Creator/Author:Λάππας, Κώστας
Title:University and students in Greece during the 19th century
Title of Series:Historical Archive of Greek Youth
Nr. within series:39
Place of Publication:Athens
Publisher:General Secretariat for Youth
Date of Publication:2004
Nr. of vol.:1 volume
Spatial coverage:Greece
Temporal coverage:19ος αι.
Description:The University, an educational institution with a long tradition in Europe, was introduced in Greece in 1837, a few years after the establishment of the Greek kingdom. Yet the request for a university had been articulated since the years of the Greek revolution, while at the same time in the Ionian Islands, then under the English rule, there existed the first institution of a university level, the Ionian Academy. Established in 1837, the University constituted the outcome of various efforts to reorganise education in Greece. The traditional educational system that included schools of lower and secondary education was replaced by a threefold educational system, according to the European model, that consisted of lower, secondary and upper grades, the latter being represented by the University. The fact that the establishment of the University coincided not accidentally with the establishment of the Greek state had several consequences on its function. The University was obliged to participate in and answer to various requests of the period, both educational and national, that gave it the character of an institution with various functions and a vivid presence in public life. According to the Statute of the University, that was published in April 1837 and based on similar German regulations, the University consisted of four faculties: the School of Theology, the School of Law, the School of Medicine and the School of Philosophy, the latter including literary sciences, physics and mathematics. In 1838 a chair of Pharmacology was established in the Medical School, that several years later became the Pharmaceutic School. The teaching staff consisted of regular, honorary and extraordinary professors and assistant professors (the Privatdocenten of German universities). The professors were selected by the Minister of Education; only after 1882-1883 were they elected by the body of professors of each School. In order for someone to be enrolled in a School a high school certificate was necessary; only the Pharmaceutic School held entry exams. For students from areas outside Greece who did not have a recognised high school certificate some elementary exams were required. The charge for the students was very small until the end of the century. Then for the first time high charges were imposed (1892). Studies lasted three years for students of the School of Philosophy, and four years for students of the other Schools. Students were examined only at the end of their studies in order to obtain the Diploma. One of the features of university education is the emphasis on general education and a liberal tendency as far as the organisation of the studies is concerned. Both elements originated in the German perception about universities and were based on the assumption that the university's aim is to offer not only specialised knowledge, but also a general intellectual culture in a context of absolute academic freedom. Within this context students were obliged to attend general classes (logic, metaphysics, ethics, natural law, psychology, general history, elementary mathematics, and experimental physics) and at the same time they could freely organise their studies. During the 19th century the majority of professors were of a German culture; these professors supported the liberal education system. In opposition to them, a less numerous group of professors suggested a different way of organising university education based on French models, more disciplined and centralised, orientated primarily towards professional training and only secondarily towards general education. Yet, the German model prevailed for several decades. Things started to change at the end of the 19th century, when a reformation of the university system was attempted within the context of a general urban modernisation of the country. In 1904 physics and mathematics were separated from the Philosophical School, and an independent School of Physics and Mathematics was created; in 1911 a new University Statute was voted which abolished the German organisation model. Throughout the 19th century the University acquired a great number of students. Beside the Greek state, students came from the Ionian Islands, the Balkans, Asia Minor, and from Greek communities in Europe and the Middle East. The geographical distribution of students presents inequalities that reflect each region's capability of access to university education: important factors are urban concentration, productive activities, the density of the school network and above all the geographical dispersion of high schools. As far as the preference for specific faculties is concerned, Law School has the first place, concentrating from 1837 to 1890/1 the 43.6% of matriculates. Medical School comes second (29.8%) and Philosophical School comes third (20%). The Theological School concentrates only 2.5% of the students and the Pharmaceutical School 3.9%. The preference for Law School is related to the multiform function of the School, that is to say with the fact that besides professional lawyers or politicians it provided other job opportunities in the public or private sector. Thus, a graduate from Law School had more chances to work in the civil service or as a diplomat, a journalist, in trade, in a bank or an insurance company. Yet, not all students obtained a degree; an important percentage of the students (45% from 1837 to 1880) abandoned their studies. This phenomenon mainly occurred in the Philosophical and Law Schools, where the degree was not indispensable for students who wanted to work in a field relevant to their studies. As far as the social identity of the students is concerned, information is quite limited. Theoretically, the University was open to all students who had graduated from high school. Yet economic, social, and educational inequalities, in combination with the high cost of living in the capital, made access to University -and to middle education as well- quite difficult for students from a lower social rank. On the contrary the access was easier for students from the middle social classes. Being primarily an educational institution, the University's main objective was to provide the scientific and clerical personnel required for the needs of the Greek state and at the same time to contribute to the development of sciences and the formation of the intellectual elite of the country. Beyond these practical objectives, the University was connected to other objectives and expectations of the Greek state: the University was expected to act as the medium for transfering the ancient Greek civilisation to contemporary Greece as well as the lights of European civilisation to the East, and above all to provide the connection between free and 'unredeemed' Greeks. This last duty assumed the character of a very important 'mission'; the University became an instrument in the liberation struggle for the Greeks outside the Greek state, pledging to disseminate Greek culture and the national idea to Greeks living beyond the frontiers of the Greek state and to contribute to the unity of 'Hellenism'. All these notions developed excessively and overshadowed the educational function of the University. Rhetoric was compatible with the spirit of the times and a main element of public speech, capable of moving people. In reality, the notions that concerned the national mission of the University had a great effect on Greek society, mainly on those living beyond the Greek borders, as is evidenced, among other things, by the numerous donations and bequests to the University. Rich Greeks living outside the Greek state provided scholarships for students or undertook the financing of poetic or literary competitions, under the patronage of the University. These competitions, mainly the poetic ones, made the University an important factor of contemporary intellectual and literary life, since they enabled professors who took part as judges in the competitions to impose linguistic rules and aesthetic and ideological norms. The University also played an important role in political life. Professors provided their services to the government as consultants in educational, legal, national and other issues; they were appointed ministers and they took part in contemporary political and party life. Besides from 1844 to 1862 the University had its own representative in the Greek Parliament. Student concern for public issues also presented a certain vivacity. From the first years of the University's existence students interfered in university issues and developed rudimentary collective action. Yet the first student unions appeared only at the end of the 19th century and were subjected to political patronage. Students also took part in political life. At least since the movement against king Otto (1859-1862) a liberal political spirit prevailed among students, and was dynamically expressed during the 'Skiadika' (1859). Three years later, after the dethronement of king Otto, students and professors formed a peculiar collective body, the University Phalanx, in order to enforce peace and to control the upheaval in the capital that followed the dethronement. The following period is characterised by the national preoccupations of the students. In the mid-70's students demanded and obtained, through demonstrations, the revival of the University Phalanx; the Phalanx assumed a clearly military character and familiarised students with military values and ideals. From this period on, the majority of students passionately supported national matters, taking part in demonstrations and mobilisations, often with the participation of their professors. This trend was accompanied by an ideological toughening and led students in the beginning of the 20th century to militant demonstrations for the defence of traditional national values and symbols, like the katharevousa, that appeared to be threatened by internal and external 'enemies' of Hellenism.
License:This book in every digital format (PDF, GIF, HTML) is distributed under Creative Commons Attribution - NonCommercial Licence Greece 3.0
The book in PDF:Download PDF 48.54 Mb
Visible pages: 255-274 από: 746
Current page:

στη Σορβόννη5. Λίγο αργότερα εγγράφεται στην Ιατρική Σχολή του Παρισιού μια άλλη μαθήτρια, η Μαρία Καλαποθάκη, η οποία μετά από οκτώ χρόνια σπουδών παίρνει δίπλωμα και γίνεται η πρώτη ελληνίδα γιατρός6. Το παράδειγμα των πρώτων αυτών φοιτητριών θα το ακολουθήσουν σε λίγο και άλλες.

Με όλα αυτά ανοίγει τελικά τις πόρτες του και το ελληνικό Πανεπιστήμιο. Τον Σεπτέμβριο του 1890 γίνεται δεκτή στη Φιλοσοφική Σχολή η πρώτη φοιτήτρια, η Ιωάννα Στεφανόπολι, γαλλικής καταγωγής, η οποία είχε πάρει απολυτήριο από το Β' Γυμνάσιο Αθηνών7. Αν και η μαθήτρια είχε τα τυπικά προσόντα για την εγγραφή στο Πανεπιστήμιο, η αίτησή της αντιμετωπίστηκε με πολλές επιφυλάξεις από τη Σύγκλητο. Στη σχετική συζήτηση ο πρύτανης Γ. Μιστριώτης ανέφερε ότι το ζήτημα είχε τρεις πλευρές, τη νομική, την κοινωνική και «την της τάξεως»8. Ως προς το νομικό μέρος υποστήριξε ότι δεν υπήρχε κώλυμα, αφού, όπως γνωμοδότησε και η Νομική Σχολή, ο νόμος δεν εμπόδιζε την εγγραφή μαθητριών στο Πανεπιστήμιο, ενώ ως προς το κοινωνικό μέρος αρμόδιο να αποφασίσει ήταν το Κοινοβούλιο. Το Πανεπιστήμιο μπορούσε να έχει λόγο μόνο σχετικά με το θέμα της «τάξεως», με το ενδεχόμενο, δηλαδή, η εγγραφή της μαθήτριας να προκαλέσει κάποιες «άταξίες»· αλλά «δυνάμεθα», παρατηρεί ο Μιστριώτης, «αποβλέποντες εις γεννηθησομένας τυχόν αταξίας, να απαγορεύσωμεν την εγγραφήν μαθητριών εις το μητρώον, πράγμα το οποίον δεν απαγορεύει ο νόμος;».

5. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 336-338. Για την εγγραφή της Καλλισπέρη στη Σορβόννη και την ανακήρυξή της σε διδάκτορα βλ. Εφημερίς των Κυριών, αρ. 48, 7 Φεβρ. 1888, αρ. 221, 11 Αυγ. 1891 και αρ. 223, 25 Αυγ. 1891. Επίσης «Η πρώτη Ελληνίς διδάκτωρ», στο Κων. Φ. Σκόκος, Εθνικόν Ημερολόγιον του (τους 1892, Αθήνα 1891, σ. 97-101 και σχετικό άρθρο στο περ. Ποικίλη Στοά, Αθήνα 1895, σ. 369-372. Βλ. και Σεβ. Καλλισπέρη, «ΑΙ Ελληνίδες φοιτήτριαι», Η Ελλάς κατά τους Ολυμπιακούς Αγώνας του 1896, Αθήνα 1896, σ. 202-204.

6. Εφημερίς των Κυριών ,αρ. 246,9 Φεβρ. 1892 και εφ. Εστία, αρ. 306,10 Ιαν. 1895.

7. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, Η μίση εκπαίδευση, ό.π., σ. 331-332. Την ίδια εποχή φαίνεται να δημιουργείται και ο όρος «φοιτήτρια». Κατά τον Σ. Α. Κουμανούδη, χρησιμοποιείται για πρώτη φορά το 1889 από την Κ. Παρρέν στην Εφημερίδα των Κυριών (Συναγωγή Νιων Λέξεων υπό των λογίων πλασθεισών, Αθήνα, Ερμής, 1980, α. 1083). Ας σημειωθεί ότι η λέξη φοιτήτρια, αλλά με την κυριολεκτική σημασία της (ως παράγωγο του ρ. φοιτώ=συχνάζω κάπου), υπήρχε ήδη· τη χρησιμοποιεί ο Κ. Παλαμάς σε επιστολή του το 1876, μιλώντας για κάποιες γυναίκες που παρευρίσκονται σε δίκη υπουργών. Βλ. Κωστή Παλαμά, Αλληλογραφία, τ. Α, (1875-1915), επιμ. Κ. Γ. Κασίνη, Αθήνα 1975, σ. 22.

8. Π.Σ., 6 Οκτ. 1890, βλ. και 19 Σεπτ. 1890. Πβ. Γ. Μιστριώτης, Τα κατά την πρυταvtiav, 1892, σ. 53-54.

p. 255

Σε αντίθεση με τον Μιστριώτη, η θέση της πλειονότητας των συγκλητικών ήταν από επιφυλακτική έως αρνητική. Επικαλούμενοι και το παράδειγμα των πρωσικών Πανεπιστημίων, όπου δεν επιτρεπόταν η εγγραφή γυναικών, άλλοι

έμμεσα και άλλοι άμεσα τάχθηκαν κατά της εγγραφής της μαθήτριας, υποστηρίζοντας, μεταξύ άλλων, ότι η είσοδος γυναικών στο Πανεπιστήμιο ερχόταν σε αντίθεση με τις καθιερωμένες στην Ελλάδα αντιλήψεις για την κοινωνική θέση της γυναίκας. Όπως υποστήριξε ο καθηγητής της Θεολογικής Αν. Διομ. Κυριάκος, «δεν πρέπει να λησμονώμεν τα καθ' ημάς και την εν Ελλάδι κοινωνικήν θέσιν της γυναικός, ήτις δεν δύναται να εργάζεται και αναστρέφεται μετ' ανδρών εν τη αγορά, ως εν Ευρώπη συμβαίνει. Η Ελληνίς τηρεί την χρυσήν μέσην οδόν μεταξύ του εν τω γυναικωνίτιδι βίου της Ασιανής, και του λίαν ελευθέρου της Ευρωπαίας. Αλλά και υπό την έποψιν της τάξεως κρίνων το πράγμα, δεν προοιωνίζεται καλόν». Τελικά η Σύγκλητος, «εν απορία ευρισκομένη», όπως αναφέρει στον πρυτανικό Λόγο του ο Μιστριώτης, η επειδή δεν ήθελε να πάρει την ευθύνη, ζήτησε τη γνώμη του υπουργείου Παιδείας, το οποίο επέτρεψε τελικά την εγγραφή της μαθήτριας9.

Η συζήτηση στη Σύγκλητο έδειξε πόσο ισχυρές ήταν ακόμη στο Πανεπιστήμιο οι αντιστάσεις στην είσοδο των γυναικών στην ανώτερη εκπαίδευση. Ουσιαστικά, η αποδοχή τους ήταν περισσότερο αποτέλεσμα ανάγκης, παρά

αναγνώρισης των δικαιωμάτων τους στην ανώτερη εκπαίδευση. Οι πιέσεις που φαίνεται ότι ασκήθηκαν στο Πανεπιστήμιο και το υπουργείο Παιδείας από τον κύκλο της Εφημερίδος των Γυναικών και γενικότερα από το αστικό περιβάλλον της πρωτεύουσας, σε συνδυασμό και με το γεγονός ότι οι γυναίκες είχαν αρχίσει ήδη να γίνονται δεκτές σε αρκετά ευρωπαϊκά Πανεπιστήμια,

υποχρέωσαν και το ελληνικό Πανεπιστήμιο να ανοίξει τις πύλες του σ' αυτές. Δεν έπαψαν, πάντως, να διατυπώνονται και στα επόμενα χρόνια ενδοιασμοί για το αν η είσοδος γυναικών στο Πανεπιστήμιο ταιριάζει με τη φύση τους και τα κοινωνικά τους καθήκοντα :

«Το στοιχείον της γυναικός είναι ο οίκος και η οικογένεια. Εν τω σταδίω τούτω μενέτω, διότι εν τούτω ουδείς ανήρ δύναται να την υποκαταστήση», αποφαίνεται το 1897 ο πρύτανης Α. Χρηστομάνος, προσθέτοντας : «Εάν αι δύο η τρεις μεταξύ μυριάδων γυναικών είναι επιδεκτικαί εξόχου

9. Γ. Μιστριώτης, ό.π., σ. 53. Λίγο μετά τη Στεφανόπολι είχαν κάνει αιτήσεις εγγραφής στο Πανεπιστήμιο δύο ακόμη μαθήτριες, αλλά απορρίφθηκαν επειδή τα αποδεικτικά σπουδών που είχαν δεν ήταν ισότιμα με απολυτήριο Γυμνασίου (Π.Σ., 17 Νοεμ. 1890).

p. 256

μορφώσεως, το μικρόν τούτο κέρδος δεν δικαιολογεί την ανυπολόγιστον ζημίαν, ήτις θα πρόκυψη εάν προτιμηθή η αθρόα διαμόρφωσις ημιτελών και χωλαινουσών μετριοτήτων ή ασημοτήτων, αντί της ενισχύσεως του πρωτίστου προορισμού της γυναικός, εις ον ουδείς ανήρ δύναται να ανταγωνισθή προς αυτήν». Ο ίδιος αποδέχεται, βέβαια, ότι «η χειραφέτησις της γυναικός εγένετο ήδη συρμός και θα ήτο μάταιος αναχρονισμός να καταπολεμήται παρ' ημίν η τάσις αύτη, εφ' όσον μάλιστα δεν υπερακοντίζει τα

εσκαμμένα», ενώ δεν παραγνωρίζει επίσης ότι «καθ' όλας τας εποχάς ανεφάνησαν και γυναίκες υπέροχοι τον νουν και την καρδίαν, διαπρέψασαι εν τη ενασκήσει υψηλών ανδρικών αρετών». Τέτοιες περιπτώσεις γυναικών όμως θεωρεί ότι είναι εξαιρέσεις. «Διό φρονώ ότι οφείλομεν μεν να ανεχώμεθα αυτάς και να μη παρακωλύωμεν την επιστημονικήν ανάπτυξιν του γυναικείου φύλου, αλλά και να μη ενισχύωμεν αυτάς δι' υπερβολικής ενθαρρύνσεως»10.

