Creator/Author:Κουλούρη, Χριστίνα
 
Title:Sport and Facets of Bourgeois Society
 
Subtitle:Gymnastic and Athletic Societies (1870-1922)
 
Title of Series:Historical Archive of Greek Youth
 
Nr. within series:32
 
Place of Publication:Athens
 
Publisher:General Secretariat for Youth
 
Date of Publication:1997
 
Pagination:447
 
Nr. of vol.:1 volume
 
Language:Greek
 
Subject:Mentalities and Behaviour
 
Social integration
 
Youth organisations
 
Spatial coverage:Greece
 
Temporal coverage:1870-1922
 
Description:L'étude de l'apparition de la culture physique en Grèce au XIXème siècle, que ce soit sous la forme de la gymnastique ou du sport, ainsi que les paramètres sociaux et idéologiques de cette innovation analysés à travers l'exemple des associations sportives constituent les objectifs essentiels de ce livre. L'hypothèse de départ est que l'émergence et la diffusion des sports pendant la seconde moitié du siècle dernier sont un phénomène moderne qui caractérise la transition de la. société traditionnelle à la société contemporaine et ne peut donc pas être intégré dans une généalogie de l'exercice corporel et du jeu. Le cas grec est conforme, en ce qui concerne ses traits fondamentaux, au modèle occidental du développement de la culture physique et du sport comme loisir. L'historicité de la gymnastique et des sports en Grèce est donc définie par les changements sociaux et démographiques provoqués par l'urbanisation et l'industrialisation, les modifications des comportements et des mentalités face au corps et à sa valorisation, ainsi que les formes modernes de sociabilité. Sous l'influence du système éducatif allemand et de la Turnbewegung de Jahn, la culture physique apparut d'abord en Grèce comme discipline scolaire. De ce fait, elle s'est identifiée à la gymnastique et ceux qui ont contribué à en répandre la pratique étaient liés à l'école. Cette particularité subordonna la culture physique à des finalités pédagogiques tout en la mettant au service de l'idéologie nationaliste. A l'instar de la tradition allemande des Turnen et de l'innovation française des bataillons scolaires, la préparation militaire de la nation constitua le premier objectif de l'éducation physique qui, jusqu'à la Première Guerre mondiale^ incluait donc des exercices militaires et le tir. La seconde particularité de la culture physique en Grèce est en rapport avec la place occupée par la Grèce classique dans la culture néohellénique, place encore accrue par la résurrection des jeux olympiques. En effet, en Grèce, le développement de la culture physique se rattacha à l'archétype athlétique classique beaucoup plus étroitement que dans d'autres pays européens. L'athlétisme s'imposa donc comme «sport national». Les premiers sports apparus en Grèce, l'équitation, le tir et l'escrime, rares avant 1870 et pratiqués par des officiers, répondaient à une utilité pratique considérée comme indispensable pour justifier tout exercice physique. Pendant la même période d'ailleurs, la gymnastique était plutôt méprisée parce que confondue avec l'acrobatie et identifiée à la force physique vulgaire de la main d'œuvre. Parallèlement, de 1830 —date de .la fondation de l'état grec—aux années 1870, se répand à l'égard de la culture physique un discours favorable se fondant sur une argumentation pédagogique et médicale. La culture physique est alors justifiée par son utilité pédagogique, morale et nationale sans être encore liée au loisir et au divertissement. Le terminus post quem de l'apparition des sports modernes et du mouvement sportif associatif en Grèce sont les années 1870. C'est alors que sont fondés les premiers clubs sportifs (de tir et de gymnastique d'abord) à Athènes, à Corfou, à Constantinople et à Alexandrie. On doit cependant attendre les années 1890 et les jeux olympiques à Athènes en 1896 pour assister au véritable épanouissement des associations sportives. Grâce à la résurrection des jeux olympiques, le spectacle sportif attire un public massif —bien que conjoncturel—, les athlètes, mus par un esprit de compétition, se spécialisent dans des sports particuliers, un calendrier de jeux athlétiques et sportifs est établi, les règles du jeu sont codifiées et des institutions sportives permanentes, telles le Comité des Jeux Olympiques et la Fédération des Associations Grecques de Gymnastique et de Sports Athlétiques sont fondées. L'importance des jeux olympiques pour la propagation des sports se manifeste d' abord par le fait qu'en trois ans (1894-1896) sont fondées 60 associations sportives (sur un total de 104 pour la période de 1869 à 1899), dont la majorité (41) sont des sociétés de gymnastique qui pratiquent aussi l'athlétisme. L'impact de la conjoncture est de plus mis en évidence par la dissolution de la plupart de ces associations aussitôt après 1896. Les activités des clubs sportifs se transforment aussi au tournant du XIXème siècle. Tandis que, dans les années 1890, les sociétés de gymnastique et d'athlétisme l'emportent, au début du XXème siècle, surtout à Athènes, augmente le nombre des associations de football, de marche et de tourisme. Le cyclisme, très à la mode à la fin du XIXème siècle, connaît un déclin rapide à la suite de la popularisation du vélo. Aucun nouveau club vélocipédique n'est fondé après 1900. Les transformations des activités pratiquées par les associations sportives correspondent aux transformations de leurs objectifs, du moins de ceux affichés dans leurs statuts. La préparation militaire, le patriotisme et la culture équilibrée et harmonieuse de l'esprit et du corps (καλοκαγαθία) sont nuancés par la solidarité, l'amitié et le divertissement des sociétaires. En effet, jusqu'à la fin du XIXème siècle, les sports s'intègrent dans les loisirs bourgeois. Le cyclisme, le canotage, le lawn-tennis, le tourisme, le football, le yachting, qui symbolisent les nouvelles valeurs bourgeoises, prennent leur place à côté des sports traditionnels, dits «aristocratiques», équitation et escrime, pour constituer les activités distractives par excellence de la bourgeoisie montante. Par contre, le tir, clairement lié à la préparation militaire et aux institutions scolaires, est progressivement banni des loisirs bourgeois. L'étude de quatre associations sportives de la capitale, ainsi que du groupe des clubs vélocipédiques et de tourisme révèle l'existence de deux tendances principales dans les pratiques sportives, tendances reflétant un clivage social qui se creuse au début du XXème siècle. Les sociétés de gymnastique et d'athlétisme (Panellinios Gymnasticos Syllogos, Ethnicos Gymnasticos Syllogos) recrutent leurs membres dans les couches moyennes et inférieures de la bourgeoisie, tandis que les clubs sportifs (Lawn Tennis Club d'Athènes, Club de Rameurs du Pirée et clubs de vélocipédie et de tourisme) regroupent la haute bourgeoisie, une élite sociale restreinte. Les quatre cas examinés se situent dans la capitale et sont donc analysés en relation avec· le développement d'Athènes et du Pirée. La capitale est, en effet, le centre du mouvement sportif associatif, d'autant plus que les rythmes d'urbanisation en Grèce sont lents et qu'il n'y a que peu de centres urbains avant le début du XXème siècle. Les sociétés de gymnastique sont fondées et dirigées par des gymnastes professionnels, désireux d'établir, au moyen de ce type d'association volontaire, leur statut professionnel et social. Elles se différencient donc de l'idéologie de l'amateurisme et de la distinction sociale affichée par les clubs sportifs. Panellinios et Ethnicos ont des rapports étroits avec les institutions scolaires et se proposent, comme but essentiel, l'instruction des jeunes et, parfois, des classes populaires. En adoptant les mêmes finalités patriotiques, poursuivies par l'éducation physique et en considérant leur oeuvre comme «nationale», ils se donnent une fonction complémentaire à celle de la gymnastique scolaire. Les sociétés de gymnastique sont largement ouvertes à de nouvelles inscriptions et recrutent, par conséquent, un grand nombre de membres. Leur organisation interne se fonde sur des valeurs, telles que l'obéissance et la discipline, et s'articule selon une structure hiérarchisée suivant les différentes catégories de membres. La scission sociale et la différence d'âge entre le nombre restreint des dirigeants d'une part et le nombre considérable des athlètes d'autre part déterminent les formes de sociabilité développées à l'intérieur de l'association, qui s'échelonnent sur plusieurs niveaux et comprennent des dépendances traduites parfois en clientèles. Les clubs sportifs (Lawn Tennis Club d'Athènes, Club de Rameurs du Pirée), constitués par un petit groupe d'hommes déjà liés par des relations d'amitié ou de parenté familiale ou professionnelle, sont moins nombreux et plus exclusifs que les sociétés de gymnastique. Aucune légitimation morale ne préside à leur fondation qui est motivée par le système des valeurs bourgeoises qui conquièrent alors l'Europe: amitié, solidarité, compagnonnage, individualisme, divertissement. Ils reproduisent les inégalités sociales déjà existantes en excluant les intrus sur des critères sévères d'inscription ou en imposant des cotisations élevées. Pour leurs membres, la pratique du sport est complémentaire à d'autres activités de loisir formelles ou non formelles. C'est pourquoi dirigeants et membres s'identifient et que la présence féminine y est importante —parfois aussi importante que la participation masculine. Dans le club sportif, les femmes participent à la distraction mixte offerte par la pratique et le spectacle sportifs, tandis que leur participation à la sociabilité associative fait du club un lieu de marché matrimonial. Au contraire, dans les sociétés de gymnastique, la présence féminine n'est déterminée que par la nécessité de donner une éducation physique aux jeunes filles, ce qui n'implique pas de contact avec les hommes membres de l'association. Sensibles à la mode, les clubs sportifs sont moins stables que les sociétés de gymnastique. La mode de la vélocipédie à la fin du XIXeme siècle, qui cède la place à la mode du tourisme au début du XXème siècle, illustre éloquemment cette particularité. Également sensibles aux changements idéologiques et politiques de la société grecque, parce que constitués par les représentants les plus éminents de la haute bourgeoisie, les clubs sportifs sont mêlés au conflit qui oppose violemment les royalistes aux partisans de Venizélos dans les années 1910. L'alternance de ces deux tendances politiques au pouvoir se reflète donc dans l'alternance de deux groupes —l'un moderniste et l'autre traditionaliste— à la tête de l'administration du Lawn Tennis Club d'Athènes. Malgré les différences entre sociétés de gymnastique et clubs sportifs, ils présentent des points communs quant à la sociabilité qui s'instaure autour des pratiques sportives et au fonctionnement de l'association. En effet, dans les deux cas, on peut signaler une structure «oligarchique», d'après l'analyse proposée par R. Michels, voire l'existence d'un groupe relativement homogène et uni qui détient le pouvoir et veille attentivement à s'y maintenir. C» groupe dirigeant appartient à une élite sociale dans les sociétés de gymnastique tout comme dans les clubs sportifs. Ceci signifie que, dans les clubs sportifs, il n'y pas de partage social entre dirigeants et pratiquants, tandis que, dans les sociétés de gymnastique, ce partage est assez important, surtout au tournant du siècle, dès le moment où la culture physique sera valorisée et que les postes administratifs supérieurs dans les associations sportives conféreront des récompenses symboliques et un prestige, social certain. Les liens établis entre les membres de ce groupe restreint sont apparemment beaucoup plus étroits que ceux qui se développent entre les autres adhérents de l'association sportive. Cependant, il y a un large réseau de contacts sociaux auxquels participent toutes les catégories d'adhérents et qui sont occasionnés par l'exercice au gymnase, les rencontres pendant les assemblées, les discussions amicales autour un café ou en fumant une cigarette au parloir, les bals et les excursions. L'association sportive devient ainsi un des lieux de la vie quotidienne dans la ville, un lieu de loisir pour les couches moyennes et supérieures, parallèle mais concurrent, du point de vue idéologique, au café. Elle est évidemment un lieu de sociabilité masculine par excellence, voire de construction de l'identité masculine —dans le cas des clubs de football par exemple. Seuls les sports modernes, qui participeront du modèle de divertissement de la haute bourgeoisie, offriront un champ au développement de la sociabilité et aussi de l'émancipation féminines.
 
