Creator/Author:Κουλούρη, Χριστίνα
 
Title:Sport and Facets of Bourgeois Society
 
Subtitle:Gymnastic and Athletic Societies (1870-1922)
 
Title of Series:Historical Archive of Greek Youth
 
Nr. within series:32
 
Place of Publication:Athens
 
Publisher:General Secretariat for Youth
 
Date of Publication:1997
 
Pagination:447
 
Nr. of vol.:1 volume
 
Language:Greek
 
Subject:Mentalities and Behaviour
 
Social integration
 
Youth organisations
 
Spatial coverage:Greece
 
Temporal coverage:1870-1922
 
Description:L'étude de l'apparition de la culture physique en Grèce au XIXème siècle, que ce soit sous la forme de la gymnastique ou du sport, ainsi que les paramètres sociaux et idéologiques de cette innovation analysés à travers l'exemple des associations sportives constituent les objectifs essentiels de ce livre. L'hypothèse de départ est que l'émergence et la diffusion des sports pendant la seconde moitié du siècle dernier sont un phénomène moderne qui caractérise la transition de la. société traditionnelle à la société contemporaine et ne peut donc pas être intégré dans une généalogie de l'exercice corporel et du jeu. Le cas grec est conforme, en ce qui concerne ses traits fondamentaux, au modèle occidental du développement de la culture physique et du sport comme loisir. L'historicité de la gymnastique et des sports en Grèce est donc définie par les changements sociaux et démographiques provoqués par l'urbanisation et l'industrialisation, les modifications des comportements et des mentalités face au corps et à sa valorisation, ainsi que les formes modernes de sociabilité. Sous l'influence du système éducatif allemand et de la Turnbewegung de Jahn, la culture physique apparut d'abord en Grèce comme discipline scolaire. De ce fait, elle s'est identifiée à la gymnastique et ceux qui ont contribué à en répandre la pratique étaient liés à l'école. Cette particularité subordonna la culture physique à des finalités pédagogiques tout en la mettant au service de l'idéologie nationaliste. A l'instar de la tradition allemande des Turnen et de l'innovation française des bataillons scolaires, la préparation militaire de la nation constitua le premier objectif de l'éducation physique qui, jusqu'à la Première Guerre mondiale^ incluait donc des exercices militaires et le tir. La seconde particularité de la culture physique en Grèce est en rapport avec la place occupée par la Grèce classique dans la culture néohellénique, place encore accrue par la résurrection des jeux olympiques. En effet, en Grèce, le développement de la culture physique se rattacha à l'archétype athlétique classique beaucoup plus étroitement que dans d'autres pays européens. L'athlétisme s'imposa donc comme «sport national». Les premiers sports apparus en Grèce, l'équitation, le tir et l'escrime, rares avant 1870 et pratiqués par des officiers, répondaient à une utilité pratique considérée comme indispensable pour justifier tout exercice physique. Pendant la même période d'ailleurs, la gymnastique était plutôt méprisée parce que confondue avec l'acrobatie et identifiée à la force physique vulgaire de la main d'œuvre. Parallèlement, de 1830 —date de .la fondation de l'état grec—aux années 1870, se répand à l'égard de la culture physique un discours favorable se fondant sur une argumentation pédagogique et médicale. La culture physique est alors justifiée par son utilité pédagogique, morale et nationale sans être encore liée au loisir et au divertissement. Le terminus post quem de l'apparition des sports modernes et du mouvement sportif associatif en Grèce sont les années 1870. C'est alors que sont fondés les premiers clubs sportifs (de tir et de gymnastique d'abord) à Athènes, à Corfou, à Constantinople et à Alexandrie. On doit cependant attendre les années 1890 et les jeux olympiques à Athènes en 1896 pour assister au véritable épanouissement des associations sportives. Grâce à la résurrection des jeux olympiques, le spectacle sportif attire un public massif —bien que conjoncturel—, les athlètes, mus par un esprit de compétition, se spécialisent dans des sports particuliers, un calendrier de jeux athlétiques et sportifs est établi, les règles du jeu sont codifiées et des institutions sportives permanentes, telles le Comité des Jeux Olympiques et la Fédération des Associations Grecques de Gymnastique et de Sports Athlétiques sont fondées. L'importance des jeux olympiques pour la propagation des sports se manifeste d' abord par le fait qu'en trois ans (1894-1896) sont fondées 60 associations sportives (sur un total de 104 pour la période de 1869 à 1899), dont la majorité (41) sont des sociétés de gymnastique qui pratiquent aussi l'athlétisme. L'impact de la conjoncture est de plus mis en évidence par la dissolution de la plupart de ces associations aussitôt après 1896. Les activités des clubs sportifs se transforment aussi au tournant du XIXème siècle. Tandis que, dans les années 1890, les sociétés de gymnastique et d'athlétisme l'emportent, au début du XXème siècle, surtout à Athènes, augmente le nombre des associations de football, de marche et de tourisme. Le cyclisme, très à la mode à la fin du XIXème siècle, connaît un déclin rapide à la suite de la popularisation du vélo. Aucun nouveau club vélocipédique n'est fondé après 1900. Les transformations des activités pratiquées par les associations sportives correspondent aux transformations de leurs objectifs, du moins de ceux affichés dans leurs statuts. La préparation militaire, le patriotisme et la culture équilibrée et harmonieuse de l'esprit et du corps (καλοκαγαθία) sont nuancés par la solidarité, l'amitié et le divertissement des sociétaires. En effet, jusqu'à la fin du XIXème siècle, les sports s'intègrent dans les loisirs bourgeois. Le cyclisme, le canotage, le lawn-tennis, le tourisme, le football, le yachting, qui symbolisent les nouvelles valeurs bourgeoises, prennent leur place à côté des sports traditionnels, dits «aristocratiques», équitation et escrime, pour constituer les activités distractives par excellence de la bourgeoisie montante. Par contre, le tir, clairement lié à la préparation militaire et aux institutions scolaires, est progressivement banni des loisirs bourgeois. L'étude de quatre associations sportives de la capitale, ainsi que du groupe des clubs vélocipédiques et de tourisme révèle l'existence de deux tendances principales dans les pratiques sportives, tendances reflétant un clivage social qui se creuse au début du XXème siècle. Les sociétés de gymnastique et d'athlétisme (Panellinios Gymnasticos Syllogos, Ethnicos Gymnasticos Syllogos) recrutent leurs membres dans les couches moyennes et inférieures de la bourgeoisie, tandis que les clubs sportifs (Lawn Tennis Club d'Athènes, Club de Rameurs du Pirée et clubs de vélocipédie et de tourisme) regroupent la haute bourgeoisie, une élite sociale restreinte. Les quatre cas examinés se situent dans la capitale et sont donc analysés en relation avec· le développement d'Athènes et du Pirée. La capitale est, en effet, le centre du mouvement sportif associatif, d'autant plus que les rythmes d'urbanisation en Grèce sont lents et qu'il n'y a que peu de centres urbains avant le début du XXème siècle. Les sociétés de gymnastique sont fondées et dirigées par des gymnastes professionnels, désireux d'établir, au moyen de ce type d'association volontaire, leur statut professionnel et social. Elles se différencient donc de l'idéologie de l'amateurisme et de la distinction sociale affichée par les clubs sportifs. Panellinios et Ethnicos ont des rapports étroits avec les institutions scolaires et se proposent, comme but essentiel, l'instruction des jeunes et, parfois, des classes populaires. En adoptant les mêmes finalités patriotiques, poursuivies par l'éducation physique et en considérant leur oeuvre comme «nationale», ils se donnent une fonction complémentaire à celle de la gymnastique scolaire. Les sociétés de gymnastique sont largement ouvertes à de nouvelles inscriptions et recrutent, par conséquent, un grand nombre de membres. Leur organisation interne se fonde sur des valeurs, telles que l'obéissance et la discipline, et s'articule selon une structure hiérarchisée suivant les différentes catégories de membres. La scission sociale et la différence d'âge entre le nombre restreint des dirigeants d'une part et le nombre considérable des athlètes d'autre part déterminent les formes de sociabilité développées à l'intérieur de l'association, qui s'échelonnent sur plusieurs niveaux et comprennent des dépendances traduites parfois en clientèles. Les clubs sportifs (Lawn Tennis Club d'Athènes, Club de Rameurs du Pirée), constitués par un petit groupe d'hommes déjà liés par des relations d'amitié ou de parenté familiale ou professionnelle, sont moins nombreux et plus exclusifs que les sociétés de gymnastique. Aucune légitimation morale ne préside à leur fondation qui est motivée par le système des valeurs bourgeoises qui conquièrent alors l'Europe: amitié, solidarité, compagnonnage, individualisme, divertissement. Ils reproduisent les inégalités sociales déjà existantes en excluant les intrus sur des critères sévères d'inscription ou en imposant des cotisations élevées. Pour leurs membres, la pratique du sport est complémentaire à d'autres activités de loisir formelles ou non formelles. C'est pourquoi dirigeants et membres s'identifient et que la présence féminine y est importante —parfois aussi importante que la participation masculine. Dans le club sportif, les femmes participent à la distraction mixte offerte par la pratique et le spectacle sportifs, tandis que leur participation à la sociabilité associative fait du club un lieu de marché matrimonial. Au contraire, dans les sociétés de gymnastique, la présence féminine n'est déterminée que par la nécessité de donner une éducation physique aux jeunes filles, ce qui n'implique pas de contact avec les hommes membres de l'association. Sensibles à la mode, les clubs sportifs sont moins stables que les sociétés de gymnastique. La mode de la vélocipédie à la fin du XIXeme siècle, qui cède la place à la mode du tourisme au début du XXème siècle, illustre éloquemment cette particularité. Également sensibles aux changements idéologiques et politiques de la société grecque, parce que constitués par les représentants les plus éminents de la haute bourgeoisie, les clubs sportifs sont mêlés au conflit qui oppose violemment les royalistes aux partisans de Venizélos dans les années 1910. L'alternance de ces deux tendances politiques au pouvoir se reflète donc dans l'alternance de deux groupes —l'un moderniste et l'autre traditionaliste— à la tête de l'administration du Lawn Tennis Club d'Athènes. Malgré les différences entre sociétés de gymnastique et clubs sportifs, ils présentent des points communs quant à la sociabilité qui s'instaure autour des pratiques sportives et au fonctionnement de l'association. En effet, dans les deux cas, on peut signaler une structure «oligarchique», d'après l'analyse proposée par R. Michels, voire l'existence d'un groupe relativement homogène et uni qui détient le pouvoir et veille attentivement à s'y maintenir. C» groupe dirigeant appartient à une élite sociale dans les sociétés de gymnastique tout comme dans les clubs sportifs. Ceci signifie que, dans les clubs sportifs, il n'y pas de partage social entre dirigeants et pratiquants, tandis que, dans les sociétés de gymnastique, ce partage est assez important, surtout au tournant du siècle, dès le moment où la culture physique sera valorisée et que les postes administratifs supérieurs dans les associations sportives conféreront des récompenses symboliques et un prestige, social certain. Les liens établis entre les membres de ce groupe restreint sont apparemment beaucoup plus étroits que ceux qui se développent entre les autres adhérents de l'association sportive. Cependant, il y a un large réseau de contacts sociaux auxquels participent toutes les catégories d'adhérents et qui sont occasionnés par l'exercice au gymnase, les rencontres pendant les assemblées, les discussions amicales autour un café ou en fumant une cigarette au parloir, les bals et les excursions. L'association sportive devient ainsi un des lieux de la vie quotidienne dans la ville, un lieu de loisir pour les couches moyennes et supérieures, parallèle mais concurrent, du point de vue idéologique, au café. Elle est évidemment un lieu de sociabilité masculine par excellence, voire de construction de l'identité masculine —dans le cas des clubs de football par exemple. Seuls les sports modernes, qui participeront du modèle de divertissement de la haute bourgeoisie, offriront un champ au développement de la sociabilité et aussi de l'émancipation féminines.
 