Παρά τις αντιδράσεις όμως είχε ανοίξει πλέον ο δρόμος για την είσοδο των γυναικών στο Πανεπιστήμιο. Το παράδειγμα της πρώτης φοιτήτριας θα το

ακολουθήσουν δειλά στην αρχή και κατόπιν πιο αποφασιστικά άλλες, έτσι που ως το 1900 θα έχουν εγγραφεί συνολικά στο Πανεπιστήμιο γύρω στις είκοσι φοιτήτριες.

10. Α. Χρηστομάνος, Λόγοι, 1898, σ. 49-50.

p. 257 01 - 0002.htm


p. 258




Μια γενική διαπίστωση από τη μελέτη του Πανεπιστημίου στον 19ο αιώνα είναι ότι ο Κανονισμός του 1837 δεν μπόρεσε να λειτουργήσει στο σύνολό του. Βασικές διατάξεις του, όπως αυτές που αφορούσαν την εκλογή των πανεπιστημιακών αρχών, τη συμμετοχή των σχολών στις διαδικασίες εκλογής των νέων καθηγητών και τον θεσμό των διδάκτρων, είτε δεν εφαρμόστηκαν καθόλου είτε παρέμειναν σε εκκρεμότητα για πολλά χρόνια, πράγμα που δείχνει τις δυσκολίες προσαρμογής των γερμανικών πανεπιστημιακών θεσμών στις ελληνικές πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες. Εκτός αυτού όμως υπήρχαν και προβλήματα που οφείλονταν σε ασάφειες και κενά του ίδιου του Κανονισμού1.

1. Για τα κενά αυτά γίνεται λόγος και στο διάταγμα για τη σύσταση του Πανεπιστημίου , όπου προβλέπεται μάλιστα η σύσταση επιτροπής για τη συμπλήρωσή τους : «Όσον δ' αφορά τας οριστικάς διατυπώσεις του πανεπιστημίου και των σχολών του, θέλομεν διατάξει την σύστασιν επιτροπής, ήτις θέλει επιφορτισθή την διαίρεσιν του πανεπιστημίου εις σχολάς, την σημείωσιν των διαφόρων κλάδων των μαθημάτων εκάστης αυτών, τους διά την ευταξίαν και την τήρησιν αυτής αναγκαίους ορισμούς και καθεξής» (Βαμπάς, Νόμοι, ο. 64). Για τη συγκρότηση της επιτροπής θα φρόντιζε το υπουργείο Παιδείας, προτείνοντας ως μέλη της καθηγητές Πανεπιστημίου και άλλους «ειδήμονας δημοσίους υπαλλήλους». Πραγματικά, το 1837 συστάθηκε μια τέτοια επιτροπή, αποτελούμενη από τους καθηγητές Κ. Σχινά, Ν. Βάμβα, Μ. Αποστολίδη, Γ. Γεννάδιο, Ε. Ουλερίχο, Γ. Ράλλη, Λ. Ρος, Θ. Φαρμακίδη και τον σύμβουλο του υπουργείου Παιδείας Α. Ραγκαβή, με σκοπό τη σύνταξη ενός «εσωτερικού» Κανονισμού του Πανεπιστημίου. Tο έργο της επιτροπής δεν είναι γνωστό. Φαίνεται πάντως ότι συνέταξε και υπέβαλε στο υπουργείο Παιδείας ένα σχέδιο που έμεινε ανεκτέλεστο. Βλ. ΓΑΚ, OA, ΥΕΠ, φάκ. 32, έγγρ. από 4/16 Μαΐου 1837 (πρόταση συγκρότησης της επιτροπής) και 30 Ιουν./12 Ιουλ. 1837 (έγκριση επιτροπής) και Αρχείο Ραγκαβή (ΚΕΙΝΕ Ακαδημίας Αθηνών), φάκ. 12, όπου έγγραφο διορισμού του Ραγκαβή από 3 Ιουλ. 1837. Πβ. Κ. Σχινάς, Λόγος, 1838, σ. 12 και Θανάσης Χρήστου, «Ο Κ. Δ. Σχινάς και η πρώτη Πρυτανεία στο Οθώνειο Πανεπιστήμιο (1837-1838)», Τα Ιστορικά, τ. 9, τχ. 17, Δεκ. 1992, σ. 380. Ένα ανάλογο σχέδιο αναφέρεται ότι είχε συντάξει και ο γνωστός γερμανός καθηγητής της φιλοσοφίας Christian August Brandis, ο ίδιος που φέρεται ως συντάκτης του προσωρινού Κανονισμού του 1837 (Περί τον Νιου Κανονισμού του Πανεπιστημίου..., Αθήνα 1860, σ. 3).

p. 259

Το υπουργείο Παιδείας, στην προσπάθειά του να αντιμετωπίσει τα σχετικά προβλήματα και παράλληλα να προσαρμόσει το θεσμικό πλαίσιο του Πανεπιστημίου στις νέες ανάγκες που προέκυπταν συνεχώς, επιχείρησε από νωρίς, σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο, την αντικατάσταση του ισχύοντος Κανονισμού. Αποτέλεσμα των προσπαθειών αυτών ήταν η σύνταξη αρκετών σχεδίων νόμου που εισήγαγαν σημαντικές αλλαγές στο πανεπιστημιακό σύστημα2. Από τα σχέδια αυτά όμως κανένα δεν έφτασε να γίνει νόμος. Ορισμένα δεν πρόλαβαν για διάφορους λόγους να υποβληθούν στη Βουλή, αλλά και εκείνα που υποβλήθηκαν δεν συζητήθηκαν καν. Από τα υπάρχοντα στοιχεία φαίνεται ότι ως τα τέλη του 19ου αιώνα έγιναν περισσότερα από 15 σχέδια, από τα οποία μπόρεσα να εντοπίσω τα ακόλουθα:

1. Σχέδιο νόμου του 1844 (83 άρθρα). Συντάχθηκε με πρωτοβουλία του υ

πουργού Παιδείας Σπ. Τρικούπη (κυβέρνηση Α. Μαυροκορδάτου) από τετραμελή επιτροπή, αποτελούμενη από τους καθηγητές της Φιλοσοφικής Κ. Ασώπιο, Ν. Βάμβα, Θ. Μανούση και Φ. Ιωάννου3. Το σχέδιο βασίστηκε σε

επιμέρους σχέδια, τα οποία έγιναν από τις σχολές του Πανεπιστημίου με

εντολή του υπουργού Παιδείας και υποβλήθηκαν στη Σύγκλητο4. Το σχέδιο δεν κατατέθηκε στη Βουλή, λόγω της απομάκρυνσης του Σπ. Τρικούπη από το υπουργείο Παιδείας.

2/3. Δύο σχέδια νόμου, αχρονολόγητα, συνταγμένα περί το 1846/18475. Τα

2. Κάποιες μεταρρυθμιστικές προσπάθειες έγιναν και σε επίπεδο σχολών. Το 1865, με διαταγή του υπουργού Παιδείας Κ. Λομβαρδού, επιτροπή καθηγητών της Ιατρικής υπέβαλε στο υπουργείο προτάσεις για τη μεταρρύθμιση της σχολής. Οι σχετικές γνωμοδοτήσεις δημοσιεύθηκαν στην Εφημερίδα των Φιλομαθών, αρ. 569, 7 Αυγ. 1865, σ. 729-734 και αρ. 570,20 Αυγ. 1865, σ. 737-740. Πβ. Ιωάννης Γ. Ζωχιός, Της εν Αθήναις Ιατρικής Σχολής ο νέος Οργανισμός, Αθήνα 1865, όπου κριτική των γνωμοδοτήσεων.

3. Το σχέδιο είναι δημοσιευμένο στην εφ. Καρτερία, αρ. 272,26 Φεβρ. 1848 και αρ. 273, 1 Μαρτ. 1848. Τίτλος του: «Σχέδιον οργανικού νόμου του Πανεπιστημίου Όθωνος, συνταχθέν κατ' επιταγήν του κατά το 1844 επϊ της Δημοσίας Παιδεύσεως υπουργού κ. Σ. Τρικούπη υπό των καθηγητών Κωνστ. Ασωπίου, Ν. Βάμβα, Θ. Μανούσου και Φ. Ιωάννου». Αναφερόμενος στο παραπάνω σχέδιο, ο Θ. Μανούσης (Περί Πανεπιστημίων εν γένει και ιδιαιτέρως περί του Οθωνείου Πανεπιστημίου, Αθήνα 1845, σ. 28) σημειώνει ότι οι συντάκτες του έλαβαν υπόψη τους και τους Οργανισμούς των Πανεπιστημίων της Βόννης και του Βερολίνου.

