère-éducatrice de ses enfants à l’ intérieur de son foyer. Ces mêmes qualités d’ «amour», de «tendresse», de «sensibilité», de «dévouement», d’ «abnégation» et de «sacrifice» qui prédisposent les femmes à devenir les «anges-gardiens» du foyer et les éducatrices compétentes de leurs enfants, peuvent les transformer en même temps en «anges gardiens des déshérités». Si les femmes, érigées en principales responsables de la marche morale de la société, assurent cette fonction à travers la transmission des valeurs morales, religieuses et patriotiques à leurs enfants, d’ une manière analogue, elles doivent les «étendre à un cercle plus large aussi, aux pauvres et aux nécessiteux». A travers les nombreuses initiatives féminines orientées vers la population pauvre de la capitale dans les dernières décennies du XIXe siècle, les femmes viennent tracer un important terrain d’ action sociale en dehors de leur foyer à l’ intérieur du champ large de l’ activité philanthropique de leur époque. Mais le terrain sur lequel elles vont se courber en montrant un intérêt particulier, et vont déployer leur force et leur énergie avec plus d’ enthousiasme sera tracé à travers leur activité philanthropique qui s’ adresse aux femmes et aux filles du «peuple»: Ouvrières, domestiques, ménagères des familles pauvres vont constituer la cible privilégiée, le terrain spécifique, sur lequel de manière exclusive va s’ exprimer l’ intervention féminine. La fondation de l’ Orphelinat des jeunes filles Amalieion en 1855, par la «Société Philanthropique de Dames» fut sans doute la premièere initiative qui a inauguré l’ activité philanthropique des femmes à Athènes. L’ émergence, la multiplication, la diversité et l’ ampleur des initiatives féminines dans les dernières décennies du XIXe siècle, allaient permettre aux femmes non seulement de rendre visible leur présence sur le champ philanthropique, mais bien plus de tenter de l’ imprégner de ces vertus et valeurs qui étaient censées être «propres» à leur sexe. Si, d’ après les philanthropes, les enfants représentaient les meilleurs «missionnaires» de fixation de la population pauvre, s’ il était censé que leur mise au travail et leur moralisation constituaient les meilleures garanties du maintien de l’ ordre social établi et de leur rattachement à la famille, d’ après les femmes philanthropes, les femmes du «pauple» allaient beaucoup plus «naturellement» s’ ériger en piliers principaux du foyer populaire et en grandes responsbles de l’ unité et de la cohérence de la famille au sein des couches populaires. En travaillant pour le «redressement» du foyer populaire, les femmes philanthropes ont conscience du fait qu’ elles contribuent à une entreprise plus générale, qui vise à limiter la misère et à combattre l’ abandon, la mendicité et le vagabondage des enfants. A leurs yeux, la transformation des femmes pauvres en instruments de «civilisation» dans les classes pauvres, constituait le meilleur antidote contre la prétendue dangerosité de cette population. Si les établissements destinés à prendre en charge l’ enfance pauvre, à lui assurer assistance et éducation, jouaient un rôle de substitution de sa famille d’ origine, d’ une manière analogue, dans la tentative des femmes philanthropes d’ assurer de la protection, du travail et de l’ éducation aux femmes pauvres, se dessine leur transformation en «mères de substitution». L’ exercice de leur «maternité morale» va s’ exprimer à travers la fondation en 1872 de l’ «Ouvroir des Femmes indigentes» par l’ «Association des Dames pour l’ éducation féminine, ainsi qu’ à travers la création en 1889 de l’ «Ecole du Dimanche des femmes et des filles pauvres» et en 1892 de l’ «Asile des ouvrières et domestiques», à l’ initiative de Kallirroi Parren, de ses collaboratrices du Journal des Dames et d’ autres athèniennes qui participaient énergiquement à l’ activité philanthropique de leur temps. Issues des familles de la bourgeoisie riche de la diaspora installée dans la capitale de l’ état néo-hellénique, ou encore en nombre croissant des couches moyennes et petites bourgeoises d’ Athènes, les femmes philanthropes allaient monter en première ligne du combat de régénération morale et matérielle des femmes défavorisées.
 
License:This book in every digital format (PDF, GIF, HTML) is distributed under Creative Commons Attribution - NonCommercial Licence Greece 3.0
 
The book in PDF:Download PDF 6.34 Mb
 
Visible pages: 40-59 από: 266
-20
Current page:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/40.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Περίθαλψη των απόρων της πρωτεύουσας

Μετά τη διάλυση των άτακτων σωμάτων του αγώνα της Ανεξαρτησίας, σχηματίστηκαν δύο επιτροπές επιφορτισμένες να «ανταμείψουν» τους πρώην αγωνιστές, αφού προηγουμένως εξετάσουν τις «υπηρεσίες» που αυτοί πρόσφεραν κατά τη διάρκεια της Επανάστασης. Η μία από τις δύο επιτροπές ανέλαβε τις αιτήσεις που της απευθύνονταν από τους παλιούς αξιωματικούς των άτακτων σωμάτων,60 ενώ η άλλη τις αιτήσεις των παλιών αξιωματικών του ναυτικού.61

Με βάση τα δικαιολογητικά που έφερναν τα όποια περιείχαν στοιχεία σχετικά με την αρχαιότητα τους στα στρατιωτικά σώματα, το βαθμό τους, την οικογενειακή τους κατάσταση, τις απαιτήσεις τους σε μισθό κ.ά., και αφού η κάθε επιτροπή επαλήθευε τα στοιχεία αυτά και συγκέντρωνε όλες τις απαραίτητες πληροφορίες που αφορούσαν τα ενδιαφερόμενα πρόσωπα, όφειλε να συντάξει το «μητρώο βαθμολογίας» και να ορίσει το μισθό που αντιστοιχούσε στον κάθε βαθμό.

Ακολουθώντας μια ανάλογη διαδικασία, η «επί των συντάξεων επιτροπή» συνέταξε καταλόγους «συντάξεων, προικοδοτήσεων και βοηθειών εις απομάχους, χηρας και ορφανά δι' εκδουλεύσεις κατά τον υπέρ ανεξαρτησίας αγώνα».62 Αλλά η «αποζημίωση» που δόθηκε

60. Βλ. Β.Δ. «Περί εξετάσεως των ατομικών εκδουλεύσεων και περιστάσεων των αξιωματικών των διαλυθέντων άτακτων στρατευμάτων», 13/25 Μαρτίου 1833. Μέλη της επιτροπής αυτής ορίστηκαν οι Κ. Βότσαρης, Ανδρέας Λόντος, Βάσος Μαυροβουνιώτης, Δ. Πλαπούτας, Γ. Ιατράκος, Δ. Μακρής, Π. Πανουριάς, Αλ. Βλαχόπουλος.

61. Βλ. Β.Δ. «Περί της εξετάσεως των ατομικών εκδουλεύσεων των μέχρι τούδε αξιωματικών του Ναυτικού», 21 Απριλίου/3 Μαΐου 1833. Μέλη της επιτροπής αυτής ήταν οι Γ. Σαχτούρης, Γεώργιος Ανδρούτσος, Α. Ν. Αποστόλης, Κ. Κανάρης, Α. Γ. Κριεζής, Ηλίας Θερμησιώτης. Ο Α. Μιαούλης υπήρξε πρόεδρος της επιτροπής.

62. Δηλοποιήσεις της επί των Οικονομικών Γραμματείας της Επικρατείας

p. 40
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/41.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

με αυτή τη μορφή δεν αφορούσε παρά ένα πολύ μικρό αριθμό παλιών αγωνιστών. Σύμφωνα με τα βασιλικά διατάγματα της 26 Δεκεμβρίου 1833/7 Ιανουαρίου 1834, 10/22 Μαΐου 1834, 20 Μαΐου/1 Ιουνίου 1834 και της 3/15 Σεπτεμβρίου 1835, "μηνιαίες συντάξεις" δόθηκαν σε 2180 πρόσωπα και "άπαξ πληρωμένα·, προικίσεις και βοήθειαι" σε 928 πρόσωπα.63

Χωρίς αμφιβολία, πάντως, μπορούμε να θεωρήσουμε εκείνους που τελικά επωφελήθηκαν από τα παραπάνω μέτρα ως μια "προνομιούχα" κατηγορία, συγκριτικά πάντα τόσο με τους εξαθλιωμένους πρώην ενόπλους του Αγώνα που ζητιάνευαν στους δρόμους της Αθήνας, όσο και με εκείνους, που, μη διαθέτοντας τα απαραίτητα μέσα επιβίωσης, ήταν αναγκασμένοι να προσφεύγουν στην "ελεημοσύνη" της κυβέρνησης και των ανακτόρων.

