Creator/Author:Σαλίμπα, Ζιζή
 
Title:Women Workers in Greek Industry and Craft-industry (1870-1922)
 
Title of Series:Historical Archive of Greek Youth
 
Nr. within series:37
 
Place of Publication:Athens
 
Publisher:General Secretariat for Youth
 
Date of Publication:2002, 2004
 
Pagination:366
 
Nr. of vol.:1 volume
 
Language:Greek
 
Subject:Apprenticeship and Labour
 
Spatial coverage:Greece
 
Temporal coverage:1870-1922
 
Description:C'est à partir de 1870 que la présence de l'ouvrière devient sensible dans le paysage de la ville néo-hellénique, au moment où les premières usines à vapeur ouvraient leurs portes. Sa physionomie constitue l'un des symboles du développement social et économique. Pour, la Grèce, un pays jeune, situé dans la périphérie de l'Europe, avec un secteur artisanal et industriel négligeable, s'efforçant de briser les structures dominantes de son passé ottoman, le secteur secondaire constitue l'une des conditions préalables à son entrée dans un processus de développement le mettant en correspondance avec les modèles occidentaux. A peine arrivée en ville, la paysanne se transforme en ouvrière, et cette conversion s'accompagne de changements radicaux de sa condition, dans son environnement, au travail et en société: du temps agricole au temps industriel, du plein air à l'espace exigu qui lui est imparti à l'usine et à l'atelier, l'ouvrière doit commencer par s'imposer une discipline quant à son propre corps, une règle quant à sa vie quotidienne, à assimiler les contraintes dictées par le monde du travail salarié. De l'ouvrière des filatures-tissages, personnage majeur sur la scène de l'emploi, à celle des ateliers de couture, nous avons déployé la toile du travail des femmes, en pénétrant au sein du régime et des conditions de vie qui furent les leurs. Nous avons été amenés à une découverte: la pluralité des visages de l'ouvrière. Nous efforçant de retendre la trame de chacun des métiers féminins, nous avons présenté ce visage multiple tel qu'il se dessine à travers la variété des emplois ouvriers. Les femmes se concentrent dans les entreprises de plus de vingt-cinq personnes carastérisées par la mécanisation de la production et la répartition des taches mais également dans les petits ateliers artisanaux. Dans les filatures-tissages, l'industrie du tabac ou celle du papier, elles occupent pour la plupart des places de travail non qualifié. Les petites entreprises du secteur de l'habillement —ateliers de couture, de sous vêtements, ateliers de chapellerie— s'offrent à celles qui sont désireuses d'apprendre un métier leur assurant de quoi vivre de "l'aiguille". Le degré de savoir-faire dont elles disposent, leur âge, leur position et les devoirs qu'elles assument hors de la famille, leur situation financière habituellement liée à la famille-même et à leur propre niveau culturel, jouent un rôle déterminant en ce qui concerne le choix d'une profession. Le travail à domicile entre également dans le cadre de cette étude. Outre ses formes habituelles telles que la broderie, la couture en général et la fabrication de chaussures, nous avons repéré un ample réseau de travail à domicile dans la branche de la confection d'uniformes militaires, où sont employées des femmes des familles des soldats et d'officiers: ce travail leur permet de couvrir le déficit financier entraîné par l'absence des hommes, mobilisés à plusieurs reprises. De l'ouvrière non qualifiée des filatures-tissages qui a fait le choix du travail d'usine pour s'assurer immédiatement de quoi vivre, sans la moindre perte de temps, à la jeune fille en quête de chic qui apprend à coudre et à broder car elle dispose, précisément, d'une aisance financière lui permettant de suivre un apprentissage non rémunéré aux côtés d'une couturière expérimentée, et jusqu'à celle qui rapproche les quelques meubles de son intérieur pour ménager l'espace nécessaire à une machine à coudre et éxecuter du travail à façon chez elle, tout un monde se déroule, le monde du travail au féminin. Le profil de l'ouvrière est né de l'étude de chaque branche considérée séparément. Retraçons-là. Du point de vue de l'âge, le travail des enfants ne constitue pas un phénomène largement répandu: l'ouvrière entre habituellement dans le monde du travail salarié après l'âge de douze ans et y demeure le plus souvent au-delà de l'âge de quinze ans, voire jusqu'à trente ans. Le fait que nous ne disposions pas de données chiffrées permettant de comparer l'âge auquel elle se marie et le temps durant lequel elle demeure dans le secteur secondaire, ne nous empêche pas de formuler certaines remarques. En effet, il existe, de toute évidence, des ouvrières qui continuent à travailler après leur mariage: des réseaux divers de solidarité se développant en ville, par exemple les liens entre locataires d'une même maison, donnent à la mère absente la possibilité de laisser ses enfants dans la cour sous l'oeil vigilant d'une voisine. Et même quand il n'y a pas de voisine, la cohésion de la famille grecque fait qu'il y a la mère de la famille qui travaille, ou sa belle-mère, ou encore une grande soeur pour s'occuper des petits. Se créer une pecule, économiser de l'argent pour l'achat d'un logement et de divers biens —par exemple cette machine à coudre tant désirée, qui permet à l'ouvrière de se libérer de l'emploi à l'usine— constitue une autre raison rendant indispensable le séjour de l'ouvrière en usine. Par ailleurs, c'est surtout dans les usines que l'on rencontre les ouvrières les plus âgées, là où il y a des places de travail spécialisé, dans les filatures-tissages et les entrepôts de tabac par exemple. Toutefois, si l'on excepte les ateliers de confection de képis militaires, tâche qui exige une habileté technique particulière, on ne trouve pas beaucoup d'ouvrières âgées de plus de vingt ans dans les autres ateliers: entrées comme apprenties, elles les quittent dès qu'elles apprennent les rudiments du métier. La question de la rémunération présente aussi de l'intérêt. Le plus souvent, l'ouvrière grecque vit avec sa famille, obéissant aux stratégies de celle-ci et contribuant par son salaire à son revenu. Si l'on tient compte de la répartition des tâches par sexe dans le secteur secondaire, le critère général définissant le montant des rémunérations est le type de travail exécuté. Dans l'industrie, les salaires journaliers les plus bas correspondent aux usines où sont pratiquées la mécanisation de la production et la répartition des tâches. Plus celles-ci sont simples, moindre est le salaire. Ainsi est-ce dans les entreprises de fabrication de sacs et de boîtes que l'on rencontre les salaires les plus bas, tandis que les plus élevés vont aux ouvrières employées à la transformation commerciale du tabac, travail spécialisé. En ce qui concerne les petits ateliers, ce sont les ouvrières des ateliers de couture qui reçoivent les plus bas salaires, les plus hauts allant à celles des ateliers de fabrication de képis. Cependant, le montant de la rémunération dépend aussi d'impondérables: il peut être influencé par les préférences particulières manifestées par l'employeur, homme ou femme, pour certaines ouvrières, la vigeur, ou la beauté physique de personnes. A cette époque en effet, aucune mesure de règlement du travail n'a encore été prise dans ce domaine. Le niveau culturel des ouvrières est toujours en rapport avec les possibilités financières de leurs familles. Celles qui réussissent à franchir le seuil de la pauvreté et peuvent donc s'offrir le luxe de passer quelques années en apprentissage, se dirigent vers les mérits de l'aiguille. Les autres trouvent du travail dans les usines, où elles se voient rémunérées sitôt embauchées. L'esthétique de l'apparence extérieure de l'ouvrière diffère également selon les branches. Celles des ateliers de couture et de chapellerie, souvent en contact avec des femmes de la classe bourgeoise et capables de se monter une garde-robe à peu de frais, s'efforcent d'être bien habillées et de répondre à une certaine idée du chic. En revanche, l'apparence de l'ouvrière en usine reflète un régime d'indigence. Si l'on excepte quelques mobilisations de la part des ouvrières du Magasin d'Habillement de l'armée travaillant à façon et de celles du tabac qui participent avec les hommes aux grandes grèves de ce secteur, les femmes ne s'inscrivent pas plus dans les syndicats qu'elles ne s'engagent dans les partis politiques. Des organisations socialistes comme l'Association Centrale Socialiste et certaines fédérations ouvrières incorporent leurs revendications à l'ensemble des leurs. C'est à travers l'activité de bienfaisance des associations féminines que se crée l'eidolôn de l'ouvrière telle qu'elle se reflète dans le regard des "autres". Car il s'agit bien d'une idole et non de son image réelle, puisque dans les discours des dames patronesses sur l'ouvrière, ces intermédiaires ne font autre chose que projeter leur culture sur cette image et la lui imposer. Dans le but avoué de "civiliser" l'ouvrière par l'éducation, par la formation professionnelle tendant à l'éloigner de l'usine et de l'initier à des nouvelles habitudes telles que les règles d'hygiène et de propreté, ces dames patronnesses s'emploient à opérer le redressement social de l'ouvrière, à intégrer celle-ci dans le système dominant des valeurs et comportements contemporains. Pour donner une image complète du magma constitutif de la physionomie de l'ouvrière, il fallait aussi enquêter sur l'univers culturel au sein duquel elle agissait. La disposition de la "maison ouvrière", le repas préparé et consommé par la travailleuse et les siens, les lieux de récréation et modes de distraction se révèlent autant d'expressions d'une culture autonome et originale produite par l'ouvrière-même. Voilà les traits caractéristiques de la physionomie de l'ouvrière grecque. En ce qui concerne les questions posées de cette démarche nous craignons de ne pas avoir suffisamment répondu. En effet, par delà le problème de savoir si chaque chercheur réussit ou non à se dépasser, il y a également toujours celui de la "pénurie des sources". Et lorsqu'on s'intéresse aux femmes, cette pénurie se transforme en silence. Car les ouvrières ne parlent pas elles-mêmes d'elles-mêmes, n'écrivent pas sur leur passé. Car il n'existe pas d'études détaillées sur le sujet. Car les données quantitatives, les chiffres dont nous disposons, jouent parfois le rôle de verres déformants nous empêchant d'atteindre l'image de l'ouvrière. Car l'histoire "du mouvement ouvrier-syndicaliste" comporte une charge idéologique conduisant à des simplifications outrées qui gomment les traits humains du profil de l'ouvrière même. Les sources utilisées ici pour décrire la physionomie de l'ouvrière dans l'industrie et l'artisanat sont diverses, hétérogènes et éparpillées. Le plus souvent, elles résultent des "autres", des vecteurs officiels et des sujets de la classe bourgeoise qui interviennent dans son environnement humain: l'image de l'ouvrière se forme toujours par l'intermédiaire de tiers. On la repère sans cesse mêlée à d'autres formations sociales, le plus souvent en dehors du monde du travail à proprement parler, lorsqu'on essaie de montrer son image à travers la diversité des comportements et mentalités d'autres classes sociales. Si l'on prend comme critère le caractère des sources par rapport aux formations idéologiques et aux systèmes de valeurs qu'elles reflètent, on peut diviser celles-ci en deux grandes catégories: les sources "indépendantes" et les autres qui produisent un discours idéologique sur le travail des femmes. Ainsi avons-nous d'un côté les statistiques, les lois, les décrets royaux, l'archive de l'entreprise, — de l'autre, les archives des associations de bienfaisance, les Rapports du personnel de l'Inspection du Travail, les articles dans la presse et les revues qui s'expriment sur le travail féminin mais également les bulletins communiqués aux journaux par la police, qui commentent l'ouvrière à travers des événements qui sortent des limites de la quotidienneté. Le passage incessant de l'objectivité des chiffres à la subjectivité des personnes gérant le discours sur l'ouvrière et vice-versa, nous a conduit à décrire les mécanismes économiques auxquels est intégré le travail des femmes et à interpréter conduites et mentalités. On se demande quelle pourrait être la place de ce livre dans la bibliographie europeènne de la question du travail féminin, et plus particulièrement du travail et de la vie sociale de la jeune ouvrière. La réponse n'est pas facile mais on croit que cette recherche, dans la mesure du possible, s'inscrive dans le sillage de l'historiographie europeènne, française et italienne surtout, ou les aspects partiels de cette problématique ont fait depuis longtemps l'object de grandes synthèses historiques. Puisque, avec un écart de deux ou trois décennies sont apparues dans la société hellénique des phénomènes analogues avec ceux des sociétés europeènnes. On imagine que ce livre pourrait être utile à l'historien comparatiste qui cherche à étudier les effets de l'industrialisation de la périphérie europeènne et plus spécialement les retombées de l'expansion du travail féminin sur la cohésion sociale du pays concerné.
 