License:This book in every digital format (PDF, GIF, HTML) is distributed under Creative Commons Attribution - NonCommercial Licence Greece 3.0
 
The book in PDF:Download PDF 23.64 Mb
 
Visible pages: 279-298 από: 450
-20
Current page:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/279.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Μεταξύ των μελών του Δ.Σ. για την εικοσαετία 1893-1912 συγκαταλέγονται και αλλά γνωστά μέλη της αθηναϊκής κοινωνίας, όπως ο βουλευτής Ιωάννης Καλαμάρης, ο δικηγόρος και δημοσιογράφος Επ. Κ. Σημαντήρας, ο καθηγητής της Ιατρικής Ι. Γεωργιάδης, τραπεζίτες όπως ο Ιωάννης Μινέττας, ο υπουργός των κυβερνήσεων Ν. Καλογερόπουλου και Δ. Γούναρη το 1921 Π. Μαυρομιχάλης, ο καθηγητής Μαθηματικών στο Πανεπιστήμιο Κυπάρισσος Στέφανος, ο επίσης βουλευτής και υπουργός Ν. Στράτος. Οι περισσότεροι ωστόσο από αυτούς φαίνεται πως ανήκαν στο Δ.Σ. του Εθνικού πριν να καταλάβουν αυτά τα αξιώματα και σε μάλλον νεαρή ηλικία. Για παράδειγμα, ο Ν. Στράτος έγινε σύμβουλος σε ηλικία 21 ετών, όταν ήταν ακόμη φοιτητής της Νομικής, ενώ ο Επ. Σημαντήρας εξελέγη στη θέση του ειδικού γραμματέα σε ηλικία μόλις 18 ετών, όντας επίσης φοιτητής της Νομικής. Αθλητές του συλλόγου ήταν εξάλλου νεαροί φοιτητές που διακρίθηκαν αργότερα στον επιστημονικό χώρο, όπως ο μετέπειτα διευθυντής του Γενικού Χημείου του Κράτους Ι. Δ. Καράς και ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Π. Παρασκευόπουλος. Ο κλασικός αθλητισμός φαίνεται πράγματι πως έβρισκε ανταπόκριση στους φοιτητές του Πανεπιστημίου, όπως αποκαλύπτεται και από τα μέλη του Πανελληνίου.

ΤΟ ΓΥΜΝΑΣΤΙΚΟ ΕΡΓΟ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ

Η παρουσία γυναικών στο Δ.Σ. του συλλόγου διαφοροποιεί τον Εθνικό από τα περισσότερα σύγχρονά του αθλητικά σωματεία και οπωσδήποτε από τον Πανελλήνιο. Ο Π. Σ. Σαββίδης, στο Λεύκωμά του για τους Ολυμπιακούς του 1906, σημειώνει για τον Εθνικό ότι υπήρξε "ο πρώτος εν Ελλάδι σύλλογος ο καταλέξας μεταξύ των μελών του Διοικητικού Συμβουλίου κυρίας"38. Βεβαίως, δεν πρόκειται για ενεργό και βαρύνουσα παρουσία. Εννέα είναι συνολικά -σύμφωνα με τις διαθέσιμες πληροφορίες- οι γυναίκες που στα χρόνια 1893-1912 θα εκλεγούν μέλη του Δ.Σ., όλες σε θέση συμβούλου39. Δεν είναι γνωστή με ακρίβεια η διάρκεια της παρουσίας τους στο Δ.Σ. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι, με ελάχιστες εξαιρέσεις, δεν παρίστανται στις συνεδριάσεις του Δ.Σ. Μια μόνο φορά εξάλλου, την 2 Μαρτίου 1901, το Δ.Σ. θα συνεδριάσει στο σπίτι ενός γυναικείου μέλους του, της Ιουλίας Π. Καλλιγά. Από αυτές οι έξι έχουν μάλλον σύντομη παρουσία, ένα μόνο χρόνο περίπου, ενώ οι υπόλοιπες τρεις εμφανίζουν 

————————————

38. Π. Σ. Σαββίδης (επιμ.), Λεύκωμα των ... Β'... Ολυμπιακών Αγώνων 1906, Αθήνα 1907, σ. 146. Πβ. ωστόσο και τα δεδομένα του Lawn Tennis Club, εδώ, σ. 327-8.

39. Πρόκειται για τις εξής: Ελένη Αβέρωφ, Βιργινία Η. Αγελάστου, Ιουλία Π. Καλλιγά, Αγγελική Π. Κουντουριώτου, Λεβίδου, Μαρ. Π. Μάνου, Λουίζα Ριανκούρ, Β. Ροΐδου, Ευγ. Ν. Ροΐδου. Είναι αξιοσημείωτο ότι κανένα άλλο μέλος των γνωστών αυτών αθηναϊκών οικογενειών δεν μετέχει στο Δ.Σ. του Εθνικού.

p. 279
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/280.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

διαρκέστερη δράση. Πρόκειται συγκεκριμένα για την Βιργινία Αγελάστου, την Ιουλία Καλλιγά και την Αγγελική Κουντουριώτου. Η παρουσία γυναικών στο Δ.Σ. υπήρξε καθοριστική ώστε στο νέο καταστατικό του 1903 να συμπεριληφθεί στο άρθρο 4 η φράση "Μέλη εκλέγονται και Κυρίαι". Η πρόβλεψη αυτή στην ουσία επικυρώνει και θεσμοθετεί μια προϋπάρχουσα πρακτική40. Ήδη από το 1900, μετά από απόφαση του συλλόγου41 επισημαίνονται εγγραφές γυναικών ως μελών και από το 1901 εκλέγονται και στο Δ.Σ., παρόλο που στο καταστατικό του 1893 κάτι τέτοιο δεν προβλεπόταν.

Κατά τα χρόνια 1900-1907, 41 συνολικά γυναίκες εγγράφονται στον Εθνικό, οι περισσότερες στα χρόνια 1900-1901 (βλ. Πίνακα 1). Για την ίδια περίοδο, ο συνολικός αριθμός των εγγραφών ανέρχεται σε 634. Οι γυναίκες εκπροσωπούν λοιπόν ένα μικρά ποσοστό στο σύνολο των μελών, περίπου 6%. Αντίστοιχα ισχνή είναι άλλωστε και η παρουσία τους στη διοίκηση του συλλόγου. Το καταστατικό του 1903 πάντως μαρτυρεί πως λαμβάνεται υπόψη η γυναικεία συμμετοχή στο σωματείο, αφενός με την προσθήκη του άρθρου 4, όπως αναφέρθηκε, και αφετέρου με την πρόβλεψη για τον καθορισμό ιδιαίτερων ημερών και ωρών για τη γύμναση των γυναικών (άρθρο 12). Φαίνεται, εξάλλου, ότι η γυναικεία παρουσία στο Δ.Σ. γίνεται αντιληπτή από τον ίδιο το σύλλογο ως ένα ιδιαίτερο στοιχείο του, που τον διαφοροποιεί ενδεχομένως από άλλα σωματεία και το οποίο αξίζει να προβάλλεται. Προς μια παρόμοια υπόθεση μας οδηγεί η απόφαση του Δ.Σ. της 2 Μαρτίου 1901 να "εορτασθή κάπως πανηγυρικώτερον η εγκατάστασις των Συμβούλων Κυριών του Συλλόγου εις τα καθήκοντα αυτών ως εποπτριών του Γυμναστικού Τμήματος των θηλέων"42. Βεβαίως, οι δημόσιες πανηγυρικές εκδηλώσεις συγκροτούν μάλλον μια κανονικότητα για τους αθλητικούς συλλόγους και σ' αυτό το πλαίσιο θα πρέπει να ενταχθεί και η προηγούμενη απόφαση.

Η πρωτοβουλία αυτή του Εθνικού αντιμετωπίζεται με ευνοϊκά σχόλια από τον τύπο της εποχής, όπου παρουσιάζεται η ενασχόληση των γυναικών με τη γυμναστική ως έργο που τοποθετείται πλάι στο κεκτημένο ήδη πεδίο δημόσιας δράσης τους, τη φιλανθρωπία.

"Η συμμετοχή των κυριών εις την διοίκησιν του Συλλόγου θα συντελέση όπως διαδοθή η γυμναστική και εις τας κυρίας, δοθή δε εις αυτάς, εκτός της φιλανθρωπίας και έτερον επίσης εθνικόν και ευγενές στάδιον δράσεως"43.

————————————

40. Είναι πάντως πιθανό πως μια παρόμοια ρύθμιση περιεχόταν και στο αναθεωρημένο καταστατικό του 1901, του οποίου το κείμενο λανθάνει.

41. Στα πρακτικά του Δ.Σ. της 2 Μαρτίου 1901 διαβάζουμε περί "άρτι ληφθείσης ... αποφάσεως περί επεκτάσεως των υπέρ της Γυμναστικής ενεργειών του και εις το γυναικείον φύλον". "Β' Βιβλίον...", ό.π., σ. 92.

42. Στο ίδιο, σ. 98.

43. " Αρχαιρεσίαι Εθνικού Συλλόγου", ΠΑΕΑ 3 (1900-1901), σ. 47.

p. 280
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/281.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Η θέση των γυναικών στο Δ.Σ. του Εθνικού προσδιορίζει εν μέρει και τις επαφές του με άλλα αθηναϊκά σωματεία. Έτσι, δεν είναι τυχαία η συνεργασία αυτού του αθλητικού σωματείου με την Ένωση των Ελληνίδων. Από το 1901 ως το 1905 τουλάχιστον η Ένωση των Ελληνίδων, που είχε ήδη από το 1897 ιδρύσει γυμναστική σχολή44, αναλαμβάνει το γυμναστικά τμήμα θηλέων του Εθνικού. Κάθε χρόνο, στο γυμναστήριο του Εθνικού γίνονται από την Ένωση των Ελληνίδων γυμναστικές επιδείξεις θηλέων. Από το 1905 πάντως η Ένωση των Ελληνίδων μεταφέρει τα μαθήματα γυμναστικής των θηλέων από το γυμναστήριο του Εθνικού στο Δημόσιο Γυμναστήριο45.

