Creator/Author:Σαλίμπα, Ζιζή
 
Title:Women Workers in Greek Industry and Craft-industry (1870-1922)
 
Title of Series:Historical Archive of Greek Youth
 
Nr. within series:37
 
Place of Publication:Athens
 
Publisher:General Secretariat for Youth
 
Date of Publication:2002, 2004
 
Pagination:366
 
Nr. of vol.:1 volume
 
Language:Greek
 
Subject:Apprenticeship and Labour
 
Spatial coverage:Greece
 
Temporal coverage:1870-1922
 
Description:C'est à partir de 1870 que la présence de l'ouvrière devient sensible dans le paysage de la ville néo-hellénique, au moment où les premières usines à vapeur ouvraient leurs portes. Sa physionomie constitue l'un des symboles du développement social et économique. Pour, la Grèce, un pays jeune, situé dans la périphérie de l'Europe, avec un secteur artisanal et industriel négligeable, s'efforçant de briser les structures dominantes de son passé ottoman, le secteur secondaire constitue l'une des conditions préalables à son entrée dans un processus de développement le mettant en correspondance avec les modèles occidentaux. A peine arrivée en ville, la paysanne se transforme en ouvrière, et cette conversion s'accompagne de changements radicaux de sa condition, dans son environnement, au travail et en société: du temps agricole au temps industriel, du plein air à l'espace exigu qui lui est imparti à l'usine et à l'atelier, l'ouvrière doit commencer par s'imposer une discipline quant à son propre corps, une règle quant à sa vie quotidienne, à assimiler les contraintes dictées par le monde du travail salarié. De l'ouvrière des filatures-tissages, personnage majeur sur la scène de l'emploi, à celle des ateliers de couture, nous avons déployé la toile du travail des femmes, en pénétrant au sein du régime et des conditions de vie qui furent les leurs. Nous avons été amenés à une découverte: la pluralité des visages de l'ouvrière. Nous efforçant de retendre la trame de chacun des métiers féminins, nous avons présenté ce visage multiple tel qu'il se dessine à travers la variété des emplois ouvriers. Les femmes se concentrent dans les entreprises de plus de vingt-cinq personnes carastérisées par la mécanisation de la production et la répartition des taches mais également dans les petits ateliers artisanaux. Dans les filatures-tissages, l'industrie du tabac ou celle du papier, elles occupent pour la plupart des places de travail non qualifié. Les petites entreprises du secteur de l'habillement —ateliers de couture, de sous vêtements, ateliers de chapellerie— s'offrent à celles qui sont désireuses d'apprendre un métier leur assurant de quoi vivre de "l'aiguille". Le degré de savoir-faire dont elles disposent, leur âge, leur position et les devoirs qu'elles assument hors de la famille, leur situation financière habituellement liée à la famille-même et à leur propre niveau culturel, jouent un rôle déterminant en ce qui concerne le choix d'une profession. Le travail à domicile entre également dans le cadre de cette étude. Outre ses formes habituelles telles que la broderie, la couture en général et la fabrication de chaussures, nous avons repéré un ample réseau de travail à domicile dans la branche de la confection d'uniformes militaires, où sont employées des femmes des familles des soldats et d'officiers: ce travail leur permet de couvrir le déficit financier entraîné par l'absence des hommes, mobilisés à plusieurs reprises. De l'ouvrière non qualifiée des filatures-tissages qui a fait le choix du travail d'usine pour s'assurer immédiatement de quoi vivre, sans la moindre perte de temps, à la jeune fille en quête de chic qui apprend à coudre et à broder car elle dispose, précisément, d'une aisance financière lui permettant de suivre un apprentissage non rémunéré aux côtés d'une couturière expérimentée, et jusqu'à celle qui rapproche les quelques meubles de son intérieur pour ménager l'espace nécessaire à une machine à coudre et éxecuter du travail à façon chez elle, tout un monde se déroule, le monde du travail au féminin. Le profil de l'ouvrière est né de l'étude de chaque branche considérée séparément. Retraçons-là. Du point de vue de l'âge, le travail des enfants ne constitue pas un phénomène largement répandu: l'ouvrière entre habituellement dans le monde du travail salarié après l'âge de douze ans et y demeure le plus souvent au-delà de l'âge de quinze ans, voire jusqu'à trente ans. Le fait que nous ne disposions pas de données chiffrées permettant de comparer l'âge auquel elle se marie et le temps durant lequel elle demeure dans le secteur secondaire, ne nous empêche pas de formuler certaines remarques. En effet, il existe, de toute évidence, des ouvrières qui continuent à travailler après leur mariage: des réseaux divers de solidarité se développant en ville, par exemple les liens entre locataires d'une même maison, donnent à la mère absente la possibilité de laisser ses enfants dans la cour sous l'oeil vigilant d'une voisine. Et même quand il n'y a pas de voisine, la cohésion de la famille grecque fait qu'il y a la mère de la famille qui travaille, ou sa belle-mère, ou encore une grande soeur pour s'occuper des petits. Se créer une pecule, économiser de l'argent pour l'achat d'un logement et de divers biens —par exemple cette machine à coudre tant désirée, qui permet à l'ouvrière de se libérer de l'emploi à l'usine— constitue une autre raison rendant indispensable le séjour de l'ouvrière en usine. Par ailleurs, c'est surtout dans les usines que l'on rencontre les ouvrières les plus âgées, là où il y a des places de travail spécialisé, dans les filatures-tissages et les entrepôts de tabac par exemple. Toutefois, si l'on excepte les ateliers de confection de képis militaires, tâche qui exige une habileté technique particulière, on ne trouve pas beaucoup d'ouvrières âgées de plus de vingt ans dans les autres ateliers: entrées comme apprenties, elles les quittent dès qu'elles apprennent les rudiments du métier. La question de la rémunération présente aussi de l'intérêt. Le plus souvent, l'ouvrière grecque vit avec sa famille, obéissant aux stratégies de celle-ci et contribuant par son salaire à son revenu. Si l'on tient compte de la répartition des tâches par sexe dans le secteur secondaire, le critère général définissant le montant des rémunérations est le type de travail exécuté. Dans l'industrie, les salaires journaliers les plus bas correspondent aux usines où sont pratiquées la mécanisation de la production et la répartition des tâches. Plus celles-ci sont simples, moindre est le salaire. Ainsi est-ce dans les entreprises de fabrication de sacs et de boîtes que l'on rencontre