License:This book in every digital format (PDF, GIF, HTML) is distributed under Creative Commons Attribution - NonCommercial Licence Greece 3.0
 
The book in PDF:Download PDF 12.88 Mb
 
Visible pages: 174-193 από: 370
-20
Current page:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/174.gif&w=600&h=915

οικογένεια υπάρχει μια γενικευμένη αντίληψη περί της ανικανότητάς της να αναθρέψει και να διαπαιδαγωγήσει μέσα στους κόλπους της τα παιδιά.

Η εργασία στο σπίτι

Η γυναίκα μητέρα που εργάζεται στο εργοστάσιο, παρουσιάζεται εγκλωβισμένη σ' ένα αδιέξοδο χωρίς δυνατότητες διαφυγής. Η λύση για να ξεπεραστεί αυτή η κατάσταση είναι η εργασία στο σπίτι. Η κατ' οίκον δηλαδή επαγγελματική ενασχόληση, η οποία της προσφέρει την ευκαιρία να ασχολείται ταυτόχρονα με το νοικοκυριό και την ανατροφή των παιδιών της.

Όμως κι εδώ υπάρχει ένα τεράστιο πρόβλημα, γιατί «τι δύναται να πράξη εν τω οίκω, ποίον επάγγελμα να μετέλθη, ποίαν βιομηχανίαν να εξασκήση, παρέχουσα εν ταυτώ τας μητρικάς φροντίδας της εις τα ατυχή τέκνα της; Ουδεμίαν διότι ουδέν έμαθε, ουδέν εδιδάχθη επάγγελμα, ουδεμίαν τέχνην. Θα καταφύγη εις τα εργοστάσια πλύντρια, διημερεύουσα μακράν των τέκνων της».64 Η έλλειψη εκπαίδευσης, με την ευρύτερη σημασία του όρου, που συνδυάζει την ηθικο-θρησκευτική μόρφωση με την επαγγελματική κατάρτιση, προβάλλεται ως η κυριότερη αιτία που οδηγεί τη γυναίκα-μητέρα στο εργοστάσιο και συνάμα, όπως πιστεύεται, την οικογένεια στον «όλεθρο».

Όπως παρατηρούμε, εκτός από τη βιομηχανική εργασία και η εκπαίδευση είναι άρρηκτα δεμένη με τη ζωή της εργάτριας. Είμαστε μπροστά σ' ένα φαύλο κύκλο όπου η απασχόληση της γυναίκας από την παιδική της ηλικία στο εργοστάσιο της στερεί τη δυνατότητα εκπαίδευσης και μετά το γάμο η έλλειψη εκπαίδευσης της στερεί οποιαδήποτε άλλη εναλλακτική λύση για επαγγελματική αποκατάσταση εκτός από την εργασία στο εργοστάσιο. Οι γυναίκες που ασχολούνται με τη φιλανθρωπία προσπαθούν με κάθε τρόπο να ανατρέψουν αυτό το σχήμα. Στα ιδρύματα που δημιουργούν για την προώθηση της εκπαίδευσης γίνονται δεκτές οι φτωχές γυναίκες κάθε ηλικίας.

Η λύση που προτείνεται από τις σελίδες του περιοδικού για τις γυναίκες που έχουν ανάγκη να εργασθούν ενώ είναι μητέρες, είναι περιβεβλημένη από έντονη ηθικολογία χωρίς καμιά συγκεκριμένη αναφορά σε προβλήματα πρακτικής υφής.

Οι γυναίκες του περιοδικού δεν εξετάζουν διεξοδικότερα τον τρόπο διάδοσης της κατ' οίκον εργασίας και τις συνθήκες ανάπτυξής της. Τι γίνεται, λοιπόν, με τις συνθήκες της αγοράς, με τη γνώση και τις αναπαραστάσεις που έχουν οι γυναίκες της Εφημερίδος των Κυριών για την οργάνωση του εμπορίου στον τομέα του ιματισμού; Πόσο καλά είναι σε θέση να γνωρίζουν οι ίδιες τα δίκτυα εξάπλωσης της ραπτομηχανής, η οποία αποτελεί τον απαραίτητο

64. Καλλιρρόη Παρρέν, «Και υπέρ των γυναικών του λαού», ό.π.

p. 174
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/175.gif&w=600&h=915

τητο τεχνικό εξοπλισμό της νοικοκυράς γι' αυτού του τύπου την εργασία;

Ερωτήματα αναπάντητα μέσα από το περιοδικό. Όταν την ίδια εποχή περίπου στη Γαλλία η εργασία στο σπίτι αποτελεί εθνικό πρόβλημα, το αρμόδιο Γραφείο Εργασίας αναλαμβάνει τη διεξαγωγή στατιστικών ερευνών για τη ζωή και τη δουλειά των εργατριών στο σπίτι και οι εργαζόμενες συνδικαλίζονται για την κατάργηση του «δουλεμπορίου των λευκών εργατριών»·65 στην Ελλάδα τόσο η εθνικοθρησκευτική ρητορία των φιλανθρώπων γυναικών, όσο και η εμμονή τους στην αναβάθμιση και επαγγελματικοποίηση της οικιακής εργασίας και των γυναικείων τεχνών δεν αφήνουν περιθώρια για μια εκτεταμένη κάλυψη του πεδίου και του τρόπου με τον οποίον θα συνευρεθούν η μητρότητα με τη βιομηχανική εργασία.

Το «κουτί της Πανδώρας» και η μικρέμπορος του δρόμου

Για το περιοδικό Εφημερίς των Κυριών ο χώρος και οι συνθήκες εργασίας των γυναικών ενσαρκώνουν το πιο ζωντανό παράδειγμα οικονομικής και ηθικής εξαθλίωσης της γυναίκας. Ο χώρος των εργοστασίων του Πειραιά βρίσκεται πολύ μακριά και είναι εντελώς αποκομμένος από τις αστικές κατοικίες. Ο σιδηρόδρομος το 1869 θα επισφραγίσει αυτό το χωρισμό, εισδύοντας στην πολεοδομία του Πειραιά σαν παραπέτασμα ανάμεσα σε δυο κόσμους.66

Το κλωστοϋφαντουργείο των Αδελφών Ρετσίνα στον Πειραιά, το οποίο είναι και το μεγαλύτερο εργοστάσιο της εποχής, αποτελεί έναν αντιπροσωπευτικό χώρο όπου παρουσιάζεται το φαινόμενο της γυναικείας εργασίας στο εργοστάσιο. Η καταγραφή στοιχείων και παρατηρήσεων για τις συνθήκες εργασίας των γυναικών στη βιομηχανία έχουν ως σημείο αναφοράς αυτό το συγκεκριμένο εργοστάσιο. Η συγκέντρωση ενός σχετικά μεγάλου αριθμού γυναικών (400 εργάτριες το 1887) και ο ορθολογισμός στην οργάνωση που απαιτείται για τη λειτουργία του κλωστοϋφαντουργείου, μαγνητίζουν την προσοχή του περιοδικού, με αποτέλεσμα αυτό να μην ασχολείται με άλλες μορφές γυναικείας απασχόλησης.

Το κλωστοϋφαντουργείο των Αφών Ρετσίνα γίνεται για τις γυναίκες των αστικών στρωμάτων το «κουτί της Πανδώρας». Είναι μια απειλή, ευτυχώς μακριά από τα σπίτια τους. Ακόμη κι όταν διαβαίνουν την είσοδο για επίσκεψη προκειμένου να λάβουν συγκεκριμένες πληροφορίες, φθάνουν μόνο μέχρι το γραφείο του διευθυντή ο οποίος απαντά στις ερωτήσεις τους. Είναι ένας

65. Michelle Perrot, Η εργασία των γυναικών στην Ευρώπη 19ος-20ός αιώνας, μτφρ. Δήμητρα Σαμίου, Ερμούπολη Σύρου 1988, σ. 37.

66. Βλ. Βάσιας Τσοκόπουλος, Πειραιάς, 1835-1870. Εισαγωγή στην Ιστορία του Ελληνικού Μάντσεστερ, Αθήνα 1984, σ. 243.

p. 175
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/176.gif&w=600&h=915

κλειστός, επτασφράγιστος χώρος στον οποίο η εργάτρια «δεν εργάζεται ως η χωρική υπό τον ελεύθερον αέρα και τον ελεύθερον ουρανόν», αλλά είναι «εν παράρτημα της αψύχου μηχανής».67 Εκεί ελλοχεύουν οι κίνδυνοι που συνοδεύουν τις οικονομικές και κοινωνικές αλλαγές της πόλης. Όμως αυτό το κλειστό κουτί θα ανοίξει για να αναζητηθεί μέσω της φιλανθρωπίας ο χαμένος παράδεισος, που δεν είναι άλλος από το όραμα για την πραγμάτωση μιας κοινωνικής ειρήνης.