Αλλά η "ελεημοσύνη" αύτη θα είναι τόσο φειδωλή, ώστε να αποτελεί περισσότερο μια τυπική μορφή προνοίας, μέσω της οποίας η κυβέρνηση και τα ανάκτορα ήθελαν να προλάβουν την κοινωνική αναταραχή που μπορούσε να εκδηλωθεί σε περίπτωση ολοκληρωτικής απουσίας οποιασδήποτε βοήθειας.

Η κυβερνητική πρόνοια αναφερόταν κυρίως στη διανομή μικρών χρηματικών βοηθημάτων "εις τας ευρισκόμενα- πτωχάς οικογενείας και άτομα, τα όποια εδυστύχησαν εκ του υπέρ της ανεξαρτησίας πολέμου".64 Μετά την άφιξη του Όθωνα, είχε καθιερωθεί άτυπα η πρακτική της διανομής βοηθημάτων στους απόρους της πρωτεύουσας δύο φορές το χρόνο, τα Χριστούγεννα και το Πασχα.65 Τη διανομή διενεργούσε μια επιτροπή ad hoc, τα μέλη της όποιας διορίζονταν από το Υπουργείο Εσωτερικών.

"Περί απονομής συντάξεων, προικοδοτήσεων και βοηθειών εις απομάχους, χήρας και ορφανά", 26 Σεπτεμβρίου 1835, Ε.τ.Κ. 9 (2 Οκτωβρίου 1835).

63. Βλ. Ηρακλής Πανουριάς, Γενική Συλλογή των νόμων κλπ. περί συντάξεων του κράτους, Αθήνα 1873, σ. 146.

64. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Εσωτερικών, φ. 141, έγγραφο χωρίς τίτλο (12/24 Απριλίου 1837).

65. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Εσωτερικών, φ. 141, "Sur les secours à distribuer aux pauvres pendant les fêtes de Pâques", 22 Μαρτίου/9 Απριλίου 1838.

p. 41
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/42.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Στην αλληλογραφία που ανταλλάχθηκε ανάμεσα στο Υπουργείο Εσωτερικών και τον Όθωνα, σχετικά με το ζήτημα της διανομής βοηθημάτων στους ενδεείς της πρωτεύουσας,66 βρίσκουμε συχνές αναφορές στα διάφορα ποσά που διανεμήθηκαν κατά το χρονικό διάστημα 1837-1843. Για παράδειγμα: Το Πάσχα του 1837, τα Χριστούγεννα και το Πάσχα του 1838 διανεμήθηκαν κάθε φορά 1000 δραχμές. Το Πάσχα και τα Χριστούγεννα του 1839, 2000 και 1500 δραχμές αντίστοιχα. Το Πάσχα και τα Χριστούγεννα του 1840, 2000 δραχμές κάθε φορά. Το Πάσχα του 1841,3500 δραχμές και τα Χριστούγεννα της ίδιας χρονιάς 3000 δραχμές. Το Πάσχα και τα Χριστούγεννα του 1842, 3000 και 4500 δραχμές αντίστοιχα. Το Πάσχα του 1843, 3500 δραχμές.67

Στην παραπάνω αλληλογραφία δεν βρίσκουμε όμως καμιά αναφορά σχετικά με τον αριθμό των απόρων που έλαβαν τα βοηθήματα. Με έμμεσο μόνο τρόπο προκύπτει ένας αριθμός, που επιδέχεται ασφαλώς επιπρόσθετες επαληθεύσεις: Το Πάσχα του 1841 για παράδειγμα, ο Όθων ενέκρινε τη διανομή ενός χρηματικού ποσού ύψους 2000 δραχμών.68 Από το ποσό αυτό, οι 300 δραχμές διανεμήθηκαν σε φτωχούς μαθητές της πρωτεύουσας, ενώ το υπόλοιπο, δηλαδή οι 1700 δραχμές, σε άλλους φτωχούς της Αθήνας.69 «Αλλά κι' όλην την φειδώ, ήτις εφυλάχθη εις την διανομήν, παρά της διορισθεισης παρά της Γραμματείας επιτροπής, παρά του Διοικητού Αττικής και του Υπουργικού Συμβούλου Κ. Ν. Σκούφου, μόλις τριακόσια άτομα εμπόρεσαν

66. Η αλληλογραφία αυτή περιέχει από τη μια τις αιτήσεις του Υπουργείου Εσωτερικών προς τον Όθωνα, προκειμένου αυτός να εγκρίνει κάθε φορά το προτεινόμενο συνολικό ποσό των βοηθημάτων, και από την άλλη τις βασιλικές εγκρίσεις και διαταγές· βλ. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Εσωτερικών, φ. 141.

67. Τα στοιχεία αυτά προέρχονται από το φ. 141 (Βοήθεια πτωχών Αθηναίων) του Υπουργείου Εσωτερικών των Γ.Α.Κ.

68. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Εσωτερικών, φ. 141, «Περί διανομής δισχιλίων δραχμών εις τους ενταύθα απόρους κατά τας προσεγγίζουσας εορτάς», 15 Μαρτίου 1841.

69. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Εσωτερικών, φ. 141, έγγραφο χωρίς τίτλο (28 Μαρτίου 1841).

p. 42
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/43.gif&w=600&h=915!DOCTYPE HTML PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.0//EN"> 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

να οικονομηθώσιν, ενώ ο αριθμός των πτωχών τούτων είναι πολύ μεγαλύτερος και μόλις κατά το ήμισυ εξοικονομήθησαν».70 Αν όμως τα βοηθήματα, που διανεμήθηκαν σε τριακόσια άτομα, δεν έφθασαν να καλύψουν παρά μονάχα τις ανάγκες του μισού αριθμού των απόρων της πρωτεύουσας που επωφελούνταν από το μέτρο αυτό, μπορούμε να υποθέσουμε ότι ο συνολικός αριθμός τους ανερχόταν σε εξακόσια περίπου άτομα. Ακόμη, αν υποθέσουμε ότι το ποσό των 1700 δραχμών διανεμήθηκε εξίσου στα τριακόσια άτομα, τότε προκύπτει ότι το καθένα από αυτά έλαβε περίπου 5,5 δραχμές, ποσό που αντιστοιχούσε την εποχή εκείνη σε τρία μεροκάματα ενός ανειδικεύτου εργάτη.71

Το βοήθημα όμως αυτό, όσο μικρό κι αν ήταν, φαίνεται ότι ερχόταν να καλύψει κάποιες πραγματικές ανάγκες των απόρων. Είχαν συνηθίσει να το περιμένουν, και όταν δεν το έπαιρναν, το απαιτούσαν. Έτσι, όσοι δεν μπόρεσαν να πάρουν κανένα βοήθημα το Πάσχα του 1841, υπέβαλαν αναφορές στο Ανακτοβούλιο. Δεν περιορίστηκαν όμως μόνο στις αναφορές. Τις επόμενες μέρες, προχώρησαν σε δυναμική κινητοποίηση: «Επεριστοίχησαν το Διοικητήριον και την Γραμματείαν ζητούντες περίθαλψιν».72 Η ενέργεια τους αυτή έφερε πράγματι θετικά αποτελέσματα: Ανάγκασε το Υπουργείο Εσωτερικών να προτείνει στον Όθωνα μια συμπληρωματική πίστωση ύψους 1500 δραχμών «δια να οικονομηθώσι τα παράπονα και οι γογγυσμοί των δυστυχών οικογενειών».73 Η πρόταση έγινε δεκτή και το αιτούμενο ποσό εγκρίθηκε από τον Όθωνα.74

70. Στο ίδιο.

71. Το μεροκάματο ενός ανειδίκευτου εργάτη το 1840 ανερχόταν σε 1,91 δραχμές· βλ. Ματούλα Σκαλτσά, Κοινωνική ζωή και δημόσιοι χώροι κοινωνικών συναθροίσεων στην Αθήνα του 19ου αιώνα, Θεσσαλονίκη 1983, σ. 65.

72. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Εσωτερικών, φ. 141, έγγραφο χωρίς τίτλο (28 Μαρτίου 1841).

73. Στο ίδιο.

74. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Εσωτερικών, φ. 141, έγγραφο χωρίς τίτλο (28 Μαρτίου/9 Απριλίου 1841).

p. 43
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/44.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Ωστόσο, η διανομή των παραπάνω ισχνών βοηθημάτων κατά τη διάρκεια των μεγάλων εορτών του έτους δύσκολα μπορούσε να καλύψει τις ανάγκες όσων στερούνταν τα στοιχειώδη μέσα επιβίωσης. Όπως αναφέρεται σε έγγραφο του Υπουργείου Εσωτερικών, με ημερομηνία 30 Σεπτεμβρίου 1838, "ενίοτε παρουσιάζονται εις την Γραμματεια,ν πτωχοί Έλληνες στερούμενοι, της επιουσίου τροφής των και ζητούσι παρά της Γραμματείας μικράν τινά στιγμιαίαν βοήθειαν.

"Εις τινάς περιστάσεις αι τοιαύται βοήθειαι καθίστανται αναγκαίαι, οσάκις πρόκειται να χορηγηθώσιν εις άτομα πτωχά, τα οποία ως εκ της θέσεως των είνε δύσκολον άλλως πως να οικονομηθώσι". Επειδή όμως "άνευ της ιδιαιτέρας Β. εγκρίσεως της Τ.Μ. δεν δύναμαι να χορηγήσω τοιαύτα βοηθήματα, τολμώ να παρακαλέσω την Υ.Μ. να ευαρεστήθη να εγκρίνη μίαν μηνιαίαν ποσότητα εκ Δρχ. δέκα πέντε εντός της οποίας ο Γραμματεύς των Εσωτερικών να δύναται, να διανείμη μικρά βοηθήματα οσάκις η ανάγκη το απαίτηση".75 Μερικούς μήνες αργότερα, με νέο έγγραφο του το Υπουργείο Εσωτερικών επαναφέρει το ζήτημα: "Πολλαί δυστυχείς εκ περιστάσεων οικογένεια·,, χηραι, ανάπηροι και γέροντες αδύνατοι ευρίσκονται ενταύθα, εις την καθέδραν του Βασιλείου, οίτινες, μη δυνάμενοι να εργασθώσι διά να προσπορισθώσι τα της πρώτης ανάγκης, στερούνται έως και αυτού του επιουσίου άρτου. Είναι Βασιλικόν και φιλάνθρωπον, Μεγαλειότατε, οι δυστυχείς ούτοι να χορτασθώσι καν άρτου, διά της μεγαλοδωρίας Σας, τας εγγιζούσας λαμπράς εορτάς.

"Δια τούτο παρακαλώ την Υ.Μ., ευαρεστουμένη να εγκρίνη να διανεμηθώσι χίλιαι δρχ. εις τους δυστυχείς τούτους, ανοιγομένης επί τούτω ειδικής πιστώσεως επί του κεφαλαίου "Ευποιΐαι" του προϋπολογισμού της επί των Εσωτερικών Γραμματείας".76

75. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Εσωτερικών, φ. 141, "Περί βοηθείας πτωχών", 30 Σεπτεμβρίου 1838.

76. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Εσωτερικών, φ. 141, "Περί βοηθείας εις τους διαμένοντας ενταύθα δυστυχείς κατά τας εορτάς των Χριστουγέννων", 23 Δεκεμβρίου 1838.

p. 44
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/45.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Η υιοθέτηση όμως του προτεινόμενου από το Υπουργείο Εσωτερικών μέτρου, της εγγραφής δηλαδή ειδικής πίστωσης για τη διανομή βοηθημάτων στους φτωχούς της πρωτεύουσας σε ιδιαίτερο κεφάλαιο του προϋπολογισμού του Υπουργείου Εσωτερικών, θα καθυστέρησε·, για μερικά χρόνια.

Το μέτρο αυτό θα τεθεί σε εφαρμογή μετά τη Συνταγματική Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843 και την υιοθέτηση από την Εθνοσυνέλευση που ακολούθησε ψηφίσματος, σύμφωνα με το οποίο η κυβέρνηση εξουσιοδοτήθηκε "να φροντίση διά να ευρέθη σταθερός πόρος ζωης εις τας χηρας και τα ορφανά των υπέρ Πατρίδος πεσόντων στρατιωτών, προλαμβάνουσα πάσαν προς τούτο κατάχρησιν, να αντιβραβεύση μετά την αποκατάστασιν των Ελληνικών πραγμάτων όλους, όσοι συνεισέφεραν εις θεραπείαν των χρηματικών χρειών της Ελλάδος και να ανταμείψη τους προφανώς δυστυχήσαντας".77

Έτσι, από το 1844 και μετά, το Υπουργείο Εσωτερικών προέβλεπε στον ετήσιο προϋπολογισμό του τη διανομή "ιδιαιτέρων βοηθειών" στους απόρους παλιούς αγωνιστές καθώς και τις "χήρες και τα ορφανά" των νεκρών. Τα βοηθήματα αυτά διανέμονταν κατά τις επίσημες εορτές του έτους αλλά και περιστασιακά, όταν έκτακτες και επείγουσες ανάγκες (ασθένεια, εξαιρετική εξαθλίωση κ.ά.) επέβαλαν κάτι τέτοιο.

Φαίνεται, όμως, ότι το Υπουργείο θέλησε κάποια συγκεκριμένη στιγμή να καταργήσει το κοινωνικό αυτό μέτρο πρόνοιας.

Πράγματι, η συνεδρίαση της Βουλής, της 25ης Ιουλίου 1846, ασχολήθηκε με το ζήτημα του ιδιαιτέρου προϋπολογισμού του Υπουργείου Εσωτερικών, που έφερε τον τίτλο "Βοήθειαι δυστυχών αξίων της περιθάλψεως της Κυβερνήσεως". Ο προϋπολογισμός αυτός

77. Ψήφισμα Ε'. Η της Γ' Σεπτεμβρίου εν Αθήναις Εθνική των Ελλήνων Συνέλευσις (24 Αυγούστου 1844)· βλ. επίσης Β.Δ. "Περί αμοιβής των υπέρ πατρίδος αγωνισαμένων και θυσιασάντων", 18 Νοεμβρίου 1845, Ε.τ.Κ. 28 (19 Νοεμβρίου 1845).

p. 45
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/46.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

προέβλεπε, για την επόμενη χρονιά, τη διανομή ενός ποσού ύψους 60.000 δραχμών.78

Κατά τη διάρκεια της συζήτησης, η επιτροπή η επιφορτισμένη με τη διανομή των βοηθημάτων ανέφερε στην έκθεση της ότι ένας πολύ μικρός μόνο αριθμός απόρων επωφελούνταν τελικά του μέτρου, γεγονός που είχε ως αποτέλεσμα "να γεννώνται δίκαια παράπονα"79 όσων αποκλείονταν και να αυξάνουν οι πιέσεις τους προς τον αρμόδιο υπουργό και άλλα πολιτικά πρόσωπα. Στη συνέχεια, η επιτροπή εκφράζει την άποψη ότι το ποσό των 60.000 δραχμών αφενός μεν δεν επαρκεί για "να θεραπευθώσι όλων αι δυστυχία·.",80 αφετέρου ότι. η διανομή βοηθημάτων συντελεί στο να "επαυξάνεται η δυστυχία και υποθάλπεται η οκνηρία", εφόσον "η ελπίς των βοηθημάτων συνεπάγει την αργίαν εις τους τυγχάνοντας τοιούτων, προς δε παραδειγματιζόμενοι και άλλοι εγκαταλείπουν τα έργα των και, προσθέττονται εις την τάξιν ταύτην των οκνηρών".81

Για τους παραπάνω λόγους, λοιπόν, η επιτροπή πρότεινε την κατάργηση των "ιδιαιτέρων" βοηθημάτων στο μέλλον και τη διατήρηση στον ετήσιο προϋπολογισμό του Υπουργείου Εσωτερικών ενός ποσού ύψους το πολύ 20.000 δραχμών, που θα διανεμόταν στους φτωχούς αγωνιστές κατά τη διάρκεια των εορτών των Χριστουγέννων, της Αποκριάς και του Πάσχα. Η πρόταση της επιτροπής σήμαινε ουσιαστικά, γεγονός που επισημάνθηκε από έναν από τους βουλευτές που πηρέ στη συνέχεια το λόγο, επιστροφή στο προ της 3ης Σεπτεμβρίου 1843 καθεστώς της διανομής των βοηθημάτων.

Ωστόσο, η κυβέρνηση επειδή, από τη μια, δεν ήταν έτοιμη να προχωρήσει στην άμεση εφαρμογή των προτεινόμενων περικοπών, φοβούμενη προφανώς το πολιτικό κόστος μιας τέτοιας ενέργειας, ήθελε όμως, από την άλλη, να προετοιμάσει κατά κάποιο τρόπο το

78. Πρακτικά της Βουλής, Β' Σύνοδος της Α' Βουλευτικής περιόδου, Συνεδρίαση ΡΚ0' της 25 Ιουλίου 1846.