License:This book in every digital format (PDF, GIF, HTML) is distributed under Creative Commons Attribution - NonCommercial Licence Greece 3.0
 
The book in PDF:Download PDF 23.64 Mb
 
Visible pages: 0-19 από: 450
-20
Current page:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/0.gif&w=600&h=915 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΟΥΛΟΥΡΗ

ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΟΨΕΙΣ

ΤΗΣ ΑΣΤΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΤΗΤΑΣ

Γυμναστικά και Αθλητικά σωματεία

1870-1922

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

———————————— 32 —————————————

ΚΕΝΤΡΟ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ Ε.Ι.Ε.

ΑΘΗΝΑ 1997

p. 0
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/1.gif&w=600&h=915 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 1
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/2.gif&w=600&h=915 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 2
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/3.gif&w=600&h=915 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΟΨΕΙΣ

ΤΗΣ ΑΣΤΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΤΗΤΑΣ

Γυμναστικά και Αθλητικά σωματεία

1870-1922

p. 3
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/4.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΕΠΙΤΡΟΠΗ

ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

ΣΠΥΡΟΣ Ι. ΑΣΔΡΑΧΑΣ, ΓΙΑΝΝΗΣ ΓΙΑΝΝΟΥΛΟΠΟΥΛΟΣ, ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΣ Ε. ΣΚΛΑΒΕΝΙΤΗΣ

© 1997, ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

Αχαρνών 417, τηλ. 2532465, Fax. 2531420

ISBN 960-7138-19-8

p. 4
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/5.gif&w=600&h=915 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΟΥΛΟΥΡΗ

ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΟΨΕΙΣ

ΤΗΣ ΑΣΤΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΤΗΤΑΣ

Γυμναστικά και Αθλητικά σωματεία

1870-1922

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

———————————— 32 ————————————

ΚΕΝΤΡΟ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ Ε.Ι.Ε.