Στην ελληνική πόλη το 1870 μπορεί να έχει κατακτηθεί το προνόμιο να κυκλοφορούν οι γυναίκες ελεύθερα στο δρόμο, όμως η εικόνα της γυναίκας που εργάζεται σε κοινή θέα παραμένει ένα ισχυρό ταμπού για την ελληνική κοινωνία. Η εργασία της Ελληνίδας είτε μέσα στο σπίτι, είτε στο εργοστάσιο ισοδυναμεί πάντα με τον εγκλεισμό της σ' ένα χώρο. Η οικειοποίηση του δημόσιου-ανοικτού χώρου από τις γυναίκες μέσω της εργασίας τους προπαγανδίζεται έντονα και γίνεται μία από τις διεκδικήσεις τους. Βρισκόμαστε μπροστά σε μια αντίφαση, η οποία ενδεχομένως οφείλεται στην επιρροή που δέχονται οι γυναίκες του περιοδικού από την εικόνα της ξένης εργαζόμενης, συγκεκριμένα της παρισινής.

Ενδιαφέρονται να ανασύρουν τη γυναίκα από το εσωτερικό στη βιτρίνα, δημιουργώντας παράλληλα νέες μορφές γυναικείας απασχόλησης. Θέλουν να προσφέρουν μια εναλλακτική λύση αντί του εργοστασίου στο βιοποριστικό πρόβλημα των γυναικών. Επαγγέλματα όπως η πωλήτρια των εμπορικών καταστημάτων και η μικρέμπορος του δρόμου προσφέρονται γι' αυτό το σκοπό. Οι γυναίκες του περιοδικού ζητούν «χαριέστατες και μειδιώσες κοπέλες» να αντικαταστήσουν στα ζαχαροπλαστεία τον «άξεστο χονδροειδή ημικοιμώμενο υπηρέτη» και στα εμπορικά καταστήματα τον «χθες έτι αροτριώντα την γην υπάλληλο».68 Θέλουν να εξοικειώσουν την ελληνική κοινωνία με τη φιγούρα της εργαζόμενης που, καταλαμβάνοντας μια θέση στο δρόμο, προσκαλεί δημόσια τους ανθρώπους να αγοράσουν άνθη ή οπώρες.69

Ο κίνδυνος της «αψύχου μηχανής»

Ενώ στον ημερήσιο τύπο δεσπόζει η πατερναλιστική μορφή του εργοδότη ο οποίος προστατεύει από ηθικά ατοπήματα και ευεργετεί με την παροχή εργασίας τις άπορες κόρες, στην Εφημερίδα των Κυριών επικρατεί η εντελώς αντίθετη άποψη.

67. Καλλιρρόη Παρρέν, «Αι αδικούσαι και αι αδικούμενα»), ό.π.

68. Καλλιρρόη Παρρέν, «Αι παρισιναί εργάτιδες και αι ιδικαί μας, Α'», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 128, 20-8-1889.

69. Καλλιρρόη Παρρέν, «Αι παρισιναί εργάτιδες και αι ιδικαί μας, Β'», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 129, 27-8-1889.

p. 176
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/177.gif&w=600&h=915

Στο εργοστάσιο η εργάτρια εξακολουθεί να μένει απροστάτευτη και να εκτίθεται σε μύριους κινδύνους που υπονομεύουν τη σωματική και ηθική της ακεραιότητα. Το 1890, με αφορμή ένα δυστύχημα που είχε σαν αποτέλεσμα τον ακρωτηριασμό του χεριού μιας εργάτριας από τη μηχανή, οι συντάκτριες του περιοδικού ξεσπαθώνουν εναντίον του κράτους και των θεσμικών φορέων.70 Δίνεται στις γυναίκες του περιοδικού, όπως χαρακτηριστικά υποστηρίζει η ιστορικός Μαρία Κορασίδου, μια χρυσή ευκαιρία να αμφισβητήσουν τα πρότυπα της ανδρικής κυριαρχίας και να ασκήσουν κριτική στην ανδροκρατούμενη τάξη πραγμάτων.71 Θεωρούν ότι το κράτος δεν φροντίζει για την καθιέρωση προστατευτικών νόμων υπέρ της εργαζόμενης γυναίκας και ευθύνεται για την πλήρη ελευθερία που παρέχεται στους βιομήχανους προς χάριν της οικονομικής ανάπτυξης του τόπου. Κατά το περιοδικό ο αποκλεισμός των «θυγατέρων του λαού» από την εκπαίδευση δεν μπορεί να αποδοθεί μόνο στην αδιαφορία των θεσμικών φορέων και της κοινωνίας ευρύτερα, αλλά γίνεται εκ προθέσεως ώστε αυτές να αποτελούν «αμαθή και πειθήνια όργανα [της κοινωνίας] μη διακρίνοντα το καλόν από του κακού, το ωφέλιμον από το επιβλαβές».72 Η έλλειψη εκπαίδευσης αφαιρεί από την εργάτρια τη δυνατότητα του εξανθρωπισμού της. Αυτή μεταβάλλεται σε «εν παράρτημα της αψύχου μηχανής, ην κινούν αι χείρες της και οι πόδες της, εις έμψυχος παράγων διά τον πολλαπλασιασμόν των κεφαλαίων ενός βιομηχάνου».73

Η «άψυχος ατμοκίνητη μηχανή» ασκεί τρόμο στις γυναίκες του περιοδικού. Το συναίσθημα αυτό δεν πηγάζει μόνο από το γεγονός ότι δεν συμμετέχουν, αλλά και από το ότι ούτε καν συναινούν στον απότομο εξορθολογισμό της γυναικείας απασχόλησης που συντελείται υπό την ανδρική κυριαρχία, εντός των τειχών του εργοστασίου. Ο βίαιος αυτός εκσυγχρονισμός εκφράζει μια ρήξη, κόβει το νήμα που συνδέει την ιστορία με την υφαντική που είναι κατ' εξοχήν τέχνη των γυναικών. Ο αργαλειός σηματοδοτεί το πέρασμα των γυναικών στην ιστορική παράδοση. Το ήρεμο και μονότονο μουρμούρισμα της ανέμης που χρησιμοποιεί η Πηνελόπη, η σύζυγος του Οδυσσέα, συνοδεύει τις Καρυάτιδες της Ακρόπολης, δίνει μεγαλοπρέπεια στο βυζαντινό πολιτισμό, για να αναδειχθεί μέσα από το περιοδικό σαν εθνική κληρονομιά που πρέπει να διαφυλαχθεί και να αντιπαλέψει τις νέες μορφές κοινωνικής οργάνωσης που απαιτούνται για τη μετάβαση σε άλλου τύπου παραγωγικές δομές. Το περιοδικό δίνει την εντύπωση ότι μέσω της παραδοσιακής υφαντικής τέχνης αντιμάχεται

70. Καλλιρρόη Παρρέν, «Δυστυχείς εργάτιδες», ό.π.

71. Μαρία Κορασίδου, Οι άθλιοι των Αθηνών..., ό.π., σ. 183-184.

72. Καλλιρρόη Παρρέν, «Το μορφωτήριον των θυγατέρων του Λαού», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 347, 10-4-1894.

73. Καλλιρρόη Παρρέν, «Αι αδικούσαι και αι αδικούμεναι», ό.π.

p. 177
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/178.gif&w=600&h=915

ται τον πυρετό του πλουτισμού και την ευμάρεια της σύγχρονης κοινωνίας.74

Στην Εφημερίδα των Κυριών το θέμα της σεξουαλικής εκμετάλλευσης των εργατριών από τους άνδρες με τους οποίους έρχονται σε επαφή παίρνει διαστάσεις. Ο κίνδυνος της απώλειας της αγνότητας στην ιδεολογία των γυναικών, με την έννοια μιας σεξουαλικής αποστείρωσης, επικεντρώνεται στα διάφορα άρθρα στις εργάτριες των εργοστασίων και στις μαθητευόμενες ράπτριες που περιφέρονται στην οδό Ερμού. Στο εργοστάσιο για την εργάτρια η ατμόσφαιρα γίνεται «νοσηρά εν αδιαλείπτω επικοινωνία και επαφή μετά ανδρών αμφιβόλων ενίοτε αρχών και αισθημάτων»,75 ενώ στο δρόμο «η μαθητευόμενη συναλλάσσεται μετά εμπόρων και εμποροϋπαλλήλων πάσης ηλικίας». Όπως για τις γυναίκες των αστικών στρωμάτων η σεξουαλική εκμετάλλευση συμβαδίζει με την οικονομική που αυτές υφίστανται με το θεσμό της προίκας, έτσι και για τις εργάτριες η σεξουαλική εκμετάλλευση συνδέεται άμεσα με τη βιομηχανική εργασία και τον τρόπο οργάνωσής της, πηγάζει, δηλαδή, από τη θέση της στην επαγγελματική ιεραρχία. Προορισμένες να εκτελούν εργασίες που δεν απαιτούν καμία ειδίκευση, γίνονται θύματα των ανδρών που είναι ιεραρχικά ανώτεροι, όπως οι επόπτες και οι αρχιεργάτες.

Χωρίς να θέλουν να αλλάξουν τη θέση της γυναίκας στην παραγωγή με μέτρα που θα προσφέρουν στην εργάτρια επαγγελματική ανέλιξη, όπως εκπαίδευση και εξειδίκευση στις νέες μορφές εργασίας, οι συντάκτριες του περιοδικού προτείνουν για την αντιμετώπιση της σεξουαλικής εκμετάλλευσης την αντικατάσταση των επιστατών που είναι υπεύθυνοι για την τήρηση της τάξης και της ησυχίας στο εργοστάσιο με γυναίκες μεγαλύτερης ηλικίας.76 Εξαιτίας, λοιπόν, της οικονομικής και σεξουαλικής εκμετάλλευσης η βιομηχανική εργασία γίνεται αντιληπτή σαν πηγή ενός αναγκαίου κακού, σαν αιτία για τη διαιώνιση της κατωτερότητας της γυναικείας φύσης.

74. Στο άρθρο «Αι Ελληνίδες εις Έκθεσιν», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 754, 15-61903 εκτίθενται όλα τα επιχειρήματα για τη συντήρηση της παραδοσιακής υφαντικής τέχνης.

75. Καλλιρρόη Παρρέν, «Δυστυχείς εργάτιδες», ό.π.

76. Καλλιρρόη Παρρέν, «Αι γυναίκες εν τη ελληνική βιομηχανία. Τετρακόσιαι εργάτιδες εν τω εργοστασίω Ρετσίνα», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 28, 13-9-1887.

p. 178
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/179.gif&w=600&h=915

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ

Ο ΦΙΛΑΝΘΡΩΠΙΚΟΣ ΙΣΤΟΣ ΚΑΙ Η ΧΕΙΡΟΤΕΧΝΙΚΗ «ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ»

p. 179
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/180.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 180
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/181.gif&w=600&h=915

1. ΣΤΟΝ ΑΣΤΕΡΙΣΜΟ ΤΗΣ ΦΙΛΑΝΘΡΩΠIΑΣ

Το επαγγελματικό αδιέξοδο που δημιουργεί στις γυναίκες των κατώτερων στρωμάτων ο αναλφαβητισμός και η έλλειψη τεχνικής εκπαίδευσης, προσπαθεί να το καλύψει η ιδιωτική πρωτοβουλία διά της φιλανθρωπίας.