79. Στο ίδιο, σ. 2083.

80. Στο ίδιο, σ. 2083.

81. Στο ίδιο, σ. 2083.

p. 46
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/47.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

έδαφος για τη μελλοντική αποδοχή των μέτρων, πρότεινε μείωση της συνολικής δαπάνης των "ιδιαιτέρων" βοηθημάτων. Έτσι, ενώ το αναγραφόμενο ποσό στον ετήσιο προϋπολογισμό του Υπουργείου Εσωτερικών, που επρόκειτο να διανεμηθεί, ανερχόταν σε 60.000 δραχμές, η επιτροπή πρότεινε τη μείωση του σε 27.840 δραχμές για το πρώτο εξάμηνο του χρόνου και σε 10.000 δραχμές για το δεύτερο.82

Όσοι βουλευτές υποστήριζαν τις προτεινόμενες περικοπές, πρόβαλαν ως βασικό επιχείρημα τον ιδιωτικό φιλανθρωπικό χαρακτήρα που όφειλε να έχει η βοήθεια προς τους φτωχούς και επιχείρησαν να διαχωρίσουν τη δράση αυτή από εκείνη της κυβέρνησης: "Τα τους πτωχούς αφορώντα βοηθήματα είναι πράξις γενναία και αγαθοεργός, έχουσα όλα τα προσόντα της φιλανθρωπίας, όταν γίνεται εξ ιδιώτου, όταν δε πρόκειται να γείνη εκ μέρους της Κυβερνήσεως, το πράγμα αλλάσσει χαρακτήρα. Της Κυβερνήσεως η φιλανθρωπία και αγαθοεργία ενεργείται απέναντι του Έθνους διά της συστάσεως τακτικών δικαστηρίων, συγκεκροτημένων υπό τιμίων δικαστών, και εξασφαλιζόντων το δικαίωμα έκαστου, διά της ακριβούς εκτελέσεως των νόμων, διά της προστασίας του εμπορίου και της βιομηχανίας, τα οποία χορηγούσιν εις έκαστον τα μέσα ν' απόλαυση τα προς ζωάρκειαν απαιτούμενα".83 Κατά συνέπεια, προσθέτουν οι υποστηρικτές των περικοπών, χρέος της κυβέρνησης είναι η υποστήριξη και διασφάλιση του γενικού συμφέροντος του έθνους και όχι η ανάπτυξη φιλανθρωπικής δραστηριότητας μέσω της διανομής βοηθημάτων, που συντελούν στην αύξηση της δυστυχίας και της φτώχειας: " Όσον τα μέσα ταύτα των βοηθειών είναι βεβαιότερα, τόσο μάλλον ο προσδοκών εις αυτά λησμονεί την εργασίαν και παραδίδεται εις την αργίαν",84 υποστηρίζουν όσοι αποδέχονται τις προτεινόμενες από την επιτροπή περικοπές. Οι ίδιοι προσθέτουν ακόμη, ότι στις χώρες όπου λειτουργούν φιλανθρωπικά ιδρύματα που αναλαμβάνουν την περίθαλψη

82. Στο ίδιο, σ. 2083.

83. Στο ίδιο, σ. 2084.

84. Στο ίδιο, σ. 2085.

p. 47
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/48.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

των φτωχών, παρατηρείται, συνεχής αύξηση του αριθμού των τελευταίων. Η πραγματικότητα αυτή, αποδεικνύει, κατά τη γνώμη τους, τον "επισφαλή" χαρακτήρα του συστήματος πρόνοιας. Ακόμη, θεωρούν ότι η πρακτική των βοηθημάτων υποβιβάζει το αίσθημα της προσωπικής αξιοπρέπειας όσων είναι αναγκασμένοι να προσφεύγουν στην κυβερνητική πρόνοια, και "στερεί από του λαμβάνοντος αυτήν την γενναιοφροσύνην του πνεύματος, ήτις είναι η βάσις της αρετής".85

Οι βουλευτές, που αντιτάχθηκαν στις περικοπές των βοηθημάτων, επιχείρησαν να αντικρούσουν το βασικό επιχείρημα της επιτροπής, ότι δηλαδή η διανομή βοηθημάτων ενθαρρύνει την "αργία και οκνηρία", τονίζοντας ότι, όσοι, προσφεύγουν στην κυβερνητική πρόνοια, βρίσκονται "εις εσχάτην απορίαν και δεν δύνανται διά της εργασίας να προσπορίσωσι τα προς το ζην".86 Υποστήριξαν, ακόμη, ότι "ανίσχυρος είναι ο λόγος ότι η ελεημοσύνη καταστρέφει παν αίσθημα γενναιοφροσύνης, διότι οι αιτούντες αυτήν είναι χήραι και ορφανά εις τοσαύτην αθλιότητα, ώστε δεν μένει εις αυτά μεγαλοφροσύνη, την οποίαν μέλλει ν' αφαίρεση η ελεημοσύνη".87

Επιπλέον, ανέπτυξαν την άποψη ότι, στο μέτρο που ίσχυαν ακόμη οι λόγοι οι οποίοι υπαγόρευσαν την αρχική υιοθέτηση του συστήματος των χρηματικών βοηθημάτων, στο μέτρο δηλαδή που εξακολουθούσε να υπάρχει μια κατηγορία ανθρώπων που συνέχιζε να υφίσταται τις δυσάρεστες συνέπειες του Αγώνα της Ανεξαρτησίας, δεν επιτρεπόταν ούτε στην κυβέρνηση ούτε στη Βουλή να μεταβάλει το σύστημα αυτό. Μια τέτοια ενέργεια θα σήμαινε, κατά τη γνώμη τους, την παραγνώριση των δικαιωμάτων τα οποία οι αγωνισταί απέκτησαν εις την ευγνωμοσύνην του έθνους".88

Ένα άλλο σημείο αυτής της κοινοβουλευτικής συζήτησης που αξίζει, ίσως να υπογραμμιστεί, είναι η πρόθεση του Υπουργείου Εσωτερικών

85. Στο ίδιο, σ. 2085.

86. Στο ίδιο, σ. 2084.

87. Στο ίδιο, σ. 2085-2086.

88. Στο ίδιο, σ. 2084.

p. 48
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/49.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

και όσων βουλευτών συμφώνησαν με τις προτάσεις του, να μεταθέσουν την ευθύνη της περίθαλψης των απόρων στο δήμο της Αθήνας. Για το σκοπό αυτό, δεν παρέλειψαν να επικαλεστούν το σχετικό νόμο: "Και, αυτός ο νόμος, ο επιβάλλων εις τους δήμους την υποχρέωσιν της περιθάλψεως των απόρων, αποδεικνύει ότι δεν ηθέλησε να αφήση την δαπάνη ταύτην εις την κυβέρνησιν".89

Η απάντηση εκείνων που αντιτάχθηκαν στην κατάργηση των βοηθημάτων ήταν ότι "αν οι δήμοι υποχρεώνονται εις τούτο, πολλώ μάλλον οφείλει το έθνος να παρέχει τοιαύτα ελέη". Πολύ περισσότερο, μάλιστα, αφού δεν επρόκειτο για κάποιο υπέρογκο ποσό που θα επιβάρυνε σημαντικά τα οικονομικά του κράτους.90

Είναι ενδιαφέρον να θυμηθούμε την επιχειρηματολογία που αναπτύχθηκε από τους υποστηρικτές της κεντρικής εξουσίας κατά τη διάρκεια της συζήτησης της σχετικής με τη μετατροπή της δημοτικής αστυνομίας σε διοικητική και να την συγκρίνουμε με την αντίστοιχη επιχειρηματολογία τους στην παραπάνω συζήτηση. Οι αντιφάσεις που προκύπτουν είναι εμφανείς. Όταν η κεντρική εξουσία θέλησε να αφαιρέσει από το δήμο της Αθήνας ένα μέρος της εξουσίας του, χρησιμοποίησε ως πρόσχημα τις αδυναμίες της δημοτικής αστυνομίας στην επιτήρηση των απόρων. Τότε, δεν πρότεινε την κατάργηση του συστήματος επιτήρησης. Αντίθετα, προχώρησε στη μεθοδικότερη οργάνωση του. Τώρα, διαπιστώνοντας ορισμένες δυσκολίες στη διανομή των βοηθημάτων, προτείνει την κατάργηση τους και επιχειρεί συγχρόνως να μεταθέσει τη σχετική υποχρέωση για την περίθαλψη των φτωχών, στο δήμο της Αθήνας, αγνοώντας την έλλειψη οικονομικών μέσων από μέρους του.