4. Βλ. Π.Σ.Ν.Σ., Απρίλιος-Μάιος 1844· επίσης Κ. Ασώπιος, Ομιλία, [1844;], σ. 3-4 και Θ. Μανούσης, ό.π., σ. 28.

5. Τα σχέδια (αντίγραφα) βρίσκονται στο Αρχείο Ρήγα Παλαμήδη (ΓΑΚ, Κ 70, φάκ. 4). Σε συνοδευτικό έγγραφο του υπουργού Παιδείας Γ. Γλαράκη προς τον υπουργό Εσωτερικών Ρ. Παλαμήδη (18 Φεβρ. 1848) αναφέρεται: «έγκλειστον πέμπω προς Υμάς

αντίγραφον του Νομοσχεδίου του συνταχθέντος επί του μακαρίτου Κωλέττου· το δε

p. 260

σχέδια παρουσιάζουν λίγες διαφορές μεταξύ τους. Το πρώτο (α) αποτελείται από 26 άρθρα και είναι ανυπόγραφο, ενώ το δεύτερο (β) από 27 άρθρα και υπογράφεται από τον I. Κωλέττη, τον Κ. Τζαβέλλα, τον Κ. Κανάρη και τον Ν. Πονηρόπουλο. Και τα δύο επρόκειτο να εισαχθούν για συζήτηση στη Βουλή και τη Γερουσία. Από το περιεχόμενο των σχεδίων φαίνεται ότι δεν πρόκειται για πλήρεις Κανονισμούς αλλά για ένα κείμενο/πλαίσιο, με βάση το οποίο «θέλει εκδοθή όσον ούπω και ο Γενικός Κανονισμός του Πανεπιστημίου» (άρθρα 26 και 27, αντίστοιχα).

4. Σχέδιο νόμου του 1848 (;) (59 άρθρα)6.

5. Σχέδιο νόμου του 1860 (71 άρθρα). Συντάχθηκε επί υπουργού Παιδείας Θ. Ζαΐμη (κυβέρνηση Α. Μιαούλη). Η σύνταξή του έγινε από τον υπουργό σε συνεργασία με δεκαμελή επιτροπή καθηγητών του Πανεπιστημίου7. Υποβλήθηκε στη Βουλή τον Μάρτιο του 1860 αλλά δεν συζητήθηκε8. Ένα μήνα αρ-

υπό της Επιτροπής συνταχθέν είχεν υποβληθή εν καιρώ εις τον Κύριον Κωλέττην, και παρέμεινεν, ως φαίνεται, εις τα έγγραφα του ιδίου». Στο ίδιο Αρχείο (φάκ. 4 και 8) υπάρχουν και δύο ανώνυμες επικρίσεις στο πρώτο σχέδιο, η μία από τις οποίες είναι γραμμένη από τον Γ. Γ. Παππαδόπουλο. Το πρωτότυπο της επίκρισης του Γ.Γ.Π. υ

πάρχει, μαζί με το σχέδιο, στο προσωπικό Αρχείο του Γ .Γ .Π., που βρίσκεται στην Ακαδημία Αθηνών. Τα δύο παραπάνω σχέδια ανήκουν ίσως σε σειρά σχεδίων Οργανισμού (5 τον αριθμό), τα οποία το υπουργείο Παιδείας έστειλε το 1848 στο Πανεπιστήμιο για να τα μελετήσει και να προχωρήσει στη σύνταξη ενός τελικού σχεδίου, όπως και έγινε πραγματικά. Βλ. Π.Σ.Φ.Σ.,25 Ιουνίου 1848, Π.Σ.Ν.Σ., 25 Ιουνίου 1848' I. ΣούτσοςΦ. Ιωάννου, Λόγοι, 1848, σ. 32-33· Φ. Ιωάννου-Γ. Μαυροκορδάτος, Λόγοι, 1849, σ. 7.

6. Βρίσκεται σε χειρόγραφη μορφή στο Αρχείο του Κων. Σχινά (EBE, Τμήμα Χειρογράφων, Α 13268) και είναι αχρονολόγητο. Συντάχθηκε μάλλον μέσα στο 1848 με τη συμμετοχή των σχολών του Πανεπιστημίου και τον Ιανουάριο του 1849 κατατέθηκε στη Σύγκλητο, όπου έγιναν διάφορες τροποποιήσεις. Βλ. Π.Σ., 15 Ιαν.-13 Απρ. 1849. Οι τροποποιήσεις αυτές έχουν ενσωματωθεί στο σχέδιο του Αρχείου Σχινά. TÒ 1848 η εφ. Καρτερία, αρ. 272,26 Φεβρ. 1848,επικρίνει δριμύτατα ένα σχέδιο Οργανισμού το οποίο είχε συντάξει ο Κ. Σχινάς με τον υπουργό Παιδείας Γ. Γλαράκη· ίσως πρόκειται για το παραπάνω σχέδιο. Ένα ημιτελές αντίγραφο του ίδιου σχεδίου υπάρχει στο Τμήμα Χειρογράφων της EBE (Ε 121), ενώ ένα άλλο μεταγενέστερο (Ιούλιος 1859) στο Ιστορικό Αρχείο του Πανεπιστημίου Αθηνών, Αρχείο Πρωτοκόλλου, Πανεπιστημιακό έτος 1858-59, φάκ. 3.6.

7. Βλ. Εφημερίς των Φιλομαθών, αρ. 320, 20 Ιουν. 1859, σ. 965 και εφ. Αιών, αρ. 1745,27 Ιουν. 1859 και αρ. 1814,24 Οκτ. 1859. Μέλη της επιτροπής ήταν οι καθηγητές Δ. Στρούμπος, Κ. Ασώπιος, Ν. Κωστής, Κ. Κοντογόνης, Φ. Ιωάννου, Π. Αργυρόπουλος, I. Σούτσος, Α. Πάλλης, Μ. Ποτλής, Δ. Ορφανίδης και ο εκπρόσωπος του υπουργείου Παιδείας Δ. Σ. Μαυροκορδάτος.

8. Το σχέδιο δημοσιεύθηκε, μαζί με σχετική Έκθεση του υπουργού Παιδείας (11 Μαρτ. 1860) και Έκθεση της Εισηγητικής Επιτροπής προς τη Βουλή (27 Μαρτ. 1860), στα Πρακτικά των Συνεδριάσεων της Βουλής κατά την πρώτην σύνοδον της έκτης βουλευτικής περιόδου, τ. Β', Αθήνα 1860, σ. 1077-1113,1388-1426· το σχέδιο μαζί με την Έκθεση

p. 261

αργότερα ο Ζαΐμης παραιτήθηκε, γεγονός που αποδίδεται και στο ότι το περιβάλλον του βασιλιά Όθωνα είχε καταπολεμήσει το προτεινόμενο σχέδιο9.

6. Σχέδιο νόμου του 1865. Συντάχθηκε επί υπουργού Παιδείας Κ. Λομβάρδου χωρίς τη συμμετοχή του Πανεπιστημίου και υποβλήθηκε στη Βουλή. Δεν συζητήθηκε, πιθανώς λόγω αλλαγής του υπουργοΰ10.

7. Σχέδιο νόμου του 1867 (100 άρθρα). Συντάχθηκε επί υπουργού Παιδείας Χ. Χριστόπουλου (κυβέρνηση Α. Κουμουνδούρου), χωρίς τη συμμετοχή του Πανεπιστημίου. Υποβλήθηκε στη Βουλή στα τέλη του 1867 άλλα δεν συζητήθηκε καθώς στο μεταξύ διαλύθηκε η Βουλή11.

ση του υπουργού Παιδείας εκδόθηκε και αυτοτελώς σε φυλλάδιο με τίτλο : Αιτιολογική Έκθεσις τον περί Οργανισμού του Πανεπιστημίου Νομοσχεδίου, [Αθήνα 1860], 37 σ., ενώ σε ξεχωριστό φυλλάδιο εκδόθηκε και η Έκθεση της Εισηγητικής Επιτροπής : Έκθεσις της Εισηγητικής Επιτροπής. Προς την Βουλήν, [Αθήνα 1860], 38 σ., υπογραμμένη από τον εισηγητή Π. Αργυρόπουλο, βουλευτή του Πανεπιστημίου, και τα μέλη της Εισηγητικής Επιτροπής: Σ. Αντωνόπουλο, Κ. Π. Πλατύ, Ανάργυρο Α. Χ. Αναργύρου, I. Π. Ταταράκη και Π. Ρεβελάκη (27 Μαρτ. 1860). Το σχέδιο δημοσιεύθηκε και στην Εφημερίδα των Φιλομαθών, αρ. 356, 19 Μαρτ. 1860, σ. 1251-1254 και αρ. 357, 29 Μαρτ. 1860, σ. 1258-1261, καθώς και σε εφημερίδες της εποχής. Μια κριτική παρουσίαση του σχεδίου γίνεται στο ανώνυμο φυλλάδιο Περί του Νέου Κανονισμού του Πανεπιστημίου και της τύχης των εν Ελλάδι διδασκόντων κρίσεις τινές, Αθήνα 1860, στο οποίο έχουμε αναφερθεί

πολλές φορές. Ως συγγραφέας του φυλλαδίου φέρεται ο καθηγητής της Φιλοσοφικής Ευθύμιος Καστόρχης (βλ. Εφημερίς των Φιλομαθών, αρ. 360,21 Απρ. 1860, σ. 1286). Ας σημειωθεί ότι το φυλλάδιο είχε αποδοθεί στον καθηγητή της Νομικής Κ. Φρεαρίτη, πράγμα που ο ίδιος διέψευσε (βλ. εφ. Αιών, αρ. 1876,16 Απρ. 1860), ενώ λανθασμένη φαίνεται να είναι και η απόδοσή του στον I.A. Τυπάλδο από τους Δ. Γκίνη-Β. Μέξα, Ελληνική Βιβλιογραφία 1800-1863, τ. Γ', Αθήνα 1957, σ. 206, αρ. 8386.