Πράγματι, οι ιδιώτες δεν περιορίζονται στον εξωραϊσμό της εικόνας της πόλης με μονοκατοικίες, αλλά ιδρύουν σχολές, νοσοκομεία, νηπιαγωγεία και γυμνάσια.1 Όταν το 1874 ο Γάλλος περιηγητής Henri Belle επισκέπτεται για δεύτερη φορά την ελληνική πρωτεύουσα, μένει έκπληκτος από τις αλλαγές της πόλης, ενώ αμφιταλαντεύεται για τα κίνητρα των φορέων της φιλανθρωπικής δραστηριότητας. Από τη μια παρατηρεί ότι θυσιάζουν μεγάλα ποσά για την κατασκευή οικοδομημάτων, προκειμένου να χαράξουν με χρυσά γράμματα το όνομά τους στην πρόσοψη, ενώ από την άλλη διαπιστώνει ότι επικρατεί στην πόλη μια ατμόσφαιρα εθνικής ανάτασης, η οποία σωστά διευθετημένη και διοχετευμένη θα μπορούσε να παράσχει σημαντική βοήθεια σε μια κυβέρνηση με πατριωτισμό και διορατικότητα.2

Οι ευεργέτες κατά συντριπτική πλειοψηφία ανήκαν στους αστούς ομογενείς της διασποράς. Τα κεφάλαιά τους αποτέλεσαν την κινητήρια δύναμη για την εμψύχωση και την ανάπτυξη των δικτύων της φιλανθρωπίας. Ο Γιώργος Δερτιλής καταγράφει τα κοινά χαρακτηριστικά τους: αλλοδαποί μεταπράτες, Ρωμιοί στην καταγωγή και στη γλώσσα, Έλληνες στην εθνικιστική ιδεολογία, οι οποίοι προσβλέπουν σε ένα ισχυρό κέντρο που θα τους παρέχει προστασία και, στην ανάγκη, ύστατο καταφύγιο.3

1. Από τη δεκαετία του 1850 την Αθήνα κοσμούν δημόσια κτίρια όπως είναι το Πανεπιστήμιο, το Πολυτεχνείο, η Ακαδημία Αθηνών, το Βαρβάκειο Λύκειο και το Αμαλιείο Ορφανοτροφείο. Λίγα χρόνια αργότερα κτίζονται και οι πρώτες πολυτελείς μονοκατοικίες· το τριώροφο μέγαρο στην οδό Καραγιώργη Σερβίας στο Σύνταγμα, ιδιοκτησίας Παύλου Καλλιγά και το μέγαρο Σερπιέρη στην οδό Ακαδημίας αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα του οικοδομικού οργασμού που επικρατεί στην πόλη αυτήν την εποχή.

2. Henri Belle, Ταξίδι στην Ελλάδα 1861-1874, μτφρ. Λίνα Σταματιάδη, Α' Μέρος, Αθήνα 1993, σ. 77-78.

3. Γιώργος Δερτιλής, Κοινωνικός μετασχηματισμός και στρατιωτική επέμβαση 18801909, Αθήνα 1985, σ. 60.

p. 181
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/182.gif&w=600&h=915

Ενώ, λοιπόν, οι ομογενείς είναι απασχολημένοι με τις επιχειρηματικές και χρηματιστικές τους δραστηριότητες, αφήνουν τις γυναίκες της οικογένειάς τους να αναλάβουν εμπράκτως τη διατήρηση των πολιτισμικών δεσμών με την Ελλάδα μέσω της ανάμειξης με τη φιλανθρωπία. Επίσης, οι γυναίκες αυτές παίζουν το ρόλο του διαχειριστή των κεφαλαίων που δωρίζονται και παρακολουθούν με άγρυπνο μάτι την ανάπτυξη των φιλανθρωπικών εργασιών.

Μετά από λίγα χρόνια, το 1887, όπως ήδη σχολιάσαμε στο προηγούμενο κεφάλαιο, ένας πυρήνας από ελληνίδες διανοούμενες και παιδαγωγούς που αποτελεί και τη συντακτική ομάδα του περιοδικού Εφημερίς των Κυριών αναπτύσσει το «φιλανθρωπικό λόγο», ο οποίος αποτυπώνει την ιδεολογία και τις κυρίαρχες αντιλήψεις για τη φιλανθρωπία στη σφαίρα των γυναικείων δραστηριοτήτων.

Πράγματι, ο θεσμός της φιλανθρωπίας εμπεριέχει δύο υπό συγκρότηση κοινωνικές ομάδες του ιδίου φύλου, οι οποίες θα μορφοποιηθούν μέσα από τις αντιθέσεις που δημιουργεί το δίπολο της υπεροχής των γυναικών της ομογένειας στο οικονομικό πεδίο και των διανοουμένων γυναικών στο ιδεολογικό πεδίο.

Το φαινόμενο της φιλανθρωπικής δράσης γενικεύεται. Εκτός από τις γυναίκες των ομογενών και εκείνες που πλαισιώνουν την Εφημερίδα των Κυριών, μορφωμένες αστές, αλλά και μικροαστές σύζυγοι και θυγατέρες δημοσίων υπαλλήλων αναλαμβάνουν με προθυμία να προσφέρουν τις οργανωτικές τους ικανότητες στους συλλόγους και τα σωματεία που δημιουργούνται στην πρωτεύουσα και στις κωμοπόλεις.4

Τα φιλανθρωπικά έργα και οι ιδέες που τα συνοδεύουν βρίσκουν πρόσφορο έδαφος μέσα στην ελληνική κοινότητα.

2. ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΚΥΡΙΩΝ ΥΠΕΡ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΕΙΑΣ ΠΑΙΔΕΥΣΕΩΣ

Η πλέον συστηματική προσπάθεια για τη μαθητεία των γυναικών στις γυναικείες τέχνες και για την καταπολέμηση του αναλφαβητισμού γίνεται από το Σύλλογο Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως. Ο Σύλλογος αυτός ιδρύεται στην Αθήνα στις 9 Απριλίου 1872 από 62 κυρίες και αποτελείται από τακτικά, επίτιμα και αντεπιστέλλοντα μέλη. Για να θεωρηθεί κάποια ως τακτικό μέλος πρέπει να συνεισφέρει ετησίως, για πέντε χρόνια τουλάχιστον, 20 δρχ. και για να πάρει το δίπλωμα μέλους να καταβάλει εφάπαξ 5 δρχ. Δίπλωμα

4. Ελένη Βαρίκα, Η εξέγερση των Κυριών. Η γένεση μιας φεμινιστικής συνείδησης στην Ελλάδα, 1833-1907, Αθήνα 1987, σ. 102-103.

p. 182
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/183.gif&w=600&h=915

δωρητή ή δωρήτριας παρέχεται όταν καταβάλλεται ποσό άνω των 500 δρχ. το χρόνο, ενώ για να θεωρηθεί κάποιος ευεργέτης πρέπει να κάνει εφάπαξ συνεισφορά τουλάχιστον 2.000 δρχ. Ως αντεπιστέλλοντα ή επίτιμα μέλη μπορούσαν να εκλεγούν Ελληνίδες ή αλλοδαπές οι οποίες με τις γνώσεις τους ή με την κοινωνική τους θέση ήταν σε θέση να προσφέρουν βοήθεια στο Σύλλογο για την πραγμάτωση των στόχων του.

Η ίδρυση του Συλλόγου προκάλεσε ποικίλες αντιδράσεις. Μεγάλη μερίδα της αυτόχθονης αθηναϊκής κοινωνίας ξεκάθαρα αποδοκίμασε αυτή την πρωτοβουλία, αποδίδοντάς της τον χαρακτηρισμό της «δυτικής παρεκτροπής». Από τις ίδιες τις γυναίκες, μερικές δεν συμμετείχαν από το φόβο της αποτυχίας, άλλες παρέμειναν διστακτικές και, τέλος, κάποιες, λίγες ωστόσο, αποφάσισαν να συμμετάσχουν.5

Ο κατάλογος των ιδρυτικών μελών αποτελείται αποκλειστικά και μόνο από ονόματα επωνύμων. Μόνο η ελίτ της ελληνικής κοινωνίας, γυναίκες που συχνάζουν στα σαλόνια των χρηματιστών και τραπεζιτών, μαζί με άλλες που προέρχονται από οικογένειες λογίων ή ανώτατων διοικητικών και πολιτικών κύκλων, ανταποκρίνονται σε αυτή την προσπάθεια (βλ. Παράρτημα, Κατάλογος μελών του Συλλόγου υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως).

Οι Ελληνίδες της ομογένειας πλαισιώνουν το Σύλλογο" στις πόλεις Λονδίνο, Λίβερπουλ, Παρίσι, Μασσαλία, Οδησσό, Ροστόβ, Λειψία, Σμύρνη, Γαλάτσι, Θεσσαλονίκη6 οργανώνονται επιτροπές για το συντονισμό των φιλανθρωπικών δραστηριοτήτων του. Συγχρόνως εγγράφονται ως μέλη και ενισχύουν το Σύλλογο οικονομικά οι Ελληνίδες της Κωνσταντινούπολης, της Λειψίας και της Βιέννης· και όσες απ' αυτές παρεπιδημούν στην Αθήνα, συμμετέχουν ενεργά στις δραστηριότητές του. Οι οικογένειες αυτών των γυναικών συνδέονται με τις παραδοσιακές δραστηριότητες της ελληνικής διασποράς, όπως το εμπόριο σιταριού με τη Δύση, και με τους κύκλους της haute-finance της Κωνσταντινούπολης.7 Η ίδρυση του Συλλόγου στην Αθήνα αποτελεί γι' αυτές τις γυναίκες ένα σταθερό σημείο αναφοράς, «ένα δείγμα ενότητος του ελληνισμού, αλλά και της πίστεως των πανταχού εσπαρμένων μελών αυτού εις την μητέρα πατρίδα και εις τον εθνικόν χαρακτήρα του έργου».8 Θα μπορούσε να παρα

5. Βλ. «Περί της συστάσεως του Συλλόγου. Προσφώνησις της προέδρου Ελένης Παπαρρηγοπούλου αναγνωσθείσα προ της ελεύσεως της βασιλίσσης», Σύλλογος Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως, Έκθεσις των πεπραγμένων από της συστάσεως αυτού μέχρι τούδε, 27 Απριλίου 1873, Αθήνα 1873, σ. 4-5.

6. Στο ίδιο, σ. 36-37.

7. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν οι οικογένειες Μελά, Ράλλη, Βαλλιάνου, των οποίων τα μέλη βρίσκονται διεσπαρμένα στο Λονδίνο, τη Μασσαλία, το Λίβερπουλ και το Παρίσι και οι οικογένειες Ζαριφοπούλου και Βαλτατζή στην Κωνσταντινούπολη.

8. Σύλλογος Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως, Έκθεσις... 1873, ό.π., σ. 7.

p. 183
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/184.gif&w=600&h=915

παρατηρήσει κανείς ότι το ενδιαφέρον της ελληνικής ομογένειας για τη δημιουργία ενός φιλανθρωπικού σχήματος στη μητρόπολη ίσως εκφράζει και τις βλέψεις κάποιων οικογενειών για μόνιμη εγκατάσταση στην Αθήνα.

Το γεγονός ότι από τον κατάλογο των ιδρυτικών μελών του Συλλόγου λείπουν ονόματα γυναικών που ανήκουν στις πλούσιες οικογένειες των ομογενών της Αιγύπτου και ειδικότερα της Αλεξάνδρειας, δημιουργεί μερικά ερωτηματικά. Μπορεί απλά να υποθέσει κανείς ότι τα δίκτυα των προσωπικών γνωριμιών στα οποία οφείλει την ύπαρξή του ο Σύλλογος δεν έφθαναν μέχρι την Αίγυπτο. Επίσης, θα πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι η ελληνική παροικία της Αλεξάνδρειας, επειδή αποτελούσε ένα μικρό πυρήνα μέσα σε μια κοσμοπολίτικη κοινωνία όπου ζούσαν παροικίες άλλων εθνών οικονομικά, πολιτικά και πολιτιστικά ισχυρών, έπρεπε να διατηρήσει τη συνοχή της και να καλλιεργήσει την εθνική συνείδηση9 με ευεργεσίες (κυρίως στον τομέα της εκπαίδευσης) προς όφελος της ίδιας της κοινότητας. Το 1843 ιδρύεται στην Αλεξάνδρεια νοσοκομείο για τους Έλληνες της κοινότητας, το 1854 γίνονται τα εγκαίνια της Τοσιτσαίας σχολής, το 1876-8 δημιουργείται ημιγυμνάσιο αρρένων και το 1886 ιδρύεται νηπιαγωγείο. Εξάλλου, το εύρος των εμπορικών δραστηριοτήτων των οικογενειών αυτών10 τους αποκλείει κάθε σκέψη για επάνοδο στην Ελλάδα.

Στο τέλος του πρώτου έτους λειτουργίας του ο Σύλλογος αριθμεί 528 μέλη, εκ των οποίων τα 203 κατοικούν στο εξωτερικό.11

Η εξέταση των βιογραφικών μερικών από τα μέλη του Συλλόγου μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι πρόκειται για ένα εντελώς τυπικό παράδειγμα φιλανθρωπικού σχήματος.

Ζωή Βαλτατζή. Είναι Φαναριώτισσα, κόρη του Στέφανου Καραθεοδωρή, γιατρού του Σουλτάνου και καθηγητή της Βοτανολογίας. Είναι παντρεμένη με τον Ευαγγέλη Βαλτατζή, ο οποίος είναι μέλος πολυπληθούς οικογένειας επιχειρηματιών και τραπεζιτών. Στα σπίτια της στην Πόλη και την Αθήνα (ένα μεγάλο αρχοντικό στην οδό Ακαδημίας μεταξύ των οδών Σίνα και Ομήρου) συγκεντρώνονται αστοί και διανοούμενοι ομογενείς και Αθηναίοι.12

9. Βλ. Κατερίνα Τρίμη, «Κοινοτική εκπαίδευση, ο ρόλος και η προσφορά των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων στην Ελληνική Παροικία», Αφιέρωμα στην Αλεξάνδρεια - 150 χρόνια της Ελληνικής Κοινότητας, Καθημερινή, 24-10-1993, σ. 11-12.

10. Εκτός από το εμπόριο του βαμβακιού που βρίσκεται εκείνη την εποχή σε πλήρη άνθιση, οι Έλληνες αυτή την περίοδο ασχολούνται με το εμπόριο ξυλείας, ειδών διατροφής, φαρμάκων και ειδών πολυτελείας.

11. Σύλλογος Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως, Έκθεσις... 1873, ό.π., σ. 21-22.

12. Βλέπε Γιώργος Δερτιλής, Το ζήτημα των Τραπεζών (1871-1873), Αθήνα 1980, σ. 13, 14, 182, 186.

p. 184
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/185.gif&w=600&h=915

Αλεξανδρίνα Παπούδωφ. Είναι σύζυγος του Αριστείδη Παπούδωφ, γόνου πλούσιας οικογένειας ομογενών της Ρωσίας, των Χατζηφωτίου, ο οποίος συμμετείχε ενεργά στον τραπεζικό όμιλο Βαλτατζή και Συγγρού. Μεταξύ των άλλων δραστηριοτήτων του ήταν και μέτοχος στην Α.Ε. Σιδηρόδρομοι ΠειραιώςΑθηνών-Πελοποννήσου (ΣΠΑΠ).13

Ελένη Γ. Σκουζέ. Σύζυγος του Αθηναίου μεγαλοεπιχειρηματία και τραπεζίτη Γεωργίου Σκουζέ. Ο Γεώργιος Σκουζές συμμετείχε ενεργά στην υπόθεση της ίδρυσης σιδηροδρομικού δικτύου.

Φανή Σκαλτζούνη. Από επτανησιακή οικογένεια, με ανάμειξη στις ναυτιλιακές επιχειρήσεις. Ο σύζυγος της συμμετείχε στον τραπεζικό όμιλο Βαλτατζή-Συγγρού και στο Διοικητικό Συμβούλιο της «Α.Ε. του απ' Αθηνών εις Πειραιά Σιδηροδρόμου».14

Σμαράγδα Βαλτατζή. Κατάγεται από τη φαναριώτικη οικογένεια Καραθεοδωρή. Είναι παντρεμένη με τον τραπεζίτη-επιχειρηματία Σπυρίδωνα Βαλτατζή.

Ελένη Παπαρρηγοπούλου. Μεγαλοαστή δέσποινα, σύζυγος του γενικού προξένου της Ρωσίας στην Ελλάδα Ιωάννη Παπαρρηγόπουλου.

Σμαράγδα Βικέλα. Γυναίκα με σπάνια μόρφωση για την εποχή της. Είναι η μητέρα του Δημ. Βικέλα.15

Καλλιόπη Κεχαγιά. Παιδαγωγός, απόφοιτος του Αρσακείου, πολυταξιδεμένη και δραστήρια. Πρωτοστατεί στην πνευματική χειραφέτηση των Ελληνίδων. Επισκέπτεται επανειλημμένα γυναικεία εκπαιδευτικά ιδρύματα στη Γαλλία, Αγγλία και Αμερική για να συνεισφέρει στον εκσυγχρονισμό του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος. Είναι η πρώτη γυναίκα που δίνει διαλέξεις στον «Παρνασσό».16

Σοφία Σλήμαν. Παιδαγωγός, απόφοιτος του Αρσακείου. Είναι σύζυγος του γερμανού αρχαιολόγου Ερρίκου Σλήμαν. Στο σαλόνι της συγκεντρώνονται διανοούμενοι και λόγιοι της εποχής.

Ο Σύλλογος έχει ενδεκαμελές διοικητικό συμβούλιο. Πρόεδρος είναι η Ελένη I. Παπαρρηγοπούλου, αντιπρόεδρος η Ελένη Γ. Σκουζέ, γενική γραμματέας η Καλλιόπη Κεχαγιά και μέλη η Σμαράγδα Βικέλα, η Μαρία Μακκά, η Ασημίνα Τισσαμενού, η Φανή Πρετεντέρη, η Ελένη Αντωνοπούλου, η Αδελαΐς Καβανιάρη, η Ολυμπιάς Ολυμπίου και η Βαρίγκα Ρεϊνέκ. Αργότερα προστίθεται

13. Βλ. Λευτέρης Παπαγιαννάκης, Οι ελληνικοί σιδηρόδρομοι (1882-1910), Αθήνα 1982, σ. 98.

14. Στο ίδιο, σ. 51.

15. Βλ. Κούλα Ξηραδάκη, Το φεμινιστικό κίνημα στην Ελλάδα. Πρωτοπόρες Ελληνίδες 1830-1936, Αθήνα 1988, σ. 75.

16. Βλ. Κούλα Ξηραδάκη, ό.π., σ. 54 και Ελένη Βαρίκα, II εξέγερση των Κυριών..., ό.π., σ. 188.

p. 185
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/186.gif&w=600&h=915

στα μέλη του Δ.Σ. και η Σοφία Σλήμαν. Ο Σύλλογος τελεί υπό την προστασία της A.M. της Βασίλισσας.

Το συντονιστικό ρόλο σ' αυτές τις προσπάθειες για την ίδρυση και τη λειτουργία του Συλλόγου έπαιξε η Καλλιόπη Κεχαγιά, αξιοποιώντας τις προσωπικές της επαφές τόσο με τους κύκλους της ομογένειας, όσο και με την ελληνική διανόηση. Αν και ο αρθρογράφος της Οικονομικής Επιθεώρησης θέλει να κρατήσει τους τύπους και δεν αναφέρει ρητά το όνομά της στο άρθρο του για το Σύλλογο, όλες οι υποψίες για το όνομα του προσώπου που «περιήρχετο τας οικίας των Αθηνών και διέδιδε την ιδέαν τοιούτου συλλόγου»17 κατά το χειμώνα του 1871-72 στρέφονται προς αυτήν.

Οι στόχοι του Συλλόγου είναι συγκεκριμένοι και αναφέρονται με σαφήνεια στο καταστατικό του. Αυτός, λοιπόν, αποβλέπει: στη σύσταση παιδαγωγικών καταστημάτων υπέρ των απόρων, στη διεύθυνση και επιθεώρηση παρθεναγωγείων, στην έκδοση διδακτικών, ψυχαγωγικών βιβλίων, στη μόρφωση των νοσοκόμων, στην κατάρτιση υπηρετριών, στη σύσταση εργαστηρίου υπέρ των απόρων γυναικών και στην εισαγωγή βιοποριστικών χειροτεχνημάτων.18

3. ΤΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΝ ΑΠΟΡΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ

Πρώτο και κυριότατο έργο του Συλλόγου Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως αποτελεί η ίδρυση του Εργαστηρίου Απόρων Γυναικών, γιατί σκοπός του είναι «ου μόνον η εκπαίδευσις της γυναικός διά της σπουδής γραμμάτων, αλλά και διά της πρακτικής εξασκήσεως εις τας βιοποριστικάς τέχνας».19

Οι φιλάνθρωπες κυρίες ενδιαφέρονται να δημιουργήσουν ένα γυναικοκρατούμενο χώρο, ο οποίος θα πληρεί όλες τις προϋποθέσεις, από πλευράς οργανωτικής δομής και λειτουργίας, μιας «προτύπου χειροτεχνικής βιομηχανίας».