Αλλά αν ο δήμος δεν διέθετε τα αναγκαία μέσα για την αποτελεσματική επιτήρηση των απόρων του, δεν θα μπορούσε να εξασφαλίσει ούτε και την περίθαλψη τους. Αν η κεντρική εξουσία έκρινε απαραίτητη μια πιο μεθοδική οργάνωση του συστήματος επιτήρησης των απόρων, τότε θα έπρεπε να φροντίσει και για τη βελτίωση του

89. Στο ίδιο, σ. 2085.

90. Στο ίδιο, σ. 2084.

p. 49
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/50.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

συστήματος περίθαλψης τους. Τίποτε τέτοιο δεν συνέβη όμως, ίσως γιατί πριν απ' όλα την κεντρική εξουσία την απασχολεί η κυριαρχία που θα ασκεί πάνω σε αυτούς τους ανθρώπους, κυριαρχία που εξασφαλίζεται, με πιο αποτελεσματικό τρόπο μέσω της επιτήρησης παρά μέσω της πρόνοιας.

Σε κάθε περίπτωση, οι άποροι εμφανίζονται, ως μια. κοινωνική ομάδα, άλλοτε υπό καταστολή και επιτήρηση και άλλοτε υπό περίθαλψη και προστασία, που κινείται ανάμεσα στις συγκρουόμενες αρμοδιότητες από τη μια της κεντρικής και από την άλλη της δημοτικής εξουσίας. Μια κοινωνική ομάδα που, ανάλογα με τις περιστάσεις, απαρτίζεται άλλοτε από "αργούς" και "οκνηρούς", άλλοτε από "φαυλοβίους" και "μικρούς κακούργους". Ο κυρίαρχος λόγος δεν κάνει διακρίσεις, δεν αντιλαμβάνεται τις διαφοροποιήσεις. Αντίθετα, σύμφωνα πάντα με τη λογική του, ένα πολύ μικρό μόνο βήμα χωρίζει τους "αργούς" από τους "μικρούς κακούργους".

Τελικά, η συζήτηση στη Βουλή, σχετικά με τη διανομή χρηματικών βοηθημάτων στους απόρους της πρωτεύουσας, κατέληξε στην απόρριψη των προτεινόμενων από το Υπουργείο Εσωτερικών περικοπών και στην τελική ψήφιση του ποσού των 60.000 δραχμών που προέβλεπε αρχικά ο προϋπολογισμός. Ενδεχόμενη αποδοχή των περικοπών, και πολύ περισσότερο η οριστική κατάργηση των βοηθημάτων, θα προκαλούσε αντιδράσεις και θα συνέβαλε σίγουρα στην αύξηση των κοινωνικών εντάσεων, τη στιγμή μάλιστα, που ήδη μετά τη Συνταγματική Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843 είχαν αρχίσει να πυκνώνουν οι "αιτήσεις αμοιβής" ενός μεγάλου αριθμού χηρών και ορφανών.91

Ωστόσο, το ζήτημα της άδικης και άνισης διανομής βοηθημάτων, το γεγονός δηλαδή ότι μόνο ένας μικρός αριθμός αγωνιστών που διέμεναν στην πρωτεύουσα επωφελούνταν του μέτρου, ενώ άλλοι στην επαρχία δεν έπαιρναν κανένα βοήθημα, αλλά κυρίως το ζήτημα της κακής διαχείρισης που παρατηρήθηκε στη διανομή των βοηθημάτων

91. Πρακτικά της Βουλής, Α' Σύνοδος της Α' Βουλευτικής περιόδου, Συνεδρίαση ΡΜΓ της 11 Μαΐου 1844, σ. 1157.

p. 50
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/51.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

το γεγονός δηλαδή ότι, όπως ανέφερε ένας από τους αγορευτές βουλευτές, μεγάλα ποσά ύψους 1500, 1000 και 800 δραχμών δόθηκαν διαμιάς σε ορισμένα πρόσωπα ή σε ακατάλληλα πρόσωπα που δεν είχαν πραγματική ανάγκη,92 επρόκειτο να προσλάβει διαστάσεις "σκανδάλου" αρκετά χρόνια αργότερα. Γιατί το σύστημα διανομής βοηθημάτων στους φτωχούς εξακολούθησε να λειτουργεί τις επόμενες δεκαετίες. Έτσι, το Δεκέμβριο του 1865, το προεδρείο της Βουλής δημοσίευσε τον "κατάλογο των απονεμηθέντων βοηθημάτων από της 1ης Ιανουαρίου 1865 μέχρι τούδε Δεκέμβριος 1865", υπογραμμένο από τον υπουργό εσωτερικών. Ο κατάλογος περιείχε τα ονόματα περισσοτέρων των πεντακόσιων ατόμων, στα όποια είτε εφάπαξ, είτε επανειλημμένα είχαν διανεμηθεί διάφορα βοηθήματα, το συνολικό ύψος των οποίων ανερχόταν σε 58.244 δραχμές.93

Εδώ θα πρέπει να σημειώσουμε ότι η κατάρτιση από μέρους του. Υπουργείου Εσωτερικών ονομαστικού καταλόγου "των αξιών ελέους προσώπων εις α τα χρήματα διενεμήθησαν" υπήρξε αίτημα της πλειοψηφίας των βουλευτών κατά τη διάρκεια της συνεδρίασης της Βουλής της 25ης Ιουλίου 1846. Το αίτημα αυτό στηρίχτηκε στο βασικό επιχείρημα ότι "συμφέρον είναι τα πρόσωπα εις α δίδονται βοηθήματα να ήναι γνωστά, διά ν' αποδεικνύεται ότι διανέμονται συμφώνως με τον προς ον εδόθησαν σκοπόν διότι, εάν μένωσιν αφανή, δυνατόν να χρησιμεύσωσι και ως μέσα διαφθοράς".94

Παρόλα αυτά, το γεγονός της δημοσίευσης του καταλόγου, το 1865, χαρακτηρίστηκε από μία μερίδα του τύπου ως μία "άσπλαχνος, ανήθικος και ασυλλόγιστος πράξις", η όποια ερχόταν σε αντίθεση με τη "δημοσία ηθική", ως μια "δημοσία αισχρότης, εν νέον σκάνδαλον το όποιον ρίπτεται εις το μέσον της κοινωνίας".95 Με τη δημοσιότητα που έλαβε το θέμα, όπως υποστηρίζεται, "εκτίθενται

92. Πρακτικά της Βουλής, Β' Σύνοδος της Α' Βουλευτικής περιόδου, Συνεδρίαση ΡΚΘ' της 25 Ιουλίου 1846, σ. 2088.

93. Αλήθεια (24 Δεκεμβρίου 1865).

94. Πρακτικά της Βουλής, ό.π., σ. 2088.

95. Αλήθεια (24 Δεκεμβρίου 1865).

p. 51
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/52.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

εις το κοινόν τόσα ονόματα, των οποίων αι εν τη κοινωνία σχέσεις παθαίνουσι σημαντικήν βλάβην. Το μέτρον τούτο φέρει το αντίθετον αποτέλεσμα, αυξάνει τα θύματα. Διότι πολλοί, καίτοι κατατρυχόμενοι δεινώς υπό της ενδείας, δεδιότες και αιτούμενο·, τον δημόσιον έλεγχον θέλουν προτιμήσει ν' αποθάνωσιν ή να εκζητήσωσιν την παραμικράν βοήθειαν".96

Αλλά το "σκάνδαλο" που προκάλεσε η δημοσίευση του καταλόγου, θα ξεπεραστεί μέσα σε λίγες μέρες από ένα άλλο, ακόμη μεγαλύτερο: εκείνο της καταχρηστικής συμπεριφοράς που σημειώθηκε στη διανομή των βοηθημάτων.97 Ο κατάλογος έφερε στην επιφάνεια τα ονόματα ορισμένων "φαύλων και κακοδιαίτων" υπαλλήλων διαφόρων υπουργείων, καθώς και "νέων τινών φυγόπονων, κακοδιαίτων και αμφιβόλου συμπεριφοράς",98 οι οποίοι επανειλημμένα καταχράστηκαν σημαντικά ποσά από τα κονδύλια που επρόκειτο να διανεμηθούν στους φτωχούς. Η κριτική που ασκήθηκε εναντίον της "ασυνειδησίας" εκείνων "οίτινες εάν είχον κόκκον εντροπης και συνειδήσεως, δεν ήθελον ποτέ καταδεχθή ν' αφαιρέσωσιν από τινά πτωχόν μικρόν τι ψιχίον, και να κορέσωσιν ούτω τας κακορέκτους ορμάς των",99 υπήρξε εξαιρετικά βίαιη. Την οξύτητα της κριτικής αυτής δικαιολογούσε το επιπρόσθετο γεγονός ότι η κυβέρνηση, τα Χριστούγεννα του 1865, διαπιστώνοντας σημαντική μείωση των εν λόγω κονδυλίων, δεν διένειμε κανένα χρηματικό βοήθημα στους φτωχούς της πρωτεύουσας.