ΑΘΗΝΑ 1997

p. 5
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/6.gif&w=600&h=915 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 6
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/7.gif&w=600&h=915 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

Στην λαθρεπιβάτιδα

του συγγραφικού ταξειδιού

p. 7
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/8.gif&w=600&h=915 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 8
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/9.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Κάθε βιβλίο έχει τη δική του μικρή ιστορία, κομμάτι λιγότερο ή περισσότερο σημαντικό της προσωπικής ιστορίας του συγγραφέα. Ενδείξεις και υπαινιγμούς για σταθμούς, συναπαντήματα, διαδρομές διανοητικές, μπορεί να ανακαλύψει ο αναγνώστης μέσα στις γραμμές του κειμένου ή σε κάποιες υποσημειώσεις. Το ίδιο το ταξίδι παραμένει όμως άγνωστο, ίσως και αδιάφορο εξάλλου. Η διαδρομή αυτή ενδιαφέρει περισσότερο τον συγγραφέα όταν, με το προϊόν του κόπου του στα χέρια, ανατρέχει στα γιατί και στα πώς της έρευνάς του.

Δεν μπορώ να χρονολογήσω με ακρίβεια το πρώτο μου ενδιαφέρον για τον αθλητισμό. Αν και δεν υπήρξα φίλαθλος με τη στενή έννοια του όρου και σπανίως πήγαινα σε στάδιο ή γήπεδο να παρακολουθήσω αγώνες, είχα πάντα ενδιαφέρον για τις αθλητικές ειδήσεις και το αθλητικό θέαμα. Διέθετα συνεπώς μια στοιχειώδη ενημέρωση σε αθλητικά ζητήματα έτσι ώστε η αθλητική ορολογία και τα ονόματα ξένων και ελλήνων αθλητών να μην απουσιάζουν από το γνωστό μου λεξιλόγιο, όπως συνέβαινε με πολλούς συναδέλφους μου. Δεν υπήρξε ωστόσο αυτό το κίνητρο για την επιστημονική μου ενασχόληση με τον αθλητισμό. Οι πρώτες σχετικές ερευνητικές υποθέσεις άρχισαν να διαμορφώνονται στη διάρκεια της εκπόνησης της διδακτορικής μου διατριβής για τη συγκρότηση και μετάδοση της εθνικής ταυτότητας μέσω του σχολείου και ειδικότερα μέσω της ιστορίας και της γεωγραφίας. Εκεί επισήμανα τον συμπληρωματικό ρόλο της γυμναστικής, η οποία καλούνταν να προσφέρει τα μέσα για την πραγμάτωση των αλυτρωτικών οραμάτων με τη διάπλαση εύρωστων σωμάτων και με την καλλιέργεια των αρετών του καλού στρατιώτη (αυταπάρνηση, υπακοή, καρτερία). Η συλλογή δελτίων και φωτοτυπιών ξεκίνησε λοιπόν από τη γυμναστική και την ιδεολογική της λειτουργία τον περασμένο αιώνα. Η ανάγνωση εντούτοις της ξένης βιβλιογραφίας, κυρίως της αγγλοσαξονικής, με οδήγησε στο δρόμο των σπορ και της κοινωνικής ιστορίας τους. Στη μακρά διαδρομή που κατέληξε σε ένα βιβλίο οι δύο συνιστώσες -η ιδεολογική και η κοινωνική- συμπορεύτηκαν για να καταλήξουν σε μια όσο το δυνατόν πιο σφαιρική αντιμετώπιση των αθλητικών εκδηλώσεων και πρακτικών στην Ελλάδα του περασμένου αιώνα.

Ταυτόχρονα, η Ελλάδα ζούσε τον πυρετό της Ολυμπιάδας. Οι συμβολικές και πολιτικές διαστάσεις της διεκδίκησης να διοργανώσει η Αθήνα τους 

p. 9
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/10.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Ολυμπιακούς Αγώνες της εκατονταετίας συναντούσαν ερωτήματα αναπόφευκτα και αναζητήσεις της δικής μου έρευνας. Η συγκυρία αύτη εξάλλου έδωσε την ευκαιρία για μια σειρά από εκδόσεις, κυρίως λευκώματα, με θέμα την αθλητική ιστορία, ένα χώρο μάλλον αδρανή και παραμελημένο ως τότε. Οπωσδήποτε, η ιστορία των Ολυμπιακών Αγώνων δεν αποτελούσε τον πρώτιστο στόχο της μελέτης μου. Παρακολουθώντας όμως τα σύγχρονα γεγονότα, όσα. ξετυλίχτηκαν με αφορμή τη νέα Ολυμπιάδα -την απώλειά της αρχικά, την ανάκτησή της εν τέλει- συνειδητοποίησα, ακολουθώντας τη διαπίστωση του F. Braudel, ότι "ο μυστικός σκοπός της ιστορίας, το βαθύ της κίνητρο, είναι η ερμηνεία της συγχρονικότητας". Αυτόν το "μυστικό σκοπό" υπηρετεί λοιπόν και μια ιστορική μελέτη που αναδιφά τις απαρχές της εμφάνισης της γυμναστικής και των σπορ στη νεότερη Ελλάδα.

Η ιστορική έρευνα έχει ακολουθήσει μέχρι στιγμής απέναντι στα σπορ δύο αντιφατικές πορείες: αφενός, την αδιαφορία, η οποία προέρχεται κατεξοχήν από την αρνητική τους αξιολόγηση ως μη σημαντικών στοιχείων των κοινωνικών και πολιτισμικών διαδικασιών, και που κατέληξε στην αποσιώπηση της παραμέτρου αυτής από την κοινωνική και πολιτισμική ιστορία. Στη στάση αυτή συνέβαλε εξάλλου και η θέση των διανοουμένων, κατεξοχήν της Αριστεράς, που θεωρούσαν τα σπορ ως παράγοντα αλλοτρίωσης των μαζών αλλά και ως "ταπεινό" τρόπο ζωής, ανάξιο για τους ανθρώπους του πνεύματος. Αφετέρου, τα έργα με ιστοριογραφικό ενδιαφέρον για τα σπορ και τον αθλητισμό διαποτίζονται από τη συγκινησιακή συμμετοχή του θεατή, του οπαδού ή του αθλητικογράφου και δεν ακολουθούν τους κανόνες της επιστημονικής ιστορίας. Η αντίφαση αυτή προσδιόρισε και τη θέση των σπορ ως ερευνητικού αντικειμένου, κυρίως στην Ελλάδα, και μέχρι πρόσφατα στη Δυτική Ευρώπη και την Αμερική. Τα σπορ απουσιάζουν από την κοινωνική και πολιτισμική ιστορία του νεότερου και σύγχρονου κόσμου αλλά κάνουν αισθητή την παρουσία τους σε συγγράμματα "πολεμικής" αφήγησης, όπου κυριαρχεί η λατρεία της επίδοσης. Το γεγονός, εξάλλου, ότι τα σπορ αποτελούν πλέον έναν κοινωνικό θεσμό με μαζικό και διεθνή χαρακτήρα και με σημαντική βαρύτητα στην καθημερινή κουλτούρα (αθλητικές εφημερίδες, αθλητικό θέαμα, αθλητικές διαφημίσεις κλπ.) συσκοτίζει το ιστορικό τους βάθος και επιτρέπει τους αναχρονισμούς. Στην ελληνική περίπτωση επιπλέον, το ιδιαίτερο ιδεολογικό περιεχόμενο που έχει αποκτήσει ο αθλητισμός εξαιτίας της εθνοκεντρικής ερμηνείας του θεσμού των σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων καθορίζει τόσο τον προσανατολισμό όσο και το ύφος των σχετικών ερευνών.