Το Εργαστήριο Απόρων Γυναικών στην Αθήνα άρχισε να λειτουργεί από τις 22 Οκτωβρίου 1872. Η ίδρυση και η λειτουργία του Εργαστηρίου δεν πέρασαν απαρατήρητες από τις εφημερίδες και τα περιοδικά. Στις σελίδες τους κάθε αναφορά γι' αυτό συνδέεται με τη λέξη «βιομηχανία». Το Εργαστήριο «είναι το πρώτον που θέτει τις βάσεις της εγχωρίου βιομηχανίας»20 και λει

17. Ανώνυμος, «Σύλλογος Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως», Οικονομική Επιθεώρησις, τ. 75, Μάιος 1879, σ. 105-117.

18. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 22, 15-6-1872.

19. Ανώνυμος, «Σύλλογος των Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως», Πανελλήνιος Σύντροφος, Αθήνα 1891, σ. 438-440.

20. Καλλιρρόη Παρρέν, «Εργαστήριον Απόρων Γυναικών», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 281, 15-11-1892.

p. 186
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/187.gif&w=600&h=915

λειτουργεί «διά την ενίσχυσίν της».21 Αν υποθέσουμε ότι η γλώσσα των δημοσιογράφων αποδίδει την τρέχουσα ορολογία και τις ιδεολογικές αντιλήψεις της εποχής της, τότε διαθέτουμε ένα ακόμη τεκμήριο του χρόνου και του τρόπου με τον οποίο μετεξελίσσεται η έννοια του όρου «βιομηχανία». Προφανώς, κατά το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα η Ελλάδα διανύει την εποχή κατά την οποία ο όρος «βιομηχανία» περιλαμβάνει κάθε χειροτεχνική και βιοτεχνική δραστηριότητα.

Το Εργαστήριο στεγάζεται σ' ένα οικοδόμημα ευπρεπές και ευάερο, που ανταποκρίνεται στους όρους υγιεινής, δωρεά του Δήμου της Αθήνας. Γεγονός που αποτελεί ένδειξη της απήχησης και της κοινωνικής ακτινοβολίας που είχε ο Σύλλογος Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως, αλλά και του κλίματος υπέρ της φιλανθρωπίας της εποχής. Το κτίριο βρίσκεται σε μία από τις κύριες οδούς της Αθήνας, στην οδό Αμαλίας 38. Αργότερα, με την αύξηση του αριθμού των μαθητευόμενων κοριτσιών, εξαιτίας της ανεπάρκειας του χώρου επεκτάθηκε σε συνεχόμενο οικόπεδο που δωρήθηκε από την ελληνική κυβέρνηση το 1879.

Η λειτουργία του Εργαστηρίου στηρίζεται από:

— Τακτικές και έκτακτες συνδρομές των μελών του Συλλόγου Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως.

— Τα έσοδα από τις πωλήσεις των προϊόντων του Εργαστηρίου.

— Τα κληροδοτήματα και τις ευεργεσίες. Εκτός από το μεγαλοκεφαλαιούχο Ανδρέα Συγγρό, ο οποίος μέχρι το 1879 είχε προσφέρει 88.000 δρχ. συνολικά,22 η ελληνική κοινότητα της Βιέννης, η ελληνική κυβέρνηση, ο Δήμος Αθηναίων, η «επί της Εμψυχώσεως της Εθνικής Βιομηχανίας Επιτροπή» και ονόματα γνωστά, όπως ο Απόστολος Αρσάκης, προστίθενται στους κρίκους της αλυσίδας των ευεργετών.23

— Τις εισπράξεις των μερισμάτων από μετοχές της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδος, οι οποίες, εξάλλου, αποτελούσαν και μέρος των κεφαλαίων του Εργαστηρίου.

— Τα χρηματικά ποσά που δώριζε κατά καιρούς η βασίλισσα (π.χ. αναπλήρωσε έλλειμμα 5.232 δρχ. το 1880).24

21. Ανώνυμος, «Το Εργαστήριον των Απόρων Γυναικών», Νέα Εφημερίς, αρ. 63, 4-3-1893.

22. Ανώνυμος, «Σύλλογος Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως», Οικονομική Επιθεώρησις, ό.π.

23. Σύλλογος Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως, Έκθεσις πεπραγμένων από 1-4-1877 μέχρι της 31-3-1878 και από 1-1 μέχρι 31-12-1920, Αθήνα 1921.

24. Ανώνυμος, «Σύλλογος Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως», Παλιγγενεσία, αρ. 4728, 29-4-1880.

p. 187
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/188.gif&w=600&h=915

Η λειτουργία και ο έλεγχος του Εργαστηρίου εξαρτάται από τις αποφάσεις του ενδεκαμελούς Δ.Σ. του Συλλόγου Κυριών, που διορίζει επιτροπές οι οποίες αποτελούνται από τα μέλη του Δ.Σ. με αρμοδιότητες για: α) τις μαθητευόμενες στα τεχνουργεία, β) τις κατ' οίκον εργαζόμενες, γ) τη διδασκαλία των μαθημάτων, δ) τα υλικά που εισάγονται, μοιράζονται στα τμήματα του εργαστηρίου και εξάγονται, ε) τις πωλήσεις των προϊόντων και τα λογιστικά.25 Τις αποφάσεις του Δ.Σ. τις υλοποιεί η διευθύντρια γενικών καθηκόντων και οι δασκάλες που είναι επικεφαλής στα διάφορα τμήματα. Η διευθύντρια και οι δασκάλες μπορεί να είναι και αλλοδαπές, είναι έμμισθες και οι τελευταίες λαμβάνουν 30-100 δρχ. το μήνα.26 Όλες διδάσκουν και δουλεύουν ταυτόχρονα. Αρκετές από τις δασκάλες στα διάφορα τμήματα είχαν προηγουμένως μαθητεύσει στο Εργαστήριο.

Το Εργαστήριο Απόρων Γυναικών χωρίζεται στα παρακάτω τμήματα: 1. Υφαντικής, που υποδιαιρείται με τη σειρά του σε εργαστήρια υφάνσεως: α) μεταξίνων υφασμάτων, β) βαμβακερών υφασμάτων, γ) εριούχων υφασμάτων και κατασκευής ταπήτων. 2. Ραπτικής. 3. Ποικιλτικής (κεντήματος). 4. Τριχαπτικής (δαντελών).

Το Εργαστήριο δίνει δουλειά με το κομμάτι για το σπίτι και σε εξωτερικές εργάτριες-τεχνουργούς (sweating system). Εκτός από τις ανύπαντρες γυναίκες, ο Σύλλογος προσπαθεί να διευρύνει το εργατικό δυναμικό παρέχοντας εργασία σε μητέρες και σε γυναίκες που δεν μπορούν να προσέρχονται καθημερινά στο Εργαστήριο. Από τον κανονισμό του Εργαστηρίου προβλέπεται οι εξωτερικές τεχνουργοί να έχουν το δικαίωμα να ζητήσουν να παραμείνει άγνωστο το όνομά τους σε όλους εκτός από το διοικητικό συμβούλιο του Συλλόγου και την υπεύθυνη του τμήματος τεχνουργίας.27

Οι μηχανές που χρησιμοποιούν στο Εργαστήριο είναι χειροκίνητα υφαντήρια. Το εργαστήριο σ' όλη τη διάρκεια της λειτουργίας του δεν χρησιμοποιεί τον ατμό σαν κινητήρια δύναμη.28 Οι πρώτες ύλες, το μετάξι και το μαλλί, εισάγονται από το εξωτερικό στη φυσική τους κατάσταση και υφίστανται κατεργασία από τις γυναίκες.

Το τμήμα της υφαντικής είναι το πλουσιότερο τμήμα του Εργαστηρίου,

25. Ανώνυμος, «Σύλλογος Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως», Οικονομική Επιθεώρησις, ό.π.

26. Ανώνυμος, «Εργαστήριον των Απόρων Γυναικών», Παλιγγενεσία, αρ. 2958, 101-1874.

27. Βλ. «Διοργανισμός του Εργαστηρίου του υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως Συλλόγου των Κυριών», Σύλλογος Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως, Έκθεσις... 1873, ό.π., σ. 25.

28. Καλλιρρόη Παρρέν, «Εργαστήριον Απόρων Γυναικών, Β'», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 282, 22-11-1892.

p. 188
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/189.gif&w=600&h=915

απασχολεί το μεγαλύτερο αριθμό εργατριών και καταλαμβάνει μια μεγάλη αίθουσα, η οποία χρησιμεύει και ως κλωστήριο μετάξης. Κατά μήκος αυτής της αίθουσας υπάρχει σειρά από ειδικές μεταξοκλωστικές μηχανές που έχουν παραγγελθεί στη Γαλλία. Το 1878 το τμήμα της μεταξοϋφαντικής είχε 5 μηχανές. «Η λεπτότης, το αφροειδές, η διαφάνεια φθάνουν εις το απροχώρητον. Πέπλοι χρυσουφαντοι, εσθήτες διά χορούς, διά γάμους, εσθήτες πυκναί χονδρού μεταξωτού αραδωτού, ή και μετά διαφόρων σχεδίων, ρινόμακτρα μεταξωτά προκαλούσι την έκπληξιν και τον θαυμασμόν».29 Στα μεταξωτά εργάζονται γυναίκες που κατάγονται από μέρη με παράδοση στην υφαντική, όπως είναι το νησί της Κρήτης και η πόλη Κύμη της Εύβοιας. Στην υφαντική των μεταξωτών, εκτός από τις έμπειρες τεχνίτρες, απασχολούνται και μαθητευόμενες. Ο χρωματισμός των μεταξωτών επιτυγχάνεται με κατάλληλα χόρτα και ρίζες, ενώ το σχέδιο εξαρτάται από τη φαντασία και τη δημιουργικότητα της κάθε εργάτριας. Εκτός από τα μεταξωτά, το Εργαστήριο διαθέτει στους ενδιαφερόμενους κουκουλόσπορο σε τιμή κόστους, ο οποίος εισάγεται από τη Γαλλία.30

Το τμήμα υφαντικής των βαμβακερών παράγει υφάσματα λευκά, δίχρωμα ή πολύχρωμα για θερινά φορέματα, τραπεζομάνδηλα, χειρόμακτρα, σεντόνια και κουρτίνες. Όλα φημίζονται για την καλή τους ποιότητα, ιδιαίτερα για τη σταθερότητα των χρωμάτων και την καλαισθησία τους.