ΟΨΕΙΣ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΤΗΤΑΣ

Οι σχέσεις με τα υπόλοιπα, γυμναστικά και μη, σωματεία, όπως διαφαίνονται μέσα από τα πρακτικά του Δ.Σ., χαρακτηρίζονται κυρίως από τις κανονικότητες των αθλητικών δραστηριοτήτων: προσκλήσεις για συμμετοχή σε αγώνες εντός και εκτός ελληνικού κράτους που διοργανώνουν οι διάφοροι αθλητικοί σύλλογοι46 και ανταπόδοση των προσκλήσεων εκ μέρους του Εθνικού. Με τα μη αθλητικά σωματεία οι επαφές είναι σπανιότερες και συμβαίνουν σε περιπτώσεις διοργάνωσης εκδηλώσεων με σχετικά μεγαλύτερη εμβέλεια από εκείνη που υπαγορεύει το είδος του σωματείου που αναλαμβάνει τη σχετική πρωτοβουλία47. Ο Εθνικός δε φαίνεται πάντως να αναπτύσσει ένα πυκνό πλέγμα επαφών με άλλα σωματεία, όπως συμβαίνει με την περίπτωση του Πανελληνίου. Ίσως το σχετικά μικρό μέγεθος του σωματείου ή και οικονομικές δυσχέρειες να εμποδίζουν την ανάπτυξη μιας έντονης διασωματειακής κοινωνικότητας. Έτσι, το μεγαλύτερο μέρος των κοινωνικών επαφών περιορίζεται μέσα στα όρια του σωματείου, μεταξύ των μελών και των αθλουμένων.

————————————

44. Βλ. εδώ, σ. 64. Ενδιαφέρον παρουσιάζουν εξάλλου τα αθλήματα στα οποία ασκούνται οι κυρίες της Ένωσης Ελληνίδων στο γυμναστήριο του Εθνικού: δίζυγο, μονόζυγο, κρίκοι, άλμα και ποδόσφαιρο. Βλ. ΠΑΕΑ 3 (1900-1901), σ. 19.

45. Δ.Σ. 6 Οκτωβρίου 1905, "Β' Βιβλίον...", ό.π. Για τη συνεργασία Εθνικού Γ.Σ. και Ένωσης των Ελληνίδων βλ. Δ.Σ. 2 Μαρτίου 1901 και Μαρτίου 1904 (χωρίς προσδιορισμό ημέρας), στο ίδιο.

46. Προσκλήσεις για συμμετοχή σε αγώνες δέχεται ο Εθνικός από τη Γυμναστική Εταιρεία Πατρών ( Ιανουάριος 1897), τον Παναχαϊκό Γυμναστικό Σύλλογο (Φεβρουάριος 1897 και Απρίλιος 1900), τον Γυμναστικό Σύλλογο Βόλου (Νοέμβριος 1900), τον Λαϊκό Γυμναστικό Σύλλογο Σάμου (Αύγουστος 1903), τον Πανιώνιο και τον Απόλλωνα Σμύρνης (Μάρτιος 1904). Επαφή έχει επίσης ο Εθνικός με τον Όμιλο Ερετών για το κωπηλατικό του τμήμα. Βλ. και εδώ, σ. 313.

47. Εκτός από την Ένωση των Ελληνίδων, ο Εθνικός φαίνεται πως έχει επαφή και με τη Φιλοδασική Εταιρεία, η οποία του απευθύνει πρόσκληση για να μετάσχει σε εορτή που διοργανώνει στο μνημείο του Φιλοπάππου (Δ.Σ. 15 Νοεμβρίου 1900).

p. 281
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/282.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Η διασωματειακή κοινωνικότητα δεν έχει μόνο αρμονικές όψεις. Αντιπαλότητες και συγκρούσεις είναι συχνές ανάμεσα στους αθλητικούς συλλόγους και μάλιστα διαμορφώνουν σε ένα βαθμό την ιδιαίτερη ταυτότητα του κάθε σωματείου. Η αντιπαλότητα μεταξύ Εθνικού και Πανελληνίου στην καμπή του 19ου αιώνα αποτελεί ένα παράδειγμα ανταγωνιστικής σχέσης μεταξύ σωματείων η οποία αρθρώνεται σε πολλά επίπεδα, από τη διοίκηση ως τα μέλη, τους αθλητές και τους οπαδούς. Είναι προφανές ότι η αντιπαλότητα αυτή, αν και κοινό στοιχείο ταυτότητας, εκφράζεται με διαφορετικούς τρόπους σε κάθε επίπεδο.

Αντικείμενο του ανταγωνισμού είναι τα πρωτεία στους Πανελλήνιους αγώνες, τα οποία συμβολίζονται με την κατάκτηση του αγάλματος της Νίκης. Παρόλο που ο Πανελλήνιος κατακτά κάθε χρόνο την πρώτη θέση στους αγώνες και, επομένως, αποκτά και το άγαλμα της Νίκης, ο Εθνικός είναι ο μόνος σύλλογος που έχει μια ανταγωνιστική αθλητική παρουσία48. Άλλωστε, όπως ήδη παρατηρήσαμε, μέλη και αθλητές εναλλάσσονται εξίσου μεταξύ των δύο συλλόγων, εγκαταλείποντας τον ένα σύλλογο για να πάνε στον άλλον. Κυρίως μάλιστα οι αθλητές αποτελούν αντικείμενο διεκδίκησης εκ μέρους των συλλόγων, εφόσον το γόητρο κάθε σωματείου εξαρτάται από τις επιδόσεις των αθλητών του. Συχνά είναι λοιπόν τα φαινόμενα προσέλκυσης αθλητών με υποσχέσεις και προσφορές ή, πάλι, προσπαθειών παρεμπόδισης αθλητών αντίπαλου σωματείου από τη συμμετοχή τους σε αγώνες.

Ενδεικτικό είναι το περιστατικό που καταγγέλλεται από τον Εθνικό το 1904 και εξαιτίας του οποίου απειλεί να μη μετάσχει στους Πανελλήνιους αγώνες εκείνου του έτους. Οι καταγγελίες αφορούν "τας εκτρόπους ενεργείας αντιθέτου Συλλόγου", ο οποίος επιχειρεί, ενόψει των Πανελλήνιων αγώνων, να αποκλειστεί ο αθλητής του Εθνικού Π. Παπανάγος -ο οποίος, σημειωτέον, ήταν προηγουμένως αθλητής του Πανελληνίου- αλλά και να πείσει δύο άλλους αθλητές να μη λάβουν μέρος στους αγώνες με τα χρώματα του Εθνικού. Διαιτητικό ρόλο αναλαμβάνει ο Σ.Ε.Α.Γ.Σ. και η παρεξήγηση λύνεται με αμοιβαίες υποχωρήσεις, τουλάχιστον μετά τις διαβεβαιώσεις προς τον Εθνικό ότι ο Σ.Ε.Α.Γ.Σ. "θέλει επιβλέψη την άνευ εκτρόπων μέσων επιτέλεσιν των αγώνων"49.

————————————

48. Παρά το μικρότερο μέγεθός του ως προς τον αριθμό των τακτικών μελών, ο Εθνικός έχει σημαντικό αριθμό αθλητών, ανάλογο προς εκείνον του Πανελληνίου. Χαρακτηριστικά είναι ότι το 1901, κατά τους πρώτους αγώνες που διοργανώνει ο Σ.Ε.Α.Γ.Σ., ο Πανελλήνιος μετέχει με 36 και ο Εθνικός με 40 αθλητές. Βλ. Δελτίον του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. 2 (1 Αυγούστου 1901), σ. 7. Επίσης στους Πανελλήνιους του 1908 μετέχει με 70 αθλητές έναντι 53 του Π.Γ.Σ. Δελτίον Ε.Ο.Α. 7 (1 Οκτ. 1908), σ. 289. Ήδη, εξάλλου, το 1899 στα πρώτα Σωτήρια που είχε διοργανώσει ο Π.Γ.Σ. ο Εθνικός κέρδισε τα μισά βραβεία και συνεπώς περισσότερες νίκες από τον Π.Γ.Σ. Π. Ν. Μανιτάκης, 100 χρόνια νεοελληνικού αθλητισμού 1830-1930, Αθήνα 1962, σ. 93.

49. Βλ. Δ.Σ. 14 Απριλίου 1904, 19 Απριλίου 1904, 2 Μαΐου 1904, "Β' Βιβλίον...", ό.π.

p. 282
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/283.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Η προσωρινή διευθέτηση της αντιδικίας μεταξύ των δύο συλλόγων δεν εκτόνωσε ωστόσο την κρίση, η οποία τελικά ξέσπασε κατά τη διάρκεια των Πανελλήνιων αγώνων. Εκεί, στο αγώνισμα του δρόμου βάδην, οι παρόντες σύμβουλοι του Εθνικού θεώρησαν ότι αδικήθηκε ο αθλητής του συλλόγου Κ. Σπετσιώτης από την ελλανόδικο επιτροπή και αποχώρησαν από τους αγώνες. Η αποχώρηση αυτή ερμηνεύθηκε από τον πρίγκηπα Νικόλαο, επίτιμο πρόεδρο του Εθνικού και πρόεδρο της ελλανοδίκου επιτροπής, ως προσβολή προς το πρόσωπό του και απείλησε τον Εθνικό ότι θα απέσυρε την επίτιμο προεδρία και προστασία του από το σύλλογο αν δεν αναγνώριζε επίσημα το σφάλμα του ζητώντας συγγνώμη για τη στάση του από την ελλανόδικο επιτροπή50. Δεν είναι δύσκολο να διακρίνουμε σ' αυτό το μικρό περιστατικό τη σύγκρουση ανάμεσα σε δύο αντιλήψεις: εκείνη που υποτάσσει τη διεξαγωγή των αγώνων σε ένα ορθολογικά διατυπωμένο σύστημα κανόνων και εκείνη που νοεί το σύνολο των διαδικασιών ως ένα σύστημα διαπροσωπικών σχέσεων. Στο χώρο των αθλητικών σωματείων η μία αντίληψη δεν ακυρώνει την άλλη. Αντίθετα, οι γραπτοί και κωδικοποιημένοι κανονισμοί των αγώνων συνυπάρχουν με τους διαπροσωπικούς διακανονισμούς, με το παιχνίδι της εύνοιας και της προστασίας. Έτσι, ο πρίγκηπας Νικόλαος έχει μεν προσωπική επικοινωνία με μέλη του Δ.Σ. του Εθνικού, τα οποία μπορούν να του εκφράζουν τα παράπονά τους για τυχόν αδικίες με απευθείας επαφή ή μέσω προσώπων του περιβάλλοντός του αλλά είναι και υπεύθυνος για την τήρηση των κανονισμών βάσει των οποίων διεξάγονται όλοι οι αγώνες.

Ο ανταγωνισμός του Εθνικού με τον Πανελλήνιο ως προς τα αθλητικά πρωτεία είχε και μια άλλη παράμετρο: τον έλεγχο του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. Δεδομένου ότι ο Σ.Ε.Α.Γ.Σ. αποτελούσε έναν από τους δύο σημαντικότερους αθλητικούς θεσμούς -πλάι στην Επιτροπή Ολυμπιακών Αγώνων- και με σημαντικές αρμοδιότητες, σύμφωνα με το νόμο ,ΒΧΚΑ' του 1899, η χρηματοδότηση των σωματείων αλλά και πολλές παράμετροι της συμμετοχής τους στους αγώνες σχετίζονταν άμεσα με τον έλεγχο της διοίκησης του Συνδέσμου. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι οι δύο σημαντικότεροι αθηναϊκοί σύλλογοι επέλεξαν την αποχώρηση από τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. όταν θεώρησαν ότι δεν τον έλεγχαν ή, έστω, ότι διαπράττονταν αδικίες εις βάρος τους. Η αποχώρηση του Εθνικού αποφασίστηκε το 1910 σε συνέχεια των "συμβάντων" κατά τους Πανελλήνιους αγώνες εκείνου του έτους, τα οποία συνετέλεσαν "εις την αρπαγήν της Νίκης εκ του [ Εθνικού Γυμναστικού] Συλλόγου διά των αθεμίτων και ασυστόλων μέσων του Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου ως και της Επιτροπής του Συνδέσμου των Αθλητικών και Γυμναστικών Σωματείων" αλλά και "εξ αιτίας αδικιών και παραλόγων αποφάσεων υπό του Συνδέσμου εναντίον του Συλλόγου"51.