Η ενασχόληση συνεπώς με την ιστορία του αθλητισμού και των σπορ στην Ελλάδα θα μπορούσε να είναι για τον ιστορικό μια πολλαπλή πρόκληση. Η ίδια η αρχειακή έρευνα καταρχάς, μέσα σε αρχεία κατεστραμμένα, αταξινόμητα,

p. 10
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/11.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

λανθάνοντα, παρουσιάζεται σαν μια γοητευτική, αν και συχνά επώδυνη, περιπέτεια. Η σχετική βιβλιογραφία, άλλοτε σιωπηλή άλλοτε φλύαρη, αλλά πάντως γεμάτη σε μεγάλο βαθμό από ανακρίβειες και στερεότυπα, δεν προσφέρει το απαραίτητο πρώτο σκαλοπάτι πριν από την ανάλυση. Οι σιωπές και οι διαστρεβλώσεις απαιτούν πρωτίστως να γίνει ένα έργο υποδομής, με στέρεη τεκμηρίωση και καταγραφή των ίδιων των γεγονότων. Ταυτόχρονα, η προσέγγιση θα πρέπει να είναι ερμηνευτική και να μην εξαντλείται σε ένα στείρο εμπειρισμό. Αυτό προϋποθέτει την εξαρχής διαμόρφωση ενός θεωρητικού πλαισίου μέσα στο οποίο να δοκιμαστούν τα τεκμηριωτικά δεδομένα. Η παγίδα που ενδεχομένως κρύβεται σε παρόμοιες απόπειρες ελέγχου των θεωρητικών κατασκευών είναι ότι, επειδή οι ερευνητικές υποθέσεις προκύπτουν σε μεγάλο βαθμό από ξένη βιβλιογραφία, δεν ταιριάζουν απολύτως -κάποτε και καθόλου- για να ερμηνεύσουν την ελληνική κοινωνική και πολιτισμική πραγματικότητα. Το εν λόγω εγχείρημα κρύβει επίσης εν τέλει -ή καταρχάς- μια προσωπική πρόκληση: τη διερεύνηση από μια γυναίκα ενός κοινωνικού θεσμού που έχει συνδεθεί όχι μόνο με τον ανδρικό τρόπο ψυχαγωγίας αλλά και με την ίδια την ανδρική ταυτότητα.

Η παρούσα μελέτη επιχειρεί συνεπώς κατά κύριο λόγο να συνθέσει μια ιστορία του νεότερου ελληνικού αθλητισμού. Η επιλογή των συγκεκριμένων χρονικών ορίων (1870-1922) υποδηλώνει μια θέση και μια υπόθεση. Επιθυμεί, πρώτον, να αναδείξει την ιστορικότητα των σπορ και να διαφοροποιηθεί από προσεγγίσεις που αντιμετωπίζουν το παιχνίδι και κατ' επέκταση τα σπορ (μια μορφή παιχνιδιού) ως διαχρονικό δομικό στοιχείο του ανθρώπινου πολιτισμού. Ενδιαφέρεται, δεύτερον, να ελέγξει το ερευνητικό δίλημμα της συνέχειας ή ασυνέχειας από τα παραδοσιακά παιχνίδια στα σύγχρονα σπορ κατά τη μετάβαση από την παραδοσιακή στη σύγχρονη κοινωνία. Ως προς την ελληνική πραγματικότητα, η δεκαετία του 1870 αφενός και η Μικρασιατική Καταστροφή αφετέρου σηματοδοτούν σημαίνουσες αλλαγές τόσο για το σύνολο της κοινωνίας όσο και για τον αθλητισμό. Μέσα στη δεκαετία του 1870 σημειώνονται οι πρώτες ασυντόνιστες προσπάθειες για ίδρυση αθλητικών σωματείων, εντός και εκτός ελληνικού κράτους. Από τότε μπορούμε να μιλάμε επομένως για οργανωμένη άσκηση, ανεξάρτητη από τους εκπαιδευτικούς θεσμούς. Το 1922 επίσης αποτελείτο αδιαμφισβήτητο όριο για την αλλαγή της φυσιογνωμίας του ελληνικού αθλητισμού: μαζικοποιείται, κυρίως ως θέαμα, διευρύνεται η κοινωνική του βάση, εμφανίζεται ο αθλητικός ημερήσιος τύπος, ενώ αλλοιώνεται ο συσχετισμός δυνάμεων μεταξύ των διάφορων σπορ. Στο έξης, το ποδόσφαιρο θα είναι ο αδιαφιλονίκητος πρωταγωνιστής.

Η περίοδος λοιπόν ως το 1922 μπορεί να θεωρηθεί ως το προοίμιο της σύγχρονης ιστορίας των σπορ στην Ελλάδα. Τότε δημιουργούνται οι πρώτοι σύλλογοι, κάποιοι από τους οποίους δρουν μέχρι σήμερα, καθιερώνονται οι 

p. 11
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/12.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

πρώτοι αθλητικοί θεσμοί και η αθλητική γραφειοκρατία, συντάσσεται η πρώτη σχετική νομοθεσία και κωδικοποιούνται οι κανόνες της αθλητικής αναμέτρησης, κατασκευάζονται ιδιαίτεροι τόποι άθλησης στις πόλεις, το αθλητικό θέαμα αποκτά περιοδικότητα και προσελκύει ένα συνεχώς διευρυνόμενο κοινό. Κυρίως όμως, η παρουσία των σπορ στην Ελλάδα του 19ου αιώνα αντανακλά τη δυναμική ευρύτερων κοινωνικών και πολιτισμικών αλλαγών. Φαίνεται πράγματι ότι η εμφάνιση και εξάπλωση της σωματικής άσκησης ως μέσου ψυχαγωγίας και δραστηριότητας της σχόλης συνδέεται με την ανάπτυξη και διεύρυνση μιας ελληνικής αστικής τάξης και την ανάπτυξη των πόλεων αλλά και με μια σειρά από ιδεολογικούς μετασχηματισμούς ως προς την αξία του σώματος. Το γεγονός εξάλλου ότι η ενασχόληση με τα σπορ γίνεται στο πλαίσιο του αθλητικού σωματείου ανταποκρίνεται στη θέση που κατακτά το φαινόμενο της εθελοντικής συσσωμάτωσης στη ζωή των ανερχόμενων μεσαίων στρωμάτων σε ολόκληρη την Ευρώπη του 19ου αιώνα. Το σωματείο εκφράζει τόσο τις πολιτικές αξίες του φιλελευθερισμού όσο και ένα νέο κώδικα συμπεριφορών που συμπυκνώνει το σύστημα αξιών της αστικής τάξης: ισότητα, ανδρισμός, ελεύθερος χρόνος και ψυχαγωγία. Το αθλητικό σωματείο δεν είναι μόνο τόπος σωματικής άσκησης για τα μέλη του· προσφέρει επίσης τη δυνατότητα ανάπτυξης μιας νέας μορφής κοινωνικότητας η οποία διακρίνεται για τον τυπικό, δημόσιο και θεσμοθετημένο χαρακτήρα της.

