Creator/Author:Κουλούρη, Χριστίνα
 
Title:Sport and Facets of Bourgeois Society
 
Subtitle:Gymnastic and Athletic Societies (1870-1922)
 
Title of Series:Historical Archive of Greek Youth
 
Nr. within series:32
 
Place of Publication:Athens
 
Publisher:General Secretariat for Youth
 
Date of Publication:1997
 
Pagination:447
 
Nr. of vol.:1 volume
 
Language:Greek
 
Subject:Mentalities and Behaviour
 
Social integration
 
Youth organisations
 
Spatial coverage:Greece
 
Temporal coverage:1870-1922
 
Description:L'étude de l'apparition de la culture physique en Grèce au XIXème siècle, que ce soit sous la forme de la gymnastique ou du sport, ainsi que les paramètres sociaux et idéologiques de cette innovation analysés à travers l'exemple des associations sportives constituent les objectifs essentiels de ce livre. L'hypothèse de départ est que l'émergence et la diffusion des sports pendant la seconde moitié du siècle dernier sont un phénomène moderne qui caractérise la transition de la. société traditionnelle à la société contemporaine et ne peut donc pas être intégré dans une généalogie de l'exercice corporel et du jeu. Le cas grec est conforme, en ce qui concerne ses traits fondamentaux, au modèle occidental du développement de la culture physique et du sport comme loisir. L'historicité de la gymnastique et des sports en Grèce est donc définie par les changements sociaux et démographiques provoqués par l'urbanisation et l'industrialisation, les modifications des comportements et des mentalités face au corps et à sa valorisation, ainsi que les formes modernes de sociabilité. Sous l'influence du système éducatif allemand et de la Turnbewegung de Jahn, la culture physique apparut d'abord en Grèce comme discipline scolaire. De ce fait, elle s'est identifiée à la gymnastique et ceux qui ont contribué à en répandre la pratique étaient liés à l'école. Cette particularité subordonna la culture physique à des finalités pédagogiques tout en la mettant au service de l'idéologie nationaliste. A l'instar de la tradition allemande des Turnen et de l'innovation française des bataillons scolaires, la préparation militaire de la nation constitua le premier objectif de l'éducation physique qui, jusqu'à la Première Guerre mondiale^ incluait donc des exercices militaires et le tir. La seconde particularité de la culture physique en Grèce est en rapport avec la place occupée par la Grèce classique dans la culture néohellénique, place encore accrue par la résurrection des jeux olympiques. En effet, en Grèce, le développement de la culture physique se rattacha à l'archétype athlétique classique beaucoup plus étroitement que dans d'autres pays européens. L'athlétisme s'imposa donc comme «sport national». Les premiers sports apparus en Grèce, l'équitation, le tir et l'escrime, rares avant 1870 et pratiqués par des officiers, répondaient à une utilité pratique considérée comme indispensable pour justifier tout exercice physique. Pendant la même période d'ailleurs, la gymnastique était plutôt méprisée parce que confondue avec l'acrobatie et identifiée à la force physique vulgaire de la main d'œuvre. Parallèlement, de 1830 —date de .la fondation de l'état grec—aux années 1870, se répand à l'égard de la culture physique un discours favorable se fondant sur une argumentation pédagogique et médicale. La culture physique est alors justifiée par son utilité pédagogique, morale et nationale sans être encore liée au loisir et au divertissement. Le terminus post quem de l'apparition des sports modernes et du mouvement sportif associatif en Grèce sont les années 1870. C'est alors que sont fondés les premiers clubs sportifs (de tir et de gymnastique d'abord) à Athènes, à Corfou, à Constantinople et à Alexandrie. On doit cependant attendre les années 1890 et les jeux olympiques à Athènes en 1896 pour assister au véritable épanouissement des associations sportives. Grâce à la résurrection des jeux olympiques, le spectacle sportif attire un public massif —bien que conjoncturel—, les athlètes, mus par un esprit de compétition, se spécialisent dans des sports particuliers, un calendrier de jeux athlétiques et sportifs est établi, les règles du jeu sont codifiées et des institutions sportives permanentes, telles le Comité des Jeux Olympiques et la Fédération des Associations Grecques de Gymnastique et de Sports Athlétiques sont fondées. L'importance des jeux olympiques pour la propagation des sports se manifeste d' abord par le fait qu'en trois ans (1894-1896) sont fondées 60 associations sportives (sur un total de 104 pour la période de 1869 à 1899), dont la majorité (41) sont des sociétés de gymnastique qui pratiquent aussi l'athlétisme. L'impact de la conjoncture est de plus mis en évidence par la dissolution de la plupart de ces associations aussitôt après 1896. Les activités des clubs sportifs se transforment aussi au tournant du XIXème siècle. Tandis que, dans les années 1890, les sociétés de gymnastique et d'athlétisme l'emportent, au début du XXème siècle, surtout à Athènes, augmente le nombre des associations de football, de marche et de tourisme. Le cyclisme, très à la mode à la fin du XIXème siècle, connaît un déclin rapide à la suite de la popularisation du vélo. Aucun nouveau club vélocipédique n'est fondé après 1900. Les transformations des activités pratiquées par les associations sportives correspondent aux transformations de leurs objectifs, du moins de ceux affichés dans leurs statuts. La préparation militaire, le patriotisme et la culture équilibrée et harmonieuse de l'esprit et du corps (καλοκαγαθία) sont nuancés par la solidarité, l'amitié et le divertissement des sociétaires. En effet, jusqu'à la fin du XIXème siècle, les sports s'intègrent dans les loisirs bourgeois. Le cyclisme, le canotage, le lawn-tennis, le tourisme, le football, le yachting, qui symbolisent les nouvelles valeurs bourgeoises, prennent leur place à côté des sports traditionnels, dits «aristocratiques», équitation et escrime, pour constituer les activités distractives par excellence de la bourgeoisie montante. Par contre, le tir, clairement lié à la préparation militaire et aux institutions scolaires, est progressivement banni des loisirs bourgeois. L'étude de quatre associations sportives de la capitale, ainsi que du groupe des clubs vélocipédiques et de tourisme révèle l'existence de deux tendances principales dans les pratiques sportives, tendances reflétant un clivage social qui se creuse au début du XXème siècle. Les sociétés de gymnastique et d'athlétisme (Panellinios Gymnasticos Syllogos, Ethnicos Gymnasticos Syllogos) recrutent leurs membres dans les couches moyennes et inférieures de la bourgeoisie, tandis que les clubs sportifs (Lawn Tennis Club d'Athènes, Club de Rameurs du Pirée et clubs de vélocipédie et de tourisme) regroupent la haute bourgeoisie, une élite sociale restreinte. Les quatre cas examinés se situent dans la capitale et sont donc analysés en relation avec· le développement d'Athènes et du Pirée. La capitale est, en effet, le centre du mouvement sportif associatif, d'autant plus que les rythmes d'urbanisation en Grèce sont lents et qu'il n'y a que peu de centres urbains avant le début du XXème siècle. Les sociétés de gymnastique sont fondées et dirigées par des gymnastes professionnels, désireux d'établir, au moyen de ce type d'association volontaire, leur statut professionnel et social. Elles se différencient donc de l'idéologie de l'amateurisme et de la distinction sociale affichée par les clubs sportifs. Panellinios et Ethnicos ont des rapports étroits avec les institutions scolaires et se proposent, comme but essentiel, l'instruction des jeunes et, parfois, des classes populaires. En adoptant les mêmes finalités patriotiques, poursuivies par l'éducation physique et en considérant leur oeuvre comme «nationale», ils se donnent une fonction complémentaire à celle de la gymnastique scolaire. Les sociétés de gymnastique sont largement ouvertes à de nouvelles inscriptions et recrutent, par conséquent, un grand nombre de membres. Leur organisation interne se fonde sur des valeurs, telles que l'obéissance et la discipline, et s'articule selon une structure hiérarchisée suivant les différentes catégories de membres. La scission sociale et la différence d'âge entre le nombre restreint des dirigeants d'une part et le nombre considérable des athlètes d'autre part déterminent les formes de sociabilité développées à l'intérieur de l'association, qui s'échelonnent sur plusieurs niveaux et comprennent des dépendances traduites parfois en clientèles. Les clubs sportifs (Lawn Tennis Club d'Athènes, Club de Rameurs du Pirée), constitués par un petit groupe d'hommes déjà liés par des relations d'amitié ou de parenté familiale ou professionnelle, sont moins nombreux et plus exclusifs que les sociétés de gymnastique. Aucune légitimation morale ne préside à leur fondation qui est motivée par le système des valeurs bourgeoises qui conquièrent alors l'Europe: amitié, solidarité, compagnonnage, individualisme, divertissement. Ils reproduisent les inégalités sociales déjà existantes en excluant les intrus sur des critères sévères d'inscription ou en imposant des cotisations élevées. Pour leurs membres, la pratique du sport est complémentaire à d'autres activités de loisir formelles ou non formelles. C'est pourquoi dirigeants et membres s'identifient et que la présence féminine y est importante —parfois aussi importante que la participation masculine. Dans le club sportif, les femmes participent à la distraction mixte offerte par la pratique et le spectacle sportifs, tandis que leur participation à la sociabilité associative fait du club un lieu de marché matrimonial. Au contraire, dans les sociétés de gymnastique, la présence féminine n'est déterminée que par la nécessité de donner une éducation physique aux jeunes filles, ce qui n'implique pas de contact avec les hommes membres de l'association. Sensibles à la mode, les clubs sportifs sont moins stables que les sociétés de gymnastique. La mode de la vélocipédie à la fin du XIXeme siècle, qui cède la place à la mode du tourisme au début du XXème siècle, illustre éloquemment cette particularité. Également sensibles aux changements idéologiques et politiques de la société grecque, parce que constitués par les représentants les plus éminents de la haute bourgeoisie, les clubs sportifs sont mêlés au conflit qui oppose violemment les royalistes aux partisans de Venizélos dans les années 1910. L'alternance de ces deux tendances politiques au pouvoir se reflète donc dans l'alternance de deux groupes —l'un moderniste et l'autre traditionaliste— à la tête de l'administration du Lawn Tennis Club d'Athènes. Malgré les différences entre sociétés de gymnastique et clubs sportifs, ils présentent des points communs quant à la sociabilité qui s'instaure autour des pratiques sportives et au fonctionnement de l'association. En effet, dans les deux cas, on peut signaler une structure «oligarchique», d'après l'analyse proposée par R. Michels, voire l'existence d'un groupe relativement homogène et uni qui détient le pouvoir et veille attentivement à s'y maintenir. C» groupe dirigeant appartient à une élite sociale dans les sociétés de gymnastique tout comme dans les clubs sportifs. Ceci signifie que, dans les clubs sportifs, il n'y pas de partage social entre dirigeants et pratiquants, tandis que, dans les sociétés de gymnastique, ce partage est assez important, surtout au tournant du siècle, dès le moment où la culture physique sera valorisée et que les postes administratifs supérieurs dans les associations sportives conféreront des récompenses symboliques et un prestige, social certain. Les liens établis entre les membres de ce groupe restreint sont apparemment beaucoup plus étroits que ceux qui se développent entre les autres adhérents de l'association sportive. Cependant, il y a un large réseau de contacts sociaux auxquels participent toutes les catégories d'adhérents et qui sont occasionnés par l'exercice au gymnase, les rencontres pendant les assemblées, les discussions amicales autour un café ou en fumant une cigarette au parloir, les bals et les excursions. L'association sportive devient ainsi un des lieux de la vie quotidienne dans la ville, un lieu de loisir pour les couches moyennes et supérieures, parallèle mais concurrent, du point de vue idéologique, au café. Elle est évidemment un lieu de sociabilité masculine par excellence, voire de construction de l'identité masculine —dans le cas des clubs de football par exemple. Seuls les sports modernes, qui participeront du modèle de divertissement de la haute bourgeoisie, offriront un champ au développement de la sociabilité et aussi de l'émancipation féminines.
 