Το ζήτημα της κακης διαχείρισης και της καταχρηστικής συμπεριφοράς που επέδειξαν ορισμένοι υπάλληλοι διαφόρων υπουργείων κατά τη διανομή των βοηθημάτων, επιβεβαιώνεται και από επερωτήσεις βουλευτών στη Βουλή, το Δεκέμβριο 1865. Ένας από τους βουλευτές "είπεν ότι επιθυμεί να δοθώσι αυτώ πληροφορίαι παρά του αρμόδιου υπουργού επί του καταλόγου των βοηθημάτων, διότι,

96. Στο ίδιο.

97. Αλήθεια (28 Δεκεμβρίου 1865).

98. Στο ίδιο.

99. Στο ίδιο.

p. 52
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/53.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ως βλέπει εις τον εκτυπωθέντα πίνακα, έλαβον αδράς χρηματικάς συνδρομάς άνθρωποι, μηδεμίαν ανάγκην έχοντες βοηθείας, και ονομαστί ανέφερε τους εκ Καλαμών αδελφούς Παπαδόπουλους και, άλλους τοιούτους. Προσθέντος δε και ετέρου, ότι επιθυμεί να πληροφόρηση ο υπουργός, αν υπό το όνομα Β. Σταϊκόπουλος εννοήται ο εν τω υπουργείω των Εσωτερικών υπουργικός γραμματεύς, η Βουλή ανέβαλε την απάντησιν του υπουργού εις προσεχή τινά συνεδρίασιν".100

Η ιστορία του "σκανδάλου" έχει συνέχεια. Ο πολίτης Α. Μοναρχίδης, "εν ιερόν λείψανον του αγώνος",101 τον όποιο ο κατάλογος των βοηθημάτων έφερε να έχει λάβει βοήθημα 200 δραχμών, με δήλωση του που δημοσιεύτηκε στον τύπο,102 βεβαίωνε ότι ο ίδιος δεν εισέπραξε ούτε ένα λεπτό από το παραπάνω ποσό και καλούσε τον υπουργό των εσωτερικών να επιβεβαιώσει δημόσια τη δηλωσή του αυτή.

Η εφημερίδα Αλήθεια χρησιμοποιεί τη δήλωση του Α. Μοναρχίδη προκειμένου να εγκαλέσει τις δημόσιες αρχές: "Αλλά γεννάται εντεύθεν μια άλλη απορία. Τις εξώφλησε το ανωτέρω ένταλμα και έλαβε τας διακοσίας δραχμάς; Ότι δε αύται επληρώθησαν από του κεντρικού ταμείου, μάρτυς αυτός ο δημοσιευθείς "των απονεμηθέντων βοηθημάτων κατάλογος". Ανάγκη πάσα λοιπόν να γείνη η αυστηρότερα εξέτασις προς ανακάλυψιν της αληθείας. Το πράγμα είναι σπουδαίον και δεν πρέπει να αδιαφορήση η αρχή, σύρουσα άλλως εις εαυτήν βαρείαν ευθύνην".103

Το παραπάνω όμως σκάνδαλο δεν φαίνεται να είναι το μοναδικό στα χρονικά της διανομής των βοηθημάτων. Έρχεται να προστεθεί σε μία παρόμοια υπόθεση, που σημειώθηκε λίγα χρόνια νωρίτερα, το 1859. Τότε, ο υπουργός εσωτερικών Προβελέγγιος χορήγησε, από τα κονδύλια των βοηθημάτων που επρόκειτο να. διανεμηθούν στους

100. Πρακτικά της Βουλής, Σύνοδος Α', περίοδος Α', Συνεδρίαση Δ' της 24 Δεκεμβρίου 1865, σ. 642.

101. Αλήθεια (30 Δεκεμβρίου 1865).

102. Στο ίδιο.

103. Στο ίδιο

p. 53
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/54.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

απόρους, σημαντικά χρηματικά ποσά ύψους 10.000, 6000 και 3000 δραχμών σε τρία πρόσωπα αντίστοιχα, τα οποία σίγουρα δεν βρίσκονταν σε κατάσταση ένδειας. Οι 6000 δραχμές δόθηκαν συγκεκριμένα ως αποζημίωση "δήθεν βυθισθέντος τινός εν τω λιμένι της Σύρου πλοίου, το οποίον ηναγκάσθη να διάλυση διά της πυρίτιδος η κυβέρνησις, γενόμενον εμπόδιον εις τον είσπλουν των πλοίων, αφού προηγουμένως προσεκλήθη πολλάκις ο ιδιοκτήτης να άρη εκ του μέσου τούτου το εμπόδιον και δεν ηθέλησε".104

Η εφημερίδα Αθηνά άσκησε τότε έντονη κριτική στην "άτοπη" αύτη ενέργεια του υπουργού και κάλεσε τα νομοθετικά σώματα, δηλαδή τη Βουλή και τη Γερουσία να ζητήσουν εξηγήσεις από τον υπουργό για μια τέτοια χρήση του δημόσιου χρήματος "δια να τεθή πλέον φραγμός εις τας υπουργικάς αυθαιρεσίας και περιφρονήσεις των νομοθετημένων. Διότι όταν οι νόμοι παραβιάζονται ατιμωρητί παρά των υπουργών, η ύπαρξις των νομοθετικών σωμάτων καθίσταται πλέον όλως διόλου περιττή, και επιβαρύνει το Έθνος μόνον με τας δαπάνας συντηρήσεως των".105

Αλλά και ο Νικόλαος Δραγούμης αναφέρει παρόμοια περίπτωση σφετερισμού δημόσιου χρήματος, προορισμένου να διανεμηθεί στους φτωχούς της πρωτεύουσας, που σημειώθηκε κατά το σύντομο χρονικό διάστημα, από της 3ης Σεπτεμβρίου 1843 μέχρι της 30ής Μαρτίου 1844, όταν υπουργός εσωτερικών ήταν ο Ανδρέας Λοντος: "Πρωίαν τινά ελθών εύρον αυτόν [τον Ανδρέα Λόντο] κατακείμενον και μόλις προφέροντα λέξιν, ενώ προ ολίγων ωρών, των υπουργικών συμβουλίων διαρκούντων και πέραν του μεσονύκτιου, αφήκα υγιαίνοντα και φαιδρόν. Επειδή δε απόρων ηρώτησα το αίτιον της ταχείας μεταβολής· "Μ' ερωτάς τι έχω;" εψέλλισε και υγράνθησαν οι οφθαλμοί αυτού. Και ανασηκώσας το προσκεφάλαιον, απέσυρεν ένταλμα χρηματικόν, προσηρτημένον έχον λογαριασμόν και προτείνας αυτό· "Ιδού", εξηκολούθησεν, "εξ αιτίας τούτου ησθένησα". Εγώ δε ερευνήσας ουδέν ενόησα, διότι ην απλούν ένταλμα, χορηγούν βοηθειαν, διά

104. Αθηνά (1 Απριλίου 1859).