Στο τμήμα υφαντικής των ερίων κατασκευάζονται κλινοσκεπάσματα και τάπητες. Ηλικιωμένες γυναίκες που δεν μπορούν να υφάνουν, αναλαμβάνουν τον καθαρισμό, το κτένισμα, το στίψιμο και το βάψιμο των ερίων. Υστερα αυτά παραδίδονται στις υφάντριες.

Στην αίθουσα υφαντικής των ταπήτων υπάρχουν 5 ιστοί (1877-78). Ο κάθε ιστός είναι αναρτημένος από πάνω προς τα κάτω στην επιφάνεια του τοίχου. Σε καθεμιά από τις κλωστές η υφάντρια κάνει ένα κόμπο, ενώ κάθε φορά κόβει το μαλλί με μαχαιράκι το οποίο έχει πάνω της κατά τη διάρκεια της εργασίας. Αφού τελειώσει η σειρά, οι κόμποι ισοπεδώνονται με μικρό ξύλινο κόπανο. Στη συνέχεια η υφάντρια με το ψαλίδι κόβει όλες τις εξοχές που δημιουργούνται από τις μάλλινες κλωστές, ώστε ο τάπητας να έχει βελούδινη όψη και επίπεδη επιφάνεια. Η τεχνική και τα σχέδια είναι πανομοιότυπα με τους σμυρνέικους και τους περσικούς τάπητες. Με τη διοχέτευση των ταπήτων του Εργαστηρίου στην αγορά «η ακαλαίσθητος βιομηχανία των εντύπων σχεδίων με τας παρωδίας των ανθέων και των άλλων τερατουργημάτων»31 παραμερίζεται.

29. Στο ίδιο.

30. Ανώνυμος, «Εργαστήριον Απόρων Γυναικών», Πρόνοια, αρ. 613, 5-3-1885.

31. Καλλιρρόη Παρρέν, ό.π.

p. 189
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/190.gif&w=600&h=915

Με τους τάπητες του Εργαστηρίου αρχίζει να διαμορφώνεται ζήτηση για εγχώριους τάπητες. Σε πολλές πόλεις της Ελλάδας, όπως στο Αγρίνιο, στην Τρίπολη, στη Λευκάδα και στα χωριά της ορεινής Γορτυνίας, αρχίζει η παραγωγή ταπήτων. Βρισκόμαστε στην πρώτη φάση ανάπτυξης της ταπητουργίας, η οποία θα κορυφωθεί μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή με τη συμβολή της τεχνογνωσίας των προσφύγων.

Το τμήμα της ραπτικής αναλαμβάνει την κατασκευή γυναικείων ειδών επί παραγγελία. Κυρίως ράβονται τα ασπρόρουχα της προίκας. Το τμήμα αυτό συνδέεται με αυτό της ποικιλτικής και της τριχαπτικής. Τα ποικίλματα και τα τρίχαπτα συνδυάζονται για το στολισμό των ασπρορούχων.

Στο τμήμα της ποικιλτικής εργάζονται οι νεαρότερες γυναίκες. Από το τμήμα αυτό παίρνουν εργασία και εξωτερικές εργάτριες.

Ο συρμός επιβάλλει τις δαντέλες. Γι' αυτό το Εργαστήριο από την αρχή της λειτουργίας του δημιούργησε τμήμα τριχαπτικής. Εδώ η δαντέλα πλέκεται με διάφορους τρόπους. Η δαντέλα με τα κοπανέλια (τύπου Alençon) επικρατεί. Το νήμα είναι μεταξωτό, μάλλινο, λινό ή χρυσό. Η μόδα επιβάλλει τη χρήση της δαντέλας στους πιο παράδοξους συνδυασμούς, δηλαδή σε φορέματα με μουσελίνες, μεταξωτά, γουναρικά και πούλιες. Τα καλύμματα επίπλων (voile de fauteuil), τα κλινοσκεπάσματα, οι μαξιλαροθήκες περιβάλλονται συνήθως με δαντέλα «filet de guipure» η οποία πλέκεται όπως αυτή της Βενετίας και του Cluny της Γαλλίας.

Από την έκθεση πεπραγμένων του διοικητικού συμβουλίου του Συλλόγου των Κυριών από 1-4-1877 έως 31-3-1878 έχουμε μια εικόνα για τα οικονομικά του Εργαστηρίου. Οι δαπάνες του τμήματος της υφαντικής είναι 29.874,93 δρχ. ενώ τα έσοδα 28.821,65 δρχ., οι δαπάνες στο τμήμα της ραπτικής και ποικιλτικής είναι 26.172,95 δρχ., ενώ τα έσοδα 27.545,98 δρχ., οι δαπάνες στο τμήμα της τριχαπτικής είναι 1.916 δρχ., ενώ τα έσοδα 3.249,65 δρχ. Με αυτά τα δεδομένα το τμήμα της τριχαπτικής φαίνεται ότι είναι το πιο επικερδές.

Μια οικονομική πληγή για το Εργαστήριο είναι πάντα τα οφειλόμενα χρήματα από τις παραγγελίες. Οι καθυστερούμενες, επίσης, συνδρομές των μελών δεν βοηθούν τα οικονομικά του.

Εκτός από την επαγγελματική εκπαίδευση, κάθε πρωί από τις 7.30 έως τις 10 οι γυναίκες παρακολουθούν μαθήματα για την απόκτηση στοιχειωδών γνώσεων ανάγνωσης, γραφής και αριθμητικής. Η διδασκαλία, όμως, αυτών των μαθημάτων δεν γίνεται από πτυχιούχο δασκάλα. Στις εργάτριες γίνεται και θρησκευτική διδασκαλία από τον ιερέα του Εργαστηρίου. Προφανώς, πέρα από την ηθική χειραγώγηση των εργατριών τα μέλη του Συλλόγου των Κυριών θέλουν να διαμορφώσουν ένα μοντέλο εργάτριας που ανταποκρίνεται στις αξίες και τα πρότυπά τους.

Τα κορίτσια που δεν γνωρίζουν κάποια τέχνη, διδάσκονται τα προκαταρκτικά

p. 190
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/191.gif&w=600&h=915

κτικά χωρίς καμιά χρηματική αμοιβή. Αργότερα, εφόσον κριθούν άξια, εργάζονται κανονικά στα διάφορα τμήματα.

Ο αριθμός του προσωπικού ποικίλλει από χρονιά σε χρονιά. Το 1872 το Εργαστήριο αρχίζει να λειτουργεί με 120 εργάτριες, το 1887-1888 φθάνει στις 450 ενώ το 1921 απασχολεί 168 εργάτριες. Ο αριθμός των εξωτερικών εργατριών, σύμφωνα με τον επόμενο πίνακα, κυμαίνεται από 40 μέχρι 60. Οι εργάτριες στρατολογούνται μέσω των διαφόρων σωματείων στα οποία συμμετέχουν οι φιλάνθρωπες γυναίκες. Σύμφωνα με το καταστατικό «της εν Αθήναις Φιλοπτώχου Εταιρείας», στους σκοπούς της Εταιρείας αναφέρεται ότι «στους δυναμένους να εργάζωνται θέλει παρέχει τα προς εργασίαν μέσα, συνεννοουμένη προς τούτο μετά του ενταύθα υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως Συλλόγου των Κυριών και μετ' άλλων καταλλήλων καταστημάτων».32

ΠΙΝΑΚΑΣ 22

Το προσωπικό του Εργαστηρίου Απόρων Γυναικών

Το προσωπικό του Εργαστηρίου Απόρων Γυναικών

Έτη

Μαθητευόμενες

(Α)

Εργάτριες

(Β)

Σύνολο (Α—Β)*

Εξωτερικές

(Γ)

Σύνολο (Α—Β—Γ)

1872

120

120

120

1873-74

50

155

205

205

1874-75

200

40

240

1875-76

200

40

240

1876-77

200

40

240

1877-78

100

110

210

60

270

1880-81

200-250

200-250

1887-88

450

450

1892-93

350

350

1920

200

50-60

250-260

1921

168

168

168

* Για ορισμένα έτη υπάρχει μόνο το σύνολο των εργαζομένων, χωρίς να γίνεται σαφής διαχωρισμός ανάμεσα σε μαθητευόμενες και εργάτριες.

* Για ορισμένα έτη υπάρχει μόνο το σύνολο των εργαζομένων, χωρίς να γίνεται σαφής διαχωρισμός ανάμεσα σε μαθητευόμενες και εργάτριες.

Πηγή: Α. Οικονόμου, «Σύλλογος Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως», Οικονομική Επιθεώρησις, τ. 75, Μάιος 1879, σ. 105-117' Ανώνυμος, «Σύλλογος Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως», Παλιγγενεσία, αρ. 4728, 29-4-1880' Καλλιρρόη Παρρέν, «Εργαστήριον Απόρων Γυναικών, Α'», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 281, 15-11-1892' Σύλλογος Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως, «Έκθεσις πεπραγμένων από 1-1 έως 31-12-1920», Αθήνα 1921.

Οι εργάτριες του Εργαστηρίου είναι ηλικίας από 7 έως 70 χρονών. Καμία από τις εργαζόμενες, είτε είναι εσωτερικές, είτε εξωτερικές, δεν πληρώνεται με ημερομίσθιο, αλλά σύμφωνα με την παραγωγικότητά της. Με

32. «Καταστατικόν της εν Αθήναις Φιλοπτώχου Εταιρείας», Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 36, 28-3-1895.

p. 191
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/192.gif&w=600&h=915

βάση ειδικό τιμολόγιο η κατώτατη αμοιβή το 1874 είναι 50 λεπτά την ημέρα ενώ η ανώτατη 2 δρχ. Μια εργάτρια υφαίνει κατά μέσο όρο την ημέρα 3-5 πήχεις μεταξωτού, 4-5 πήχεις βαμβακερού υφάσματος και 1/4 του πήχη τάπητα.33

Συχνά, στις εορτές και στις εθνικές επετείους διανέμονται δώρα (φορέματα, λευκά πανιά κ.ά.) στις εργάτριες από τις γυναίκες μέλη του Συλλόγου.34

Το 1891 το Εργαστήριο παρέχει και συσσίτιο στο προσωπικό, σε ξεχωριστή αίθουσα. Με 12 λεπτά οι εργάτριες και 10 οι μαθητευόμενες μπορούν να προμηθεύονται μια καλή μερίδα κρέατος με χορταρικά και ζωμό τρεις φορές την εβδομάδα και τις υπόλοιπες τρεις φαγητό νηστίσιμο, δηλαδή όσπρια, χόρτα και ελιές.35

Από το 1910 με το κληροδότημα του Ανδρέα Συγγρού το συσσίτιο παρέχεται δωρεάν. Στο Εργαστήριο παρέχεται από το 1910 και δωρεάν ιατροφαρμακευτική περίθαλψη στις εργάτριες. Τα έξοδα νοσηλείας και φαρμάκων καλύπτονται από κληροδοτήματα.36 Οι κοινωνικές αυτές παροχές, αν και έχουν εξαιρετική σημασία, δεν μπορούν να αντισταθμίσουν το πολύ χαμηλό επίπεδο των μισθών των γυναικών (βλ. Παράρτημα, Πίνακας 7), γι' αυτό και ο αριθμός των εργατριών λιγοστεύει τα τελευταία χρόνια.