Με βάση τις διαπιστώσεις αυτές, η ανάλυση που ακολουθεί επιδιώκει να κινηθεί σε πολλά επίπεδα, όπως περιγράφεται στην Εισαγωγή. Καταρχάς, παρακολουθείται η εξέλιξη των αντιλήψεων σχετικά με τη σωματική άσκηση μετά τη δημιουργία του ελληνικού κράτους ώστε να φανεί η μετάβαση από την αδιαφορία και την αμφισβήτηση στην αποδοχή και την εδραίωση. Η πορεία αύτη συνδέεται άρρηκτα με τις κυρίαρχες απόψεις ως προς τους σκοπούς και τα μέσα της αγωγής γενικότερα. Δεδομένου ότι η άθληση παραπέμπει πάγια στη νεότητα, τα επιχειρήματα που στοχεύουν στη νομιμοποίησή της δεν μπορούν παρά να αφορούν είτε στη διάπλαση είτε στην ψυχαγωγία των νέων. Οι εκπαιδευτικοί, θεσμοί αποτελούν, μέσα απ' αυτό το πρίσμα, τον πρώτο χώρο υποδοχής των νέων αντιλήψεων αλλά και πρακτικών. Η επισκόπηση αυτή επιτρέπει επιπλέον τη διάκριση ανάμεσα στη γυμναστική και τα σπορ, μια διάκριση απαραίτητη και για την κατανόηση της λειτουργίας των αθλητικών σωματείων αλλά και, ευρύτερα, της ιστορίας του αθλητισμού.

Στη συνέχεια αναζητούνται τα πρώτα ίχνη της παρουσίας των σύγχρονων σπορ στην Ελλάδα, τόσο μέσα από τις πρώιμες, μη οργανωμένες πρακτικές όσο και μέσα από τους πρώτους αθλητικούς θεσμούς, δηλ. τους αγώνες και τα γυμναστήρια. Μας ενδιαφέρει κυρίως να ορίσουμε τη μετάβαση από παραδοσιακούς τρόπους ψυχαγωγίας, μέσω των αναμετρήσεων σωματικής ρώμης και δεξιότητας

p. 12
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/13.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

στο πλαίσιο του πανηγυριού, στους σύγχρονους τρόπους διασκέδασης μέσω της αθλητικής πρακτικής και του αθλητικού θεάματος του σταδίου και του γηπέδου. Από την αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων μάλιστα, μπορούμε να παρακολουθήσουμε τη συνεπή πορεία θεσμοθέτησης του νέου ημερολογίου των αθλητικών συναντήσεων, την κωδικοποίηση και εξειδίκευσή τους, τη διατύπωση κανόνων διεθνούς ισχύος αλλά και την ίδρυση εθνικών αθλητικών θεσμών, όπως ο Σύνδεσμος Ελληνικών Γυμναστικών και Αθλητικών Σωματείων (Σ.Ε.Γ.Α.Σ.) και η Επιτροπή Ολυμπιακών Αγώνων (Ε.Ο.Α.). Στις αρχές του 20ού αιώνα, ο αθλητισμός γίνεται πεδίο σύγκρουσης κοινωνικού κύρους και πολιτικής εξουσίας και εμπλέκεται στη δίνη του Διχασμού.

Η ανάλυση των αθλητικών σωματείων ξεκινά από τη γενική παρουσίαση της εξέλιξης των μη επαγγελματικών σωματείων βάσει της σχετικής νομοθεσίας και της σχέσης με την κεντρική εξουσία. Όπως ήδη σημειώθηκε, το αθλητικό σωματείο δεν μπορεί παρά να αντιμετωπιστεί ως τμήμα της ευρύτερης εξάπλωσης των εθελοντικών οργανώσεων στον ελληνικό χώρο και, συνεπώς, η εμφάνιση και η λειτουργία του υπόκεινται στους ίδιους θεσμικούς περιορισμούς με τα υπόλοιπα είδη σωματείων. Αυτό ισχύει κατεξοχήν για τη σύνταξη των καταστατικών τα οποία ακολουθούν ένα κατά βάση ενιαίο και τυποποιημένο πρότυπο και ρυθμίζουν τη λειτουργία του σωματείου με βάση τις φιλελεύθερες αρχές της ισότητας των μελών και του αντιπροσωπευτικού συστήματος. Η μελέτη εντούτοις των ίδιων των καταστατικών αποδεικνύει τα κοινωνικά όρια -φύλου και τάξης- της αρχής της ισότητας. Αυτός είναι και ο στόχος της αποδελτίωσης ενός σώματος καταστατικών αθλητικών σωματείων για την περίοδο ως το 1900: να αναδειχθούν οι μηχανισμοί αναπαραγωγής των κοινωνικών ανισοτήτων που υπάρχουν έξω από το σωματείο καθώς και τα μέσα εμπέδωσης και διατήρησης της κοινωνικής ταυτότητας. Επίσης, μέσα από την ανάλυση των σκοπών των σωματείων, να διαφανούν οι κοινωνικές λειτουργίες της σωματικής άσκησης και οι διασυνδέσεις της με την εθνικιστική ιδεολογία. Τέλος, επιχειρούμε να φωτίσουμε τις πτυχές της σωματειακής ζωής που είναι κρυμμένες από το ορθολογικό κανονιστικό πρότυπο του καταστατικού: τις ανθρώπινες επαφές με τις αρμονικές η συγκρουσιακές τους όψεις, τις φιλικές σχέσεις, τα οικογενειακά δίκτυα, τα ερωτοτροπήματα ενδεχομένως που επιτρέπει η συναναστροφή όχι μόνο σε αθλητικές αλλά και σε έξω-αθλητικές συναντήσεις στο πλαίσιο πάντα του σωματείου.