License:This book in every digital format (PDF, GIF, HTML) is distributed under Creative Commons Attribution - NonCommercial Licence Greece 3.0
 
The book in PDF:Download PDF 23.64 Mb
 
Visible pages: 207-226 από: 450
-20
Current page:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/207.gif&w=600&h=915 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ

«Εδώ μάχεται η νεότης και στραταρχεί το γήρας»

Γυμναστικά και αθλητικά σωματεία

στην Αθήνα και τον Πειραιά

p. 207
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/208.gif&w=600&h=915 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 208
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/209.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α'

Ο Πανελλήνιος Γυμναστικός Σύλλογος, "πρύτανης" των ελληνικών γυμναστικών σωματείων

Η ΙΔΡΥΤΙΚΗ ΟΜΑΔΑ ΤΩΝ ΓΥΜΝΑΣΤΩΝ

Μετά από κάποιες βραχύβιες απόπειρες για ίδρυση γυμναστικών σωματείων στην Αθήνα στα τέλη της δεκαετίας του 1870 1, ο Πανελλήνιος Γυμναστικός Σύλλογος, που ιδρύθηκε τον Φεβρουάριο του 1891, αποτέλεσε το πρώτο βιώσιμο αθλητικό σωματείο της πρωτεύουσας. "Ο πρώτος συλλαβών την σκέψιν της ιδρύσεως αυτού" ήταν, σύμφωνα με τη μνήμη που διατήρησε ο ίδιος ο σύλλογος, ο δικηγόρος και πτυχιούχος γυμναστής Νικόλαος Κοτσελόπουλος, ο οποίος διατέλεσε και πρώτος γενικός γραμματέας2. Ο Πανελλήνιος υπήρξε από τη στιγμή της ίδρυσής του ένα αμιγώς γυμναστικό σωματείο, με σχεδόν επαγγελματική συνείδηση σχετικά με τη σωματική άσκηση. Το στοιχείο αυτό ανιχνεύεται τόσο

————————————

1. Βλ. εδώ, σ. 162-3. Η πληροφορία του Σ. Πέππα ότι ο Ι. Φωκιανός, όταν ήταν φοιτητής ακόμη (δηλ. περί τα τέλη της δεκαετίας του 1860), "ίδρυσε γυμναστικόν σύλλογον, του οποίου σκοπός ήτο η διάδοσις της γυμναστικής και η ανασύστασις των Ολυμπιακών αγώνων", δεν επιβεβαιώνεται από άλλη πηγή. Βλ. Σ. Πέππας, "Βιογραφία του Ι. Φωκιανού", στο Ιωάννης Φωκιανός 1845-1896. Αναμνηστική έκδοσις επί τη συμπληρώσει τριακονταετίας από του θανάτου του, Αθήνα, Ένωσις Γυμναστών, 1926, σ. 6.

2. Βλ. Πανελλήνιος Γυμναστικός Σύλλογος, Επετηρίς 1902-1903, Αθήνα 1903, σ. 4. Η μαρτυρία αυτή, που προέρχεται από τον ίδιο τον Π.Γ.Σ. (το κείμενο έχει γραφτεί από τον Γ. Ν. Μαυράκη), είναι μάλλον εγκυρότερη από την πληροφορία του Ιω. Χρυσάφη ότι η πρωτοβουλία της ίδρυσης ανήκε στον επίσης γυμναστή Σπ. Αρβανίτη, ο οποίος πάντως συγκαταλέγεται μεταξύ των ιδρυτικών μελών. Πβ. Ιω. Χρυσάφης, Οι σύγχρονοι διεθνείς ολυμπιακοί αγώνες..., ό.π., σ. 134. Η πρώτη ομάδα των ιδρυτικών μελών αποτελούνταν, εκτός από τον Κοτσελόπουλο, από τους Αριστείδη Ιωαννίδη, Ξενοφώντα Σώχο, Ευάγγελο Μίχα, Κωνσταντίνο Νικηφοράκη, Μιχαήλ Νικητόπουλο, Σωτήριο Πέππα, Ι. Κυριάκο και Μιχαήλ Κανακάκη. Σ' αυτούς προστέθηκαν άλλοι 18, που θεωρήθηκαν επίσης ιδρυτές: Σ. Παπανδρεόπουλος, Ηλ. Παπαηλιού, Θεμ.. Καρακώστας, Κ. Αποστολόπουλος, Σπυρ. Αθανασόπουλος, Ανδρ. Τζεδάκης, Γ. Καραθάνος, Κ. Σ. Πιέτρης, Σπ. Αρβανίτης, Μιχ. Τσατσαρώνης, Δ. Μελέγκογλους, Πελοπ. Ηλιόπουλος, Ιω. Χ. Κρητικός, Ιάσων Κουρουσόπουλος, Δανιήλ Τζιώτης, Ι. Καστρωμένος, Ι. Κουμανούδης και ο Ιωάννης Φωκιανός. Βλ. Π.Γ.Σ., Επετηρίς 1902-1903, ό.π., σ. 4-5 και Πανελλήνιος Γ.Σ. 1891-1991, 100 χρόνια ελληνικός αθλητισμός, [Αθήνα 1991], σ. 21.

p. 209
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/210.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

στους στόχους του σωματείου, όπως διατυπώνονται από το πρώτο καταστατικό, όσο και επιμέρους ρυθμίσεις σχετικά με τα μέλη και τη διοίκηση.

Σύμφωνα με το δεύτερο άρθρο του καταστατικού, "σκοπός του Συλλόγου είναι η εις απάσας τας κοινωνικάς τάξεις διάδοσις της Γυμναστικής και η βελτίωσις των κατ' αυτήν"3. Παρ' όλο που ο στόχος αυτός φαίνεται σχεδόν αυτονόητος για ένα γυμναστικό σωματείο, η πρόταξή του αποτελεί καινοτομία, συγκριτικά τουλάχιστον με σωματεία που είχαν ιδρυθεί σε προηγούμενα χρόνια και των οποίων γνωρίζουμε τα καταστατικά4. Κατά την πενταετία πριν από την ίδρυση του Π.Γ.Σ., τα καταστατικά των γυμναστικών συλλόγων επιμένουν -με εξαίρεση τον Γυμναστικό Σύλλογο "Ποσειδώνα" στην Κόρινθο5 - στην απόκτηση ρώμης και υγείας μέσω της σωματικής άσκησης, στη στρατιωτική προετοιμασία και την ενίσχυση του εθνικού φρονήματος. Η βελτίωση της θέσης της γυμναστικής συνεπώς υποκρύπτει, ως στόχος, τα αιτήματα μιας επαγγελματικής ομάδας που βρίσκεται τότε υπό διαμόρφωση.

Ο πρώτος πυρήνας αυτής της ομάδας, που αποτελούνταν από τους πτυχιούχους γυμναστές που υπήρχαν εκείνη την εποχή στην Αθήνα γύρω από τον Ιωάννη Φωκιανό, ανέλαβε την πρωτοβουλία για τη δημιουργία ενός σωματείου που θα ενίσχυε το κοινωνικό αντίκρυσμα της γυμναστικής και, κατά συνέπεια, την επαγγελματική θέση των γυμναστών. Ο Ιω. Χρυσάφης επιβεβαιώνει αυτή την υπόθεση γράφοντας ότι "αρχικός σκοπός των ιδρυτών του συλλόγου τούτου ήτο η τελειοτέρα τεχνική μόρφωσις και η προαγωγή του γυμναστικού κλάδου καθώς και η βελτίωσις της διδασκαλίας της γυμναστικής διά της ιδρύσεως ενός πλήρους και μεγαλυτέρου γυμναστηρίου και της συστάσεως εν αυτώ σχολών προς μόρφωσιν γυμναστών και γυμναστριών"6. Η σύνδεση του Π.Γ.Σ. με την εκπαίδευση εξάλλου, η οποία αντανακλούσε και τα επαγγελματικά ενδιαφέροντα των ιδρυτικών μελών του, διατρέχει τόσο τα πρώτα καταστατικά όσο και τις δραστηριότητες των πρώτων χρόνων λειτουργίας του7.

————————————

3. "Καταστατικόν του Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου" (20 Φεβρουαρίου 1891), ΦΕΚ183, 28 Ιουνίου 1891, σ. 674.

4. Βλ. εδώ, σ. 180,183.

5. Ο Γ.Σ. "Ποσειδών" θέτει ως σκοπό "την διάδοσιν της γυμναστικής εις τους κατοίκους της Κορινθίας και την ανανέωσιν των Ισθμίων και των Νεμέων". "Καταστατικόν του Γυμναστικού Συλλόγου Ποσειδώνος", ΦΕΚ 282, 14 Οκτωβρίου 1887, σ. 1123.

6. Ι. Χρυσάφης, Οι σύγχρονοι διεθνείς ολυμπιακοί αγώνες..., ό.π., σ. 135. Και αργότερα άλλωστε, σε μία από τις εκθέσεις του διοικητικού συμβουλίου του Πανελληνίου, αναφέρεται ότι οι ιδρυτές του συλλόγου είχαν εκλέξει "οι πλείστοι ως επάγγελμα την διδασκαλίαν [της γυμναστικής]": Πανελλήνιος Γ.Σ., Έκθεσις του Διοικητικού Συμβουλίου διά το έτος 1916, Αθήνα 1917, σ. 11.

7. Το έργο αυτό τα ιδρυτικά μέλη του Π.Γ.Σ. το συνδύαζαν οπωσδήποτε με την κρατική μέριμνα, εφόσον η εκπαίδευση συνολικά ελεγχόταν από το κράτος. Παρόμοια θέση διατύπωνεται 

p. 210
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/211.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Στο καταστατικό του 1891, ως μέσα επίτευξης του σκοπού του συλλόγου αναφέρονται η σύσταση γυμναστηρίων, η έκδοση συγγραμμάτων περί γυμναστικής καθώς και η "ίδρυσις των αρχαίων Ολυμπιακών αγώνων" (άρθρο 2). Στο λεπτομερέστερο δεύτερο καταστατικό, το 1892, τα μέσα αυτά αναλύονται και εμπλουτίζονται, χωρίς ωστόσο να αλλάζει η κατευθυντήρια γραμμή. Προβλέπεται τώρα η δημιουργία αφενός ενός κεντρικού γυμναστηρίου στην Αθήνα καθώς και άλλων, περιφερειακών, σε συνοικίες της πόλης. Η δράση για τη διάδοση της γυμναστικής περιλαμβάνει επιπλέον την ενθάρρυνση της δημιουργίας γυμναστικών συλλόγων σε άλλες πόλεις της Ελλάδας, την έκδοση περιοδικού, την ίδρυση βιβλιοθήκης και την τέλεση Πανελληνίων αγώνων στην Αθήνα8.