Εκτός από την εκπαίδευση και την παροχή εργασίας σε άπορες γυναίκες, το Εργαστήριο προσπαθεί με ποικίλους τρόπους να συμβάλει στην εμψύχωση της «εγχώριας βιομηχανίας» επεκτείνοντας τις δραστηριότητές του. Διευκολύνει τη σύσταση τεχνουργείων από ικανές τεχνουργούς στην Αθήνα ή στις άλλες επαρχιακές πόλεις προκαταβάλλοντας, εφόσον διαθέτει τους προαπαιτούμενους οικονομικούς πόρους, τα αναγκαία ποσά για την αγορά μηχανικού εξοπλισμού και πρώτων υλών.37 Παράλληλα, αναλαμβάνει την έκθεση και πώληση προϊόντων από κάθε γωνιά της Ελλάδας.38 Βρισκόμαστε μπροστά σε μια προσπάθεια δημιουργίας ενός στοιχειώδους μηχανισμού αγοράς, δηλαδή σύνδεσης της προσφοράς με τη ζήτηση. Οι διάσπαρτες οικοτεχνίες και τα μικρά βιοτεχνικά εργαστήρια στα χωριά και τις κωμοπόλεις της Ελλάδας βρίσκουν μια μικρή δίοδο προς τη μεγάλη πόλη με διαμορφωμένη ζήτηση, για απορρόφηση

33. Ανώνυμος, «Εργαστήριον των Απόρων Γυναικών», Παλιγγενεσία, ό.π.

34. Ανώνυμος, «Εργαστήριον Απόρων Γυναικών», Πρόνοια, αρ. 228, 28-12-1882.

35. Καλλιρρόη Παρρέν, «Το συσσίτιον του Εργαστηρίου Απόρων Γυναικών», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 239, 15-12-1891.

36. Εφημερίς των Κυριών, αρ. 988, 1-6-1910.

37. Βλ. «Διοργανισμός του Εργαστηρίου...», ό.π., σ. 26.

38. «Εν τω εργαστηρίω των απόρων γυναικών δεν ευρίσκονται μόνον τα εν αυτώ παραγόμενα αντικείμενα, αλλά και εκ πάσης γωνίας της Ελλάδος βιομηχανικά προϊόντα αποστελλόμενα προς πώλησιν, οίον τάπητες, υφάσματα μετάξινα, βαμβακερά και μάλλινα, χειρόκτια Κερκύρας και παν, τέλος, προϊόν της εγχωρίου βιομηχανίας»' «Εργαστήριον Απόρων Γυναικών», Νέα Εφημερίς, αρ. 16, 16-1-1888.

p. 192
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/56/gif/193.gif&w=600&h=915

των προϊόντων τους πέρα από τα στενά όρια της αυτοκατανάλωσης και του μικρού αγροτικού περίγυρου.

Τα προϊόντα του Εργαστηρίου φημίζονται για την καλή τους σύνθεση, ανθεκτικότητα και χρωματισμό. Το Εργαστήριο συμμετέχει με τα προϊόντα του σε εκθέσεις στην Ελλάδα και το εξωτερικό, όπως το 1893 στην έκθεση του Σικάγου.

Οι αγοραστές μπορούν να διαλέξουν από τα έτοιμα προϊόντα ή να παραγγείλουν προϊόντα της αρεσκείας τους. Οι τιμές των προϊόντων του Εργαστηρίου καθορίζονται από το Συμβούλιο του Συλλόγου των Κυριών και είναι σταθερές. Συχνά ανακοινώνεται από τις εφημερίδες ότι το Εργαστήριο κάνει εκπτώσεις στα είδη που εκθέτει προς πώληση. Οι εκπτώσεις αυτές διαρκούν συνήθως τρεις έως τέσσερις ημέρες.

Τα βαμβακερά αγοράζονται από ντόπιους και ξένους. Οι τάπητες του Εργαστηρίου έχουν μεγάλη ζήτηση. Το Βουλευτήριο, η Εθνική Τράπεζα, το Υπουργείο Στρατιωτικών και Οικονομικών, η ίδια η βασίλισσα, αλλά και ξένοι εγγράφονται στον κατάλογο των παραγγελιών για τάπητες. Κάθε επισκέπτης της Αθήνας, ο οποίος επιθυμεί να αγοράσει προϊόντα της εγχώριας χειροτεχνίας, οφείλει να δει, έστω μόνο και μόνο για να θαυμάσει, τα προϊόντα του Εργαστηρίου.39

Κυρίως, όμως, τα προϊόντα απευθύνονται στις αστές που φτιάχνουν την προίκα τους: «δεν υπάρχει Ελληνίς κόρη, δυναμένη να διαθέσει ποσόν προς κατασκευήν των ασπρορούχων της προικός της, είτε εξ Αθηνών είτε εξ' επαρχιών, είτε εκ του εξωτερικού ήτις δεν παρήγγειλεν εδώ την προίκα της και δεν συνέστησεν το Εργαστήριον εις τας φίλας της και τας γνωστούς της».40

Βλέπουμε, λοιπόν, ότι οι προσπάθειες των αστών φιλανθρώπων να εκπαιδεύσουν φτωχά κορίτσια στα εργόχειρα και να τους παράσχουν εργασία ανταποκρίνονταν στη ζήτηση για αγοραστά προικιά εκ μέρους της δικής τους κοινωνικής τάξης.41

Η επιτυχία του εγχειρήματος, όσον αφορά την ευχερή διάθεση των προϊόντων του Εργαστηρίου, πιθανόν να συνδέεται με ένα γενικότερο κλίμα υποστήριξης της εγχώριας παραγωγής ως εθνική ανάγκη, η οποία σε ορισμένες περιπτώσεις παίρνει το χαρακτήρα ακραίων εκδηλώσεων κατά των εισαγόμενων ειδών.42 Αμέτοχη σε αυτό το κλίμα δε μένει ούτε η βασιλική αυλή, αγοράζοντας τάπητες για το παλάτι.

39. «Ο Εθνικός Σύνδεσμος των Ελληνίδων. Έκθεσις της γραμματέως Μαρίας Καλαποθάκη κατά το 1909», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 988, 1-6-1910.

40. Στο ίδιο.

41. Νόρα Σκουτέρη-Διδασκάλου, «Ανθρωπολογικά για το γυναικείο ζήτημα», Αθήνα 1984, σ. 207.

42. Λίγα χρόνια πριν, στις 10-5-1859, στο Πεδίο του Άρεως συνέβησαν σοβαρά

p. 193
Search form
Search the book: Women Workers in Greek Industry and Craft-industry (1870-1922)
Search results
    Digitized books
    Page: 174
    

    οικογένεια υπάρχει μια γενικευμένη αντίληψη περί της ανικανότητάς της να αναθρέψει και να διαπαιδαγωγήσει μέσα στους κόλπους της τα παιδιά.

    Η εργασία στο σπίτι

    Η γυναίκα μητέρα που εργάζεται στο εργοστάσιο, παρουσιάζεται εγκλωβισμένη σ' ένα αδιέξοδο χωρίς δυνατότητες διαφυγής. Η λύση για να ξεπεραστεί αυτή η κατάσταση είναι η εργασία στο σπίτι. Η κατ' οίκον δηλαδή επαγγελματική ενασχόληση, η οποία της προσφέρει την ευκαιρία να ασχολείται ταυτόχρονα με το νοικοκυριό και την ανατροφή των παιδιών της.

    Όμως κι εδώ υπάρχει ένα τεράστιο πρόβλημα, γιατί «τι δύναται να πράξη εν τω οίκω, ποίον επάγγελμα να μετέλθη, ποίαν βιομηχανίαν να εξασκήση, παρέχουσα εν ταυτώ τας μητρικάς φροντίδας της εις τα ατυχή τέκνα της; Ουδεμίαν διότι ουδέν έμαθε, ουδέν εδιδάχθη επάγγελμα, ουδεμίαν τέχνην. Θα καταφύγη εις τα εργοστάσια πλύντρια, διημερεύουσα μακράν των τέκνων της».64 Η έλλειψη εκπαίδευσης, με την ευρύτερη σημασία του όρου, που συνδυάζει την ηθικο-θρησκευτική μόρφωση με την επαγγελματική κατάρτιση, προβάλλεται ως η κυριότερη αιτία που οδηγεί τη γυναίκα-μητέρα στο εργοστάσιο και συνάμα, όπως πιστεύεται, την οικογένεια στον «όλεθρο».

    Όπως παρατηρούμε, εκτός από τη βιομηχανική εργασία και η εκπαίδευση είναι άρρηκτα δεμένη με τη ζωή της εργάτριας. Είμαστε μπροστά σ' ένα φαύλο κύκλο όπου η απασχόληση της γυναίκας από την παιδική της ηλικία στο εργοστάσιο της στερεί τη δυνατότητα εκπαίδευσης και μετά το γάμο η έλλειψη εκπαίδευσης της στερεί οποιαδήποτε άλλη εναλλακτική λύση για επαγγελματική αποκατάσταση εκτός από την εργασία στο εργοστάσιο. Οι γυναίκες που ασχολούνται με τη φιλανθρωπία προσπαθούν με κάθε τρόπο να ανατρέψουν αυτό το σχήμα. Στα ιδρύματα που δημιουργούν για την προώθηση της εκπαίδευσης γίνονται δεκτές οι φτωχές γυναίκες κάθε ηλικίας.

    Η λύση που προτείνεται από τις σελίδες του περιοδικού για τις γυναίκες που έχουν ανάγκη να εργασθούν ενώ είναι μητέρες, είναι περιβεβλημένη από έντονη ηθικολογία χωρίς καμιά συγκεκριμένη αναφορά σε προβλήματα πρακτικής υφής.

    Οι γυναίκες του περιοδικού δεν εξετάζουν διεξοδικότερα τον τρόπο διάδοσης της κατ' οίκον εργασίας και τις συνθήκες ανάπτυξής της. Τι γίνεται, λοιπόν, με τις συνθήκες της αγοράς, με τη γνώση και τις αναπαραστάσεις που έχουν οι γυναίκες της Εφημερίδος των Κυριών για την οργάνωση του εμπορίου στον τομέα του ιματισμού; Πόσο καλά είναι σε θέση να γνωρίζουν οι ίδιες τα δίκτυα εξάπλωσης της ραπτομηχανής, η οποία αποτελεί τον απαραίτητο

    64. Καλλιρρόη Παρρέν, «Και υπέρ των γυναικών του λαού», ό.π.