les salaires les plus bas, tandis que les plus élevés vont aux ouvrières employées à la transformation commerciale du tabac, travail spécialisé. En ce qui concerne les petits ateliers, ce sont les ouvrières des ateliers de couture qui reçoivent les plus bas salaires, les plus hauts allant à celles des ateliers de fabrication de képis. Cependant, le montant de la rémunération dépend aussi d'impondérables: il peut être influencé par les préférences particulières manifestées par l'employeur, homme ou femme, pour certaines ouvrières, la vigeur, ou la beauté physique de personnes. A cette époque en effet, aucune mesure de règlement du travail n'a encore été prise dans ce domaine. Le niveau culturel des ouvrières est toujours en rapport avec les possibilités financières de leurs familles. Celles qui réussissent à franchir le seuil de la pauvreté et peuvent donc s'offrir le luxe de passer quelques années en apprentissage, se dirigent vers les mérits de l'aiguille. Les autres trouvent du travail dans les usines, où elles se voient rémunérées sitôt embauchées. L'esthétique de l'apparence extérieure de l'ouvrière diffère également selon les branches. Celles des ateliers de couture et de chapellerie, souvent en contact avec des femmes de la classe bourgeoise et capables de se monter une garde-robe à peu de frais, s'efforcent d'être bien habillées et de répondre à une certaine idée du chic. En revanche, l'apparence de l'ouvrière en usine reflète un régime d'indigence. Si l'on excepte quelques mobilisations de la part des ouvrières du Magasin d'Habillement de l'armée travaillant à façon et de celles du tabac qui participent avec les hommes aux grandes grèves de ce secteur, les femmes ne s'inscrivent pas plus dans les syndicats qu'elles ne s'engagent dans les partis politiques. Des organisations socialistes comme l'Association Centrale Socialiste et certaines fédérations ouvrières incorporent leurs revendications à l'ensemble des leurs. C'est à travers l'activité de bienfaisance des associations féminines que se crée l'eidolôn de l'ouvrière telle qu'elle se reflète dans le regard des "autres". Car il s'agit bien d'une idole et non de son image réelle, puisque dans les discours des dames patronesses sur l'ouvrière, ces intermédiaires ne font autre chose que projeter leur culture sur cette image et la lui imposer. Dans le but avoué de "civiliser" l'ouvrière par l'éducation, par la formation professionnelle tendant à l'éloigner de l'usine et de l'initier à des nouvelles habitudes telles que les règles d'hygiène et de propreté, ces dames patronnesses s'emploient à opérer le redressement social de l'ouvrière, à intégrer celle-ci dans le système dominant des valeurs et comportements contemporains. Pour donner une image complète du magma constitutif de la physionomie de l'ouvrière, il fallait aussi enquêter sur l'univers culturel au sein duquel elle agissait. La disposition de la "maison ouvrière", le repas préparé et consommé par la travailleuse et les siens, les lieux de récréation et modes de distraction se révèlent autant d'expressions d'une culture autonome et originale produite par l'ouvrière-même. Voilà les traits caractéristiques de la physionomie de l'ouvrière grecque. En ce qui concerne les questions posées de cette démarche nous craignons de ne pas avoir suffisamment répondu. En effet, par delà le problème de savoir si chaque chercheur réussit ou non à se dépasser, il y a également toujours celui de la "pénurie des sources". Et lorsqu'on s'intéresse aux femmes, cette pénurie se transforme en silence. Car les ouvrières ne parlent pas elles-mêmes d'elles-mêmes, n'écrivent pas sur leur passé. Car il n'existe pas d'études détaillées sur le sujet. Car les données quantitatives, les chiffres dont nous disposons, jouent parfois le rôle de verres déformants nous empêchant d'atteindre l'image de l'ouvrière. Car l'histoire "du mouvement ouvrier-syndicaliste" comporte une charge idéologique conduisant à des simplifications outrées qui gomment les traits humains du profil de l'ouvrière même. Les sources utilisées ici pour décrire la physionomie de l'ouvrière dans l'industrie et l'artisanat sont diverses, hétérogènes et éparpillées. Le plus souvent, elles résultent des "autres", des vecteurs officiels et des sujets de la classe bourgeoise qui interviennent dans son environnement humain: l'image de l'ouvrière se forme toujours par l'intermédiaire de tiers. On la repère sans cesse mêlée à d'autres formations sociales, le plus souvent en dehors du monde du travail à proprement parler, lorsqu'on essaie de montrer son image à travers la diversité des comportements et mentalités d'autres classes sociales. Si l'on prend comme critère le caractère des sources par rapport aux formations idéologiques et aux systèmes de valeurs qu'elles reflètent, on peut diviser celles-ci en deux grandes catégories: les sources "indépendantes" et les autres qui produisent un discours idéologique sur le travail des femmes. Ainsi avons-nous d'un côté les statistiques, les lois, les décrets royaux, l'archive de l'entreprise, — de l'autre, les archives des associations de bienfaisance, les Rapports du personnel de l'Inspection du Travail, les articles dans la presse et les revues qui s'expriment sur le travail féminin mais également les bulletins communiqués aux journaux par la police, qui commentent l'ouvrière à travers des événements qui sortent des limites de la quotidienneté. Le passage incessant de l'objectivité des chiffres à la subjectivité des personnes gérant le discours sur l'ouvrière et vice-versa, nous a conduit à décrire les mécanismes économiques auxquels est intégré le travail des femmes et à interpréter conduites et mentalités. On se demande quelle pourrait être la place de ce livre dans la bibliographie europeènne de la question du travail féminin, et plus particulièrement du travail et de la vie sociale de la jeune ouvrière. La réponse n'est pas facile mais on croit que cette recherche, dans la mesure du possible, s'inscrive dans le sillage de l'historiographie europeènne, française et italienne surtout, ou les aspects partiels de cette problématique ont fait depuis longtemps l'object de grandes synthèses historiques. Puisque, avec un écart de deux ou trois décennies sont apparues dans la société hellénique des phénomènes analogues avec ceux des sociétés europeènnes. On imagine que ce livre pourrait être utile à l'historien comparatiste qui cherche à étudier les effets de l'industrialisation de la périphérie europeènne et plus spécialement les retombées de l'expansion du travail féminin sur la cohésion sociale du pays concerné.
 