————————————

50. Για το επεισόδιο αυτό βλ. Δ.Σ. 10 Μαΐου 1904 και 11 Μαΐου 1904, στο ίδιο.

51. Δ.Σ. 4 Μαΐου 1910, "Γ' Βιβλίον...", ό.π. Βλ. και Γ.Σ. 8 Μαΐου 1910, στο ίδιο.

p. 283
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/284.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Οι ανταγωνιστικές σχέσεις Πανελληνίου και Εθνικού θα εισέλθουν σε περίοδο ύφεσης λίγο πριν από το 1922. Το αθλητικό περιοδικό Η Νίκη αποτυπώνει αυτή την εξέλιξη στο τεύχος του Ιανουαρίου 1922:

«Από τριακονταετίας και επέκεινα, από της ιδρύσεως δηλαδή του "Πανελληνίου" και του " Εθνικού", των αόκνων τούτων σκαπανέων του νεωτέρου Ελληνικού αθλητισμού, μέχρι προ μικρού ακόμη, λόγω των μικροφιλοτιμιών και της κακώς εννοουμένης αμίλλης, ενώ έκαστος των πρωταγωνιστούντων προς διάδοσιν της γυμναστικής ιδέας τούτων συλλόγων ηργάζετο αόκνως και μετά πολλής αποτελεσματικότητος προς επιτέλεσιν του σκοπού των, ατυχώς δεν ηδύναντο εις ουδέν σχεδόν σημείον να έλθωσιν εις συνεννόησιν και σύμπραξιν. Από των αρχών όμως του λήξαντος έτους τα Δ. Συμβούλια των εν λόγω σωματείων αντιληφθέντα την οπισθοδρομικότητα ταύτην εξ ης απέρρεεν σημαντικόν αδίκημα κατά του σκοπού του αθλητισμού, έδωσαν ιπποτικότατα τας χείρας»52.

Αποτέλεσμα της προσέγγισης είναι η πρόταση του Πανελληνίου για την από κοινού τέλεση τοπικών αγώνων στο Παναθηναϊκό Στάδιο53, τα Παναθήναια54. Το παρασκήνιο της προσέγγισης δε μας είναι γνωστό, παρόλο που οι συσχετισμοί με την εμπόλεμη κατάσταση, την επακόλουθη στράτευση πολλών αθλητών και από τους δύο σύλλογος με αποτέλεσμα την αποδυνάμωσή τους καθώς και το ιδιαίτερο ψυχολογικό κλίμα που αναπτύσσεται μέσα σ' αυτή τη συγκυρία και ωθεί προς τη συσπείρωση είναι σχεδόν αυτονόητοι.

Οι σχέσεις με τα υπόλοιπα αθηναϊκά σωματεία -τουλάχιστον εκείνες που καταγράφονται- μαρτυρούν πως ο Εθνικός δεν αναπτύσσει ιδιαίτερη δραστηριότητα. Οι επαφές του περιορίζονται μάλλον στο χώρο των αθλητικών σωματείων και εντοπίζονται στις συγκυρίες των αθλητικών εκδηλώσεων. Αλλά και στο εσωτερικό του συλλόγου, οι επαφές μεταξύ των μελών οι οποίες δε συνδέονται με τη διοίκηση ή την άθληση στο γυμναστήριο έχουν περιορισμένο εύρος. Όπως και τα υπόλοιπα αθλητικά σωματεία, ο Εθνικός διοργανώνει εκδρομές για τα μέλη του σε εξοχές γύρω από την Αθήνα. Έτσι, το 1894 γίνεται εκδρομή στην Ελευσίνα με επίσκεψη των εκεί αρχαιοτήτων ενώ το 1899 και το 1900 η εκδρομή του συλλόγου θα γίνει στην Πεντέλη55. Σπανιότερες είναι οι περιπτώσεις θεατρικών ή μουσικών εκδηλώσεων56. Οι δραστηριότητες αυτές έχουν καθαρά ψυχαγωγικό χαρακτήρα, κυρίως οι εκδρομές, οι οποίες συνδυάζουν τη μουσική, το

————————————

52. Η Νίκη έτ. Γ ', περ. Β', τχ. 1 ( Ιαν. 1922), σ. 5.

53. Βλ. Δ.Σ. 7 Οκτωβρίου 1922, ό.π.

54. Βλ. εδώ, σ. 130.

55. Δ.Σ. 23 Δεκεμβρίου 1894, 3 Απριλίου 1899 και 1 Μαΐου 1900, αντίστοιχα.

56. Το 1894, στην αίθουσα του Ομίλου Φιλομούσων δίνεται συναυλία υπέρ του Εθνικού (Δ.Σ. 23 Δεκεμβρίου 1894). Το 1907, εξάλλου, θα δοθεί παράσταση Καραγκιόζη υπέρ του Συλλόγου (Δ.Σ. 16 Ιουνίου 1907).

p. 284
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/285.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

χορό, την άθληση και το γεύμα. Χαρακτηριστικά είναι κάποια αποσπάσματα από την περιγραφή της εκδρομής της Κυριακής 7 Μαΐου 1900:

"Εξέδραμε την παρελθούσαν Κυριακήν από το πρωί εις την δροσόλουστον Πεντέλην ο Γυμναστικός Εθνικός Σύλλογος και από το πρωί έως το βράδυ η Πεντέλη αντηχεί από μουσικάς αρμονίας και άσματα και χορούς Ελληνικούς [...] Οι αθληταί και εταίροι του Εθνικού ετέλεσαν και αγωνίσματα άλματος και σφαιροβολίας, εκτός δε των χορών διεσκέδασαν με διαφόρους γυμναστικάς παιδιάς"57.

ΤΗΝΙΑ ΚΑΙ ΠΑΙΔΟΕΦΗΒΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ

Η κύρια δραστηριότητα ωστόσο όλων των αθλητικών σωματείων είναι η διοργάνωση αγώνων, όπως προβλέπεται και από τα περισσότερα καταστατικά. Οι αγώνες αυτοί διεξάγονται και στο εσωτερικό των συλλόγων, μεταξύ των αθλητών κάθε σωματείου, και μεταξύ δύο ή περισσοτέρων συλλόγων. Οι σύλλογοι που έχουν πιο δραστήρια παρουσία επιδιώκουν εξάλλου να δημιουργήσουν αθλητικούς αγωνιστικούς θεσμούς που θα τους χαρίσουν αίγλη και κύρος. Ο Εθνικός είναι ο πρώτος σύλλογος που προσπάθησε να οργανώσει αγώνες με πανελλήνια εμβέλεια58 και εκτός Αθηνών. Έτσι, τον Αύγουστο του 1895, με δική του πρωτοβουλία, θα τελεσθούν στην Τήνο αγώνες με πανελλήνιο χαρακτήρα, τα Τήνια59. Το πιο ενδιαφέρον -και ίσως παράδοξο για τα δεδομένα της εποχής- στοιχείο της πρωτοβουλίας του Εθνικού ήταν ο συνδυασμός θρησκευτικής εορτής και αθλητικών αγώνων κατά το πρότυπο της αρχαιότητας. Η γειτνίαση άλλωστε της Τήνου με τη Δήλο, το ιερό νησί της αρχαιότητας, αποτελούσε έναν επιπλέον κρίκο στους επιχειρούμενους συμβολισμούς. Οι αγώνες στηρίχθηκαν οικονομικά από το Δήμο της Τήνου και την Επιτροπή του ναού της Ευαγγελίστριας, γεγονός που δηλώνει ότι και εκ μέρους της Εκκλησίας δεν υπήρχε αντίδραση απέναντι στη σύμπτωση αθλητικών και θρησκευτικών εκδηλώσεων. Έτσι, στις 15 Αυγούστου 1895, στο πλαίσιο του ετήσιου πανηγυριού για την Κοίμηση της Θεοτόκου, 

————————————

57. Η περιγραφή προέρχεται από περιοδικό της εποχής και αναφέρεται χωρίς παραπομπή στο Εθνικός Γυμναστικός Σύλλογος 100 χρόνια στην υπηρεσία του ελληνικού Αθλητισμού και του κοινωνικού συνόλου, Αθήνα [1994], σ. 51.

58. Το Δ.Σ. της 4 Ιανουαρίου 1895 αποφάσισε την τέλεση ετήσιων πανελλήνιων γυμναστικών αγώνων αλλά δε φαίνεται να προχώρησε στην πραγματοποίηση αυτής της πρόθεσης του παρά μόνο με το θεσμό των Τηνίων. Εσωτερικούς αγώνες ο Εθνικός αναφέρεται πως οργάνωσε για πρώτη φορά τον Μάιο 1898. Βλ. Εθνικός Γυμναστικός Σύλλογος 100 χρόνια..., ό.π., σ. 24.

59. Σύμφωνα με μαρτυρία του Χρυσάφη, η ιδέα για τη διοργάνωση των Τηνίων είχε διατυπωθεί στον Π.Γ.Σ. πριν από τη διάσπασή του και τη δημιουργία του Εθνικού. Βλ. Εθνικός Γυμναστικός Σύλλογος, 100 χρόνια..., ό.π., σ. 27. Η απόφαση για την επίσημη προκήρυξη των Τηνίων ελήφθη στο Δ.Σ. της 30 Μαρτίου 1895.

p. 285
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/286.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

διεξήχθησαν με επισημότητα γυμναστικοί και αθλητικοί αγώνες με συμμετοχή των συλλόγων Πανελληνίου και Εθνικού Αθηνών, Πεζοπόρων και Ομίλου Ερετών Πειραιώς, Ομίλου Ερετών Σύρου, Παναχαϊκού και Γυμναστικής Εταιρείας Πατρών και Ορφέα Σμύρνης. Τους αγώνες παρακολούθησαν χιλιάδες θεατές από τους ντόπιους κατοίκους και τους προσκυνητές, δίνοντας έτσι το μέτρο της επιτυχίας τους.