9. Επ. Κυριακίδης, Ιστορία του Συγχρόνου Ελληνισμού, τ. Β', Αθήνα 1892, σ. 70-71· Επ. Δεληγιώργης, Πολιτικά ημερολόγια, μέρος Α', Αθήνα 1896, σ. 27-28" Γιάννης Βλαχογιάννης, Ιστορική Ανθολογία, Αθήνα 1927, σ. 123-124. Βλ. και εφ. Αιών, αρ. 1877, 20 Απρ. 1860.

10. Είναι γνωστά μόνο τα 9 πρώτα άρθρα του σχεδίου από σχετική συζήτηση που

έγινε στη Σύγκλητο, μετά την υποβολή του στη Βουλή (Π.Σ., 27 και 28 Σεπτ. 1865, 9, 11,12 και 15 Οκτ. 1865).

11. Το σχέδιο εκδόθηκε σε φυλλάδιο, μαζί με σχετική Έκθεση του υπουργού Παιδείας Χ. Χριστόπουλου: Έκθεσις επί του περί οργανισμού του Πανεπιστημίου Νομοσχεδίου. Προς την Βουλήν, [Αθήνα 1867]. Πβ. Πρακτικά των Συνεδριάσεων της Βουλής της Γ' συνόδου της Α' περιόδου, Αθήνα 1868, σ. 169 και Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, περίοδος Α', σύνοδος Γ', Αθήνα 1868, σ. 427, 465, 469. Το σχέδιο συζητήθηκε και στη Σύγκλητο -αφού όμως είχε κατατεθεί στη Βουλή- όπου προτάθηκαν διάφορες αλλαγές,

ενώ τον Φεβρουάριο του 1868, όταν το σχέδιο είχε αποσυρθεί από τη Βουλή, ο νέος

υπουργός Παιδείας Αντ. Μαυρομιχάλης το έστειλε στη Σύγκλητο για να το επιθεωρήσει και να κάνει όσες προσθαφαιρέσεις έκρινε απαραίτητες (βλ. Π.Σ., 28 και 30 Νοεμ. 1867, 1 Δεκ. 1867, 7 Φεβρ. 1868).

p. 262

8. Σχέδιο νόμου του 1868 (85 άρθρα). Συντάχθηκε επί υπουργού Παιδείας Αντ. Μαυρομιχάλη (κυβέρνηση Δ. Βούλγαρη) με τη συνεργασία της Συγκλήτου του Πανεπιστημίου12.

9. Σχέδιο νόμου του 1869 (82 άρθρα). Συντάχθηκε επί υπουργού Παιδείας Δ. Σαράβα (κυβέρνηση Θ. Ζαΐμη)13. Υποβλήθηκε στη Βουλή τον Οκτώβριο του 1869 άλλα δεν συζητήθηκε. Δύο μήνες αργότερα έληξε η σύνοδος της Βουλής και ο υπουργός παραιτήθηκε.

10. Σχέδιο νόμου του 1870 (άρθρα 87=[93]). Συντάχθηκε, μαζί με άλλα εκπαιδευτικά νομοσχέδια, από τον βουλευτή Κυνουρίας Γ. Α. Βακαλόπουλο14.

11. Σχέδιο νόμου του 1874 (81 άρθρα). Συντάχθηκε επί υπουργού Παιδείας I. Βαλασόπουλου (κυβέρνηση Δ. Βούλγαρη). Υποβλήθηκε στη Βουλή τον Νοέμβριο του 1874 αλλά δεν συζητήθηκε15.

12. Σχέδιο νόμου του 1896 (85 άρθρα). Συντάχθηκε επί υπουργού Παιδείας Δημ. Γ. Πετρίδη (κυβέρνηση Θ. Δηλιγιάννη) και υποβλήθηκε στη Βουλή τον Μάρτιο του 189616.

12. Εφημερίς των Φιλομαθών, αρ. 692,23 Ιαν. 1869, σ. 1713-1715, αρ. 693,3 Φεβρ. 1869, σ. 1722-1726 και αρ. 694,13 Φεβρ. 1869, σ. 1729-1733 (συνοδεύεται από Έκθεση του υπουργού Παιδείας Αντ. Μαυρομιχάλη προς τη Βουλή, 2 Δεκ. 1868). Πβ. την

επόμενη σημείωση.

13. Το σχέδιο εκδόθηκε σε φυλλάδιο μαζί με σχετική Έκθεση του υπουργού Παιδείας Δ. Σαράβα: Έκθεσις επί του περί οργανισμού του Πανεπιστημίου Νομοσχεδίου. Προς την Βουλήν, [Αθήνα 1869]· το ίδιο και στην Εφημερίδα των Φιλομαθών, αρ. 713-714, Σεπτ. 1869, σ. 1881-1893. Στην Έκθεση του (Οκτ. 1869) ο υπουργός Παιδείας αναφέρει ότι το σχέδιο βασίστηκε στο «πέρυσιν υπό των κοσμητόρων των σχολών του Πανεπιστημίου και της Ακαδημαϊκής Συγκλήτου συντεταγμένον», στο οποίο παρεμβλήθηκαν κάποιες διατάξεις και έγιναν μικρές μεταβολές (Έκθεσις..., ό.π., σ. 1).

14. Εφημερίς των Φιλομαθών, αρ. 752-754, Νοέμ. 1870, σ. 2211-2216 [=2218].

15. Δημοσιεύθηκε, μαζί με σχετική Έκθεση του υπουργού Παιδείας I. Βαλασόπουλου, στην Εφημερίδα των Συζητήσεων της Βουλής, περίοδος ΣΤ', σύνοδος Α', έκτακτος σύνοδος, Αθήνα 1875, σ. 36-44 (Παράρτημα), και αυτοτελώς : Έκθεσις περί του Οργανικού του Πανεπιστημίου Νομοσχεδίου. Προς την Βουλήν, χ.χ. Στην Έκθεσή του (σ. 1) ο

υπουργός Παιδείας σημειώνει: «... επιθεωρήσας μετά της νθν ακαδημαϊκής Συγκλήτου το κατά το έτος 1868 παρά της του έτους εκείνου Συγκλήτου συνταχθέν νομοσχέδιον περί οργανισμού του εθνικού Πανεπιστημίου, υποβάλλω αυτό εις την Βουλήν, όπως διά της νέας ταύτης και κοινής μετά της Συγκλήτου εργασίας κατηρτίσθη».

16. «Σχέδιον Νόμου περί οργανισμού του Εθνικού Πανεπιστημίου», Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, περίοδος ΙΔ', σύνοδος Β', Παράρτημα, Αθήνα 1896, σ. 370-376 (σ. 368-370: Έκθεση του υπουργού Παιδείας Δ. Γ. Πετρίδη). Για τη σύνταξή του ο υπουργός Παιδείας συνέστησε επιτροπή από καθηγητές Πανεπιστημίου και άλλους λογίους και νομομαθείς και ζήτησε τη γνώμη της Συγκλήτου και των σχολών οι σχετικές απαντήσεις (Οκτ.-Νοέμ. 1895) δημοσιεύονται στο Παράρτημα της Εφημερίδος της Βουλής της Α' συνόδου της ΙΕ' βουλευτικής περιόδου, Αθήνα 1899, σ. 1004 κ.εξ.

p. 263

13. Σχέδιο νόμου του 1899 (50 άρθρα). Συντάχθηκε επί υπουργού Παιδείας Αθ. Ευταξία (κυβέρνηση Γ. Θεοτόκη) και υποβλήθηκε στη Βουλή τον Ιούλιο του 189917.