Τα ίδια καταστατικά παραχωρούν επιπλέον προνομιακή θέση στους γυμναστές σε ό,τι αφορά αφενός στη σύνθεση των μελών του συλλόγου και αφετέρου στην άσκηση της διοίκησης. Το 1891, ως τακτικά μέλη του Π.Γ.Σ. αναγνωρίζονται "οι Γυμνασταί μετά την περί εγγραφής έγγραφον αίτησίν των". Για τις υπόλοιπες επαγγελματικές κατηγορίες η διαδικασία εισδοχής είναι πιο πολύπλοκη, εφόσον απαιτείται μυστική ψηφοφορία των τακτικών μελών (άρθρο 6)9. Στους γυμναστές εκχωρούνται εξάλλου τα σημαντικότερα αξιώματα της διοίκησης: "ο Πρόεδρος, οι Αντιπρόεδροι, ο Γραμματεύς, ο Επόπτης των ασκήσεων και ο Έφορος των οργάνων δέον πάντως να ώσι γυμνασταί", σύμφωνα με το καταστατικό του 1891 (άρθρο 3). Το επόμενο καταστατικό είναι ελαστικότερο, ορίζοντας ότι μόνο το αξίωμα του προέδρου (έκτος βεβαίως από εκείνα του επόπτη των ασκήσεων και του εφόρου των οργάνων) πρέπει να κατέχει γυμναστής (άρθρο 3).

Φαίνεται πράγματι ότι, κατά τη διάρκεια του πρώτου ήδη χρόνου λειτουργίας του, ο Πανελλήνιος διεύρυνε τους στόχους και τις φιλοδοξίες του και ότι, χωρίς να χάσει την αρχική του φυσιογνωμία, ανοίχτηκε στην αθηναϊκή κοινωνία. Ενώ λοιπόν ξεκίνησε ως εγχείρημα μιας ομάδας δασκάλων της γυμναστικής, γρήγορα απλώθηκε σε ένα μεγάλο μέρος των μεσαίων στρωμάτων της πρωτεύουσας. Η

————————————

στη γενική συνέλευση της 21ης Δεκεμβρίου 1892: "ο Πανελλήνιος Γυμναστικός Σύλλογος σκοπόν έχων συν τοις άλλοις να συνεπικουρήση τη Κυβερνήσει εις την διάπλασιν και αναμόρφωσιν των σωμάτων των Ελλήνων πολιτών, τούθ' όπερ είνε μία εκ των κυριωτέρων βάσεων παντός ευνομουμένου κράτους και το ασφαλέστατον τεκμήριον του εκπολιτισμού των εθνών...": Γ.Σ. 21 Δεκεμβρίου 1892, "Πρακτικών συνεδριών Συλλόγου Βιβλίον Β' 1892-[1912]".

8. Η αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων δεν αναφέρεται στο καταστατικό του 1892 και έχει αντικατασταθεί από τη διοργάνωση των Πανελληνίων. Άλλωστε, όπως είναι προφανές, οι Ολυμπιακοί Αγώνες που προβλέπονταν στο πρώτο καταστατικό νοούνταν ως πανελλήνιοι. "Κανονισμός του ... Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου" (29 Μαρτίου 1892), ΦΕΚ 327, 12 Σεπτεμβρίου 1892, σ. 1208 (άρθρο 2).

9. Η διάκριση αυτή δεν γίνεται πάντως από το καταστατικό του 1892, όπου είναι σαφής η διεύρυνση των στόχων και των φιλοδοξιών του σωματείου (βλ. άρθρο 17).

p. 211
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/212.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

γοργή όσο και ενδιαφέρουσα αυτή εξάπλωση δεν αναγιγνώσκεται μόνο στα άρθρα του νέου καταστατικού. Μαρτυρείται από τη δημόσια παρουσία του συλλόγου και από τον αριθμό και τη σύνθεση των μελών του10.

Ο Π.Γ.Σ. θα αποτελέσει, από τη στιγμή της ίδρυσής του, τμήμα της αθηναϊκής κοινωνικής ζωής είτε μετέχοντας είτε οργανώνοντας δημόσιες εκδηλώσεις. Η μεγάλη απήχηση που είχαν οι πρώτοι αγώνες που διοργάνωσε τον Μάιο του 1891, δύο μόλις μήνες μετά την ίδρυσή του, στο Δημόσιο Κεντρικό Γυμναστήριο11 είναι αποκαλυπτική για την κοινωνική του εμβέλεια: πλην των 3.000 θεατών που προσήλθαν, τους αγώνες παρακολούθησε η βασιλική οικογένεια, ο πρωθυπουργός, μέλη της κυβέρνησης και του διπλωματικού σώματος. "Πολλοί και πολλαί εκ της εκλεκτοτέρας κοινωνίας της πρωτευούσης αλλά και εκ πάσης τάξεως παρίσταντο", σύμφωνα με την Εφημερίδα12. "Ό,τι εκλεκτόν υπάρχει εν τη ημετέρα κοινωνία", έγραφε Το Άστυ, "είτε εις τα γράμματα, είτε εις τας καλάς τέχνας, ό,τι διαπρέπει επί ωραιότητι ή πλούτω υπήρχεν εκεί"13. Η ανταπόκριση του κόσμου ήταν τόσο μεγάλη που, όσοι δεν είχαν εισιτήρια ώστε να μπουν στο χώρο του Γυμναστηρίου γέμισαν τους απέναντι λόφους14. Η επιτυχία του θεάματος, η παρουσία και ο έπαινος του βασιλιά, οι αλλαγές επίσης που είχαν ενδεχομένως συντελεστεί στις αντιλήψεις ως προς την αξία της σωματικής άσκησης δημιούργησαν ένα ρεύμα υπέρ του συλλόγου που οδήγησε σε αύξηση των μελών του. Ενδεικτικά των αντιδράσεων μετά τους αγώνες είναι τα όσα σημειώνει πάλι η εφημερίδα Το Άστυ: "υπέρ τους 100 εκ των διακρινομένων εν τη κοινωνία ημών εδήλωσαν ότι επιθυμούσι να εγγραφώσι μέλη του Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου"15. Και πράγματι, όπως προκύπτει από τον κατάλογο

————————————

10. Ο Πανελλήνιος διαθέτει ένα πλούσιο και καλά διατηρημένο αρχείο που μας επιτρέπει μια σχετικά καλή εποπτεία της δράσης του για την περίοδο που μας ενδιαφέρει. Ειδικότερα, η ανάλυση που ακολουθεί έχει στηριχθεί στο ακόλουθο αρχειακό υλικό: το Μητρώο των μελών (1891-1899), τα πρακτικά της Γ.Σ. (1892-1922) και του Δ.Σ. (1891-1922), τις Εκθέσεις των εξελεγκτικών επιτροπών και των απερχόμενων διοικητικών συμβουλίων, φακέλους με αλληλογραφία και άλλα έγγραφα, τα οποία δεν είναι εντούτοις ταξινομημένα.

11. Ο Π.Γ.Σ. φιλοξενήθηκε στο Δημόσιο Κεντρικό Γυμναστήριο επί μια τετραετία, έως ότου απέκτησε το δικό του γυμναστήριο.

12. "Οι γυμναστικοί αγώνες", Εφημερίς, 31 Μαΐου 1891. Σύμφωνα με το ίδιο άρθρο, "αι κυρίαι αποτελούσι σημαντικόν αριθμόν", ενώ σύμφωνα με ομότιτλο άρθρο της ίδιας εφημερίδας την επόμενη μέρα, υπερτερούσε μεταξύ των θεατών "'ίσως και κατά τον αριθμόν το ωραίον φύλον, το μη γυμναζόμενον συνήθως, επευφημούν όμως και σπουδαίως εμψυχούν τους γυμναστάς". Αθλοθέτες των αγώνων ήταν, μεταξύ άλλων, ο σύλλογος Παρνασσός, ο Ε. Εμπειρίκος, ο Κ. Κουμπάρης, ο Αλ. Πάλλης, ο Μανουήλ Ράλλης. Βλ. Ιω. Χρυσάφης, Οι σύγχρονοι διεθνείς..., ό.π., σ. 136.

13. εφ. Το Άστυ, 1 Ιουνίου 1891.

14. Στο ίδιο.

15. Στο ίδιο. Και ο δήμαρχος Αθηναίων Τιμολέων Φιλήμων έστειλε, αμέσως μετά τους

p. 212
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/213.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

των μελών, τον επόμενο μήνα από τους αγώνες γράφτηκαν στον Π.Γ.Σ. 83 νέα μέλη16 (πβ. και Πίνακα 1).

Η απήχηση των αγώνων υπήρξε, στην ουσία, προσωπική επιτυχία του προέδρου του Π.Γ.Σ., Ιωάννη Φωκιανού, ο οποίος από μια εικοσαετία ήδη17 πρωταγωνιστούσε στην κίνηση για τη διάδοση της γυμναστικής. Ο Φωκιανός το 1891 ήταν 46 χρόνων και για τους περισσότερους από τα ιδρυτικά μέλη του Π.Γ.Σ. είχε υπάρξει δάσκαλος, από τη θέση του διευθυντή του Δημόσιου Γυμναστηρίου και των βραχύβιων σχολών γυμναστικής18. Ο ζήλος του για τη γυμναστική, από τον καιρό που ήταν φοιτητής της Φυσικομαθηματικής, του χάρισε τον τίτλο του "πατέρα της Γυμναστικής", σε αναλογία με τον χαρακτηρισμό που είχε αποδοθεί στον Jahn από τους Γερμανούς19. Η τελευταία τριακονταετία του αιώνα σφραγίστηκε πράγματι από τη δράση του Φωκιανού, του οποίου η προσωπικότητα και οι επιλογές έδωσαν και το στίγμα της αθλητικής κίνησης, αφενός με την εκπαίδευση γυμναστών και αφετέρου με τη διοργάνωση αγώνων. Η τάση αυτή χαρακτηρίζει κατεξοχήν τον Πανελλήνιο Γ.Σ. αλλά και μια μεγάλη ομάδα σωματείων που ιδρύονται κυρίως λίγο πριν από τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1896. Τα σωματεία αυτά καλλιεργούν τον κλασικό αθλητισμό και τη γυμναστική και διακρίνονται από την ομάδα των σωματείων που καλλιεργούν τα σπορ και στοχεύουν στην ψυχαγωγία των μελών τους. Ο Πανελλήνιος αποτελεί εξέχον παράδειγμα της πρώτης ομάδας με τρία βασικά στοιχεία της δράσης του: τη διοργάνωση αγώνων, την ίδρυση γυμναστηρίου και την ίδρυση σχολών γυμναστών.

ΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΑΓΩΝΟΦΙΛΟΙ

Οι πρώτοι αγώνες των οποίων τη διοργάνωση είχε αναλάβει ο Ιω. Φωκιανός ήταν τα Ολύμπια του 1875, που γνώρισαν ωστόσο παταγώδη αποτυχία, 

————————————

αγώνες, συγχαρητήρια επιστολή στον Φωκιανό (πβ. "Η Γυμναστική εν Ελλάδι", Εφημερίς, 6 Ιουνίου 1891, όπου και η επιστολή). Ο Χρυσάφης σχολιάζει ωστόσο πικρόχολα ότι όλα αυτά έμειναν στα λόγια και, παρά τον αρχικό ενθουσιασμό, καμία πρωτοβουλία υπέρ της γυμναστικής δεν ανέλαβε το κράτος. Ι. Χρυσάφης, Οι σύγχρονοι διεθνείς..., ό.π., σ. 138.