Τα Τήνια τοποθετούνται στο μεταίχμιο προς τον οργανωμένο σύμφωνα με τους διεθνείς κανόνες αθλητισμό. Για κάποια από τα αγωνίσματα τηρήθηκαν οι κανονισμοί της Ε.Ο.Α. που θα ίσχυαν για την Ολυμπιάδα, δόθηκε εκκίνηση με πιστόλια και χρησιμοποιήθηκαν δίσκοι και σφαίρες σύμφωνα με τα διεθνή πρότυπα. Από την άλλη μεριά όμως, δεν έγινε χρήση χρονομέτρων για τους δρόμους ούτε μετροταινίας για τα άλματα και τις βολές. Αλλά και οι αθλητές παρουσίαζαν το ίδιο "μίγμα παλαιικής και νεωτεριστικής εμφανίσεως", εφόσον όσοι μεν προέρχονταν από την Ελλάδα φορούσαν τη γνωστή στολή από άσπρη φανέλα, άσπρο μακρύ παντελόνι και μπλε ζώνη, ενώ οι σμυρνιώτες αθλητές είχαν σύγχρονες στολές με κοντό παντελόνι και αθλητικά παπούτσια με καρφιά, "καταπλήξαντες και τους συναθλητάς των και τους θεατάς"60.

Ο δεύτερος αθλητικός θεσμός που προήλθε από τους κόλπους του Εθνικού ήταν οι αγώνες παίδων και εφήβων, οι οποίοι διεξήχθησαν για πρώτη φορά το 1898 για να εξελιχθούν σε ετήσια διοργάνωση του συλλόγου61. Ο διευθυντής του γυμναστηρίου του Εθνικού Ι. Χρυσάφης εμπνεύσθηκε τη διοργάνωση σε ό,τι αφορά στην κατάταξη των αγωνισμάτων και τη διαίρεση των αγωνιζομένων κατά ηλικία από μια αναθηματική επιγραφή που ανακαλύφθηκε στη Χαλκίδα το 1897 62. Έτσι, στους αγώνες του 1898 οι 90 νεαροί αθλητές ηλικίας 12 έως 17 ετών που μετείχαν χωρίσθηκαν σύμφωνα με την ηλικία τους σε τέσσερεις κατηγορίες: των παμπαίδων (12-13 ετών), των παίδων (14 ετών), των ανήβων (15 ετών) και των εφήβων (16-17 ετών). Η θεσμοθέτηση των ετήσιων παιδοεφηβικών αγώνων αποτελούσε τμήμα της ευρύτερης πολιτικής του Εθνικού, ο οποίος, όπως έχει αναφερθεί, έθεσε εξαρχής τη σωματική άσκηση της νεολαίας μεταξύ των καταστατικών στόχων του.

————————————

60. Βλ. Π. Ν. Μανιτάκης, §.π., σ. 46-47.

61. Η διεξαγωγή των αγώνων αποφασίστηκε στο Δ.Σ. της 15 Ιανουαρίου 1898 (βλ. Πρακτικά..., ό.π., σ. 65), ενώ στο Δ.Σ. της 13 Μαρτίου 1898 αποφασίστηκε να χορηγηθεί πίστωση στον διευθυντή του γυμναστηρίου Ιωάννη Χρυσάφη για τις στολές των απόρων μαθητών του γυμναστηρίου που θα λάμβαναν μέρος στους αγώνες (στο ίδιο, σ. 70).

62. Inscriptiones Graecae, vol. XII, fasc. IX: Inscriptiones Insularum Maris Aegaei praeter Delum. Inscriptiones Euboeae Insulae, Βερολίνο 1915, αρ. 952, σ. 117. Η επιγραφή δημοσιεύτηκε από τον Γ. Α. Παπαβασιλείου, " Αγωνιστική επιγραφή εκ Χαλκίδος", Αθηνά 9 (1897), σ. 447-458 και από τον Π. Καββαδία, "Σύμμικτα. Αγωνιστική επιγραφή εκ Χαλκίδος", Εφημερίς Αρχαιολογική, περ. Γ', 1897, σ. 195-200. Πβ. και ΠΑΕΑ 1 (1898-9), σ. 22-3.

p. 286
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/287.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Τα αθλήματα που περιλαμβάνονται, σ' αυτούς τους αγώνες είναι συνήθως όσα η κάποια από εκείνα που περιλήφθηκαν στους διεθνείς Ολυμπιακούς Αγώνες, δηλαδή αγωνίσματα στίβου καθώς και γυμναστικές ασκήσεις. Άλλωστε ο Εθνικός είναι ένα σωματείο γυμναστικής και κλασικού αθλητισμού κατεξοχήν. Ωστόσο, όπως και στον Πανελλήνιο και άλλα παρόμοια σωματεία, λειτουργούν ξεχωριστά τμήματα για άλλα αθλήματα και σπορ. Από το 1894 θα δημιουργηθεί ιδιαίτερο τμήμα ποδηλασίας και από το 1895, κωπηλασίας και οπλομαχητικής. Τμήμα για το τέννις αναφέρεται από το 1910, ενώ για το ποδόσφαιρο υπάρχει οπωσδήποτε τουλάχιστον από το 1900, εφόσον τη χρονιά εκείνη αναγγέλλεται αγώνας με το αντίστοιχο τμήμα του Πανελληνίου63. Το 1906, μια ομάδα αθλητών του συλλόγου θα εγκαταλείψουν τον Εθνικό για να δημιουργήσουν ένα αμιγώς ποδοσφαιρικό σωματείο, το Γουδί64.

Το 1907 εκλέγεται τριμελής επιτροπή για το ποδοσφαιρικό τμήμα65 και ψηφίζεται ο αντίστοιχος κανονισμός, δίνοντας έτσι σχετική αυτονομία στην ποδοσφαιρική δραστηριότητα του συλλόγου, η οποία φαίνεται πως είναι πυκνή αν κρίνουμε από το άρθρο 3 του κανονισμού που προβλέπει ότι η επιτροπή πρέπει να συνέρχεται τουλάχιστον μια φορά την εβδομάδα. Ο κανονισμός αποβλέπει κυρίως στην εξασφάλιση της "εσωτερικής τάξεως και πειθαρχίας των παικτών της ποδοσφαιρίσεως" και γι' αυτό περιλαμβάνει άρθρα με τις ποινές που επιβάλλονται ανάλογα με τα παραπτώματα.

Το 1910 ο Εθνικός αποφασίζει να οργανώσει ποδοσφαιρικούς αγώνες μεταξύ των σχολείων66, οι οποίοι θα τεθούν και υπό την προστασία του πρίγκηπα Νικόλαου. Η μεγάλη συμμετοχή των σχολείων και η επιτυχία των αγώνων που έγιναν τον Φεβρουάριο 1911 οδηγούν σε προτάσεις για τακτική τέλεση σχολικών ποδοσφαιρικών αγώνων, επομένως για θεσμοθέτησή τους67.

Η διοργάνωση αγώνων αλλά και οι υπόλοιπες δραστηριότητες του συλλόγου εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τις οικονομικές του δυνατότητες. Βασικός πόρος κάθε σωματείου είναι οι συνδρομές των μελών του, εκτός από τις έκτακτες εισφορές και δωρεές. Είναι συνεπώς καθοριστικός ο αριθμός των μελών για το οικονομικό μέγεθος κάθε συλλόγου όπως έδειξε και η ανάλυση του Πανελληνίου Γ.Σ. που προηγήθηκε. Χαρακτηριστικά είναι ότι το 1899 η παραίτηση πολλών μελών από τον Εθνικό κρίνεται ως βασική αιτία για την οικονομική δυσπραγία68.

————————————

63. Στο ίδιο 2 (1899-1900), σ. 137. Για την καλλιέργεια του ποδοσφαίρου στον Εθνικό, βλ. και Εθνικός Γυμναστικός Σύλλογος. 100 χρόνια..., ό.π., σ. 55-59.

64. Βλ. εδώ, σ. 187.

65. Μέλη της επιτροπής ήταν οι σύμβουλοι Α. Χρηστίδης, Π. Παρασκευόπουλος και Κ. Γουλιμής. Πβ. Δ.Σ. 25 Μαρτίου 1907, "Α' Βιβλίον...", ό.π.

66. Δ.Σ. 16 Δεκεμβρίου 1910, "Γ' Βιβλίον...", ό.π.

67. Δ.Σ. 5 Φεβρουαρίου 1911, στο ίδιο.

68. Πβ. Δ.Σ. 23 Νοεμβρίου 1899, "Β' Βιβλίον...", ό.π., σ. 41.

p. 287
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/288.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Πράγματι, όπως προκύπτει από τους σωζόμενους απολογισμούς και προϋπολογισμούς, το μεγαλύτερο μέρος των εσόδων του συλλόγου προέρχεται από τις συνδρομές των τακτικών μελών και τα εισιτήρια για το γυμναστήριο. Η διοργάνωση αγώνων δε φαίνεται να αποδίδει ιδιαίτερα έσοδα, εφόσον συνήθως το ποσά που εισρέει είναι σχεδόν ίσο προς τα έξοδα της διοργάνωσης69. Μικρότερα ποσά εξάλλου και χωρίς κανονικότητα εισρέουν από δωρεές ιδιωτών ή από το Υπουργείο Παιδείας. Έκτακτες εισφορές, κυρίως των μελών του Δ.Σ., καλύπτουν έκτακτα έξοδα, όπως αγορές οργάνων, επισκευές και συντήρηση του γυμναστηρίου κ.τ.ό.

Δεδομένου ότι ο Εθνικός έχει κατά μέσο όρο στην καμπή του αιώνα ένα δυναμικό 150 περίπου τακτικών μελών, αναμένουμε και ένα σταθερό ετήσιο εισόδημα 3.600 δρχ. (εφόσον η μηνιαία συνδρομή είναι 2 δρχ.). Αν συνυπολογίσουμε ένα εξίσου σταθερό εισόδημα από εισιτήρια για το γυμναστήριο γύρω στις 1.500 δρχ., τότε αποκτάμε μια εικόνα της οικονομικής κλίμακας του σωματείου (βλ. Πίνακα 3). Τα έξοδα αντίστοιχα περιορίζονται στη συντήρηση και βελτίωση των εγκαταστάσεων του συλλόγου, του γυμναστηρίου δηλαδή, και στους μισθούς των υπαλλήλων -διευθυντή γυμναστηρίου, κλητήρα, θυρωρού, εισπράκτορα.

ΠΙΝΑΚΑΣ 3

Οικονομική κατάσταση του Εθνικού Γ.Σ. (1897-1902)

Έτος

'Έσοδα

Έξοδα

1897

5.390

5.260

1899

6.308,05

6.257,60

1900

6.811,95

6.039,10

1901

8.327,85

7.140

1902

7.852,25

5.614,65

Δείκτης των δραστηριοτήτων του συλλόγου μπορεί να είναι εξάλλου η μηνιαία διακύμανση των εσόδων και εξόδων του. Διαθέτουμε ένα μόνο παρόμοιο πίνακα, του Νοεμβρίου 1900 70, ο οποίος ωστόσο είναι δυνατόν να έχει ενδεικτική σημασία. Το αθλητικό σωματείο, σύμφωνα μ' αυτά τα δεδομένα, παρουσιάζει την πυκνότερη δραστηριότητά του κατά τους εαρινούς μήνες και κατεξοχήν τον Απρίλιο, ενώ αντίθετα η μεγαλύτερη ύφεση παρατηρείται κατά τους μήνες

————————————

69. Το 1900 π.χ. το πλεόνασμα από τους αγώνες ανέρχεται μόλις στις 280 δρχ. Βλ. Δ.Σ. 1 Μαΐου 1900, "Β' Βιβλίον...", ό.π., σ. 71.