License:This book in every digital format (PDF, GIF, HTML) is distributed under Creative Commons Attribution - NonCommercial Licence Greece 3.0
 
The book in PDF:Download PDF 12.88 Mb
 
Visible pages: 0-19 από: 370
-20
Current page:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/0.gif&w=600&h=915

ΖΙΖΗ ΣΑΛΙΜΠA

ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΕΡΓΑΤΡΙΕΣ

ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ ΚΑΙ ΣΤΗ ΒΙΟΤΕΧΝΙΑ (1870-1922)

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑΣ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

———————————— 37 ————————————

ΚΕΝΤΡΟ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ Ε.Ι.Ε. ΑΘΗΝΑ 2002

p. 0
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/1.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 1
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/2.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 2
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/3.gif&w=600&h=915

ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΕΡΓΑΤΡΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ ΚΑΙ ΣΤΗ ΒΙΟΤΕΧΝΙΑ (1870-1922)

p. 3
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/4.gif&w=600&h=915

ΕΠΙΤΡΟΠΗ

ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

ΣΠΥΡΟΣ Ι. ΑΣΔΡΑΧΑΣ, ΓΙΑΝΝΗΣ ΓΙΑΝΝΟΥΛΟΠΟΥΛΟΣ, ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΣ Ε. ΣΚΛΑΒΕΝΙΤΗΣ

© ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ Αχαρνών 417, Τ.Θ. 1048, 111 43 Αθήνα, τηλ. 210-25 99 485 και 210-25 99 302

ISBN 960-7138-28-7

p. 4
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/5.gif&w=600&h=915

ΖΙΖΗ ΣΑΛΙΜΠA

ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΕΡΓΑΤΡΙΕΣ

ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ ΚΑΙ ΣΤΗ ΒΙΟΤΕΧΝΙΑ (1870-1922)

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑΣ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

---37 -

ΚΕΝΤΡΟ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ Ε.Ι.Ε. ΑΘΗΝΑ 2002

p. 5
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/6.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 6
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/7.gif&w=600&h=915

Στον Θόδωρο

p. 7
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/8.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 8
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/9.gif&w=600&h=915

ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ

Το πρωί απλώνονταν στην παραλία για να ρουφήξουν τον ήλιο που έλειπε από τη μακρινή πατρίδα τους· σώματα στοιβαγμένα το ένα δίπλα στο άλλο που ανέδιναν όλα ακριβώς την ίδια μυρωδιά καρύδας. Το βράδυ φορούσαν όλες το ίδιο μαύρο φουστάνι, που δεν είχε όμως καθόλου να κάνει με το κομψό «μικρό μαύρο φουστάνι». Τα βαριά σκουλαρίκια που κρέμονταν από τ' αυτιά τους, οι γυαλιστερές πέρλες και οι χρυσές αλυσίδες εξαφάνιζαν κάθε ίχνος κομψότητας από την εμφάνισή τους. Θυμάμαι και τον ήχο που έβγαινε από τις κάτασπρες, πάντα καλογυαλισμένες γόβες τους με το φαγωμένο τακούνι-στιλέτο" ήταν βαρύς και ρυθμικός καθώς έβγαιναν πάντα ομάδες-ομάδες. Ήταν στα τέλη της δεκαετίας του '80, που τα κορίτσια των εργοστασίων του Λίβερπουλ και του Μάντσεστερ έρχονταν με τις βραδινές πτήσεις charter στο αεροδρόμιο της Ρόδου και μετά προωθούνταν προς τη Λίνδο για ολιγοήμερες διακοπές.