16. Συνολικά, το 1891 γράφτηκαν στον Π.Γ.Σ. 373 τακτικά μέλη. Σχεδόν όλοι ωστόσο από εκείνους που γράφτηκαν ως μέλη τον Ιούνιο 1891, διαγράφηκαν ένα χρόνο μετά επειδή δεν είχαν πληρώσει τη συνδρομή τους. Επρόκειτο συνεπώς για ένα ενδιαφέρον εντελώς συγκυριακό. Τα στοιχεία αυτά προκύπτουν από το "Μητρώον του Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου ιδρυθέντος τη 10η Φεβρουαρίου 1891", που βρίσκεται στα αρχεία του συλλόγου.

17. Ο Φωκιανός ξεκίνησε τη σταδιοδρομία του ως γυμναστής το 1868, όταν διορίστηκε δάσκαλος της γυμναστικής στο Δημόσιο Γυμναστήριο της Αθήνας. Σ. Πέππας, "Βιογραφία Ι. Φωκιανού", ό.π., σ. 6.

18. Βλ. εδώ, σ. 59.

19. εφ. Ακρόπολις, 6 Μαΐου 1896, και Άστυ, 7 Μαΐου 1896, στο Ιωάννης Φωκιανός..., ό.π., σ. 27, 29, 32.

p. 213
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/214.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

εξαναγκάζοντας τον Φωκιανό σε παραίτηση20. Ο ίδιος οργάνωσε, εξάλλου, με δική του πρωτοβουλία τους αγώνες των Ολυμπίων του 1888, μετά την εγκατάλειψη της διοργάνωσης του αθλητικού μέρους από την Επιτροπή των Ολυμπίων. Οι αγώνες αυτοί έγιναν τον Μάιο του 1889 στο Δημόσιο Γυμναστήριο και είχαν περισσότερο τη μορφή εσωτερικών αγώνων μεταξύ εκείνων που ήδη ασκούνταν στο Γυμναστήριο υπό την καθοδήγηση του Φωκιανού21. Με τον ίδιο χαρακτήρα, ως ετήσιος πλέον θεσμός, οι αγώνες του Δημόσιου Γυμναστηρίου επαναλήφθηκαν την επόμενη χρονιά με συμμετοχή μάλιστα των ίδιων ακριβώς αθλητών, εκτός από ελάχιστους νέους.

Οι αγώνες, συνεπώς, που οργανώθηκαν το 1891 από τον Πανελλήνιο Γ.Σ., υπό την προεδρία του Φωκιανού, ήταν στην ουσία οι τρίτοι ετήσιοι αθλητικοί αγώνες στην Αθήνα και θα πρέπει να αντιμετωπισθούν μάλλον ως συνέχεια εκείνων παρά ως ένας νέος θεσμός που εγκαινιάζεται με την ίδρυση του νέου συλλόγου. Όσο ήταν πρόεδρος ο Φωκιανός -μέχρι το θάνατό του το 1896-, οι αγώνες αποτελούσαν βασικό στοιχείο της δράσης του Π.Γ.Σ. Τα καταστατικά του 1892 και του 1894 περιέχουν ειδικά άρθρα για τους αγώνες, οι οποίοι προβλέπεται να τελούνται ανά τετραετία22.

Η επιμονή του Φωκιανού στην προτεραιότητα των αγώνων μεταξύ των στόχων του Π.Γ.Σ. οδήγησε σε εσωτερική σύγκρουση και διάσπαση του σωματείου από την οποία προήλθε ο Εθνικός Γ.Σ.23 Με την αποχώρηση των μελών που διαφωνούσαν με τη διοργάνωση αγώνων και αντιπρότειναν την ίδρυση γυμναστηρίου, στον Π.Γ.Σ. παρέμεινε η ομάδα των "αγωνοφίλων", γεγονός που καθόριζε την κατανομή των δαπανών του ετήσιου προϋπολογισμού. Για να γίνουν οι αγώνες του 1891 είχαν άλλωστε δαπανηθεί όλα τα αποθέματα του ταμείου, ενώ για τους επόμενους αγώνες ο ίδιος Ο Φωκιανός θα δανείσει τον σύλλογο24.

Οι επόμενοι αγώνες θα γίνουν το 1893, τον μήνα Μάιο, όπως είχε καθιερωθεί ήδη από τους αγώνες του 1889, με επιτυχία ανάλογη με τους πρώτους αγώνες του Π.Γ.Σ., το 1891. Παρέστησαν και πάλι οι βασιλείς, μέλη του διπλωματικού σώματος και του υπουργικού συμβουλίου -μεταξύ των οποίων και ο γνωστός για το ενδιαφέρον του για τη γυμναστική, υπουργός παιδείας Αθ. Ευταξίας. Οι αγώνες διήρκεσαν δύο μέρες και περιλάμβαναν, εκτός από το αγωνιστικό μέρος, και γυμναστικές επιδείξεις ιδιωτικών και δημόσιων σχολείων της πρωτεύουσας.

————————————

20. Βλ. εδώ, σ. 91-92.

21. Βλ. εδώ, σ. 89.

22. "Κανονισμός...", 29 Μαρτίου 1892, ό.π., άρθρο 27 και "Κανονισμός", άρθρο 23, Γ.Σ. 7 Μαρτίου 1894, "Πρακτικά συνεδριών Συλλόγου...", ό.π.

23. Βλ. εδώ, σ. 261-4.

24. Τον Απρίλιο του 1892 ο Π.Γ.Σ. παρουσιάζεται να χρωστάει 2.204 δρχ. στον Φωκιανό. Δ.Σ. 28 Απριλίου 1892.

p. 214
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/215.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Το κοινό προερχόταν και πάλι "εκ της καλλιτέρας κοινωνίας"25, ενώ πολλοί που δεν είχαν τη δυνατότητα να αγοράσουν εισιτήριο συνωστίζονταν έξω από τον περίβολο με αποτέλεσμα να καταπέσει ένα από τα κιγκλιδώματα. Λόγω αυτού του περιστατικού, η εφημερίδα Το Άστυ παρατηρούσε: "θα ηυχόμεθα οι προσεχείς τοιούτοι [αγώνες] να ελάμβανον δημοτικωτέραν χροιάν εις τρόπον ώστε να τελώνται και διά τους ολίγους και διά τους πολλούς, διά τους τελευταίους μάλιστα"26. Παρόμοια ήταν και η θέση της Νέας Εφημερίδος, η οποία επισήμαινε τον αποκλεισμό των "λαϊκών τάξεων" και διατύπωνε την ευχή, την επόμενη χρονιά οι αγώνες να είναι "όντως πανελλήνιοι"27. Η κατηγορία εκ μέρους μελών του Δ.Σ. του Πανελληνίου ότι οι αγώνες στόχευαν στην επίδειξη και δεν προωθούσαν τη διάδοση της γυμναστικής, που ήταν ο πρώτιστος στόχος του συλλόγου, προκάλεσε άλλωστε την οριστική ρήξη λίγες μέρες μετά τους αγώνες του 1893.

Ο Φωκιανός θεωρούσε ωστόσο ότι η τέλεση των αγώνων του 1891 και του 1893 έδωσε πνοή στην "μέχρι τότε απονεναρκωμένην γυμναστικήν εν Ελλάδι" και προκάλεσε το ενδιαφέρον της ελληνικής κοινωνίας και την υποστήριξη της βασιλικής οικογενείας "εις την ευόδωσιν του ελληνικωτάτου και εθνοπρεπεστάτου σκοπού του Συλλόγου"28. Την άποψη αυτή συμμερίζονταν και εκείνοι που δεν ακολούθησαν την ομάδα που δημιούργησε τον Εθνικό Γ.Σ. και παρέμειναν μέλη του Πανελληνίου. Εντούτοις, οι αγώνες του 1893 υπήρξαν οι τελευταίοι του συλλόγου πριν από τους Ολυμπιακούς. Το υψηλό ενδεχομένως κόστος που είχε οδηγήσει στην καταχρέωση του σωματείου απέτρεψε την επανάληψη των ετήσιων αγώνων.

Αντίθετα, λίγους μήνες μετά τους αγώνες του 1893, εκδηλώθηκε το ενδιαφέρον για την ίδρυση καλά εξοπλισμένου γυμναστηρίου του συλλόγου. Τον Ιούλιο του 1893, ο Π.Γ.Σ. προωθεί το αίτημα να του παραχωρηθεί το αρχαίο παναθηναϊκό στάδιο για να ιδρύσει εκεί το γυμναστήριό του29. Εντούτοις, η ελπίδα αυτή φαίνεται δύσκολο να πραγματοποιηθεί και γι' αυτό το διοικητικό συμβούλιο προσανατολίζεται προς την αναζήτηση οικοπέδου μέσα στην πόλη, όπου και να

————————————

25. "Γυμναστικοί αγώνες", Εφημερίς, 16 Μαΐου 1893.

26. "Οι γυμναστικοί αγώνες", Το Άστυ, 16 Μαΐου 1893.

27. "Οι γυμναστικοί αγώνες", Νέα Εφημερίς, 16 Μαΐου 1893. Επαναλαμβάνεται εξάλλου η πληροφορία ότι και σ' αυτούς τους αγώνες, στο κοινό, "επλειοψήφη και πάλιν το ωραίον φύλον".

28. Δ.Σ. 13 Δεκεμβρίου 1893, "Πρακτικά Συνεδριάσεως του Διοικητικού Συμβουλίου του Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου".

29. Δ.Σ. 10 Ιουλίου 1893, "Πρακτικά...", ό.π. Ήδη από το 1892, το Δ.Σ. είχε αποφασίσει να ζητηθεί από τον πρωθυπουργό να προσφερθεί ένα από τα δημόσια οικόπεδα για να ιδρυθεί εκεί προσωρινά γυμναστήριο του συλλόγου, απόφαση η οποία δεν γνώρισε καμία ανταπόκριση ή συνέχεια, όπως προκύπτει από τα πρακτικά του Δ.Σ. και της Γ.Σ. Βλ. Δ.Σ. 13 Ιανουαρίου 1892, στο ίδιο.

p. 215
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/216.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

κτισθεί το γυμναστήριο30. Το πρόβλημα λύνεται σύντομα, εφόσον ο πρίγκηπας Γεώργιος, επίτιμος πρόεδρος του Π.Γ.Σ. από τον Απρίλιο του 1892 31, παραχωρεί στο σύλλογο οικόπεδο στην Πατησίων για την ίδρυση του Γυμναστηρίου του32. Πρόκειται για το χώρο όπου ακόμη και σήμερα στεγάζεται ο Πανελλήνιος, δίπλα στο Πεδίο του Άρεως.