Αν και τα σχέδια αυτά δεν αποτελούν παρά εκδηλώσεις προθέσεων, παρουσιάζουν όμως σημαντικό ενδιαφέρον για την ιστορία του Πανεπιστημίου. Μέσα απ' αυτά μπορεί να δει κανείς ποιές ήταν οι μεταρρυθμίσεις που θεωρήθηκαν απαραίτητες από το Πανεπιστήμιο και το υπουργείο Παιδείας : ένα ζήτημα στο οποίο δεν υπήρχε πάντοτε ομοφωνία ούτε μεταξύ των μελών των

επιτροπών που συνέτασσαν τα σχέδια, ούτε μεταξύ του Πανεπιστημίου και του υπουργείου Παιδείας. ιδιαίτερα χρήσιμες από την άποψη αυτή είναι οι Εισηγητικές Εκθέσεις που συνοδεύουν αρκετά από τα σχέδια. Παρακάτω θα

αναφερθούμε συνοπτικά στις προτεινόμενες αλλαγές, καθώς και στην κριτική που ασκήθηκε σ' αυτές από διάφορες πλευρές.


Αρχίζοντας από τις σχέσεις Πανεπιστημίου και κράτους, παρατηρούμε ότι σε όλα σχεδόν τα σχέδια αναπαράγεται η διάταξη του Κανονισμού του 1837 (άρθρο 27), που ορίζει ότι το Πανεπιστήμιο τελεί υπό την «επιτήρησιν» του

υπουργείου Παιδείας. Τι σημαίνει όμως «επιτήρησις» και πώς αυτή συνδυάζεται με την έννοια της αυτονομίας που πρέπει να απολαμβάνει ένα ανώτερο

εκπαιδευτικό ίδρυμα σαν το Πανεπιστήμιο ; Στο ζήτημα αυτό επιχειρεί να δώσει μια απάντηση ο υπουργός Παιδείας Θ. Ζαΐμης. Παρουσιάζοντας στη Βουλή το σχέδιο του 1860 σημειώνει ότι τα Πανεπιστήμια «φαίνονται εκ πρώτης όψεως ότι πρέπει να ώσιν εντελώς ανεξάρτητα του Κράτους, εντός του οποίου υπάρχουσι, καθόσον η επιστήμη κτήμα πολύτιμον και τέλος υψηλόν απάσης της ανθρωπότητος ούσα, έχει κοσμοπολιτικόν χαρακτήρα, υπεράνω των μάλλον υλικών ορίων του κράτους διαιτωμένη»18. Αλλά η άποψη αυτή, παρατηρεί, παραπέμπει στον Μεσαίωνα, όταν τα Πανεπιστήμια ήταν ακόμη σωματεία ανεξάρτητα από την πολιτική εξουσία. «Ότε όμως, της διανοητικής αναπτύξεως προϊούσης, τα κράτη ήρξαντο συνιστάμενα, και επί τέλους απετέλεσαν

17. Δημοσιεύθηκε, μαζί με σχετική Έκθεση του υπουργού Παιδείας Αθ. Ευταξία και γνωμοδοτήσεις της Συγκλήτου και των σχολών, στο Παράρτημα της Εφημερίδος της Βουλής της Α' συνόδου της ΙΕ' βουλευτικής περιόδου, ό.π., σ. 950-1030.

18. Βλ. Έκθεση του υπουργού Παιδείας Θ. Ζαΐμη στο σχέδιο του 1860 (Πρακτικά των Συνεδριάσεων της Βουλής, ό.π., σ. 1080 κ.εξ.).

p. 264

σαν εν οργανικόν σώμα, εν νομικόν πρόσωπον, τα Πανεπιστήμια δεν ήτο πλέον δυνατόν να θεωρούνται ως ανεξάρτητα και αυτόνομα σωματεία, κράτος εν κράτει αποτελούντα, αλλ' ήρχισαν και αυτά βαθμηδόν υποβαλλόμενα εις τον

έλεγχον της πολιτικής εξουσίας (...), αφ' ου εισήχθη και η των καθηγητών υπό του Κράτους μισθοδότησις, μέχρις οδ εντελώς μετετράπησαν εκ σωματείων αυτονόμων εις κυριολεκτικώς δημόσια καθιδρύματα».

Ως δημόσια ιδρύματα, λοιπόν, καταλήγει ο υπουργός, τα Πανεπιστήμια

επιβάλλεται να εποπτεύονται από το κράτος. Όχι μόνο γιατί επιχορηγούνται

απ' αυτό, αλλά κυρίως γιατί σ' αυτά το κράτος έχει αναθέσει την ηθική και πολιτική αγωγή της νεολαίας και την κατάρτιση των «πάσης τάξεως» δημόσιων λειτουργών του. Κατά συνέπεια, το κράτος έχει καθήκον «να μη θεωρή τα Πανεπιστήμια αλλότρια εαυτού καθιδρύματα, αλλά να διοργανοΐ και να διευθύνη αυτά ως τα μάλιστα διαφέροντα την πρόοδόν του». Η επιτήρηση αυτή δεν αντίκειται, κατά τον υπουργό Παιδείας, στην αρχή της αυτονομίας των Πανεπιστημίων. Ως νομικό πρόσωπο το Πανεπιστήμιο είναι ελεύθερο και ανεξάρτητο «καθόσον αφορά την χρήσιν της επιστήμης και την διευθέτησιν των εσωτερικών αυτού υποθέσεων»· υπόκειται όμως στο κράτος «καθόσον αφορά τον εξωτερικόν αυτού σχηματισμόν».

Οι θέσεις αυτές έρχονται να θεμελιώσουν και θεωρητικά το δικαίωμα του κράτους να εποπτεύει το Πανεπιστήμιο. Πέραν αυτού όμως, εκείνο που ενδιέφερε ιδιαίτερα το υπουργείο Παιδείας ήταν ο έλεγχος της περιουσίας του Πανεπιστημίου από το κράτος. Έτσι, στο σχέδιο του 1860 τίθενται για πρώτη φορά περιορισμοί στο δικαίωμα του ιδρύματος να διαχειρίζεται και να διαθέτει ελεύθερα την περιουσία του: «Το Πανεπιστήμιον αναγνωριζόμενον ως νομικόν πρόσωπον έχει την ικανότητα να επιχειρή πάσαν νομικήν πράξιν κατά τους ορισμούς του παρόντος νόμου- ίνα απόκτηση όμως περιουσίαν δι' αμφοτεροβαρούς πράξεως, η διά δωρεών και κληροδοτημάτων, οις επίκεινται βάρη, χρήζει εν πάση μη ρητώς εξηρημένη περιπτώσει, της αδείας της Κυβερνήσεως. Προς πάσαν δε απαλλοτρίωσιν ή υποθήκευσιν της περιουσίας αυτού

απαιτείται Β. Διάταγμα εκδιδόμενον μετά προηγηθείσαν γνωμοδότησιν της συγκλήτου» (άρθρο 2).

Πρέπει να σημειώσουμε ότι το θέμα της πανεπιστημιακής περιουσίας δεν τίθεται για πρώτη φορά εδώ. Από το 1850 περίπου το υπουργείο Παιδείας είχε αρχίσει να θέτει υπό αμφισβήτηση, άμεσα ή έμμεσα, το δικαίωμα που είχε ως τότε το Πανεπιστήμιο να διαχειρίζεται το ίδιο την περιουσία του. Έτσι, το 1852 θα ζητήσει από τη Σύγκλητο τα πρωτότυπα των τίτλων της περιουσίας του ιδρύματος. Η αίτηση αυτή απορρίφθηκε με το αιτιολογικό ότι το

p. 265

Πανεπιστήμιο «είνε κύριον της εαυτού περιουσίας και ελεύθερον εις την διαχείρισιν αυτής, υποκείμενον μόνον εις απλήν επιτήρησιν». Ανάλογη ήταν η στάση της Συγκλήτου και σε αίτημα του υπουργείου να δαπανηθεί ένα ποσόν για τη «διασκευή» του ανατομικού θεάτρου από κληροδότημα που είχε αφιερωθεί στο Πανεπιστήμιο για άλλο σκοπό19.