105. Στο ίδιο.

p. 54
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/55.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

τας εορτάς του Πάσχα, προς τινάς ενδεείς. " Έχεις δίκαιον να μη εννοής. Ο δείνα -ονόμασε δε τίνα των προκρίτων, πληρεξούσιον μεν τότε, αναβάντα δε μετά τινάς μήνας και εις θέσιν πολιτικήν εκ των ανωτάτων- μοι έφερε τα ονόματα ταύτα όπως δώσω μικράν συνδρομήν· σημειώσας δ' εγώ ιδιοχείρως παρ' έκαστον όνομα το δοθησόμενον, υπέγραψα και αποδούς τον κατάλογον είπον να φέρη αυτόν προς τον λογιστήν του υπουργείου, όπως ετοιμάση το ένταλμα. Αδύνατον δε να φαντασθής τι έπραξεν επιθυμών να σφετερισθή τα δημόσια, προσέθετο επιτηδείως εις το τέλος εκάστου ποσού ανά 0 και αυξήσας το όλον του κεφαλαίου, εξηπάτησε τον λογιστήν". Είπε και. εσιώπησεν· αναλαβών δε μετά μικρόν τον λόγον "Οι Έλληνες", προσέθετο σύννους, "θέλουσι να μεταβάλωσι την Ελλάδα εις κεφάλιον σάκχαρος, αφ' ου κόπτοντες να τρώγωσιν έως ότου τελειώση και τότε μόνον θα ησυχάσωσι". Τοσούτω δε κατετάραξεν αυτόν το ακατονόμαστον τούτο τόλμημα, διότι και οικείον είχε τον άνθρωπον, ώστε ημέρας ολοκλήρους ησθένει. Ποσάκις δε μετά ταύτα ήκουσα τον ελεεινόν εκείνον παραχαράκτην φωνασκούντα εν τη γερουσία υπέρ τιμής και χρηστότητος!".106

Η πρόταση του Υπουργείου Εσωτερικών το 1846 για τη μείωση η και την κατάργηση των βοηθημάτων, με το πρόσχημα ότι αυτά ενθάρρυναν την "οκνηρία" των απόρων, η κατάχρηση δημόσιου χρήματος, που επρόκειτο να διανεμηθεί στους φτωχούς της πρωτεύουσας με τη μορφή βοηθημάτων από τους ίδιους τους υπαλλήλους η υψηλά ιστάμενους του Υπουργείου Εσωτερικών, καθώς και οι αυθαίρετες χορηγήσεις υπέρογκων ποσών σε πρόσωπα και για σκοπούς άλλους από εκείνους για τους οποίους αυτά προορίζονταν, μαρτυρούν τον ασταθή χαρακτήρα και την ουσιαστική απουσία οργάνωσης της πρακτικής της διανομής των βοηθημάτων.

106. Νικόλαος Δραγούμης, Ιστορικαί αναμνήσεις (1876), τ. Β', Αθήνα 1973, σ. 64-65.

p. 55
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/56.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Βασιλικά βοηθήματα σε «χήρες και ορφανά»

Κατά τη διάρκεια των πρώτων μετεπαναστατικών δεκαετιών, εκτός από το Υπουργείο Εσωτερικών, βοηθήματα στους απόρους της πρωτεύουσας διένεμε και το «Ανακτορικό Ταμείο». Τη διαχείριση της διανομής τους ανέλαβε η «Επιτροπή των περιθάλψεων», μέλη της οποίας ήταν ο Ξ. Λάνδερερ, ο Α. Σκαρλάτος και ο Α. Καλίνσκη.107 Σύμφωνα με τις καταστατικές αρχές της του 1843,108 η Επιτροπή όφειλε να διατηρεί βιβλίο, όπου θα σημείωνε κατ' αύξοντα αριθμό τα ονόματα καθώς και τα χρηματικά ποσά όσων απόρων έπαιρναν βοήθημα από το «Ανακτορικό Ταμείο». Διαχειριζόταν μία μηνιαία πίστωση, φροντίζοντας να μην γίνεται υπέρβαση της δίχως ιδιαίτερο λόγο και δίχως την προηγούμενη έγκριση του Όθωνα.

Τα πρόσωπα που της υπέβαλαν αιτήσεις βοήθειας όφειλαν να παρουσιάζονται στις συνεδριάσεις της Επιτροπής, που γίνονταν μια ή δύο φορές την εβδομάδα, προκειμένου να επαληθευθεί η ακριβής κατάσταση της φτώχειας τους και η ανικανότητα τους προς εργασία. Η Επιτροπή όφειλε να επιδεικνύει ιδιαίτερη προσοχή στη διάκριση ανάμεσα στην «ψευδή» από την «αληθή πενία». Γι' αυτό και κάθε φορά που άγνωστα πρόσωπα παρουσιάζονταν στην Επιτροπή, τα μέλη της όφειλαν να ζητούν πληροφορίες για τα εν λόγω πρόσωπα από το δήμο η τη δημοτική αστυνομία της Αθήνας.

Η Επιτροπή διένεμε έκτακτα βοηθήματα σε παλιούς αγωνιστές σε χήρες και ορφανά, σε όσους μετά την απελευθέρωση τους από τη τούρκικη αιχμαλωσία μόλις και μετά βίας κατόρθωναν ν« επιβιώσουν στην πρωτεύουσα, σε τραυματίες και ανάπηρους του Αγών της Ανεξαρτησίας, σε φτωχούς αρρώστους. Διένεμε ακόμη ρούχα στους ρακένδυτους και πλήρωνε τα έξοδα του ταξιδιού σε όσο επιθυμούσαν να επιστρέψουν στον τόπο καταγωγής τους.

107. Γ.Α.Κ., Ανακτορικά (Αυλαρχείον, Ανακτορικόν Ταμείον), φ. 142.

108. Στο ίδιο.

p. 56
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/57.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Ο φάκελος 302, της σειράς Ανακτορικά (Αυλαρχείον, Ανακτορικόν Ταμείον) των Γενικών Αρχείων του Κράτους που φέρει τον τίτλο "Βοηθήματα εις χήρας και ορφανά (1856-1862)", περιέχει τις αιτήσεις για οικονομική βοήθεια που απευθύνουν στη βασίλισσα Αμαλία χήρες αγωνιστών της Επανάστασης με η χωρίς παιδιά, που στερούνται τα στοιχειώδη μέσα επιβίωσης και βρίσκονται σε άθλια οικονομική κατάσταση, χήρες που ζητούν βοήθεια για να προικίσουν την ορφανή τους κόρη και ακόμη, κορίτσια ορφανά είτε για να εξασφαλίσουν τα στοιχειώδη μέσα επιβίωσης τους, είτε για να σχηματίσουν την προίκα τους.

Το πομπώδες ύφος, η χρήση ομοιόμορφων και στερεότυπων εκφράσεων (κυρίως όταν πρόκειται να δηλώσουν την "πιστή ταπεινή υπακοή" τους, την πίστη και ευγνωμοσύνη τους στην "καλοκαγαθία", το βασιλικό "έλεος, την πρόνοια και φιλανθρωπία", όπως και στα βασιλικά "γενναία φιλάνθρωπα αισθήματα"), το γεγονός ότι πολλές από τις γυναίκες αυτές δηλώνουν ότι είναι αναλφάβητες η τυφλές, μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι οι αιτήσεις για οικονομική βοήθεια δεν γράφτηκαν από τις ίδιες, αλλά από ειδικούς επαγγελματίες γραφείς.

Οι αιτήσεις αυτές περιγράφουν τη φτώχεια, τις άθλιες και αξιοθρήνητες συνθήκες στέρησης, τη δυσβάσταχτη αρρώστια και τα καταπονημένα γηρατειά που βιώνουν οι χήρες και τα ορφανά παιδιά των στρατιωτών της Επανάστασης η όσων υπηρέτησαν το βασιλικό θρόνο από το 1834 και μετά.

Οι γυναίκες και τα ορφανά κορίτσια που, όπως δηλώνουν, έμειναν δίχως συζυγική ή πατρική "προστασία", αποζητούν τώρα τη βασιλική προστασία. Αναγκάζονται να ζητήσουν οικονομική βοήθεια για να επιβιώσουν ή για να σχηματίσουν την προίκα της ορφανής κόρης, αφού έτσι απαιτούν οι νέοι κοινωνικοί κώδικες.109 Συγχρόνως, όμως,

109. Πρόκειται πράγματι για μια πολύ ενδιαφέρουσα μαρτυρία, ενδεικτική του γενικευμένου χαρακτήρα που τείνει να προσλάβει μια κοινωνική πρακτική διαδομένη κυρίως στους κόλπους των μεσαίων στρωμάτων της αθηναϊκής κοινωνίας. Για το φαινόμενο της προικοθηρίας και το ρόλο της ως μέσου κοινωνικής

p. 57
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/58.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

η ενέργεια αυτή, και πολύ περισσότερο οι συνθήκες της ζωής τους που τις αναγκάζουν να προσφύγουν στη βασιλική πρόνοια, τις εξεγείρει. Στις αιτήσεις τους, διαβάζουμε την πικρία και τη δυσαρέσκεια για τη χαμένη τους αξιοπρέπεια, την αγανάκτηση, την οργή και τη διαμαρτυρία για τις αδικίες και τις ταπεινώσεις που υφίστανται:

"Μεγαλειοτάτη, η ένδεια μας είναι τοιαύτη, ώστε κατήντησεν ο υιός της Μπουμπουλίνας να τείνη χείραν επαίτου προς απόκτησιν ολίγου ξηρού άρτου.110

" Έως πότε Μεγαλειοτάτη! θα πεινώμεν; έως πότε θα ζητώμεν έλεος από τον τυχόντα; εις τοιαύτην κατάστασιν ουδέποτε ηλπίζαμεν να φθάσουν αι χήραι και τα ορφανά τέκνα των Αγωνιστών, είναι αληθές Μεγαλειοτάτη! να λαμβάνωμεν σύνταξιν εκ δρχ. 44 και 33, αλλ' ουδόλως δυνάμεθα να ζήσωμεν εκ ταύτης της ολίγης Συντάξεως, ουδέ διά ξηρόν άρτον, αρκεί να ζήσωμεν τρεις ψυχάς, ενοίκιον δε και ενδύματα;".111

Οι άποροι, θύματα της επιδημίας χολέρας του 1854

Η επιδημία χολέρας που έπληξε, το 1854, στην αρχή τον Πειραιά και στη συνέχεια την ίδια την πρωτεύουσα, επρόκειτο να παίξει το ρόλο του καταλύτη στην ανάδειξη του ζητήματος των απόρων σε κοινωνικό ζήτημα, που απαιτούσε πλέον μια πιο άμεση και θετική αντιμετώπιση.