Αμέσως ξεκινούν οι εργασίες για τη διαμόρφωση του χώρου, που γνωρίζουν τα ενθουσιώδη σχόλια του ημερήσιου τύπου33. Για να καλυφθεί το κόστος κατασκευής, που υπολογίζεται περί τις 20.000 δρχ., αποφασίζεται η έκδοση δανείου με τη μορφή 1.500 δεκάδραχμων ομολογιών, οι οποίες θα εξοφλούνται τμηματικά και με κλήρωση κάθε δύο μήνες34. Το δάνειο αυτό συμπληρώθηκε με δωρεά 5.000 δρχ. από τον Χρηστάκη Ζωγράφο, ο οποίος ανακηρύχτηκε μέγας ευεργέτης, και 500 δρχ. από τον Νάσο Ζίννη. Το γυμναστήριο χτίστηκε με σχέδιο του αρχιτέκτονα Α. Μεταξά, μέλους του Π.Γ.Σ. και τρεις φορές συμβούλου (1894-1899), και περιλάμβανε, εκτός από το στίβο, αίθουσα ξιφασκίας, δωμάτια για ιματιοφυλάκειο, "δια ψυχρολουσίας", για τον επιστάτη καθώς και για γραφείο του συλλόγου και, επιπλέον, χώρους για την ποδηλασία, τη σκοποβολή, την ενόργανη γυμναστική και το κρίκετ. Τα εγκαίνια έγιναν με μεγάλη επισημότητα στις 7 Ιανουαρίου 1895 35. Ο Πανελλήνιος απέκτησε έτσι τις δικές του εγκαταστάσεις για την άσκηση των μελών του και για τις συνεδριάσεις των διοικητικών του οργάνων. Μέχρι τότε, για τις ασκήσεις και τους αγώνες φιλοξενούνταν στο Δημόσιο Γυμναστήριο ενώ "ηναγκάζετο να συνεδριάζη και να εργάζηται οτέ μεν εν τινι δωματίω του Πρακτικού Λυκείου, οτέ δε εν ταις οικίαις ή τοις γραφείοις των αποτελούντων αυτόν μελών"36. Στο εξής, το γυμναστήριο του Πανελληνίου

————————————

30. Δ.Σ. 4 Οκτωβρίου 1893, "Πρακτικά...", ό.π.

31. Πανελλήνιος Γ.Σ, Επετηρίς 1902-1903, ό.π., σ. 7. Πβ. και Γ.Σ. 21 Δεκεμβρίου 1892, "Πρακτικά συνεδριών Συλλόγου Βιβλίον Β' 1892-[1912]".

32. Η είδηση ανακοινώνεται στη Γ.Σ. της 29 Οκτωβρίου 1893, "Πρακτικά συνεδριών...", ό.π.

33. Βλ. Παλιγγενεσία, 10 Μαρτίου 1894, Νέα Εφημερίς, 11 Μαρτίου 1894, Ακρόπολις, 5 Μαΐου 1894, Επιθεώρησις, 10 Μαΐου 1894.

34. Γ.Σ. 17 Δεκεμβρίου 1893, "Πρακτικά συνεδριών...", ό.π. Από τις 1.500 ομολογίες διατέθηκαν 1.225. Για την εξόφλησή τους, έγιναν εννέα κληρώσεις από το 1894 ως το τέλος του 1915 και κληρώθηκαν 85 ομολογίες. Απ' αυτές οι 39 είχαν ήδη περιέλθει στο Σύλλογο (36 από δωρεά και 3 αγοράστηκαν), οι 32 παραγράφηκαν γιατί πέρασε τριετία από την κλήρωση χωρίς να ζητηθεί η εξόφληση και 14 εξοφλήθηκαν. Από τις υπόλοιπες, εξάλλου, την 1 Ιανουαρίου 1916 οι 584 είχαν δωρηθεί στον Π.Γ.Σ. και οι 30 είχαν αγοραστεί. Πανελλήνιος Γ.Σ., Έκθεσις του Διοικητικού Συμβουλίου διά το έτος 1916, Αθήνα 1917, σ. 9.

35. Πβ. και Σπ. Λάμπρος, " Επί τοις εγκαινίοις του Γυμναστηρίου του Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου", Λόγοι και άρθρα, Αθήνα 1902, σ. 241-245. Επίσης, "Τα εγκαίνια του Κεντρικού Γυμναστηρίου του Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου", Εφημερίς των Συζητήσεων, 9 Ιανουαρίου 1895.

36. Πανελλήνιος Γ.Σ., Επετηρίς 1902-1903, ό.π., σ. 6-7.

p. 216
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/217.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

αποτελεί τμήμα της δημόσιας ζωής της πρωτεύουσας, ως χώρος τακτικής ή περιοδικής άσκησης των νέων αλλά και ως χώρος δημόσιων εκδηλώσεων.

Πράγματι, ο Π.Γ.Σ. επιβάλλει την παρουσία του στην αθηναϊκή ζωή όχι μόνο με περιοδικές δημόσιες εκδηλώσεις -όπως ήταν οι κατά καιρούς εσωτερικοί αγώνες- αλλά και με μόνιμες. Από το 1898 ο Σύλλογος θεσμοθετεί τα "Σωτήρια", ετήσιους αγώνες με συμμετοχή και άλλων αθλητικών σωματείων, σε ανάμνηση της διάσωσης από δολοφονική απόπειρα του Γεωργίου Α' και της κόρης του Μαρίας37. Τα πρώτα "Σωτήρια" τελέστηκαν τον Μάιο του 1899 και μετείχαν, εκτός από τον Π.Γ.Σ., ο Εθνικός Γ.Σ., ο Πειραϊκός Σύνδεσμος και ο Γυμναστικός Σύλλογος Βόλου38. Η αρχική φιλοδοξία, πάντως, να αποτελέσουν τα "Σωτήρια" πανελλήνιο αθλητικό θεσμό, δεν ευτύχησε από τη στιγμή που, με το νόμο ,ΒΧΚΑ' του 1899, η αρμοδιότητα για τη διοργάνωση πανελλήνιων αγώνων ανατίθεται στον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. Τα σωματεία εξακολουθούν, βεβαίως, να τελούν αγώνες είτε εσωτερικούς είτε μεταξύ τους, χωρίς εντούτοις την αίγλη των πανελλήνιων διοργανώσεων. Τα "Σωτήρια" επαναλαμβάνονται πάντως τα επόμενα χρόνια, ως το 1904, και αποτελούν τον βασικό αγωνιστικό θεσμό του Πανελληνίου. Το 1902, μάλιστα, που ο Πανελλήνιος έχει αποχωρήσει από τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ.39, τα "Σωτήρια" λειτουργούν ανταγωνιστικά προς τους Πανελληνίους και χρησιμοποιούνται ως μέτρο της ισχύος του σωματείου4". Στις αρχές του 20ού αιώνα, η ισχύς και η αίγλη του σωματείου σταθμίζονται με βάση τις επιδόσεις των αθλητών του και τις νίκες τους στις ποικίλες αθλητικές διοργανώσεις. Στις ετήσιες εκθέσεις των διοικητικών συμβουλίων ένα μεγάλο -συχνά το μεγαλύτερο- μέρος του απολογισμού καλύπτεται από την καταγραφή των αθλητικών επιδόσεων.

————————————

37. Δ.Σ. 21 Φεβρουαρίου 1898. Ο Χρυσάφης αποδίδει την απόφαση αυτή στον Λάμπρο και στην πρόθεσή του να αποκαταστήσει τις σχέσεις του με τα ανάκτορα μετά τον άτυχη πόλεμο του 1897 και την αύξηση της δημοτικότητας του βασιλιά. Ιω. Χρυσάφης, Οι σύγχρονοι διεθνείς..., ό.π., σ. 467-468. Από τα πρακτικά του Δ.Σ. και της Γ.Σ. του Πανελληνίου ωστόσο δεν προκύπτει αν η πρωτοβουλία ανήκε πράγματι στον Λάμπρο, παρόλο που κατείχε ακριβώς τότε τη θέση του προέδρου.

38. Στους αγώνες μετείχαν συνολικά 130 αθλητές (70 του Π.Γ.Σ., 50 του Εθνικού, 5 του Πειραϊκού Συνδέσμου και 5 του Γυμναστικού Συλλόγου Βόλου). "Εντούτοις παρ' όλους τους μόχθους και τας υλικάς θυσίας του Πανελληνίου Συλλόγου το Αθηναϊκόν κοινόν ως και το της γείτονος πόλεως πολύ αραιώς έσπευσε να παραστή εις τας ευγενείς αυτάς εορτάς"; ΠΑΕΑ 1 (1898-9), σ. 266. Περιγραφή των αγώνων, βλ. επίσης στο Π. Ν. Μανιτάκης, 100 χρόνια..., ό.π., σ. 90-93.

39. Βλ. εδώ, σ. 142.

40. Πβ. Πανελλήνιος Γ.Σ., Επετηρίς 1902-1903, ό.π., σ. 23-28.

p. 217
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/218.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Η ΓΥΜΝΑΣΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

Η διοργάνωση αγώνων εξυπηρετούσε, σύμφωνα με την αντίληψη των ιδρυτών του Π.Γ.Σ., τη διάδοση της γυμναστικής στην ελληνική κοινωνία. Παράλληλα, η προώθηση της γυμναστικής επιδιώχθηκε από το σύλλογο με την καλλιέργεια της γυμναστικής εκπαίδευσης, η οποία ήταν τότε στην ουσία ανύπαρκτη. Το δεύτερο έργο λοιπόν, μετά την τέλεση των πρώτων δημόσιων αγώνων, ήταν η ίδρυση σχολής γυμναστών και σχολής γυμναστριών41. Από τις δύο λειτούργησε τελικά μόνο η σχολή γυμναστριών, η οποία πρώτη στην Ελλάδα χορήγησε πτυχία διδασκαλισσών της γυμναστικής.

Η μέριμνα για τη σχολική γυμναστική εκ μέρους του Πανελληνίου εκδηλώθηκε επίσης αφενός με την απόφαση για την ίδρυση παιδικού γυμναστηρίου και αφετέρου με τη διοργάνωση σχολικών και παιδικών αγώνων. Γενικότερα άλλωστε, η σχολική γυμναστική καλύπτει μέρος των δραστηριοτήτων του συλλόγου: σχολεία εκτελούν ασκήσεις σε τακτά χρονικά διαστήματα στο γυμναστήριο του Π.Γ.Σ. ενώ το Δ.Σ. παρίσταται σε γυμναστικές επιδείξεις και ασκήσεις ιδιωτικών σχολείων της πρωτεύουσας42. Κατά τους αγώνες του 1891 άλλωστε, έγιναν για πρώτη φορά στην Ελλάδα σχολικές γυμναστικές επιδείξεις από τους μαθητές του Πρακτικού Λυκείου.

Ήδη τον Ιανουάριο του 1892, το Δ.Σ. είχε αποφασίσει την "σύστασιν παιδικού κήπου εν τω γυμναστηρίω προς εκγύμνασιν των παίδων"43, απόφαση που δεν πραγματοποιήθηκε αλλά που είναι ενδεικτική για τις επιλογές του σωματείου. Το 1898 εξάλλου ο Π.Γ.Σ. οργάνωσε σχολικούς αγώνες όπου μετείχαν όλα τα δημόσια και ιδιωτικά εκπαιδευτήρια της Αθήνας και του Πειραιά. Το 1901, επίσης, τέλεσε παιδικούς αγώνες. Εντούτοις, ούτε οι σχολικοί ούτε οι παιδικοί αγώνες έγιναν μόνιμοι θεσμοί, κυρίως επειδή από το 1899, με το νόμο ,ΒΧΚΑ', η σχολική γυμναστική περνάει στην αποκλειστική αρμοδιότητα του υπουργείου

————————————

41. Βλ. εδώ, σ. 60-61. Ενδεικτική επίσης για τον προσανατολισμό του συλλόγου είναι η απόφαση για την ίδρυση βιβλιοθήκης με συγγράμματα περί γυμναστικής. Γι' αυτό, μεταξύ των μελών του Δ.Σ. συγκαταλέγεται, ως ξεχωριστό αξίωμα, ο έφορος της βιβλιοθήκης. Βλ. Γ.Σ. 11 Ιανουαρίου 1893, και Γ.Σ. 22 Ιανουαρίου 1893. Επίσης, στον ετήσιο προϋπολογισμό αναγράφεται ειδική πίστωση για αγορά βιβλίων και περιοδικών. Το 1918, η βιβλιοθήκη περιείχε 31 βιβλία, που προέρχονταν από αγορές και δωρεές: Πανελλήνιος Γ.Σ., Έκθεσις του Διοικητικού Συμβουλίου διά το έτος 1918, Αθήνα 1919, σ. 5.