Η εικόνα αυτή επανερχόταν συχνά-πυκνά στη μνήμη μου. Μια μνήμη χωρίς καμιά ιδιαίτερη απεικόνιση για τις αντίστοιχες γυναίκες-εργάτριες του τόπου μου, παρεκτός για κάποιες μεσόκοπες, κουρασμένες γυναίκες που εμφανίζονταν στις διαδηλώσεις και μερικές πωλήτριες, πρώην εργάτριες, που συναντούσα στο πρατήριο του εργοστασίου, όταν πήγαινα στις αρχές του '70 για να αγοράσω φθηνά πλεκτά στη Ν. Ιωνία.

Κι όμως, προέρχομαι από μια γενιά που πέρασε από κόμματα και συνδικάτα, με ατέλειωτες ώρες συζητήσεων για την εργατική τάξη και το «δίκαιο του εργάτη». Κι όμως, εκτός από μια ιστορία των «ταξικών και συνδικαλιστικών αγώνων», όπου ως δρώντα υποκείμενα έμπαιναν και οι «συντρόφισσες», δεν διέθετα κανένα συγκεκριμένο σημείο αναφοράς για την εικόνα της εργάτριας στον καθημερινό χρόνο και χώρο μέσα στον ανθρώπινο περίγυρο. Έτσι αποφάσισα να ασχοληθώ με το παρελθόν της, να αναζητήσω τα ίχνη της και να αποπειραθώ να βάλω σε τάξη όλα αυτά τα σκορπισμένα δώθε και κείθε θραύσματα της μνήμης.

Η εργασία αυτή έχει ως αντικείμενο την ιχνογράφηση της φυσιογνωμίας της ελληνίδας εργάτριας από την εμφάνισή της στον κόσμο της μισθωτής εργασίας ως τη Μικρασιατική Καταστροφή και την άφιξη των προσφύγων στην

p. 9
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/10.gif&w=600&h=915

Ελλάδα το 1922, χρονολογία κατά την οποία αλλάζει το κοινωνικό σκηνικό στις ελληνικές πόλεις.

Όταν αρχίζουν τα πρώτα φουγάρα των εργοστασίων να ξεφυτρώνουν έναένα σαν τα μανιτάρια στον Πειραιά και η Αθήνα να αποκτά σιγά-σιγά τα χαρακτηριστικά ευρωπαϊκής μεγαλούπολης, τότε εμφανίζονται επί της οθόνης του ιστορικού γίγνεσθαι οι πρώτες εργάτριες. Είμαστε στα 1870. Μέσα από το καλειδοσκόπιο του ανθρώπινου συρφετού της ελληνικής πόλης οι εργάτριες αρχίζουν να ξεχωρίζουν, βγαίνοντας από το σταθμό του τρένου στον Πειραιά, αγοράζοντας κλωστές από τα εμπορικά μαγαζιά της Αθήνας ή βαδίζοντας με γοργό βήμα για να φθάσουν εγκαίρως στα εργοστάσια που βρίσκονται στις παρυφές της Ερμούπολης.

Ποιες ήταν αυτές οι νεοφερμένες γυναίκες; Από πού προέρχονταν; Πώς εντάσσονταν στον κόσμο του καθημερινού μόχθου; Πώς αξιοποιούσαν τον καθημερινό χρόνο τους; Ποιες ήταν οι συλλογικές αναπαραστάσεις των άλλων γι' αυτές;

Αυτά και άλλα ερωτήματα τίθενται σ' αυτήν εδώ τη μελέτη. Θα πρέπει, ωστόσο, να εκφράσω τους φόβους μου ότι ο αναγνώστης πιθανόν να μην βρίσκει πάντα επαρκείς απαντήσεις. Εκτός από τις υπερβάσεις ή τις μη υπερβάσεις των δυνατοτήτων που διαθέτει ο κάθε ερευνητής, ελλοχεύει πάντα η «ένδεια των πηγών». Και όταν εστιάζουμε τον φακό μας στις γυναίκες, η ένδεια μεταμορφώνεται σε σιωπή. Οι γυναίκες-εργάτριες δεν μιλούν οι ίδιες για τον εαυτό τους, δεν γράφουν για το παρελθόν τους. Δεν διαθέτουμε αναλυτικές μελέτες. Τα ποσοτικά στοιχεία λειτουργούν κάποιες φορές σαν παραμορφωτικοί φακοί και μας εμποδίζουν να ψηλαφίσουμε την εικόνα της εργάτριας. Υπάρχει ακόμα μια ιδεολογική φόρτιση στην ιστορία του εργατικού-συνδικαλιστικού κινήματος που οδηγεί σε υπεραπλουστεύσεις, εξαλείφοντας τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά του προφίλ της ίδιας της εργάτριας.

Οι πηγές που χρησιμοποιήθηκαν ως βασικό υλικό για να απεικονίσουμε τη φυσιογνωμία της εργάτριας στη βιομηχανία και τη βιοτεχνία ήταν ποικίλες, ετερογενείς και διάσπαρτες. Τις περισσότερες φορές πρόκειται για δημιουργήματα των «άλλων», των κρατικών φορέων και των υποκειμένων της αστικής τάξης που εμπλέκονταν στο ανθρώπινο περιβάλλον της. Η εικόνα της εργάτριας σχηματίζεται τις περισσότερες φορές με τη διαμεσολάβηση τρίτων. Ο φακός την εντοπίζει διαρκώς να διαπλέκεται με άλλα κοινωνικά μορφώματα και σε αυτήν εστιάζει τις περισσότερες φορές έξω από τον αυτόν καθ' αυτόν εργατικό κόσμο, προκειμένου να καταδείξει το είδωλο της μέσα από τις διαφορετικότητες των συμπεριφορών και των νοοτροπιών άλλων κοινωνικών ομάδων. Με κριτήριο την αποστασιοποίηση των πηγών από ιδεολογικά σχήματα και συστήματα αξιών, μπορούμε να χωρίσουμε τις πηγές σε δύο μεγάλες κατηγορίες, στις αποστασιοποιημένες και σ' αυτές που διαχειρίζονται τον λόγο