Όπως μας πληροφορεί ο Κωνσταντίνος Δραγούμης, ο οποίος, τον

αναρρίχησης στους κόλπους των μεσαίων στρωμάτων της Αθήνας βλ. Ελένη Βαρίκα, Η εξέγερση των κυριών. Η γένεση μιας φεμινιστικής συνείδησης στην Ελλάδα (1833-1907), Αθήνα 1987, σ. 94.

110. Γ.Α.Κ., Ανακτορικά (Αυλαρχείον, Ανακτορικόν Ταμείον), φ. 30 Αναφορά της Αικατερίνης Μπούμπουλη (συζύγου του Ιωάννη Μπούμπουλη (Αθήνα Ιούλιος 1861).

111. Γ.Α.Κ., στο ίδιο, Αναφορά της Καλλήτσας, χήρας Νικολάου Σάββα (Αθήνα 10 Ιουλίου 1861).

p. 58
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/59.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Ιούλιο του 1854, μαζί με την οικογένεια του έκανε τις διακοπές του στον Πειραιά, πραγματικός πανικός κατέλαβε τους κατοίκους και όλους τους εκεί παραθεριστές, όταν διαδόθηκε η είδηση της μόλυνσης από χολέρα δώδεκα στρατιωτών των αγγλικών και γαλλικών συμμαχικών δυνάμεων κατοχής του Πειραιά.112

Αμέσως, σχεδόν, η επιδημία εξαπλώθηκε και στην πόλη της Αθήνας, όπου μέσα σε πέντε μήνες αποδεκάτισε κυριολεκτικά τον πληθυσμό της.113

Ο Νικόλαος Δραγούμης περιγράφει με πολύ παραστατικό τρόπο τη θλιβερή αλλά συγχρόνως και τρομακτική εικόνα που παρουσίαζε τις ημέρες εκείνες η πρωτεύουσα: "Δια το καινοφανές της νόσου και την πρόδρομον ταύτης τρομεράν φήμην, μέγας αριθμός έφυγον εκ της πρωτευούσης, τινές δε και τους φιλτάτους των οικείων παλαίοντες προς τον θάνατον εγκατέλιπον άνευ παραμυθίας, ίνα ζητήσωσι δι' εαυτούς ζωήν, ως αν η ζωη ήτο αθάνατος. Και κατ' αρχάς μεν άλλο δεν έβλεπες ειμή οχήματα και υποζύγια μετακομιζοντα εις τους λιμένας και τους αγρούς σωρούς ανδρών, γυναικών και παίδων. Και άλλο δεν ήκουες ειμή κατακύλισμα τροχών και ίππων, ποδοβολητόν και υλακάς κυνών και ολοφυρμούς των μενόντων. Μετ' ολίγον δε αι οδοί μετεβλήθησαν εις έρημους, τα εργαστήρια εκλεήσθησαν, εντός των οικιών εξέψυξε πάσα φωνή και η πόλις από άκρου εις άκρον εσίγησεν ως απέραντον πολυάνδριον. Μόνος ο ήχος των ιδίων σου βημάτων ανέβαινεν εις τας ακοάς σου και εξήγειρε τον τρόμον σου [..;]. Την πρωίαν μόνον, ενίοτε δε και την εσπέραν, προσέβαλλεν εις τας ακοάς, ως γόος βαθύς, ο πένθιμος τριγμός των φορείων, άτινα, βαρέως και βραδέως ελαυνόμενα, μετεκόμιζον σωρούς ασαβάνωτων, πολλάκις δε και ολόγυμνων νεκρών προς λάκκους, εις ους ρίπτοντες

112. Κωνσταντίνος Ι. Δραγούμης, "Η νόσος χολέρα εν Ελλάδι κατά το έτος 1854", Μηνιαίον παράρτημα της εφ. Αθήναι (Αύγουστος 1911), σ. 3457.

113. Σχετικά με την εμφάνιση της χολέρας και σε άλλες πόλεις του ελληνικού κράτους βλ. Χρήστος Λούκος, "Επιδημία και κοινωνία. Η χολέρα στην Ερμούπολη της Σύρου (1854)", Μνήμων 14 (1992), σ. 49-69.

p. 59
Search form
Search the book: The Athens Poor and their Healers
Search results
    Digitized books
    Page: 40
    29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

    Περίθαλψη των απόρων της πρωτεύουσας

    Μετά τη διάλυση των άτακτων σωμάτων του αγώνα της Ανεξαρτησίας, σχηματίστηκαν δύο επιτροπές επιφορτισμένες να «ανταμείψουν» τους πρώην αγωνιστές, αφού προηγουμένως εξετάσουν τις «υπηρεσίες» που αυτοί πρόσφεραν κατά τη διάρκεια της Επανάστασης. Η μία από τις δύο επιτροπές ανέλαβε τις αιτήσεις που της απευθύνονταν από τους παλιούς αξιωματικούς των άτακτων σωμάτων,60 ενώ η άλλη τις αιτήσεις των παλιών αξιωματικών του ναυτικού.61

    Με βάση τα δικαιολογητικά που έφερναν τα όποια περιείχαν στοιχεία σχετικά με την αρχαιότητα τους στα στρατιωτικά σώματα, το βαθμό τους, την οικογενειακή τους κατάσταση, τις απαιτήσεις τους σε μισθό κ.ά., και αφού η κάθε επιτροπή επαλήθευε τα στοιχεία αυτά και συγκέντρωνε όλες τις απαραίτητες πληροφορίες που αφορούσαν τα ενδιαφερόμενα πρόσωπα, όφειλε να συντάξει το «μητρώο βαθμολογίας» και να ορίσει το μισθό που αντιστοιχούσε στον κάθε βαθμό.

    Ακολουθώντας μια ανάλογη διαδικασία, η «επί των συντάξεων επιτροπή» συνέταξε καταλόγους «συντάξεων, προικοδοτήσεων και βοηθειών εις απομάχους, χηρας και ορφανά δι' εκδουλεύσεις κατά τον υπέρ ανεξαρτησίας αγώνα».62 Αλλά η «αποζημίωση» που δόθηκε

    60. Βλ. Β.Δ. «Περί εξετάσεως των ατομικών εκδουλεύσεων και περιστάσεων των αξιωματικών των διαλυθέντων άτακτων στρατευμάτων», 13/25 Μαρτίου 1833. Μέλη της επιτροπής αυτής ορίστηκαν οι Κ. Βότσαρης, Ανδρέας Λόντος, Βάσος Μαυροβουνιώτης, Δ. Πλαπούτας, Γ. Ιατράκος, Δ. Μακρής, Π. Πανουριάς, Αλ. Βλαχόπουλος.

    61. Βλ. Β.Δ. «Περί της εξετάσεως των ατομικών εκδουλεύσεων των μέχρι τούδε αξιωματικών του Ναυτικού», 21 Απριλίου/3 Μαΐου 1833. Μέλη της επιτροπής αυτής ήταν οι Γ. Σαχτούρης, Γεώργιος Ανδρούτσος, Α. Ν. Αποστόλης, Κ. Κανάρης, Α. Γ. Κριεζής, Ηλίας Θερμησιώτης. Ο Α. Μιαούλης υπήρξε πρόεδρος της επιτροπής.

    62. Δηλοποιήσεις της επί των Οικονομικών Γραμματείας της Επικρατείας