42. Το 1892, στο Κεντρικό Γυμναστήριο όπου ήταν τότε εγκατεστημένος ο Π.Γ.Σ. και υπό την εποπτεία του, έγιναν ασκήσεις σχολικής γυμναστικής από τους μαθητές του ιδιωτικού Λυκείου του Β. Βούλγαρη και του Βαρβακείου. Δ.Σ. 22 Μαΐου 1892, "Πρακτικά...", ό.π.

43. Δ.Σ. 13 Ιανουαρίου 1892, "Πρακτικά...", ό.π.

p. 218
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/219.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Παιδείας44. Ο Π.Γ.Σ. εξακολουθεί συνεπώς να διοργανώνει αγώνες για παιδιά και εφήβους, οι οποίοι όμως δεν έχουν επίσημο χαρακτήρα. Όπως σημειώνεται στην Έκθεση του 1902, "εκ συστήματος [ο Π.Γ.Σ.] τους τοιούτους αγώνας δεν εξωτερίκευσε ποτέ διά διαφημίσεων και θορύβου, ουδ' επιθυμεί να προσδίδη εις αυτούς μορφήν θεαματικήν. Οι αγώνες των εφήβων εθεωρήθησαν ανέκαθεν παρ' ημίν ως συνέχεια της εν τω γυμναστηρίω διδασκαλίας, και τρόπον τινά εξέτασις των διδασκομένων, ίνα εν ταυτώ υποκαίηται ο ζήλος και αναπτύσσηται η άμιλλα"45.

Ως το τέλος του αιώνα λοιπόν, και κυρίως τη δημοσίευση του νόμου ,ΒΧΚΑ', η γυμναστική καλύπτει το σημαντικότερο ίσως μέρος των δραστηριοτήτων του Π.Γ.Σ., εξαιτίας του κενού που υπάρχει στη γυμναστική νομοθεσία και στη δημόσια γυμναστική εκπαίδευση. Αυτό μάλιστα συμβαίνει και σε βάρος των αθλητικών δραστηριοτήτων, αν και η προετοιμασία αθλητών και ο κλασικός αθλητισμός αποτελούν το δεύτερο σημαντικότερο πόλο της δράσης του Πανελληνίου. Αντίθετα, την ίδια περίοδο, τα σπορ κατέχουν περιθωριακή μάλλον θέση παρόλο που από το 1895 ιδρύονται τμήματα ποδηλασίας, τέννις, κρίκετ, ποδοσφαίρου, ναυτικών αγώνων και κολυμβητικής46.

Την υπεροχή της γυμναστικής στηρίζει ο δεύτερος, μετά τον Φωκιανό, πρόεδρος του Π.Γ.Σ., Σπυρίδων Λάμπρος (1896-1897). Η σχέση του Λάμπρου με την εκπαίδευση -από τη θέση του καθηγητή της Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο- εξηγεί ενδεχομένως την προτίμησή του αυτή όπως εκφράστηκε και επιβλήθηκε στο Δ.Σ. του συλλόγου αμέσως μετά τους Ολυμπιακούς Αγώνες. Στη διαφωνία που ανέκυψε ως προς το εάν θα πρέπει να προσληφθεί δάσκαλος για τη γυμναστική ή για τον αθλητισμό, ο Λάμπρος τάχθηκε υπέρ της πρώτης επιλογής. Επισήμανε την ανάγκη συστηματοποίησης της γυμναστικής σύμφωνα και προς την ελληνική "ιδιοσυγκρασία" και υπέδειξε ότι η ενασχόληση του Π.Γ.Σ. με τη γυμναστική εκπαίδευση, ως πρώτιστο έργο, θα μπορούσε να αποσπάσει "προνόμιον της Κυβερνήσεως", ώστε τα πτυχία των αποφοίτων των σχολών του να αναγνωρίζονται από το κράτος47.

Ο νόμος ,ΒΧΚΑ' ωστόσο, με την ίδρυση κρατικής σχολής γυμναστών, θα καταστήσει περιττή τη συγκεκριμένη δραστηριότητα του Π.Γ.Σ., ο οποίος στο εξής στρέφεται περισσότερο στην προετοιμασία και την προπόνηση αθλητών.

————————————

44. Πβ. για παράδειγμα τους σχολικούς αγώνες που έγιναν στο Παναθηναϊκό Στάδιο το 1900 με την ευθύνη του υπουργείου Παιδείας: εδώ, σ. 134.

45. Πανελλήνιος Γ.Σ., Επετηρίς 1902-1903, ό.π., σ. 23. Πβ. επίσης "Αγώνες παίδων εν τω Πανελληνίω Γυμναστικώ Συλλόγω", ΠΑΕΑ 3 (1900-1), σ. 38-40. Τα αγωνίσματα ήταν άλμα εις ύψος, άλμα τριπλούν και ποδοσφαιρικός αγώνας.

46. Υπάρχουν επίσης τμήματα σκοποβολής και ξιφασκίας, τα οποία ωστόσο θα πρέπει να τα συνδέσουμε μάλλον με τη γυμναστική εκπαίδευση παρά με τα σπορ.

47. Δ.Σ. 17 Ιουνίου 1896 και Δ.Σ. 26 Ιουνίου 1896, "Πρακτικά...", ό.π.

p. 219
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/220.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Ήδη το 1900, με τροποποίηση του καταστατικού, συμπεριλαμβάνεται μεταξύ των στόχων του συλλόγου και η "παρασκευή αθλητών"48. Έτσι, από τις αρχές του νέου αιώνα, ο Πανελλήνιος επιδιώκει τη διάδοση της γυμναστικής, όπως εξακολουθεί να αναγράφεται στο καταστατικό του, με την προσέλκυση όλο και περισσότερων αθλουμένων στο γυμναστήριό του. Οι αθλητές αυτοί στηρίζουν πλέον τη δημόσια εικόνα του με τη διεκδίκηση των πρωτείων για το σύλλογο τους στους πανελλήνιους και λοιπούς αγώνες.

ΤΑΚΤΙΚΑ ΜΕΛΗ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΕΣ

Οι αθλητές, υπό διάφορες ονομασίες (εταίροι, ενεργά μέλη), αποτελούν ιδιαίτερη κατηγορία στο εσωτερικό του συλλόγου, με μειωμένα δικαιώματα. Οι εταίροι καταβάλλουν μικρότερη μηνιαία συνδρομή από τα τακτικά μέλη και δεν έχουν το δικαίωμα να παρίστανται στις συνεδριάσεις του συλλόγου49. Μπορούν να εισέρχονται ελεύθερα στο γυμναστήριο και να γυμνάζονται. Δικαίωμα εισόδου έχουν και στις τελετές και τους αγώνες. Αυστηρές είναι ωστόσο οι διατάξεις που αφορούν στη συμπεριφορά τους εντός και εκτός συλλόγου. Χαρακτηριστικά είναι ότι προβλέπεται διαγραφή τους "αν ο ιδιαίτερος βίος των είναι αξιόμεμπτος"50, προϋπόθεση που δεν αναφέρεται στην περίπτωση των τακτικών μελών.

Ενώ λοιπόν οι εταίροι αναγνωρίζονται ότι ανήκουν στο σύλλογο, η σωματειακή κοινότητα καθεαυτή συγκροτείται αποκλειστικά από τα τακτικά μέλη, που κατέχουν την εξουσία και ελέγχουν, μέσω των οργάνων της διοίκησης, τους ιεραρχικά κατώτερους. Το όλο πλέγμα της διαδικασίας εκλογής των μελών, της λήψης αποφάσεων, της λειτουργίας των οργάνων του σωματείου και της επιβολής κυρώσεων παραπέμπει σε ένα κοινοβουλευτικό πρότυπο του εκλέγειν και εκλέγεσθαι και της εφαρμογής του νόμου, εκτός νόμου και πολιτείας.

Τα τακτικά μέλη, που από το 1894 ανήκουν και στα δύο φύλα, εκλέγονται με μυστική ψηφοφορία από το διοικητικό συμβούλιο51, αφού υποβάλουν έγγραφη αίτηση η οποία προσυπογράφεται από δύο τακτικά μέλη. Απόρριψη

————————————

48. Καταστατικόν του Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου..., Αθήνα 1900, άρθρο 1.

49. Σύμφωνα με το καταστατικό του 1891 (άρθρο 10), καταβάλλουν 12 δρχ. το χρόνο (το μισό της συνδρομής των τακτικών μελών) ενώ δεν πληρώνουν εγγραφή. Σύμφωνα με το καταστατικό του 1892, πληρώνουν μόνο 5 δρχ. το χρόνο και 5 δρχ. εγγραφή. Στο καταστατικό του 1894, δεν υπάρχει η κατηγορία των εταίρων.

50. "Κανονισμός...", 29 Μαρτίου 1892, ό.π., άρθρο 22.

51. Μετά το 1894. Τα δύο προηγούμενα καταστατικά όριζαν ότι η εκλογή των νέων μελών γινόταν από τη γενική συνέλευση, επίσης με μυστική ψηφοφορία. Ενδεχομένως, η μεγάλη αύξηση του αριθμού των μελών επέβαλλε, μετά την πάροδο των πρώτων ετών λειτουργίας του συλλόγου, τη συγκέντρωση κάποιων αρμοδιοτήτων στο διοικητικό συμβούλιο.

p. 220
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/221.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

υποψηφιότητας τακτικού μέλους δεν συναντάται στα πρακτικά του συλλόγου εκτός από μία φορά, όπου όμως δεν αιτιολογείται η αρνητική ψήφος52. Το γεγονός αυτό, σε συνδυασμό με τον υψηλό συνολικό αριθμό των μελών του Π.Γ.Σ., υποδηλώνει ότι ο Πανελλήνιος ήταν ένα σχετικά ανοιχτό σωματείο, όπου η είσοδος ήταν μάλλον εύκολη σε όποιον το επιθυμούσε και είχε την οικονομική δυνατότητα να καταβάλλει την ετήσια συνδρομή. Το κόστος εγγραφής για τα τακτικά μέλη ήταν 3 δρχ. και η μηνιαία συνδρομή 2 δρχ.53. Σε περίπτωση που μέλος καθυστερούσε επί τρεις μήνες την πληρωμή της συνδρομής του, διαγραφόταν από το σωματείο54. Η καθυστέρηση πληρωμής αποτελούσε μάλιστα τη συχνότερη αιτία διαγραφής των τακτικών μελών. Ποινές επιβάλλονται και σε όσους επιδεικνύουν "ανοίκειον συμπεριφοράν", αλλά παρόμοια περίπτωση για τακτικά μέλη συναντάται μόνο στην εσωτερική σύγκρουση που οδήγησε στη δημιουργία του Εθνικού Γ.Σ.55. Η απόφαση διαγραφής για λόγους συμπεριφοράς απαιτεί απόφαση της Γενικής Συνέλευσης με μυστική ψηφοφορία.