70. Βλ. Δ.Σ. 15 Νοεμβρίου 1900, στο ίδιο, σ. 75.

p. 288
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/289.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Ιούλιο, Αύγουστο και Οκτώβριο. Προφανώς, η συνάρτηση της σωματικής άσκησης με τις κλιματολογικές συνθήκες, που επηρεάζουν τόσο την ατομική άσκηση όσο και την τέλεση αθλητικών αγώνων, καθορίζει σε μεγάλο βαθμό και την εσωτερική κοινωνικότητα μεταξύ των μελών του αθλητικού σωματείου. Η σύγκριση με άλλα, μη αθλητικά, σωματεία θα μπορούσε ωστόσο να αναδείξει ενδεχομένως και άλλους προσδιοριστικούς παράγοντες της κοινωνικής συναναστροφής σε σχέση με τις εποχές του χρόνου, ανεξάρτητους από τη σωματική άσκηση.

p. 289
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/290.gif&w=600&h=915 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 290
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/291.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ΄

Ο Όμιλος Ερετών Πειραιώς.

Ναυτικός αθλητισμός και πειραϊκή αστική κοινωνία

ΠΕΙΡΑΪΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΠΕΙΡΑΪΚΑ ΣΩΜΑΤΕΙΑ

Ο Όμιλος Ερετών ιδρύθηκε το 1885 στο Νέο Φάληρο1 και το 1888 μεταφέρθηκε στον Πειραιά, στο λιμάνι της Ζέας, όπου και βρίσκεται έως σήμερα. Αποτελεί έναν από τους παλαιότερους αθλητικούς συλλόγους του επινείου, και οπωσδήποτε το παλαιότερο σήμερα εν ενεργεία αθλητικό σωματείο του ελληνικού κράτους. Σωματείο εξειδικευμένο σε ένα σπορ, την κωπηλασία, αρμόζει στον ναυτικό Πειραιά όσο ο Πανελλήνιος και ο Εθνικός αρμόζουν στην κλασική Αθήνα. Εκπροσωπεί επιπλέον την κοινωνικότητα ενός αστικού κέντρου με διαφορετική οικονομική δραστηριότητα και κοινωνική σύνθεση από εκείνη της πρωτεύουσας.

Η ίδρυση και η δράση των αθλητικών σωματείων του Πειραιά ακολουθεί τους γενικότερους ρυθμούς ανάπτυξης της σωματικής άσκησης και της οργανωμένης άθλησης στο ελληνικό κράτος. Κατά την πρώτη περίοδο (1869-1899) τα σχετικά μεγέθη του Πειραιά είναι συγγενέστερα με αυτά πόλεων όπως η Πάτρα και η Ερμούπολη και απέχουν αρκετά από εκείνα της Αθήνας2. Η ίδια ανισότητα διατηρείται και κατά την επόμενη περίοδο, στις δύο πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα. Ως προς τα είδη των αθλημάτων που καλλιεργούν τα αντίστοιχα σωματεία, ο Πειραιάς δεν διαφοροποιείται επίσης από τις γενικές τάσεις που ήδη έχουν περιγραφεί σε προηγούμενο κεφάλαιο. Έτσι, ως το 1899 εντοπίζεται η ίδρυση δύο γυμναστικών συλλόγων (Θησεύς και Ολύμπια), ενός πεζοπορικού ομίλου, δύο ποδηλατικών και ενός κυνηγετικού. Επιπλέον, πιο κοντά στον ναυτικό χαρακτήρα του Πειραιά είναι ο Όμιλος Ερετών και ο Σύλλογος Κολυμβητών Αθηνών-Πειραιώς, του οποίου ωστόσο σύντομα χάνουμε τα ίχνη.

————————————

1. Κατά την πρώτη αυτή περίοδο, ονομαζόταν "Όμιλος Ερετών Φαλήρου". Δεν εντόπισα στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως δημοσιευμένο το Β.Δ. της 15 Ιουνίου 1885 που εγκρίνει το ιδρυτικό καταστατικό και βρίσκεται χειρόγραφο στα αρχεία του Ομίλου. Χαρακτηριστικό είναι, πάντως, πως ο ίδιος ο Όμιλος Ερετών Πειραιώς γιόρταζε ως έτος της ίδρυσής του το 1888 και όχι το 1885.

2. Βλ. εδώ, σ. 171, 175 και Πίν. 3 στις σ. 172-175.

p. 291
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/292.gif&w=600&h=915 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΕΙΚΟΝΑ

20. Οι αθλητές του Πειραϊκού Συνδέσμου (1910).

ΕΙΚΟΝΑ

21. Οι αθλητές του Ομίλου Φιλάθλων Πειραιώς (1910).

p. 292
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/293.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Ο Πειραϊκός Σύνδεσμος ήταν για πολλά χρόνια το πιο δραστήριο από αθλητική άποψη σωματείο του Πειραιά, κυρίως μέσω της συμμετοχής του στους Πανελλήνιους αγώνες. Δεν ήταν αμιγώς γυμναστικό σωματείο αλλά απλώς διατηρούσε γυμναστικό τμήμα δίπλα στα πολύ σημαντικότερα φιλολογικό και μουσικό. Ο συνδυασμός του διπλού στόχου της "πνευματικής, καλλιτεχνικής και σωματικής διαπλάσεως" αποτυπώνεται στη σφραγίδα του που φέρει τις κεφαλές της Αθηνάς και του Απόλλωνα3. Το 1907 το γυμναστικό του τμήμα περιλάμβανε επτά επιμέρους τμήματα (αθλητικό, γυμναστικό, αθλητικών παιδιών, οπλασκίας, σκοπευτικό και ναυτικό) και 120 αθλητές4. Ο Πειραϊκός Σύνδεσμος υπήρξε ένα από τα πρώτα σωματεία που εισήγαγαν το ποδόσφαιρο στο ελληνικό κράτος. Στις αρχές του 20ού αιώνα εξάλλου, ο Πειραιάς παρακολουθεί τη νέα ποδοσφαιρική μόδα με την ίδρυση ποδοσφαιρικών σωματείων αντίστοιχων -λιγότερων οπωσδήποτε- προς εκείνα της Αθήνας5. Πράγματι, πριν από το 1920, ο Πειραιάς δεν παρουσιάζει, τουλάχιστον από άποψη μεγεθών, ιδιαίτερη ποδοσφαιρική κίνηση. Έχει όμως ήδη αρχίσει να διαμορφώνεται στο χώρο του αθλητισμού, με αιχμή το ποδόσφαιρο, μια αντιπαλότητα μεταξύ των δύο πόλεων που σημαίνει και τη διεκδίκηση, εκ μέρους του Πειραιά κυρίως, μιας ιδιαίτερης τοπικής ταυτότητας.

Η ανάπτυξη μιας πειραϊκής τοπικής συνείδησης εντοπίζεται ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα, όταν έχει πραγματοποιηθεί, και με την αλλαγή γενιάς και τη δημογραφική και οικονομική ανάπτυξη, η συγχώνευση των ιδιαίτερων συνειδήσεων των πρώτων κατοίκων που δημιούργησαν τη νέα πόλη το 1835. Εντούτοις, η θέση του Πειραιά δίπλα στην πρωτεύουσα, όπου αναπόφευκτα συγκεντρωνόταν η πολιτική και πνευματική δραστηριότητα, οδήγησε σε μια "περιθωριοποίησή" του6. Η σύγκριση με την Αθήνα ήταν αυτονόητη τόσο για τους ίδιους τους Πειραιώτες όσο και για τους εξωτερικούς παρατηρητές. Χαρακτηριστικό είναι ότι δημοσιογράφος ελληνικής εφημερίδας στην Κωνσταντινούπολη αποκαλεί τον "Πειραϊκό Σύνδεσμο" -τον σημαντικότερο για δεκαετίες πειραϊκό σύλλογο- "μικρόν Παρνασσόν", σύγκριση που και ο ίδιος ο Σύνδεσμος υιοθετεί, αλλά για να

————————————

3. Πειραϊκός Σύνδεσμος 1894. Καταστατικόν, Πειραιάς 1915.

4. Πειραϊκός Σύνδεσμος, ΙΓ΄ Επετηρίς 1894-1907, Πειραιάς 1907.

5. Βλ. εδώ, Πίν. 5, σ. 185-7.

6. Βλ. Βάσιας Τσοκόπουλος, "Τα στάδια της τοπικής συνείδησης. Ο Πειραιάς, 1835-1935", στα Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορίας Νεοελληνική Πόλη. Οθωμανικές κληρονομιές και ελληνικό κράτος, τ. Α', Αθήνα, Ε.Μ.Ν.Ε., 1985, σ. 245-249. Χαρακτηριστικά είναι εξάλλου όσα σημειώνονται στο Πειραϊκόν Λεύκωμα του 1918 (σ. 46): "Ο Πειραιεύς μέχρι τινός ήτο ένα είδος ακολούθου των Αθηνών. Ζούσε με τα περισσεύματά των, ανέπνεε ό,τι του άφηνε η πρωτεύουσα, εφαίνετο όπισθεν αυτής - δεν εφαίνετο σχεδόν καθόλου. [...] εσκέπτετο με τον εγκέφαλον εκείνης, διεσκέδαζε με τα γούστα εκείνης, την ακολουθούσε ως ανόητον μειράκιον και την εθαύμαζε μέχρι ξιπασμού [...]".

p. 293
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/294.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

διαπιστώσει με πικρία τις διαφορές στη χρηματική ενίσχυση των δύο σωματείων: "και τότε ίσως ευρεθώσι και διά τον Πειραιά ευγενείς και μεγαλόφρονες δωρηταί, όπως ευρίσκονται καθημερινώς διά τον εν Αθήναις Παρνασσόν, οίτινες θα συνδέσωσιν αρρήκτως τα ονόματα αυτών με την πνευματικήν πρόοδον του Πειραιώς ως μεγάλων αυτού ευεργετών"7.