Το γενικό αυτό σχέδιο υποθέσεων για τα αθλητικά σωματεία ελέγχεται μέσα από την ανάλυση τεσσάρων αθλητικών σωματείων της πρωτεύουσας και μιας ομάδας ειδικών σωματείων. Πρόκειται για τον Πανελλήνιο Γυμναστικό Σύλλογο, τον Εθνικό Γυμναστικό Σύλλογο, τον Όμιλο Ερετών Πειραιώς, τον Όμιλο Αντισφαίρισης Αθηνών (τότε, Lawn Tennis Club) και τους ποδηλατικούς και

p. 13
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/14.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

περιηγητικούς συλλόγους. Η επιλογή υπαγορεύτηκε εν μέρει και από πρακτικά κριτήρια: πρόκειται για συλλόγους που δρουν και σήμερα και διατηρούν ένα αρκετά ενημερωμένο αρχείο για τη δράση τους από τον προηγούμενο αιώνα. Είναι όλοι τοποθετημένοι στην περιοχή της πρωτεύουσας ( Αθήνα και Πειραιά) και, επομένως, η δράση τους μπορεί να αναλυθεί σε συνδυασμό με την ανάπτυξη του σημαντικότερου ελληνικού αστικού κέντρου. Επιπλέον, έχουν διαφορετικές δραστηριότητες, ασχολούνται με διαφορετικά σπορ και, όπως φαίνεται, συσπειρώνουν διαφορετικές μερίδες της ελλαδικής αστικής τάξης. Η μελέτη τους στηρίζεται σε κοινά ερωτήματα αλλά η επεξεργασία των τεκμηρίων ακολουθεί διαφορετικούς κατά περίπτωση δρόμους. Σε γενικές γραμμές, αναζητείται η ιδιαίτερη ταυτότητα του κάθε συλλόγου και τα στοιχεία που τη συγκροτούν, το οικονομικό και ανθρώπινο μέγεθος του σωματείου, η κοινωνική και ηλικιακή σύνθεση των μελών, η άσκηση εξουσίας στο εσωτερικό του (διοίκηση και αθλητές) αλλά και σε σχέση με ευρύτερα πολιτικά δίκτυα, οι κανόνες λειτουργίας και η ρύθμιση της σωματειακής ζωής (σύστημα ποινών και πειθαρχικών κυρώσεων), οι μορφές, οι τόποι και οι συχνότητες της ενδοσωματειακής, της διασωματειακής και της ενδοαστικής κοινωνικότητας.

Η αδιαφορία που κατά κανόνα χαρακτηρίζει τη συντήρηση αρχείων και γενικότερα τεκμηρίων που αφορούν σε όψεις της ιστορίας, οι οποίες θεωρούνται ασήμαντες ή "ταπεινές", αποτέλεσε το σημαντικότερο εμπόδιο στη διεξαγωγή της παρούσας έρευνας. Αλλά ακριβώς επειδή προσέκρουσα πολλές φορές σ' αυτή την αδιαφορία και τη δυσπιστία των ανθρώπων, είναι μεγαλύτερη η ευγνωμοσύνη μου για όσους, γνωστούς και αγνώστους, διευκόλυναν απλόχερα την αναζήτηση. Πρώτα απ' όλα τις διοικήσεις και τους αφανείς εργάτες των τεσσάρων συλλόγων που άνοιξαν τα αρχεία τους (Πανελλήνιο Γ.Σ., Όμιλο Ερετών Πειραιώς, Εθνικό Γ.Σ., Όμιλο Αντισφαίρισης Αθηνών) και με φιλοξένησαν στα γραφεία τους. Έπειτα, την Επιτροπή Ολυμπιακών Αγώνων και τον Σύνδεσμο Ελληνικών Γυμναστικών και Αθλητικών Σωματείων που επίσης μου επέτρεψαν να συμβουλευθώ ό,τι έχει διασωθεί (ή έστω είναι προσιτό) από την καθοριστική για την ιστορία του αθλητισμού δραστηριότητά τους. Ειδικότερα, ο κ. Χ. Βενάρδος στον Πανελλήνιο, ο κ. Ζ. Κοκορόγιαννης στον Εθνικό, ο κ. Ν. Κάπος στον Όμιλο Ερετών, οι κ. Αχ. Λάιος και Ελ. Σκιαδάς στον Όμιλο Αντισφαίρισης, η κ. Σοφία Φραγκούδη για το αρχείο του Πανιώνιου, ο κ. Α. Μισαηλίδης για το αρχείο και τη βιβλιοθήκη του πατέρα του Ηλ. Μισαηλίδη, ο κ. Θ. Λαΐνης στη βιβλιοθήκη της Διεθνούς Ολυμπιακής Ακαδημίας, ο κ. Ι. Καπάτος στα αρχεία της Ε.Ο.Α., οι κ. Ι. Πετρίδης, Δ. Μπαγέρης και Χ. Ζανιάς στον Σ.Ε.Γ.Α.Σ. και ο

p. 14
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/15.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

κ. Δ. Μποντικούλης στο Αθλητικό Μουσείο του Δήμου Αθηναίων συνεισέφεραν στα διαφορετικά στάδια της πρωτογενούς έρευνας.

Η συνεργασία επίσης με φίλους και ομοτέχνους στο πλαίσιο της Ελληνικής Αρχειακής Εταιρείας, όταν σχεδιάζαμε ένα μεγάλο ερευνητικό πρόγραμμα για την ιστορία του αθλητισμού και των Ολυμπιακών Αγώνων, υπήρξε γόνιμη για τον προβληματισμό και την τεκμηρίωση της δικής μου έρευνας. Μπορεί το πρόγραμμα, λόγω της αδιαφορίας για χρηματοδότηση, να μην πραγματοποιήθηκε εν τέλει. Οι συζητήσεις όμως με τον Ν. Παντελάκη, τον Αλ. Κράους, τον Φ. Οικονόμου, την Ελ. Φουρναράκη και τον Γ. Κόκκινο βρίσκουν τη συνέχειά τους στην παρούσα εργασία. Η έρευνα των δύο τελευταίων εξάλλου για τη γυμναστική στην εκπαίδευση, η οποία εκπονήθηκε επίσης στο πλαίσιο του Ι.Α.Ε.Ν., αποτελεί τον αναγκαίο συνομιλητή μου. Τέλος, πολλοί είναι οι φίλοι που με συνέδραμαν στη βιβλιογραφική ενημέρωση και την περιπέτεια της συγγραφής. Ξεχωριστά θα ήθελα να ευχαριστήσω τον Αλ. Πολίτη και τον Β. Τσοκόπουλο για τα "φίλαθλα" δελτία τους, τον Δ. Α. Σωτηρόπουλο, για τη συμβολή του στην προσέγγιση της κοινωνιολογικής προβληματικής, τον Τρ. Σκλαβενίτη, πάντα πρόθυμο αναγνώστη και γενναιόδωρο κριτή, καθώς και τα αλλά δύο μέλη της Επιτροπής του Ι.Α.Ε.Ν., τον Σπ. Ασδραχά και τον Γ. Γιανουλόπουλο, που για μια ακόμη φορά μου εμπιστεύθηκαν τη διεκπεραίωση μιας έρευνας.