Τα τακτικά μέλη θεωρούνται ότι έχουν "προς άλληλα ίσα δικαιώματα και καθήκοντα". Βασικό τους δικαίωμα είναι αυτά που εκλέγειν και εκλέγεσθαι, της συμμετοχής δηλαδή στη διοίκηση του σωματείου, όπως συμβαίνει άλλωστε με όλα τα σωματεία της εποχής. Το καταστατικό ρυθμίζει λεπτομερώς τις υποχρεώσεις των μελών ενώ ο κανονισμός του γυμναστηρίου ορίζει τις ποινές που επιβάλλονται σε όσους παρεκτρέπονται. Η ιδιότητα του τακτικού μέλους του σωματείου τονίζεται με συμβολικά στοιχεία: τα τακτικά μέλη, με την εκλογή τους, λαμβάνουν ειδικό δίπλωμα ενώ στις τελετές του συλλόγου φέρουν στο στήθος τους το σήμα του Πανελληνίου, το σύμπλεγμα των τριών γραμμάτων "Π.Γ.Σ." ή τον δισκοβόλο56.

Ιδιαίτερη κατηγορία μελών, η οποία δημιουργείται με το καταστατικό του 1912, είναι τα πάρεδρα μέλη. Τα πάρεδρα μέλη έχουν όλες τις υποχρεώσεις και τα δικαιώματα των τακτικών μελών εκτός από το δικαίωμα του εκλέγεσθαι και

————————————

52. Δ.Σ. 18 Δεκεμβρίου 1898.

53. Το 1894, η εγγραφή, που συνοδευόταν και από την παραλαβή του σχετικού διπλώματος, αυξήθηκε σε 5 δρχ. Το 1912, για να αντιμετωπιστεί προφανώς η κρίση που διέρχεται ο σύλλογος από τη μείωση των μελών του, το κόστος της εγγραφής μειώνεται στις 3 δρχ.

54. "εκτός εάν απουσιάζωσι των Αθηνών ή εγγράφως ζητήσωσι παρά του προέδρου ωρισμένην παράτασιν": "Κανονισμός...", 29 Μαρτίου 1892, ό.π., άρθρο 17, παρ. 6. Το 1912, για τους λόγους που ήδη αναφέρθηκαν (βλ. προηγούμενη σημ.), οι όροι για τη διαγραφή γίνονται επιεικέστεροι και το όριο καταβολής της συνδρομής μετατίθεται στους έξι μήνες.

55. Γ.Σ. 12 Φεβρουαρίου 1893, Δ.Σ. 22 Φεβρουαρίου 1893 (διαγραφή Κοτσελόπουλου και Ιωσήφ), Δ.Σ. 16 Ιουνίου 1893 (διαγραφή Σιώρη). Βλ. και εδώ, σ. 261-3.

56. Τα σύμβολα του συλλόγου είναι το λάβαρο και η σφραγίδα του, με την εικόνα του δισκοβόλου, καθώς και ο ύμνος του Πανελληνίου τον οποίο συνέταξε ο Κ. Μάνος και μελοποίησε ο Σπ. Σαμάρας.

p. 221
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/222.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΥΜΝΟΣ

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΥ ΓΥΜΝΑΣΤΙΚΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ

ΠΟΙΗΘΕΙΣ ΥΠΟ Κ. ΜΑΝΟΥ ΚΑΙ ΜΕΛΟΠΟΙΗΘΕΙΣ ΥΠΟ ΣΠΥΡΙΔΩΝΟΣ ΣΑΜΑΡΑ

Εδώ στη ξακουστή μητέρα

εδώ στη γη τη λατρευτή

που αδερφωθήκανε μια μέρα

η εμμορφιά κι' η αρετή

Αγώνες μας καλούνε πάλι

πολύχαροι κι' ευγενικοί,

ενθύμησι γλυκειά προβάλλει,

άπειρη λάμψη ελληνική.

Εσύ που φάνηκες πατρίδα

πηγή φωτός αληθινού,

πάρε του ήλιου την αχτίδα

απ' τη γαλήνη τ' ουρανού,

Απ' των βουνών μας το καμάρι,

απ' του πελάγου την ορμή

και δος μας δύναμι και χάρι,

και δος μας νίκη και τιμή.

Ελάτε της παλαίστρας φίλοι

Έλληνες, άντρες, νέοι, παιδιά,

κι' ας ευχηθή το κάθε χείλι

κι' ας το θελήση κι' η καρδιά,

Εδώ στη ξακουστή μητέρα

εδώ στη γη τη λατρευτή

πάλι ν' αδερφωθούν μια μέρα

η εμμορφιά κι' η αρετή.

p. 222
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/223.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

πληρώνουν μειωμένη συνδρομή57. Δε γνωρίζουμε το σκεπτικό της δημιουργίας αυτής της ενδιάμεσης και σχετικά ασαφούς κατηγορίας μελών. Το πιθανότερο είναι ότι υπήρξε ένα από τα μέτρα που έλαβε το διοικητικό συμβούλιο του Πανελληνίου με στόχο να αντιμετωπίσει τη μεγάλη μείωση των μελών του που παρατηρείται μετά το 1908 58, και με στόχο ενδεχομένως το γυναικείο φύλο (βλ. Πίνακες 1 και 2). Φαίνεται εντούτοις πως το μέτρο αυτό δεν είχε ιδιαίτερη απήχηση, εφόσον η κατηγορία των παρέδρων δεν προσείλκυσε τελικά σημαντικό αριθμό νέων μελών.

Άλλες κατηγορίες μελών είναι τα επίτιμα και τα αντεπιστέλλοντα μέλη, που επίσης εκλέγονται με μυστική ψηφοφορία από το διοικητικό συμβούλιο59. Τα αντεπιστέλλοντα μέλη είναι εγκατεστημένα μακριά από την έδρα του συλλόγου, αλλά εφόσον εγκατασταθούν στην Αθήνα θεωρούνται αυτομάτως τακτικά. Επίτιμα μέλη του συλλόγου "εκλέγονται Έλληνες ή ξένοι, οι διά των γνώσεων και της κοινωνικής αυτών θέσεως εξαιρετικάς παρασχόντες ή δυνάμενοι να παράσχωσιν εις τον Σύλλογον υπηρεσίας προς ευόδωσιν του σκοπού αυτού"60. Απαλλάσσονται από τις υποχρεώσεις των τακτικών μελών ενώ έχουν όλα τα δικαιώματα εκείνων61. Ο σύλλογος έχει εξάλλου και επίτιμο πρόεδρο, που εκλέγεται από τα τακτικά μέλη και προεδρεύει στις συνεδριάσεις και τις εορτές του σωματείου. Από το 1892, επίτιμος πρόεδρος του Π.Γ.Σ. είναι ο πρίγκηπας Γεώργιος.

Τα ίδια δικαιώματα με τα τακτικά μέλη έχουν επίσης οι ευεργέτες και οι δωρητές του συλλόγου. Στην κατηγορία αυτή ανήκουν όσοι έχουν δωρίσει κατά καιρούς μεγάλα ποσά στο σύλλογο, συγκεκριμένα ευεργέτες ανακηρύσσονται εκείνοι που προσφέρουν άνω των 1.000 δρχ. και δωρητές, άνω των 500 δρχ. Τέλος, αναγνωρίζονται ως μεγάλοι ευεργέτες όσοι δωρίζουν 5.000 δρχ. Τα ονόματα όλων αναγράφονται σε ιδιαίτερη πλάκα αναρτημένη στα γραφεία του συλλόγου.

Όλες αυτές οι επιμέρους κατηγορίες, που έχουν τη δυνατότητα συμμετοχής στη σωματειακή ζωή, συναποτελούν μια ιδιαίτερη κοινότητα με ξεχωριστή ταυτότητα. Η ιδιότητα του μέλους του Π.Γ.Σ. σηματοδοτεί πράγματι μια ταυτότητα, που μπορεί να συνυπάρχει με πολλές άλλες, αλλά που έχει τα δικά της

————————————

57. Το κόστος εγγραφής για τα πάρεδρα μέλη ανέρχεται σε 2 δρχ. και η μηνιαία συνδρομή σε 1 δρχ.

58. Προς αυτή την υπόθεση μας οδηγεί και το σχετικό άρθρο: "Πάρεδρα μέλη εκλέγονται υπό του Διοικ. Συμβουλίου τη προτάσει ομοίως δύο μελών πάντες οι αιτούντες". Καταστατικόν..., 1912, ό.π., άρθρο 22.

59. Ως το 1894, τα αντεπιστέλλοντα μέλη εκλέγονταν από τη Γ.Σ.

60. "Καταστατικόν", 7 Μαρτίου 1894, ό.π., άρθρο 17, παρ. 3.

61. Σύμφωνα με το καταστατικό του 1892, τα επίτιμα μέλη δεν είχαν το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι, θεωρούνταν επίσης ισόβια, ενώ παρόμοια παράγραφος δεν υπάρχει στο επόμενο καταστατικό, του 1894.

p. 223
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/224.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

αναγνωριστικά συστατικά στοιχεία. Η σωματειακή κοινότητα, στην περίπτωση του Π.Γ.Σ., περιλαμβάνει σχεδόν αποκλειστικά άνδρες. Η παρουσία των γυναικών, παρά την πρόβλεψη του καταστατικού του 1894 62, είναι εξαιρετικά ισχνή. Μόλις 6 γυναίκες μέλη περιέχονται στο μητρώο των μελών επί ενός συνόλου 1.837 για τα χρόνια 1891-1899 63. Οι δύο απ' αυτές είναι δασκάλες, ενώ για τις υπόλοιπες δεν γνωρίζουμε το επάγγελμά τους, εφόσον εργάζονταν. Πυκνότερες εγγραφές γυναικών σημειώνονται μετά το 1900, με υψηλότερο αριθμό εγγραφών το 1905, σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία64. Οι γυναίκες μέλη δεν μετέχουν εντούτοις στα διοικητικά όργανα του συλλόγου. Μόλις το 1905 εμφανίζονται γυναίκες να ψηφίζουν στη γενική συνέλευση65, ενώ για την περίοδο που εξετάζουμε ούτε μία γυναίκα δεν εκλέχτηκε μέλος του διοικητικού συμβουλίου.

Η παρουσία των γυναικών περιορίζεται στις εκπαιδευτικές δραστηριότητες, εκείνες που αφορούν τη γύμναση των κοριτσιών και τη μόρφωση διδασκαλισσών της γυμναστικής. Στο πλαίσιο λοιπόν του γυμναστικού και αθλητικού σωματείου η γυναίκα δε γυμνάζεται όπως τα άρρενα μέλη για να μετάσχει σε αγώνες ή να ψυχαγωγηθεί αλλά για να εξυπηρετήσει τους στόχους της γυναικείας εκπαίδευσης, όπως ορίζονται στα τέλη του αιώνα: να διαμορφωθούν υγιείς και εύρωστες μητέρες για τα τέκνα της πατρίδας. Σύμφωνα με εγκύκλιο που ο ίδιος ο σύλλογος απευθύνει "προς τους γονείς και κηδεμόνας κορασίων":

"Ο Πανελλήνιος Γυμν. Σύλλογος εν τη επιτελέσει του ευγενούς σκοπού, ον διά των εν γένει γυμναστικών ασκήσεων επιδιώκει και όστις τείνει εις την διά της Γυμναστικής ισχυροποίησιν του σώματος των ελληνοπαίδων, η αναποδράστως

————————————

62. Το 1894, η Ακρόπολις αναφέρει ότι ο Π.Γ.Σ. "απεφάσισε να τροποποιήση τον κανονισμόν του και να δέχεται και γυναίκας εις τα στάδια και τας παλαίστρας του": Ακρόπολις, 13 Μαρτίου 1894.