p. 10
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/11.gif&w=600&h=915

περί της γυναικείας εργασίας. Έτσι, από τη μια πλευρά έχουμε τις απογραφές, τις στατιστικές, τους νόμους και τα βασιλικά διατάγματα, ενώ από την άλλη έχουμε τα καταστατικά και τις λογοδοσίες των φιλανθρωπικών συλλόγων που ασχολούνται με την εργάτρια, τις εκθέσεις του προσωπικού Επιθεωρήσεως Εργασίας «επί της εφαρμογής των εργατικών νόμων», τα άρθρα στον τύπο και τα περιοδικά που σχολιάζουν τη γυναικεία εργασία, αλλά και τα αστυνομικά δελτία των εφημερίδων που αναφέρονται στην ίδια την εργάτρια μέσα από γεγονότα που ξεπερνούν τα όρια της καθημερινότητας.

Τα γραπτά ίχνη τα οποία αφήνουν οι εργάτριες στα αρχεία, συνιστούν την πολυτιμότερη και βασικότερη πηγή προκειμένου να μελετηθεί και να αναδειχθεί η φυσιογνωμία τους. Τα αρχεία αυτά, όμως, έχουν τη δική τους λογική και οι πληροφορίες που δίνουν δύσκολα μπορούν να καταχωρηθούν στη μία ή την άλλη κατηγορία. Σε αυτό το σημείο πρέπει να επισημάνω ότι κατά την περίοδο της έρευνας το αρχείο της κλωστοϋφαντουργίας των Αφών Ρετσίνα, το οποίο σώζεται στο Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, ήταν αταξινόμητο και μη προσβάσιμο, γι' αυτό και δεν μελετήθηκε.

Το διαρκές πέρασμα από την αντικειμενικότητα των αριθμών στην υποκειμενικότητα που παράγουν τα πρόσωπα-διαχειριστές του λόγου περί της εργάτριας και αντίστροφα, με οδήγησε στην περιγραφή των οικονομικών μηχανισμών στους οποίους εντάσσεται η γυναικεία εργασία και στην ερμηνεία νοοτροπιών και συμπεριφορών.

Το εγχείρημά μου στηρίζεται στην παρακάτω υπόθεση: Η εργάτρια, μια νέα συλλογική φυσιογνωμία, συγκροτείται μέσα από τις διαδικασίες μετάβασης από τον αγροτικό κόσμο, τον αγροτικό χρόνο, το αγροτικό σύστημα παραγωγής στον κόσμο της μισθωτής εργασίας. Η φυσιογνωμία της εργάτριας εντάσσεται μέσα σ' ένα σύστημα αξιών, δημιούργημα των κυρίαρχων κοινωνικών ομάδων. Υπακούει σε ρόλους και υποτάσσεται στα στερεότυπα μιας κοινωνίας με ηθικολογικά πρότυπα. Οι συλλογικές αναπαραστάσεις δημιουργούν τη συνθετότητα του ειδώλου της εργάτριας από διαφορετικές οπτικές γωνίες: επαγγελματική ιδιότητα, οικογενειακή κατάσταση, εξωτερική εμφάνιση, βαθμός εκπολιτισμού.

Στο πρώτο κεφάλαιο θα περιγραφούν οι διαδικασίες σχηματισμού του γυναικείου εργατικού δυναμικού στη νεοελληνική πόλη. Με τη βοήθεια ποσοτικών στοιχείων θα δείξω την έκταση που είχε λάβει το φαινόμενο της γυναικείας εργασίας κατά την περίοδο στην οποία αναφέρεται η μελέτη μου.

Στο δεύτερο κεφάλαιο της μελέτης η προσοχή θα εστιασθεί στους χώρους εργασίας και στο εργασιακό καθεστώς της εργάτριας για τον κάθε βιομηχανικό-βιοτεχνικό κλάδο ξεχωριστά.

Το τρίτο κεφάλαιο αφορά στο «(βλέμμα των άλλων» για την εργάτρια. Μέσα από τα άρθρα των εφημερίδων και των περιοδικών, μέσα από το φιλαν

p. 11
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/12.gif&w=600&h=915

φιλανθρωπικό λόγο και τη φιλανθρωπική δραστηριότητα που αναπτύσσουν τα γυναικεία σωματεία θα δούμε τις συλλογικές αναπαραστάσεις των άλλων γι' αυτήν.

Στο τέταρτο κεφάλαιο εξετάζεται το πλαίσιο λειτουργίας και η οργανωτική δομή των χειροτεχνικών εργαστηρίων τα οποία ιδρύουν γυναικείοι σύλλογοι με στόχο την εξειδίκευση των απόρων γυναικών στις γυναικείες τέχνες για την άρση του επαγγελματικού αδιεξόδου που δημιουργεί η έλλειψη τεχνικής εκπαίδευσης.