Η οικονομική και πνευματική ελίτ του Πειραιά μετέχει σε κοινωνικές δραστηριότητες ανάλογες με εκείνες της αθηναϊκής ελίτ. Η παρουσία της στη διοίκηση των σημαντικότερων πειραϊκών σωματείων είναι ένας από τους δείκτες της σύμπλευσής της με τις νεοτερικές αστικές συμπεριφορές. Μάλιστα, όπως συμβαίνει και με τα αθηναϊκά σωματεία, τα ίδια πρόσωπα εμφανίζονται ταυτόχρονα σε διοικητικά συμβούλια διαφορετικών συλλόγων. Έτσι, δεν είναι παράδοξο που το 1910 για παράδειγμα ο γνωστός δικηγόρος Δευκαλίων Ρεδιάδης8 είναι ταυτόχρονα κοσμήτωρ του γυμναστικού τμήματος του Πειραϊκού Συνδέσμου και γενικός γραμματέας του Ομίλου Κυνηγών Πειραιώς. Την ίδια χρονιά, εξάλλου, ο συνομήλικός του, επίσης γνωστός δικηγόρος Μιχαήλ Ρινόπουλος9 είναι κοσμήτωρ του φιλολογικού τμήματος του Πειραϊκού Συνδέσμου και σύμβουλος στο Δ.Σ. του Ομίλου Ερετών10. Άλλωστε και ο Ρεδιάδης ήταν σύμβουλος στον Όμιλο Ερετών ακριβώς την προηγούμενη χρονιά. Ανάλογες συμπτώσεις με μέλη μεγάλων πειραϊκών οικογενειών διαπιστώνονται στις διοικήσεις όλων των γνωστών πειραϊκών συλλόγων. Εκείνο που διαφοροποιεί την πειραϊκή ελίτ είναι η έλξη που νιώθει προς την πρωτεύουσα, η οποία εκδηλώνεται με μια "αθηναϊκή στροφή" από την καμπή του 19ου αιώνα11. Τα ίδια ονόματα εμφανίζονται λοιπόν να μετέχουν σε δραστηριότητες σωματείων της πρωτεύουσας, σε αναζήτηση προφανώς μιας κοινωνικής αίγλης που δεν μπορούσε να τους παράσχει ο Πειραιάς. Αυτό δεν σημαίνει εντούτοις ότι η τοπική αστική τάξη δεν θα δημιουργήσει τους δικούς της ιδιαίτερους τόπους κοινωνικής διάκρισης μέσω των σπορ: ο Όμιλος Αντισφαιρίσεως Πειραιώς, που ιδρύεται το 1909, και ο Ναυτικός Όμιλος Νέου Φαλήρου, που ιδρύεται αντίστοιχα το 1903 για να καλλιεργήσει ένα κατεξοχήν

————————————

7. Πειραϊκός Σύνδεσμος, Α'. Επετηρίς 1894-1901, Πειραιάς 1901, σ. 48 και 49.

8. Ο Δ. Ρεδιάδης γεννήθηκε το 1882 στον Πειραιά. Για χρόνια διατέλεσε πρόεδρος του Πειραϊκού Συνδέσμου και μέλος της Ε.Ο.Α. τα έτη 1927-1930 και 1936-1938. Την περίοδο 1936-1939 ήταν υπουργός Εμπορικής Ναυτιλίας. Ε. Σκιαδάς, 100 χρόνια Νεώτερη Ελληνική Ολυμπιακή Ιστορία. Επιτροπή Ολυμπιακών Αγώνων 1896-1996, Αθήνα, Τα Νέα, 1996, σ. 601.

9. Συναντάται και ως Ρουνόπουλος. Γεννήθηκε το 1879 στον Πειραιά και πέθανε το 1959 στην Αθήνα. Βενιζελικός, διατέλεσε γενικός γραμματέας του υπουργείου Οικονομικών (1916-1920) και γενικός γραμματέας της Ε.Ο.Α. (1917-1920). Ιδρυτής του Λιμένος Πειραιώς (1930) και δήμαρχος της πόλης (1932). Ήταν επίσης πρόεδρος του Σ.Ε.Γ.Α.Σ. στο διάστημα 1929-1932. Βοβολίνη, Μέγα Ελληνικόν Βιογραφικόν Λεξικόν, τ. Β', σ. 302-308.

10. Βλ. Σ.Ε.Α.Γ.Σ., Ημερολόγιον... 1910, Αθήνα 1910, σ. 73-79.

11. Β. Τσοκόπουλος, ό.π., σ. 247.

p. 294
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/295.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

αστικό σπορ, την ιστιοπλοΐα, ανήκουν ακριβώς σ' αυτούς τους "τόπους" διατήρησης και προβολής της ιδιαίτερης κοινωνικής ταυτότητας.

Ο Όμιλος Ερετών αποτελούσε ένα από τα πρώιμα εντευκτήρια της πειραϊκής αστικής τάξης. Σύμφωνα με το Ημερολόγιο του Σ.Ε.Α.Γ.Σ., "αι βάσεις του Σωματείου τούτου ετέθησαν [...] υπό πεντηκοντάδος επιλέκτων μελών της Πειραϊκής κοινωνίας και τινων εξ Αθηνών, διακρινομένων εν παντί κλάδω της αληθούς αριστοκρατίας των γραμμάτων, των επιστημών, της βιομηχανίας, κλπ."12.

ΠΙΝΑΚΑΣ 1

Τα ιδρυτικά μέλη του Ομίλου Ερετών Πειραιώς (1888)

Αξελός Ν.

Βαδέν Π.

Βαλακάκης Γ.

Βασιλειάδης Κ.

Βασιλόπουλος Π.

Βάφας Λ.

Γκινάκας Γ.

Δαμαλάς Π.

Δαμιανός Κ.

Δεμερτζής Α.

Δορσαμέτ Π.

Ζαΐμης Αλέξ.

Ζέλος Γ.

Θεοφιλάς Ι.

Θων Ν.

Καλλιγάς Γ.

Καμάρας Μ.

Καμπούρογλου Ι.

Καπράνος Σ.

Κουντουριώτης Γ.

Κρίνος Γ.

Λάμπρος Δ.

Μαλαμίδης Α.

Μαντζαβίνος Α.

Μελετόπουλος Θ.

Μελετόπουλος Ι.

Μπαλάνος Ι.

Μπουντούρης Δ.

Νεγροπόντης Π.

Ομηρίδης Δ.

Οριγώνης Π.

Ουάτμπλεδ Ε.

Παρασκευαΐδης Φ.

Πίσσας Ε.

Ρετσίνας Αθ. Θ.

Ρετσίνας Γ. Θ.

Ρετσίνας Θ.

Ρότσιλδ Κ.

Ρωμανός Α.

Σερπιέρης Φ.

Σκουζές Γ.

Σκουζές Ι.

Στάης Βαλέριος

Σταμπουλόπουλος Κ.

Τζουράς Ι.

Τουρ Ρ.

Τσαμαδός Α.

Τσάτσος Δ.

Φεράλδης Λ.

Φιλάρετος Ν.

Χατζηανέστης Γ.

Πηγή: "Καταστατικόν του εν Πειραιεί Ομίλου των Ερετών", 1 Ιουλίου 1888, ΦΕΚ Α΄ 107, 27 Απριλίου 1889.

————————————

12. Σ.Ε.Α.Γ.Σ., ό.π., σ. 75.

p. 295
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/296.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Πράγματι., η έρευνα των βιογραφικών στοιχείων των 52 ιδρυτικών μελών δείχνει πως μια σημαντική μερίδα της αστικής τάξης βρισκόταν πίσω από την ίδρυση του Ομίλου Ερετών Πειραιώς. Οι ιδρυτές δεν ανήκαν αποκλειστικά στην πειραϊκή κοινωνία, αλλά ο σύλλογος έχει σαφή πειραϊκό χαρακτήρα, όχι μόνο λόγω του σπορ που καλλιεργεί και της έδρας του, αλλά και γιατί το σύνολο των δραστηριοτήτων του τον τοποθετεί στο πειραϊκό κοινωνικό περιβάλλον. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι πρώτοι πρόεδροι του Ομίλου Ερετών ήταν ο Παύλος Δαμαλάς13 και ο Θεόδωρος Ρετσίνας14, που διατέλεσαν και οι δύο δήμαρχοι του Πειραιά. Επιβεβαιώνεται απ' αυτό το γεγονός αφενός η θέση του συλλόγου στην πειραϊκή κοινωνία και αφετέρου το κοινωνικό κύρος του αξιώματος του προέδρου του Ομίλου Ερετών.

Δεν μπορούμε να περιγράψουμε με ακρίβεια την κοινωνική προέλευση όλων των μελών του Ομίλου Ερετών γιατί στο αρχείο εγγραφών δεν καταγράφονται τα αντίστοιχα επαγγέλματα. Διαθέτουμε ωστόσο επαρκή στοιχεία για να ανασυνθέσουμε την περιοδική κοινωνικότητα των τακτικών μελών και των μελών του Δ.Σ., τη διακύμανση της αθλητικής δραστηριότητας και της κοινωνικής παρουσίας του συλλόγου, το ανθρώπινο και οικονομικό του μέγεθος15.

ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΑ ΣΥΜΒΟΥΛΙΑ ΚΑΙ ΕΡΕΤΕΣ. Η "ΓΗΡΑΝΣΗ" ΤΟΥ ΟΜΙΛΟΥ

Με βάση τα βιβλία αλληλογραφίας, μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι στα χρόνια από το 1888 ως το 1922 αποστέλλονται 619 επιστολές με σημαντικές διακυμάνσεις. Συγκεκριμένα, έως το 1901, και με εξαίρεση τα χρόνια 1894-1895 που προηγούνται της τέλεσης των πρώτων Ολυμπιακών Αγώνων στην Αθήνα, ο

————————————

13. Ο Δαμαλάς, αντιπρόεδρος από το 1888 ως το 1905, υπήρξε η ψυχή του Ομίλου. Το Δ.Σ. της 30ής Σεπτεμβρίου 1888 του είχε παραχωρήσει πλήρη πληρεξουσιότητα στη διαχείριση των υποθέσεων του συλλόγου. Μετά την παραίτησή του, το 1905, ανακηρύχθηκε επίτιμος πρόεδρος του Ομίλου Ερετών.

14. Ο Θ. Ρετσίνας (1836-1930) γεννήθηκε στο Ναύπλιο και η οικογένεια του μετοίκησε στον Πειραιά ενώ ήταν ακόμα παιδί. Είναι ο ιδρυτής της γνωστής κλωστοϋφαντουργίας του Πειραιά "Αδελφοί Ρετσίνα" (1870), ενώ, εκτός από δήμαρχος του Πειραιά (1887, 1891), εκλέχτηκε και βουλευτής (1900). Επί τέσσερεις περιόδους υπήρξε και πρόεδρος της Λιμενικής Επιτροπής Πειραιώς. Πειραϊκόν Ημερολόγιον, 1900, σ. 117-119.

15. Στο αρχείο του Ομίλου, στο Λιμένα της Ζέας, διατηρούνται τα ακόλουθα βιβλία και σώματα εγγράφων που χρησιμοποίησα με την πρόθυμη παραχώρηση των μελών του Δ.Σ.: 1) Εγγραφαί Τακτικών Μελών (1888;-1994), 2) Εγγραφαί Εκτάκτων Μελών (1906-1922), 3) Πρακτικά Γ.Σ. (1888-1945), 4) Πρακτικά Δ.Σ. (1888-1933), 5) Βιβλίον Αλληλογραφίας Α', εξερχόμενα (6 Ιουλίου 1882 - 2 Δεκεμβρίου 1908), με 369 επιστολές, 6) Βιβλίον Αλληλογραφίας Β', εξερχόμενα (1909-1925), με 465 επιστολές, 7) Αλληλογραφία, εισερχόμενα (1906 κ.εξ.), 8) Βιβλίον εγγραφής ασκουμένων ερετών (1897-1900), 9) Βιβλίον καταγραφής

p. 296
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/297.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Όμιλος παρουσιάζει υποτονική δραστηριότητα, ενώ στο διάστημα 1901-1906 κάθε δραστηριότητα μοιάζει να σταματά εφόσον δεν αποστέλλεται ούτε μια επιστολή. Από τα πρακτικά των συνεδριάσεων του Δ.Σ. και της Γ.Σ. εξάλλου συνάγεται ότι το μεν Δ.Σ. δεν συνεδρίασε καθόλου από τον Μάιο 1896 έως τον Ιανουάριο 1906 ενώ η Γ.Σ. δεν συνεκλήθη για τα χρόνια 1899-1905 ούτε καν για την ετήσια σύμφωνα με το καταστατικό λογοδοσία. Το 1906 ο σύλλογος αναλαμβάνει εκ νέου δράση -ένα έγγραφο μιλάει για "αναβίωση"16 - γεγονός που συνδέεται μάλλον με τη διοργάνωση της Μεσολυμπιάδας στην Αθήνα εκείνο το χρόνο και τη γενναία επιχορήγηση ενόψει του γεγονότος προς όλα τα αθλητικά σωματεία από την Επιτροπή Ολυμπιακών Αγώνων. Ο Όμιλος Ερετών επιχορηγήθηκε τότε με 5.000 δρχ. καθώς και με 3.000 δρχ. από τον Δήμο Πειραιά. Παράλληλα, η Λιμενική Επιτροπή Πειραιώς κατασκεύασε κυματοθραύστη μπροστά από τους νεώσοικους του συλλόγου, με αποτέλεσμα την προφύλαξη των εγκαταστάσεων και των λέμβων. Έκτοτε η δραστηριότητα του Ομίλου είναι αδιάλειπτη και ακμαία, με την αναμενόμενη ύφεση στα χρόνια του πολέμου και του Διχασμού.