63. Γυναίκες εκλέγονται για πρώτη φορά ως τακτικά μέλη τον Ιανουάριο 1895: Δ.Σ. 25 Ιανουαρίου 1895, "Πρακτικά...", ό.π. Απ' αυτές μόνο μία παραμένει μέλος το 1903. Την ίδια χρονιά εξάλλου, σε ένα σύνολο 304 τακτικών μελών, οι γυναίκες είναι μόλις 12: Πανελλήνιος Γ.Σ., Επετηρίς 1902-1903, ό.π., σ. 47.

64. Υψηλός σχετικά αριθμός εγγραφών γυναικών συναντάται και σε επόμενα χρόνια: 1910, 1913-14, 1921. Το 1911, το απερχόμενο Δ.Σ. σημειώνει στην Έκθεσή του: "ελάχιστα εισί τα κατά το λήξαν συλλογικόν έτος προστεθέντα νέα μέλη και ταύτα κατά το πλείστον ανήκουσιν εις το ωραίον φύλον, εκ των νεανίδων εκείνων αίτινες γυμνάζονται δις της εβδομάδος εις το γυμναστικόν παίγνιον της αντισφαιρίσεως": Έκθεσις ... του Δ.Σ.... 1910-1911", σ, 7. Πβ. και εδώ, σ. 225.

65. Δεν είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε με ακρίβεια σε ποια Γ.Σ. εμφανίστηκαν για πρώτη φορά γυναίκες, εφόσον δεν καταγράφονται τα ονόματα αλλά μόνο ο αριθμός των παρισταμένων. Από τον Μάρτιο 1905 σώζεται το πρακτικό εκλογής των μελών του Δ.Σ. με τον κατάλογο όσων ψήφισαν, κι έτσι γνωρίζουμε με βεβαιότητα ότι μετείχαν και γυναίκες. Με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία εντούτοις (εγγραφές μελών, πολιτική συλλόγου), γυναίκες θα πρέπει να μετείχαν σε Γ.Σ. για πρώτη φορά πράγματι το 1905, ή το πολύ το 1904.

p. 224
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/225.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

επακολουθεί η επαύξησις του ψυχικού σθένους και η διαμόρφωσις των ευγενών αισθημάτων, άτινα ως επί το πολύ μόνον μετ' αλκίμου σώματος και αρτίου οργανισμού διάκεινται εν αρμονία, έκρινεν, ότι το εθνικόν τούτο έργον ήθελεν είσθαι ημιτελές, εφ' όσον εκ παραλλήλου προς τας ασκήσεις των αρρένων, δεν κατωρθούτο, εν ευρυτάτω μάλιστα κύκλω, και η ευμέθοδος άσκησις των κορασίων, ίνα ούτω σωματικώς διαπλασθώσιν υφ' όλους τους κανόνας της υγιεινής, αι μέλλουσαι μητέρες αι προωρισμέναι να γαλουχήσωσι την νέαν ισχυράν γενεάν, ήτις προώρισται να διεκδικήση τ' απανταχού Εθνικά δίκαια κατά τον περί επικρατήσεως εν τη Ελληνική Χερσονήσω δυσχερή φυλετικόν αγώνα"66.

Παρόλο που δε διαθέτουμε ακριβή στοιχεία για τις γυναίκες μέλη του Π.Γ.Σ., είναι πολύ πιθανό να ασκούσαν το διδασκαλικό επάγγελμα ή να επιθυμούσαν να ακολουθήσουν ένα νέο επάγγελμα ανοιχτό στις γυναίκες -λόγω της σύνδεσής του με την εκπαίδευση- αυτό της γυμνάστριας. Εκτός από τη σχολή γυμναστριών που, όπως είδαμε, λειτούργησε στο εσωτερικό του σωματείου, ιδρύθηκε ιδιαίτερο τμήμα "εκγυμνάσεως και ασκήσεως κορασίων καθ' ορισμένας ώρας", εποπτευόμενο από 12μελή επιτροπή κυριών67.

Στις αρχές του 20ού αιώνα εντούτοις, οι γυναίκες μέλη του Πανελληνίου φαίνεται πως διεκδικούν τον ψυχαγωγικό χαρακτήρα της σωματικής άσκησης. Το 1904, "ομάς κυριών και δεσποινίδων" υποβάλλουν πρόταση στο Δ.Σ. να τους παραχωρηθεί το γυμναστήριο τις Κυριακές και εορτές και μία φορά την εβδομάδα, όταν δεν λειτουργεί, για να παίζουν τέννις68. Η επιλογή του σπορ δεν είναι τυχαία. Την ίδια εποχή, το Lawn Tennis Club Αθηνών έχει να επιδείξει τη μεγαλύτερη συμμετοχή γυναικών σε αθλητικό σωματείο και το τέννις αποτελεί μία από τις βασικές δραστηριότητες του ελεύθερου χρόνου της αστικής τάξης69. Οι γυναίκες που εκείνη την εποχή είχαν εκλεγεί τακτικά μέλη του Π.Γ.Σ. ανήκαν -όπως φανερώνουν τα ονόματα που μας είναι γνωστά- στην αθηναϊκή αστική

————————————

66. Εγκύκλιος 24 Οκτωβρίου 1905, που υπογράφεται από τον πρόεδρο Κ. Ν. Παπαμιχαλόπουλο και τον γενικό γραμματέα Β. Δ. Αντωνόπουλο.

67. Δ.Σ. 21 Ιανουαρίου 1904, "Πρακτικά...", ό.π. Δύο μήνες αργότερα, στο τμήμα κορασίων έχουν ήδη εγγραφεί 18 μέλη. Δ.Σ. 1 Μαρτίου 1904, στο ίδιο. Στη διδασκαλία της γυμναστικής εφαρμοζόταν το σουηδικό σύστημα. Τα δίδακτρα ήταν 1,5 δρχ. το μήνα. Για τη λειτουργία του τμήματος συντάχθηκε "Ειδικός Κανονισμός του εν τω Γυμναστηρίω του Συλλόγου λειτουργούντος τμήματος ασκήσεων κορασίων και νεανίδων".

68. Δ.Σ. 27 Μαρτίου 1904, "Πρακτικά...", ό.π. Το Δ.Σ. ενέκρινε τα αίτημα, επιβάλλοντας κάποιους όρους. Ο πιο ενδιαφέρων είναι εκείνος που ορίζει ότι τις ώρες που θα παίζεται το τέννις θα απαγορεύεται η είσοδος ακόμη και στα μέλη του συλλόγου, εκτός από τα μέλη του Δ.Σ. Σε αντίθεση με το Lawn Tennis Club, το παιχνίδι αυτό αποτελεί για τον Π.Γ.Σ. περιθωριακή και οπωσδήποτε "κλειστή" δραστηριότητα σε σχέση με τις υπόλοιπες. Άλλωστε, δε γίνεται ακόμη καθόλου λόγος για μεικτά παιχνίδια, με τη συμμετοχή και ανδρών.

69. Βλ. εδώ, σ. 327-8, 344.

p. 225
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/226.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

τάξη. Κάποιες απ' αυτές, ως μέλη του συλλόγου, επέβλεπαν απλώς τη γυναικεία σωματική άσκηση, χωρίς οι ίδιες να ασκούνται. Το τέννις δίνει προφανώς τη δυνατότητα και στις κυρίες αυτές να ψυχαγωγηθούν μέσω μιας κοινωνικά αποδεκτής αθλητικής πρακτικής.

ΣΠΟΡ ΚΑΙ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ

Το τέννις ήταν λοιπόν μια μόδα στις αρχές του αιώνα, τόσο για τις γυναίκες όσο και για τους άνδρες της μεσαίας τάξης. Την ίδια εποχή άλλωστε και άλλα παιχνίδια, όπως το ποδόσφαιρο, κερδίζουν όλο και μεγαλύτερο μέρος των αθλητικών δραστηριοτήτων. Ενδεχομένως, η ανάγκη για ψυχαγωγία και η νομιμοποίηση των σπορ ως τρόπου διασκέδασης να συμπίπτουν τότε δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για την επέκταση των εν λόγω πρακτικών. Η αλλαγή αυτή είναι πάντως αισθητή και σε ένα σωματείο όπως ο Πανελλήνιος, το οποίο προέταξε εξαρχής τη γυμναστική και τον κλασικό αθλητισμό, έτσι που ακόμη και οι "παιδιές" αντιμετωπίστηκαν ως παιδαγωγική μάλλον παρά ως ψυχαγωγική πρακτική.

Το τέννις, ακριβώς λόγω του αποκλειστικά ψυχαγωγικού του χαρακτήρα, είναι ο πιο ευαίσθητος δείκτης αυτής της αλλαγής. Δεν είναι τυχαίο ότι οι περισσότερες εγγραφές γυναικών στον Π.Γ.Σ. γίνονται αμέσως μετά την έγκριση της λειτουργίας του γυναικείου τμήματος τέννις70. Σημαντική είναι όμως και η συμμετοχή των ανδρών. Από το 1905 αποφασίζεται μονιμότερη οργάνωση του lawn tennis και ορίζεται σχετική επιτροπή επιφορτισμένη με την εποπτεία του71. Στα επόμενα χρόνια, τα εισιτήρια των ασκουμένων στο τέννις αποτελούν σταθερό έσοδο του συλλόγου. Χαρακτηριστικά είναι ότι στα χρόνια της γενικής κρίσης, χρόνια πολέμου και διχασμού, το τέννις ακμάζει. Το 1917, παρατηρεί το απερχόμενο Δ.Σ., "η μεγάλη ελάττωσις του αριθμού των εις το Γυμναστήριον ασκουμένων εφήβων και παίδων, προελθούσα αποκλειστικώς εκ της ανωμαλίας της διαίτης, δεν εμείωσε τον αριθμόν των εις αυτό προσερχομένων ως εκ του υπερδιπλασιασμού των παικτών του lawn-tennis"72. Τη χρονιά εκείνη, έπαιζαν κάθε μέρα τέννις στα γήπεδα του Πανελληνίου γύρω στα 40 άτομα.

————————————

70. Πρόκειται κυριολεκτικά για απογείωση, σε σύγκριση με τα δεδομένα των προηγούμενων ετών. Το έτος ακριβώς μετά την έγκριση του τμήματος (Νοέμβριος 1904 - Δεκέμβριος 1905) γράφονται στον Π.Γ.Σ. ως τακτικά μέλη 44 γυναίκες. Το Δ.Σ. είχε ορίσει ότι οι γυναίκες που ήθελαν να παίζουν τέννις έπρεπε υποχρεωτικά να είναι και μέλη του Π.Γ.Σ. Από το 1914 όμως, επιτρέπεται η είσοδος για άσκηση στο τέννις και σε γυναίκες που δεν ήταν μέλη του συλλόγου, με πληρωμή εισιτηρίου (Δ.Σ. 28 Μαΐου 1914).

71. Δ.Σ. 27 Σεπτεμβρίου 1905.

72. Πανελλήνιος Γ.Σ., Έκθεσις του Διοικητικού Συμβουλίου διά το έτος 1917, Αθήνα

p. 226
Search form
Search the book: Sport and Facets of Bourgeois Society
Search results
    Digitized books
    Page: 207
    32. Κουλούρη, Αθλητισμός

    ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ

    «Εδώ μάχεται η νεότης και στραταρχεί το γήρας»

    Γυμναστικά και αθλητικά σωματεία

    στην Αθήνα και τον Πειραιά