Αθήνα, Δεκέμβριος 1997

p. 15
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/16.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ

Ε.Ο.Α. Επιτροπή Ολυμπιακών Αγώνων

Π.Α.Ε.Α. Ποδηλατική και Αθλητική Επιθεώρησις της Ανατολής

Σ.Ε.Α.Γ.Σ. Σύνδεσμος Ελληνικών Αθλητικών και Γυμναστικών Σωματείων

ΦΕΚ Φύλλο Εφημερίδος της Κυβερνήσεως

BJSH British Journal of Sports History

IJHS International Journal of thé History of Sport

p. 16
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/17.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η ΙΣΤΟΡΙΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ

HOMO SAPIENS ΕΝΑΝΤΙΟΝ HOMO LUDENS

Το 1971 ο Eugen Weber διαπίστωνε ότι "η παράξενη καχυποψία, έως και αντιπάθεια, που δείχνουν ακόμη και τώρα οι άνθρωποι των γραμμάτων και της σπουδής για την έρευνα των πιο ταπεινών εκδηλώσεων της σωματικής δραστηριότητας αξίζει από μόνη της μια ξεχωριστή μελέτη"1. Πράγματι, το σώμα και οι λειτουργίες του θεωρούνταν ότι ανήκαν στη δικαιοδοσία των φυσικών επιστημών, ενώ η παράδοση του δυτικού ορθολογισμού υπαγόρευε μια ριζική τομή μεταξύ σώματος και πνεύματος. Η διχοτομία αυτή, που υπαινισσόταν άλλωστε το πρωτείο του πνεύματος, απέδιδε το μεν σώμα στο βασίλειο της φύσης το δε πνεύμα σ' εκείνο του "πολιτισμού". Συνεπώς, το σώμα εμφανιζόταν στερημένο από κάθε κοινωνική σημασία και ιστορικότητα2. Η διασκέδαση, το παιχνίδι, οι συγκινήσεις, οι "ανορθολογικές" και "ασυνείδητες" τάσεις των ανθρώπων εξαιρούνταν από το ερευνητικό στόχαστρο μιας επιστήμης που περιοριζόταν στις "σοβαρές" και "ορθολογικές" πλευρές της ζωής. Μέσα σ' αυτό το πλαίσιο της δυαδικής δομής και του συστήματος αξιών της δυτικής σκέψης, τα σπορ ερμηνεύονταν ως μια ασήμαντη δραστηριότητα για τον ελεύθερο χρόνο, προσανατολισμένη στην ευχαρίστηση, αντίθετη προς την πνευματική δημιουργία και χωρίς οικονομική αξία.

Με ελάχιστες εξαιρέσεις3, το ενδιαφέρον των κοινωνικών επιστημόνων για τα σπορ εκδηλώνεται μόλις στις δεκαετίες 1970 και 1980, ανταποκρινόμενο αφενός σε μια διευρυμένη σύλληψη της κοινωνικής ιστορίας και αφετέρου στη διόγκωση

————————————

1. Eugen Weber, "Gymnastics and Sports in Fin-de-Siècle France: Opium of the Classes?", American Historical Review 76 (Φεβρ. 1971), σ. 70.

2. Πβ. J. Hargreaves, "The Body, Sport and Power Relations" στο J. Horne, D. Jary, A. Tomlinson (εκδ.), Sport, Leisure and Social Relations, Λονδίνο 1987, σ. 139-159.

3. Πρόκειται για τα έργα των Jennie Holliman (1931), Foster Rhea Bulles (1940) και John Rickard Bett (1974), σε ό,τι αφορά την Αμερική. Βλ. σχετικά Robert Lewis, "American Sport History: A Bibliographical Guide", American Studies International 29/1 (April 1991), σ. 35-36. Από το χώρο της κοινωνιολογίας, αξίζει να αναφερθούν τα ονόματα των Anthony Giddens, (1961), Roger Caillois (1961) και Gregory P. Stone (1955). Για τους Ν. Elias και Ε. Dunning βλ. παρακάτω.

p. 17
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/18.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

της παρουσίας του επαγγελματικού αθλητισμού στα μαζικά μέσα ενημέρωσης. Παρακολουθεί συνεπώς αλλαγές που συντελούνται τόσο στο χώρο της επιστήμης όσο και στην κοινωνία, επιβεβαιώνοντας μ' αυτόν τον τρόπο την παρατήρηση του Max Weber ότι "οι πρόοδοι στη σφαίρα των κοινωνικών επιστημών είναι ουσιωδώς συνδεδεμένες με τις αλλαγές σε ζητήματα πολιτισμικής πρακτικής"4. Ακόμη και στη Βρετανία, όπου τα σπορ κατέχουν αναμφίβολα μια ξεχωριστή θέση από τον περασμένο αιώνα, η ιστορική κάλυψη του αθλητισμού δε συμβαδίζει με τους ρυθμούς αύξησης του κοινωνικού του αντικρίσματος. Αλλά ούτε και η κοινωνιολογία φαίνεται να ασχολήθηκε σοβαρά με αντίστοιχα θέματα, θεωρώντας τα περιθωριακά και υποβαθμίζοντας τη δυνατότητα αναλυτικής τους προσέγγισης.

Η κοινωνιολογία των σπορ εμφανίζεται παράλληλα και σε συνδυασμό με την κοινωνιολογία του ελεύθερου χρόνου, θέμα εξίσου παραμελημένο από τα κυρίαρχα ρεύματα της κοινωνιολογικής έρευνας. Η αύξουσα βαρύτητα του ελεύθερου χρόνου στις σύγχρονες κοινωνίες, με τη μείωση του εργάσιμου χρόνου ως συνέπεια των συνδικαλιστικών διεκδικήσεων και την εμπορευματοποίηση του χρόνου που αποδεσμεύθηκε, και η ανάδυση των καταναλωτικών κοινωνιών όπου το δικαίωμα στον ελεύθερο χρόνο και την κατανάλωση παραχωρείται σε πολλούς αλλά και αφαιρείται από άλλους, καθώς και η άνθηση των ποικίλων μορφών νεανικής υποκουλτούρας, υπαγόρευσαν σχεδόν αναπόφευκτα θεματικούς αναπροσανατολισμούς στο χώρο της κοινωνιολογίας. Το 1975 η νέα τάση επικυρώνεται με την ίδρυση της Εταιρείας Σπουδών για τον Ελεύθερο Χρόνο (Leisure Studies Association), καθιερώνοντας έτσι ένα νέο κλάδο με συνείδηση της ιδιαιτερότητάς του5. Η πρώτη αυτή φάση, που τοποθετείται στη δεκαετία του 1970, χαρακτηρίζεται από τη μερικότητα και αποσπασματικότητα των προσεγγίσεων αλλά συχνά και από ένα ιδεαλιστικό θεωρητικό υπόβαθρο που υποστήριζε τον "αυτόνομο" χαρακτήρα του ελεύθερου χρόνου6. Οι αναλύσεις αυτές συνδέονταν επιπλέον με την ανανέωση του ενδιαφέροντος για τη διαδικασία εκβιομηχάνισης και πρόβαλλαν την άποψη ότι η μετάβαση από μια ζωή επικεντρωμένη στην εργασία προς μια ζωή επικεντρωμένη στη σχόλη ήταν το "φυσικό" αποτέλεσμα της προϊούσας εκβιομηχάνισης7. Συγγενείς μ' αυτές τις απόψεις είναι εκείνες που εξετάζουν, και με ιστορική προοπτική, τον ελεύθερο χρόνο ως "συμπλήρωμα" η "αντιστάθμισμα"