Η περιοδική αναστολή των δραστηριοτήτων του Ομίλου εναρμονίζεται και με τον περιορισμένο αριθμό των τακτικών μελών. Ως το 1907, τα τακτικά μέλη ήταν μόνο 52, εκείνα δηλ. που υπέγραψαν το καταστατικό του 1888 που επικυρώνει τη μεταφορά από το Φάληρο στον Πειραιά, και κατέβαλαν εφάπαξ τις συνδρομές μιας εικοσαετίας δηλ. 200 δρχ. (βλ. πίνακα 1). Κατά την πρώτη αυτή περίοδο λειτουργίας του Ομίλου εκλέγονταν συνεπώς μόνο έκτακτα μέλη. Το 1908, με τη λήξη της εικοσαετίας, τα τακτικά μέλη καλούνται να ανανεώσουν την εγγραφή τους, είτε καταβάλλοντας και πάλι εφάπαξ το ποσό των 200 δρχ. είτε πληρώνοντας 5 δρχ. για εγγραφή και 12 δρχ. ετήσια συνδρομή17. Η πράξη αυτή συνεπάγεται, σε μια πρώτη εξήγηση, τη δυνατότητα διεύρυνσης της αρχικά κλειστής ομάδας που αποτέλεσε τον Όμιλο Ερετών, εφόσον πλέον ορίζεται ετήσια συνδρομή εκτός από την υψηλή εφάπαξ εισφορά. Ωστόσο, είτε επειδή και

————————————

κτηματικής περιουσίας (1 Μαΐου 1908), 10) Φάκελος Λεμβοδρομιών 1906, 11) Πρακτικά Αγώνων (27 Αυγούστου 1906-15 Αυγούστου 1910 και 14 Ιουλίου 1912-17 Αυγούστου 1924), 12) Καταγραφή κυπέλλων και τιμητικών διακρίσεων καθώς και των Διοικητικών Μελών του Ομίλου από το 1888, 13) Φάκελοι με διάφορα έγγραφα. Υπάρχουν, εξάλλου, δύο αυτοτελή δημοσιεύματα για την ιστορία του Ομίλου: Όμιλος Ερετών 1888. 50ή Επετηρίς, [Πειραιάς] 1938 και Εκατό χρόνια σύγχρονου ελληνικού αθλητισμού. Μια ιστορική αναδρομή, Όμιλος Ερετών 1885-1985, [Πειραιάς 1985].

16. "...του παρόντος εγγράφου του προδίδοντας την αναβίωσιν του αγαπητού υμών τε και ημών Ομίλου, και την αφετηρίαν νέας αυτού ζωής και δράσεως επ' αγαθώ της Ελληνικής Νεότητας": Επιστολή αρ. 123 (31 Ιανουαρίου 1906).

17. Επιστολή αρ. 294 (9 Απριλίου 1908). Οι απλοί ερέτες, εξάλλου, σύμφωνα με τα καταστατικά του 1906 και του 1908 υποχρεώνονταν σε συνδρομή 2 δρχ. την τριμηνία. Το 1918 το ποσό αναπροσαρμόστηκε σε 1,50 δρχ. το μήνα έναντι 2 δρχ. για τα τακτικά μέλη.

p. 297
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/298.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

η ετήσια συνδρομή ήταν εξίσου υψηλή είτε για λόγους που συνδέονταν με την απήχηση της ίδιας της κωπηλασίας, το ανθρώπινο δυναμικό του σωματείου δεν αυξήθηκε σημαντικά. Το άρθρο που περιέχονταν στο καταστατικό του 1906, σύμφωνα με το οποίο μέλος του συλλόγου μπορούσε να γίνει "πας ο βουλόμενος" δεν επαναλήφθηκε σε επόμενα καταστατικά. Άλλωστε, το άρθρο αυτό δεν ίσχυε κατά γράμμα, εφόσον η εκλογή των νέων μελών στην πράξη γινόταν από το Δ.Σ. μετά από έγγραφη πρόταση δύο τουλάχιστον τακτικών μελών του Ομίλου.

ΠΙΝΑΚΑΣ 2

Τα μέλη του Ομίλου Ερετών Πειραιώς 1907-1921

  Έτος Εγγραφές Διαγραφές Παραιτήσεις  

1907

1

26

1908

16

2

1909

19

5

1910

16

17

2

1911

14

12

1912

17

2

1913

9

4

1914

5

18

2

1915

29

6

1916

6

24

1917

8

1918

10

12

2

1919

16

2

1920

3

8

1921

5

13

2

  Σύνολο 171                         159  

Από το 1907 έως το 1921, σύμφωνα με τα πρακτικά του Δ.Σ. το οποίο αποφασίζει για την εγγραφή των τακτικών μελών, εισερχόμενα και αποχωρούντα μέλη παρουσιάζονται ως ισοδύναμα σχεδόν: 171 εγγραφές έναντι 159 διαγραφών και παραιτήσεων (βλ. Πίνακα 2). Συνεπώς τα μέλη που εγγράφονται στο σωματείο ανά έτος είναι περίπου 11 και αντίστοιχος είναι και ο αριθμός των μελών που παρίστανται στις Γ.Σ.: για τα χρόνια 1908-1922 ο αριθμός των παρόντων κυμαίνεται από 9-19 εκτός από τις συνελεύσεις του Ιανουαρίου 1910 με 36 μέλη παρόντα και του Ιανουαρίου 1911 με 25. Δεδομένου μάλιστα ότι το Δ.Σ. του

p. 298
Search form
Search the book: Sport and Facets of Bourgeois Society
Search results
    Digitized books
    Page: 279
    32. Κουλούρη, Αθλητισμός

    Μεταξύ των μελών του Δ.Σ. για την εικοσαετία 1893-1912 συγκαταλέγονται και αλλά γνωστά μέλη της αθηναϊκής κοινωνίας, όπως ο βουλευτής Ιωάννης Καλαμάρης, ο δικηγόρος και δημοσιογράφος Επ. Κ. Σημαντήρας, ο καθηγητής της Ιατρικής Ι. Γεωργιάδης, τραπεζίτες όπως ο Ιωάννης Μινέττας, ο υπουργός των κυβερνήσεων Ν. Καλογερόπουλου και Δ. Γούναρη το 1921 Π. Μαυρομιχάλης, ο καθηγητής Μαθηματικών στο Πανεπιστήμιο Κυπάρισσος Στέφανος, ο επίσης βουλευτής και υπουργός Ν. Στράτος. Οι περισσότεροι ωστόσο από αυτούς φαίνεται πως ανήκαν στο Δ.Σ. του Εθνικού πριν να καταλάβουν αυτά τα αξιώματα και σε μάλλον νεαρή ηλικία. Για παράδειγμα, ο Ν. Στράτος έγινε σύμβουλος σε ηλικία 21 ετών, όταν ήταν ακόμη φοιτητής της Νομικής, ενώ ο Επ. Σημαντήρας εξελέγη στη θέση του ειδικού γραμματέα σε ηλικία μόλις 18 ετών, όντας επίσης φοιτητής της Νομικής. Αθλητές του συλλόγου ήταν εξάλλου νεαροί φοιτητές που διακρίθηκαν αργότερα στον επιστημονικό χώρο, όπως ο μετέπειτα διευθυντής του Γενικού Χημείου του Κράτους Ι. Δ. Καράς και ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Π. Παρασκευόπουλος. Ο κλασικός αθλητισμός φαίνεται πράγματι πως έβρισκε ανταπόκριση στους φοιτητές του Πανεπιστημίου, όπως αποκαλύπτεται και από τα μέλη του Πανελληνίου.

    ΤΟ ΓΥΜΝΑΣΤΙΚΟ ΕΡΓΟ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ

    Η παρουσία γυναικών στο Δ.Σ. του συλλόγου διαφοροποιεί τον Εθνικό από τα περισσότερα σύγχρονά του αθλητικά σωματεία και οπωσδήποτε από τον Πανελλήνιο. Ο Π. Σ. Σαββίδης, στο Λεύκωμά του για τους Ολυμπιακούς του 1906, σημειώνει για τον Εθνικό ότι υπήρξε "ο πρώτος εν Ελλάδι σύλλογος ο καταλέξας μεταξύ των μελών του Διοικητικού Συμβουλίου κυρίας"38. Βεβαίως, δεν πρόκειται για ενεργό και βαρύνουσα παρουσία. Εννέα είναι συνολικά -σύμφωνα με τις διαθέσιμες πληροφορίες- οι γυναίκες που στα χρόνια 1893-1912 θα εκλεγούν μέλη του Δ.Σ., όλες σε θέση συμβούλου39. Δεν είναι γνωστή με ακρίβεια η διάρκεια της παρουσίας τους στο Δ.Σ. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι, με ελάχιστες εξαιρέσεις, δεν παρίστανται στις συνεδριάσεις του Δ.Σ. Μια μόνο φορά εξάλλου, την 2 Μαρτίου 1901, το Δ.Σ. θα συνεδριάσει στο σπίτι ενός γυναικείου μέλους του, της Ιουλίας Π. Καλλιγά. Από αυτές οι έξι έχουν μάλλον σύντομη παρουσία, ένα μόνο χρόνο περίπου, ενώ οι υπόλοιπες τρεις εμφανίζουν 

    ————————————

    38. Π. Σ. Σαββίδης (επιμ.), Λεύκωμα των ... Β'... Ολυμπιακών Αγώνων 1906, Αθήνα 1907, σ. 146. Πβ. ωστόσο και τα δεδομένα του Lawn Tennis Club, εδώ, σ. 327-8.

    39. Πρόκειται για τις εξής: Ελένη Αβέρωφ, Βιργινία Η. Αγελάστου, Ιουλία Π. Καλλιγά, Αγγελική Π. Κουντουριώτου, Λεβίδου, Μαρ. Π. Μάνου, Λουίζα Ριανκούρ, Β. Ροΐδου, Ευγ. Ν. Ροΐδου. Είναι αξιοσημείωτο ότι κανένα άλλο μέλος των γνωστών αυτών αθηναϊκών οικογενειών δεν μετέχει στο Δ.Σ. του Εθνικού.