Στο πέμπτο κεφάλαιο εξετάζονται τα φιλανθρωπικά σχήματα τα οποία επικεντρώνουν τη δραστηριότητά τους στην καταπολέμηση της αμάθειας των «γυναικών και κορασιών του λαού» με την ίδρυση των Κυριακών Σχολείων. Μέσα από τα Κυριακά Σχολεία αναπτύσσεται για τις γυναίκες μια ολόκληρη διαδικασία μετασχηματισμού της μόρφωσης σε επαγγελματική κατάρτιση, αφού με την πάροδο του χρόνου τα ιδρύματα αυτά από σχολεία μετατρέπονται σιγάσιγά σε σχολές εκμάθησης επαγγελμάτων, προκειμένου να διευρυνθεί ο επαγγελματικός ορίζοντας των γυναικών.

Στο έκτο κεφάλαιο θα παρουσιασθούν οι συνθήκες ζωής της εργάτριας. Θα εισέλθουμε στον ιδιωτικό της βίο προκειμένου να ολοκληρώσουμε τη συγκρότηση της φυσιογνωμίας της.

Το παράρτημα απαρτίζεται καταρχάς από πίνακες οι οποίοι συντελούν στην αποτύπωση της γυναικείας εργασίας με την παροχή ποσοτικών στοιχείων. Ακολουθούν οι πίνακες που αφορούν τα φιλανθρωπικά σχήματα, διαφωτίζουν τον τρόπο λειτουργίας τους με πολύτιμες πληροφορίες για τα έσοδα και έξοδα που αυτά πραγματοποιούν. Το παράρτημα περιέχει ακόμη κατάλογο των μελών του Συλλόγου Γυναικών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως. Στον πίνακα αυτό καταγράφονται, επίσης, πληροφορίες για την καταγωγή των γυναικώνμελών του.

Η εργασία αυτή, με ορισμένες αλλαγές που έγιναν, αποτελεί τη διδακτορική διατριβή μου, την οποία υποστήριξα τον Φεβρουάριο του 1999. Θα ήθελα να ευχαριστήσω εκείνους που μου συμπαραστάθηκαν στη μακρόχρονη αυτή περιπέτεια. Ευχαριστώ τον καθηγητή μου Σπύρο Ασδραχά που δέχτηκε να τη διευθύνει και με παρότρυνε να την ολοκληρώσω. Τον Τριαντάφυλλο Σκλαβενίτη για το χρόνο που μου αφιέρωσε, ακούγοντας και προσπαθώντας να δώσει λύσεις στα ερωτήματά μου, άλλοτε συζητώντας και άλλοτε εντοπίζοντας πολύτιμο υλικό για τη μελέτη μου. Τον καθηγητή Χρήστο Λούκο που δεν δίστασε κι αυτός με τη σειρά του να θέσει στη διάθεση μου δυσπρόσιτα αρχειακά έγγραφα και έντυπα. Τον καθηγητή Μιχάλη Κοπιδάκη για τον ευρηματικό τρόπο προσέγγισης της ελληνικής βιομηχανικής παραγωγής μέσα από τη νεότερη ελληνική λογοτεχνία. Τα μέλη της Επιτροπής του Ιστορικού Αρχείου Ελληνικής Νεολαίας που δέχθηκαν να συμπεριλάβουν τη μελέτη αυτή στη σειρά των ερευνών και εκδόσεων του ΙΑΕΝ. Το Μάνο Χαριτάτο και τους συνεργάτες τού

p. 12
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/13.gif&w=600&h=915

ΕΛΙΑ που πάντα είναι πρόθυμοι, ακόμη και εκτός ωραρίου, να προσφέρουν αρχειακό υλικό στο οποίο στηρίχθηκε ένα μεγάλο μέρος της εργασίας μου. Τον Χρίστο Μανουσαρίδη για τις τυπογραφικές του υποδείξεις. Τον Γιώργο Κέη για τη συμβολή του στην εύρεση βιογραφικών στοιχείων για τις γυναίκες που συμμετείχαν στα φιλανθρωπικά σχήματα. Ευχαριστώ θερμά την Ελένη Μολφέση, το Μανώλη Βουρλιώτη, τη Λία Παπαδάκη και την Έλλη Κραββαρίτη που γνώρισαν από κοντά, άκουσαν και συμμετείχαν σ' αυτό το εγχείρημα και ακόμα τη Μαρία Μαυροειδή για την ευσυνείδητη επιμέλεια του βιβλίου αυτού.

Ζητώ εκ των υστέρων συγγνώμη από την οικογένειά μου, τον Θόδωρο, την Αλεξάνδρα και τη Μελισσάνθη, για το χρόνο που τους στέρησα- τους ευχαριστώ από καρδιάς που δέχθηκαν να είναι συνταξιδιώτες μου στη δύσκολη αυτή διαδρομή.

p. 13
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/14.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 14
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/15.gif&w=600&h=915

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ

Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΟΥ ΓΥΝΑΙΚΕΙΟΥ ΕΡΓΑΤΙΚΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΟΛΗ (1870-1922)

p. 15
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/16.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 16
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/17.gif&w=600&h=915

Η είσοδος των γυναικών ως δρώντων υποκειμένων στον οικονομικό χώρο όπου κυριαρχεί η μισθωτή εργασία, ταυτίζεται με την εντατικοποίηση της μετανάστευσης προς την πόλη. Για να μελετήσουμε τη διαμόρφωση του επαγγέλματος της εργάτριας επιβάλλεται να ανατρέξουμε στους μηχανισμούς που συγκροτούν τη γυναικεία εργατική δύναμη στην ελληνική πόλη. Με δεδομένες τις ελλείψεις και τα προβλήματα αξιοπιστίας και ανομοιογένειας που παρουσιάζουν οι διαθέσιμες στατιστικές, θα επιχειρήσω να απαντήσω στα ακόλουθα ερωτήματα: πώς διαμορφώνεται αυτή η τάση εισροής των γυναικών στην πόλη, ποιος είναι ο τόπος προέλευσης και με ποια κριτήρια επιλέγουν οι γυναίκες αυτές το επάγγελμα της εργάτριας.