Οι πιέσεις προς το Πανεπιστήμιο θα συνεχιστούν και αργότερα. Το καλοκαίρι του 1866 το υπουργείο Παιδείας, εξομοιώνοντας το Πανεπιστήμιο με τα «αγαθοεργά καταστήματα» των δήμων20, μέμφεται τις πανεπιστημιακές αρχές διότι δεν υπέβαλλαν τις δαπάνες του ιδρύματος υπό την έγκριση του υπουργείου Παιδείας και ζητεί από το Πανεπιστήμιο να υποβάλλει στο εξής στο υπουργείο τακτικό προϋπολογισμό των ετήσιων δαπανών και απολογισμό των εξόδων του ιδρύματος. Η Σύγκλητος απέρριψε την απαίτηση του

υπουργείου, υποστηρίζοντας ότι ο Κανονισμός του 1837 δεν προβλέπει κάτι τέτοιο και ότι το Πανεπιστήμιο είναι «ηθικόν πρόσωπον» και δεν υπάγεται στην κατηγορία των αγαθοεργών καταστημάτων των δήμων21. Παρά ταύτα, τον Αύγουστο του 1866 αποφάσισε να στείλει στο υπουργείο Παιδείας τον προϋπολογισμό με το σκεπτικό ότι το κράτος καταβάλλει τις δαπάνες του Πανεπιστημίου, εφ' όσον το ταμείο του δεν επαρκεί. Το μόνο δικαίωμα που αναγνώρισε όμως στο υπουργείο ήταν η επιθεώρηση του προϋπολογισμού· όχι και η ακύρωση δαπάνης που είχε εγκρίνει η Σύγκλητος22. Ανάλογες τριβές με αφορμή τον προϋπολογισμό του Πανεπιστημίου σημειώνονται και στα επόμενα χρόνια.

Η βούληση της πολιτείας να έχει λόγο στη διαχείριση των οικονομικών του Πανεπιστημίου αποτυπώνεται και στο σχέδιο του 1867, που είχε συνταχθεί

επί υπουργίας Χ. Χριστόπουλου. Σ' αυτό υπάρχει σειρά άρθρων (85 κ.εξ.) που προβλέπουν ότι όλες οι δαπάνες του Πανεπιστημίου ενεργούνται με βάση προϋπολογισμό που υποβάλλεται για έγκριση στο υπουργείο Παιδείας· καμία υπέρβαση δεν επιτρέπεται χωρίς απόφαση της Συγκλήτου και έγκριση του υπουργείου. Η έγκριση του υπουργείου είναι απαραίτητη και για τις συ-

19. Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 65.

20. Βλ. Π. Αργυρόπουλος, Δημοτική εκπαίδευσις εν Ελλάδι, β' εκδ., τ. Β', Αθήνα 1859, σ. 144 κ.εξ., 187-189.

21. Π.Σ., 5 Ιουλ. 1866. Ο συσχετισμός του Πανεπιστημίου με τα αγαθοεργά καταστήματα των δήμων παραπέμπει στον καταργημένο Κανονισμό του 1836 (άρθρο 25), που όριζε ότι την περιουσία του Πανεπιστημίου διαχειρίζεται το ίδιο «κατά τους υπάρχοντας όρους και κανονισμούς περί της περιουσίας των αγαθοεργών καταστημάτων».

22. Π.Σ.,31 Αυγ. 1866.

p. 266

συναλλαγές του Πανεπιστημίου (εκποίηση περιουσίας του, αποδοχή δωρεάς, ανέγερση οικοδομών). Προβλέπεται επίσης ότι στο τέλος του έτους ο πρύτανης

υποβάλλει στο υπουργείο έκθεση οικονομικής διαχείρισης. Η λογική των ρυθμίσεων αυτών είναι ότι το Πανεπιστήμιο, θεωρούμενο ως «ίδιον σωματείον εν τη πολιτεία», δεν μπορεί να διαχειρίζεται αφ' εαυτού την περιουσία τουοφείλει να ακολουθεί την κειμένη νομοθεσία και να μη λειτουργεί ως «οιονεί κράτος εν κράτει», όπως σημειώνει ο υπουργός Παιδείας Χ. Χριστόπουλος23.

Οι ρυθμίσεις του σχεδίου του 1867 προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις. Ο καθηγητής της Νομικής Π. Καλλιγάς θα υποστηρίξει ότι αυτές οδηγούν στην

εξάλειψη της αυτοδιοίκησης του Πανεπιστημίου24, ενώ ανάλογες απόψεις θα διατυπωθούν και από εξωπανεπιστημιακούς κύκλους. Η κηδεμονευτική διάθεση του υπουργείου Παιδείας απέναντι στο Πανεπιστήμιο χαρακτηρίζεται προσβλητική για τις πανεπιστημιακές αρχές, διότι υποδηλώνει έλλειψη εμπιστοσύνης, και εκφράζονται φόβοι ότι η ανάμιξή του στη διαχείριση των οικονομικών του ιδρύματος θα συνεπιφέρει και πολιτικές επεμβάσεις. Μόνο οι εκπρόσωποι του Πανεπιστημίου, υποστηρίζεται, γνωρίζουν τις οικονομικές α

νάγκες του ιδρύματος, γι' αυτό η κυβέρνηση οφείλει να τους αφήσει να διαχειρίζονται εντελώς ελεύθερα την περιουσία του25. Παρά τις αντιδράσεις όμως, στα σχέδια που συντάσσονται στα επόμενα χρόνια περιλαμβάνονται ρυθμίσεις ανάλογες με εκείνες του σχεδίου του 1867.

Το θέμα της διαχείρισης της πανεπιστημιακής περιουσίας θα τερματιστεί το 1882 με την ψήφιση από τη Βουλή του νόμου ΑΜΑ', ο οποίος προβλέπει ότι η διαχείριση της περιουσίας του Πανεπιστημίου ενεργείται από την πρυ-

23. Έκθεσις επί του περί οργανισμού του Πανεπιστημίου Νομοσχεδίου, ό.π., σ. 1.

24. Π. Καλλιγάς, «Περί του νέου νομοσχεδίου περί οργανικού νόμου του πανεπιστημίου», εφ. Παλιγγενεσία, αρ. 1320,15 Δεκ. 1867 (το άρθρο συνεχίζεται και στα επόμενα φύλλα της εφημερίδας, αρ. 1322,18 Δεκ. 1867 και αρ. 1323,19 Δεκ. 1867).

25. Δηλιγιάννης-Ζηνόπουλος, Νομοθεσία, τ. Ζ', σ. 183. Διαφορετική είναι η τοποθέτηση του Διομήδη Κυριακού, καθηγητή του συνταγματικού δικαίου (1852-1868). Ο τελευταίος, δικαιολογώντας το δικαίωμα του κράτους να ελέγχει την περιουσία του Πανεπιστημίου, υποστηρίζει ότι το Πανεπιστήμιο είναι «ηθικόν πρόσωπον» με δική του περιουσία, «δεν είναι όμως και καθίδρυμα ανεξάρτητον από της Κυβερνήσεως, ήτις δικαιούται μάλιστα να επιβλέπη και της περιουσίας αυτού την διαχείρισιν, ως και παντός

άλλου ηθικού προσώπου, τοσούτω μάλλον, όσω αι εκπροσωπούσαι το πανεπιστήμιον

αρχαί εισίν υπάλληλοι, οίον καθηγηταί υπό της πολιτείας διοριζόμενοι και μισθοδοτούμενοι· αλλ' εποπτείας και ουχί κηδεμονίας έχει δικαίωμα η Κυβέρνησις». Διομήδης Κυριακού, Ερμηνεία του Ελληνικού Συντάγματος, εκδ. Αλεξάνδρου Ν. Διομήδους, τ. Α', Αθήνα 1904, σ. 149.

p. 267

πρυτανεία «κατά προϋπολογισμόν, συντασσόμενον υπό της Ακαδημαϊκής Συγκλήτου , υποβαλλόμενον δ' εις την έγκρισιν του υπό της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως Υπουργείου»26. Προβλέπεται επίσης ότι το υπουργείο μπορεί να διαγράψει η να ελαττώσει πιστώσεις του προϋπολογισμού και ότι το Πανεπιστήμιο υποβάλλει στο υπουργείο μετά τη λήξη του ακαδημαϊκού έτους απολογισμό των εξόδων του. Η δημοσίευση του νόμου ΑΜΑ' προκάλεσε και πάλι τη δυσφορία των πανεπιστημιακών αρχών. Στην ουσία όμως ο νόμος αυτός ερχόταν να επισημοποιήσει πρακτικές που είχαν αρχίσει ήδη να εφαρμόζονται.

Αν στο θέμα της πανεπιστημιακής περιουσίας τα σχέδια εμφανίζονται να περιστέλλουν «κεκτημένα» δικαιώματα του Πανεπιστημίου, σε άλλα θέματα, όπως για παράδειγμα στον διορισμό των πανεπιστημιακών αρχών, δείχνουν μια τάση ενίσχυσης της αυτονομίας του. Παρατηρούμε, έτσι, ότι στα πέντε πρώτα σχέδια ο πρύτανης διορίζεται από το υπουργείο Παιδείας μεταξύ δύο

υποψηφίων και όχι τριών, όπως είχε καθιερωθεί, ενώ στο σχέδιο του 1874

εκλέγεται απευθείας από τους καθηγητές του Πανεπιστημίου. Στα υπόλοιπα σχέδια όμως διατηρείται το ισχύον καθεστώς των τριών υποψηφίων. Ανάλογες τάσεις παρατηρούνται και σχετικά με τους κοσμήτορες, οι οποίοι επιλέγονταν, όπως ξέρουμε, μεταξύ δύο υποψηφίων. Το καθεστώς αυτό διατηρείται σε τρία μόνο σχέδια (του 1860,1896 και 1899), ενώ στα υπόλοιπα οι κοσμήτορες εκλέγονται απευθείας από τους καθηγητές κάθε σχολής. Ουσιαστικά με τις ρυθμίσεις αυτές έχουμε μια επιστροφή στις γνωστές διατάξεις του Κανονισμού του 1837, που είχαν τροποποιηθεί από το υπουργείο Παιδείας. Το ίδιο παρατηρείται και στο θέμα της εκλογής των καθηγητών, για το οποίο θα μιλήσουμε παρακάτω.