————————————

4. Max Weber, The Methodology of the Social Sciences, Νέα Υόρκη, Free Press, 1949, σ. 106.

5. Η τάση αυτή συνδυάστηκε -όπως συνήθως συμβαίνει όταν δημιουργούνται νέοι ερευνητικοί χώροι- με την εμφάνιση νέων, εξειδικευμένων περιοδικών: Leisure Studies και Journal of Leisure Research. Αντίστοιχα εμφανίστηκαν αργότερα περιοδικά και για την ιστορία των σπορ: Sozialgeschichte des Sports, International Journal of the History of Sport και Sport/Histoire.

6. Πβ. J. Horne, D. Jary, A. Tomlinson (εκδ.), ό.π., σ. 3.

7. C. Rojek, Capitalism and Leisure Theory, Λονδίνο και Νέα Υόρκη, Tavistock, 1985, σ. 2.

p. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/19.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

της εργασίας, και οι οποίες εξαρτώνται αναπόφευκτα από την ήδη ανεπτυγμένη κοινωνιολογία της εργασίας8.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής η δεκαετία του 1970 υπήρξε καθοριστική ως προς την ανάπτυξη της κοινωνικής ιστορίας. Με εμφανείς τις επιρροές ευρωπαίων ιστορικών όπως ο Ε. P. Thompson, ο Eric Hobsbawm και ο Fernand Braudel, το ερευνητικό ενδιαφέρον στρέφεται προς νέες θεματικές περιοχές, όπως την ιστορία των γυναικών, των μαύρων, των πόλεων, την ιστορία του εργατικού κινήματος και την ιστορία του αθλητισμού και των σπορ, ενώ οι θεωρητικές προσεγγίσεις εμπλουτίζονται από την προβληματική ομόρων επιστημών, κυρίως της κοινωνιολογίας και της ανθρωπολογίας. Το δοκίμιο του Roland Barthes για την πάλη, του Foucault για τις στάσεις απέναντι στο σώμα, του Huizinga για το στοιχείο του παιχνιδιού στην κουλτούρα, του Norbert Elias για τη "διαδικασία πολιτισμού" αλλά και του Clifford Geertz για το "βαθύ παιχνίδι" είναι κάποια από τα έργα που επηρέασαν την ανάπτυξη της κοινωνικής ιστορίας του αθλητισμού.

Το γνωστό έργο του Huizinga Homo Ludens, δημοσιευμένο το 1938, αναλύει το στοιχείο που κατεξοχήν θεωρείται ότι χαρακτηρίζει την αθλητική δραστηριότητα, το παιχνίδι. Ο ίδιος ο Huizinga δεν προχωρεί σε παρόμοιες ταυτίσεις· αντίθετα, ανακαλύπτει το στοιχείο του παιχνιδιού σε κάθε πτυχή της κουλτούρας, ακόμη και σ' εκείνες που ορίζονται ως "ανώτερες", όπως για παράδειγμα η θρησκεία, η ποίηση, ο νόμος. Ο πολιτισμός στο σύνολό του νοείται ως παιχνίδι9. Ο Huizinga απορρίπτει κάθε βιοψυχολογική ερμηνεία, η οποία μπορεί να φωτίσει μεν σε ένα βαθμό τα κίνητρα και τα αποτελέσματα του παιχνιδιού αλλά είναι ανεπαρκής για την κατανόηση της φύσης και της σημασίας του. Παρόλο που υπάρχει μια μακρά παράδοση στοχασμού σχετικά με το παιχνίδι, ο Homo Ludens αποτελεί έναν σημαντικό σταθμό για τη νεότερη σκέψη, εντάσσοντας το παιχνίδι σε μια ιστορία της κουλτούρας. Το παιχνίδι αντιμετωπίζεται, συνεπώς, ως συμπεριφορά που εμπεριέχει ελευθερία από περιορισμούς και κατά τούτο έχει συμβάλει σημαντικά στην ανάπτυξη του πολιτισμού, εφόσον αυτή η ελευθερία είναι απαραίτητη για την καινοτομία και κατ' επέκταση για τη δημιουργία της 

————————————

8. Πβ. μια παρουσίαση των κοινωνιολογικών θεωριών για τον ελεύθερο χρόνο και τη σχόλη, μαζί με επιλογή κειμένων σε μετάφραση: Αλεξάνδρα Κορωναίου (επιμ.), Κοινωνιολογία του ελεύθερου χρόνου, μετάφρ. Κική Καψαμπέλη - Γιάννης Σταυρακάκης, Αθήνα, Νήσος, 1996.

9. "Δεν ήταν δύσκολο να δείξουμε ότι ένας ορισμένος παράγοντας παιχνιδιού λειτούργησε εντονότατα σ' ολόκληρη την πολιτισμική εξέλιξη και ότι παρήγαγε πολλές από τις θεμελιώδεις μορφές του κοινωνικού βίου. Το πνεύμα της παιγνιώδους άμιλλας είναι, ως κοινωνικά ορμέμφυτο, παλαιότερο από τον ίδιο τον πολιτισμό και εμποτίζει ολόκληρη τη ζωή σαν πραγματικό ένζυμο. [...] Ο πολιτισμός, στις αρχικές του φάσεις, παίζεται. Δεν γεννιέται από το παιχνίδι σαν ένα βρέφος που αποσπάται από τη μήτρα: γεννιέται στο και ως παιχνίδι, και ουδέποτε εγκαταλείπει το χώρο του παιχνιδιού": Johan Huizinga, Ο άνθρωπος και το παιχνίδι, (μετάφραση: Στέφανος Ροζάνης, Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος), Αθήνα 1989, σ. 257.

p. 19
Search form
Search the book: Sport and Facets of Bourgeois Society
Search results
    Digitized books
    Page: 0
    32. Κουλούρη, Αθλητισμός

    ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΟΥΛΟΥΡΗ

    ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΟΨΕΙΣ

    ΤΗΣ ΑΣΤΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΤΗΤΑΣ

    Γυμναστικά και Αθλητικά σωματεία

    1870-1922

    ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

    ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

    ———————————— 32 —————————————

    ΚΕΝΤΡΟ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ Ε.Ι.Ε.

    ΑΘΗΝΑ 1997