Επιπλέον, η απόδοση με ποσοτικά στοιχεία της εξέλιξης του γυναικείου εργατικού πληθυσμού θα μας βοηθήσει να κατανοήσουμε τις διαστάσεις που είχε λάβει το φαινόμενο της γυναικείας μισθωτής εργασίας στην ελληνική κοινωνία την εποχή της μελέτης μας.

1. Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΟΛΕΩΝ

Ο υπερδιπλασιασμός της εδαφικής έκτασης της Ελλάδας που συντελείται ανάμεσα στις δύο ακραίες χρονολογίες του πεδίου παρατήρησης (1870-1922), έχει ως αποτέλεσμα την αύξηση του πληθυσμού της χώρας από 1.457.894 κατοίκους (754.176 άνδρες και 703.718 γυναίκες) σε 5.021.790 (2.497.870 άνδρες και 2.523.920 γυναίκες). Στα στοιχεία αυτά δεν συμπεριλαμβάνεται ο αριθμός των προσφύγων της Μικράς Ασίας. Ταυτοχρόνως σημειώνεται και αύξηση του αστικού πληθυσμού της χώρας. Ο αστικός πληθυσμός, από 14% επί του συνολικού πληθυσμού που ήταν το 1879, φθάνει το 27 % το 1920.1 Το φαινόμενο

1. Στον αστικό πληθυσμό περιλαμβάνονται οι οικισμοί με πληθυσμό άνω των 5.001 κατοίκων, βλ. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Γενική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Στατιστικά αποτελέσματα της απογραφής τον πληθυσμού της Ελλάδος της 15-16 Μαΐου 1928, τ. II, Αθήναι 1932 και Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, Εξάρτηση και αναπαραγωγή. Ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα (1830-1922), Αθήνα 1992, σ. 165.

p. 17
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/18.gif&w=600&h=915

αυτό παίρνει ιδιαίτερες διαστάσεις στο πολεοδομικό συγκρότημα της Αθήνας και του Πειραιά. Από 60.000 κατοίκους που έχει το συγκρότημα το 1870, οι οποίοι αποτελούν το 4% επί του συνολικού πληθυσμού, φθάνει τους 453.000 το 1920, δηλαδή το 8,19 % επί του συνολικού πληθυσμού.

Κατά το ίδιο διάστημα αυξάνεται ο πληθυσμός των πόλεων που χαρακτηρίζονται ως θαλάσσιοι κόμβοι εξαγωγής αγροτικών προϊόντων της ενδοχώρας. Η Πάτρα που εξάγει σταφίδα, από 16.000 κατοίκους (1 % επί του εθνικού πληθυσμού) το 1870, φθάνει τους 30.000 (1,03%) το 1920. Τις ίδιες χρονιές αντίστοιχα, η Καλαμάτα που εξάγει σταφίδα, λάδι και σύκα, από 11.000 κατοίκους (0,4% επί του εθνικού πληθυσμού), φθάνει τους 20.000 (0,4%). Ο Βόλος που εξάγει δημητριακά και καπνό, από 11.000 (0,4% επί του συνολικού πληθυσμού) το 1889 (μετά την προσάρτηση της Θεσσαλίας στην Ελλάδα), το 1920 φθάνει τους 30.000 κατοίκους (0,6%). Παρά το γεγονός ότι ο πληθυσμός των πόλεων αυτών αυξάνεται σε απόλυτους αριθμούς, παρατηρούμε ότι σε ποσοστό επί του συνολικού πληθυσμού παραμένει στάσιμος, με εξαίρεση το Βόλο. Οι μεταποιητικές μονάδες του Βόλου —κλωστήρια, αλευρόμυλοι, καπναποθήκες, καπνεργοστάσια— αποτελούν πόλο έλξης για τους κατοίκους της θεσσαλικής ενδοχώρας.

Στην Ερμούπολη της Σύρου, κέντρο διαμετακομιστικού εμπορίου, η οποία αποτέλεσε στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα το κυριότερο αστικό κέντρο μετά την Αθήνα,2 παρατηρείται το φαινόμενο της συρρίκνωσης του πληθυσμού από 21.000 κατοίκους (1,4% επί του συνολικού πληθυσμού) το 1870, σε 19.000 (0,4%) το 1920. Οι κυριότερες αιτίες της παρακμής της είναι ο εκτοπισμός της ιστιοφόρου ναυτιλίας από την ατμοκίνητη, η διακοπή των εμπορικών συναλλαγών με τη Μαύρη Θάλασσα και τη Μ. Ασία, η διάνοιξη της Διώρυγας της Κορίνθου το 1893 και η ανάπτυξη της Αθήνας και του Πειραιά.3

Τα στοιχεία μας δίνουν την εικόνα συγκέντρωσης του πληθυσμού στις πόλεις: η διαδικασία αυτή συντελείται με ιδιαίτερη ταχύτητα στο συγκρότημα της πρωτεύουσας, ενώ τα υπόλοιπα εμπορικά-μεταποιητικά κέντρα εξελίσσονται

2. Για την ανάπτυξη της Ερμούπολης βλ. Χριστίνα Αγριαντώνη - Αγγελική Φενερλή, Ερμούπολη - Σύρος. Ιστορικό οδοιπορικό, Ερμούπολη - Αθήνα 1999.

3. Για την εμπορική και βιομηχανική δραστηριότητα που αναπτύχθηκε στην Ερμούπολη βλ. Τιμολέων Αμπελάς, Ιστορία της νήσου Σύρου από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι των καθ' ημάς, Ερμούπολη 1874 (ανατύπωση Χρ. Α. Καλημέρης, Ερμούπολη 1998)" Emile Y. Kolodny, «Ερμούπολις - Σύρος. Γέννησις και εξέλιξις μιας ελληνικής νησιωτικής πόλεως», Επετηρίς Εταιρείας Κυκλαδικών Μελετών, τ. Η' (1969-1970), σ. 249-286" Χριστίνα Αγριαντώνη, Οι απαρχές της εκβιομηχάνισης στην Ελλάδα τον 19ο αιώνα, Αθήνα 1986, σ. 84-98· Βασίλης Καρδάσης, Σύρος. Σταυροδρόμι της ανατολικής Μεσογείου (1832-1857), Αθήνα 1987" Χρήστος Λούκος, «Μια ελληνική πόλη σε παρακμή: η Ερμούπολη το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα», Νεοελληνική πάλη. Οθωμανικές κληρονομιές και Ελληνικό Κράτος, τ. Β', Αθήνα 1985, σ. 591-601.

p. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/19.gif&w=600&h=915

με μεγάλη βραδύτητα ή περνάνε στη διαδικασία της πληθυσμιακής μείωσης.

Ας περάσουμε τώρα στην εξέλιξη του ενεργού πληθυσμού, προκειμένου να ανιχνεύσουμε τη συμμετοχή των γυναικών στο σχηματισμό του εργατικού δυναμικού στις πόλεις.

2. Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΕΝΕΡΓΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ

Πριν προχωρήσουμε στην παράθεση των ποσοτικών στοιχείων για την εξέλιξη του ενεργού πληθυσμού, οι παρακάτω διευκρινίσεις θεωρούνται αναγκαίες.

Καταρχάς οι επίσημες απογραφές του ενεργού πληθυσμού περιλαμβάνουν άτομα ηλικίας 10 ετών και άνω. Μέχρι το 1907 οι απογραφές δεν απεικονίζουν τη διάρθρωση του ενεργού πληθυσμού κατά φύλο. Η καταγραφή του ενεργού πληθυσμού κατά επαγγέλματα διέφερε από απογραφή σε απογραφή τόσο ως προς την επαγγελματική κατηγορία που υπαγόταν το καθένα από αυτά όσο και ως προς το αντικείμενο του επαγγέλματος, το οποίο δεν καθορίζεται σαφώς και με τον ίδιο τρόπο σε όλες τις απογραφές.

Ο παρακάτω πίνακας θα μας βοηθήσει να σχολιάσουμε την εξέλιξη του γυναικείου ενεργού πληθυσμού από το 1907 έως το 1920.

ΠΙΝΑΚΑΣ 1

Διαχρονική εξέλιξη του οικονομικά ενεργού πληθυσμού κατά φύλο (1907,1920)

Φύλο

Ολικός πληθυσμός

Ενεργός πληθυσμός

Ποσοστό %

Έτος 1907

Άνδρες

1.324.942

678.718

92,25

Γυναίκες

1.307.010

57.052

7,75

Σύνολο

2.631.952

735.770

100,00

Έτος 1920*

Άνδρες

2.497.870

1.391.104

86,40

Γυναίκες

2.523.920

219.188

13,60

Σύνολο

5.021.790**

1.610.286

100,00

* Το 1920 έχουν ήδη προσαρτηθεί η Μακεδονία, η Θράκη, η Ήπειρος, η Κρήτη, τα νησιά

του ΒΑ. Αιγαίου με την Ίμβρο και την Τένεδο. ** Μεταγενέστεροι υπολογισμοί: Άνδρες 2.495.316+Γυναέκες 2.521.573 = 5.016.889.

* Το 1920 έχουν ήδη προσαρτηθεί η Μακεδονία, η Θράκη, η Ήπειρος, η Κρήτη, τα νησιά

του ΒΑ. Αιγαίου με την Ίμβρο και την Τένεδο. ** Μεταγενέστεροι υπολογισμοί: Άνδρες 2.495.316+Γυναέκες 2.521.573 = 5.016.889.

Πηγή: Ε. Μακρής, Ο οικονομικά ενεργός πληθυσμός και η απασχόλησις αυτού, Στατιστικαί μελέται 1821-1971, Αθήνα 1972, σ. 208.

Σύμφωνα με τα αποτελέσματα των απογραφών έχουμε αύξηση του συνολικού πληθυσμού από το 1907 ως το 1920 κατά 91 % και αύξηση του ενεργού

p. 19
Search form
Search the book: Women Workers in Greek Industry and Craft-industry (1870-1922)
Search results
    Digitized books
    Page: 0
    

    ΖΙΖΗ ΣΑΛΙΜΠA

    ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΕΡΓΑΤΡΙΕΣ

    ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ ΚΑΙ ΣΤΗ ΒΙΟΤΕΧΝΙΑ (1870-1922)

    ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑΣ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

    ———————————— 37 ————————————

    ΚΕΝΤΡΟ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ Ε.Ι.Ε. ΑΘΗΝΑ 2002