Ενδιαφέρουσα, τέλος, είναι και μια καινοτομία που εισάγεται στο τελευταίο από τα σχέδια που εξετάζουμε, αυτό του 1899: πρόκειται για τη θεσμοθέτηση ενός ενδιάμεσου οργάνου μεταξύ Πανεπιστημίου και υπουργείου Παιδείας. Με το άρθρο 17 του σχεδίου αυτού δημιουργείται στο υπουργείο Παιδείας ένα επταμελές «Εποπτικόν Συμβούλιον της Ανωτάτης Εκπαιδεύσεως», που αντιγράφει αντίστοιχους γαλλικούς θεσμούς (το «Conseil supérieur de l'instruction publique» και το «Comité consultatif de l'enseignement public»). Στο συμβούλιο συμμετέχουν πέντε πρώην η εν ενεργεία καθηγητές που

έχουν υπηρετήσει «ευδοκίμως» περισσότερα από 15 χρόνια. Σκοπός του συμβουλίου είναι να συντάσσει τα σχέδια νόμων και διαταγμάτων του Πανεπιστημίου

26. Βαμπάς, Νόμοι, σ. 56-57.

p. 268

στημίου, να αποφαίνεται για τον προϋπολογισμό και απολογισμό του ιδρύματος και να γνωμοδοτεί για όλα τα ζητήματα του Πανεπιστημίου που χρειάζονται έγκριση η απόφαση του υπουργείου Παιδείας. Δικαιολογώντας τη θεσμοθέτηση του οργάνου αυτού ο υπουργός Παιδείας Αθ. Ευταξίας επισημαίνει ότι η αλλαγή κάθε χρόνο των πανεπιστημιακών αρχών και οι συχνές αλλαγές υπουργών συντελούσαν «ώστε να μη υπάρχη τι πάγιον εν τη καθόλου διοικήσει του πανεπιστημίου». Με τη δημιουργία του «Εποπτικού Συμβουλίου» αίρεται, κατά τον υπουργό Παιδείας, η αστάθεια αυτή και συγχρόνως

επιτυγχάνεται μια κάποια αποκέντρωση ωφέλιμη για το Πανεπιστήμιο, αφού οι αποφάσεις δεν θα λαμβάνονται τώρα αποκλειστικά από τον εκάστοτε υ

πουργό Παιδείας και τους τμηματάρχες του27.


Ένα άλλο θέμα που απασχόλησε τους συντάκτες των σχεδίων ήταν η αναδιάρθρωση των σχολών: η δημιουργία τμημάτων σ' αυτές και κυρίως η αυτονόμηση των φυσικομαθηματικών επιστημών από τη Φιλοσοφική. Το δεύτερο από τα ζητήματα αυτά είχε τεθεί, όπως ξέρουμε, πριν ακόμη ιδρυθεί το Πανεπιστήμιο, φέρνοντας σε αντίθεση τους οπαδούς των γερμανικών και γαλλικών πανεπιστημιακών προτύπων. Συνέχισε όμως να βρίσκεται στην επικαιρότητα ως τις αρχές του 20ού αιώνα, οπότε το μαθηματικό και το φυσικό τμήμα αποτέλεσαν ιδιαίτερη σχολή (1904). Στα περισσότερα σχέδια Οργανισμού οι σχολές παραμένουν τέσσερις, με τις φυσικομαθηματικές επιστήμες να ανήκουν στη Φιλοσοφική. Σε δύο μόνο σχέδια, του 1896 και 1899, αυξάνονται σε πέντε με τη διαίρεση της Φιλοσοφικής σε δύο σχολές : την καθαυτό Φιλοσοφική και τη Σχολή των φυσικομαθηματικών επιστημών. Το θέμα όμως είχε απασχολήσει τους συντάκτες και άλλων προγενέστερων σχεδίων, από το 1860 ήδη.

Η συντακτική επιτροπή του σχεδίου του 1860 απαρτιζόταν, όπως είπαμε, από καθηγητές του Πανεπιστημίου. Κατά τη σύνταξή του εκδηλώθηκαν δύο

αντίθετες τάσεις. Κατά την πρώτη, που υποστηρίχθηκε από την πλειοψηφία των μελών της επιτροπής, το καθεστώς των σχολών έπρεπε να παραμείνει αμετάβλητο , ενώ κατά τη δεύτερη έπρεπε να αυτονομηθούν οι φυσικομαθηματικές

27 . Βλ. Έκθεση του υπουργού Παιδείας Αθ. Ευταξία στο Παράρτημα της Εφημερίδος της Βουλής της Α' συνόδου της ΙΕ' βουλευτικής περιόδου, Αθήνα 1899, σ. 970-971.

p. 269

τικές επιστήμες από τη Φιλοσοφική. Την τελευταία θέση υιοθέτησε στην αρχή και ο υπουργός Παιδείας Θ. Ζαΐμης, κρίνοντάς την «λογικωτέραν και εις περισσοτέραν αρμονίαν προς τον τελικόν σκοπόν της υπάρξεως εκάστης σχολής»28. Τελικά όμως ο υπουργός, όπως γράφει ο ίδιος, πείστηκε από την πλειοψηφία και άλλαξε γνώμη. Τα επιχειρήματα των δύο πλευρών μας είναι ήδη γνωστά. Η μία, αντλώντας από τη γερμανική πανεπιστημιακή φιλοσοφία, θεωρούσε τις φυσικομαθηματικές επιστήμες μέρος του ευρύτερου τομέα της φιλοσοφίας, ενώ η άλλη υποστήριζε ότι οι επιστήμες αυτές ήταν αυτόνομες και ότι δεν μπορούσαν να αναπτυχθούν παρά μέσα από μια ανεξάρτητη Φυσικομαθηματική Σχολή.

Η σχετική επιχειρηματολογία μεταφέρθηκε και στη Βουλή από την Εισηγητική Επιτροπή, τα μέλη της οποίας ήταν βουλευτές. Και στην επιτροπή αυτή εκείνοι που προτιμούσαν την αυτονόμηση των φυσικομαθηματικών επιστημών αποτελούσαν μειοψηφία. Το βασικό επιχείρημά τους ήταν ότι μόνο μια ανεξάρτητη Φυσικομαθηματική Σχολή, όπως ήταν στη Γαλλία, μπορούσε να συμβάλει στην ανάπτυξη των θετικών επιστημών και κατ' επέκταση στη βιομηχανική και τεχνική ανάπτυξη της χώρας. Η Φυσικομαθηματική Σχολή, τονίζεται, «θέλει αναπτύξει την σπουδήν των φυσικών και των μαθηματικών

επιστημών, παρημελημένην παρ' ημίν, ενώ μάλιστα έχομεν ανάγκην αυτών διά την γέννησιν και την ανάπτυξιν της βιομηχανίας, διά την θεραπείαν πολλών υλικών αναγκών, ως της οδοποιίας και γεφυροποιΐας»29. Διαφορετικά τίθεται το ζήτημα από την πλειοψηφία των μελών της Εισηγητικής Επιτροπής. Η φιλοσοφία του ελληνικού Πανεπιστημίου, υποστηρίζουν, εδράζεται στην Ιδέα της ενότητας των επιστημών και αυτή την αρχή υπηρετεί η συνύπαρξη στην ίδια σχολή της φιλοσοφίας και των φυσικομαθηματικών επιστημών. Ανάμεσα στους δύο αυτούς τομείς υπάρχει στενή συνάφεια, αφού «ούτε μαθηματικός και φυσιοδίφης αφιλόσοφος και ανιστόρητος δύναται να ευδοκίμηση, ούτε φιλόλογος άμοιρος των μαθηματικών και φυσικών επιστημών ειμπορεί σήμερον

28. Βλ. Έκθεση του υπουργού Παιδείας Θ. Ζαΐμη στα Πρακτικά των Συνεδριάσεων της Βουλής..., ό.π., σ. 1084-1085. Τη δημιουργία ανεξάρτητης Φυσικομαθηματικής Σχολής προτείνει και ο Γ. Γ. Παππαδόπουλος, σπουδασμένος στη Γαλλία, στην κριτική που κάνει σε προγενέστερο σχέδιο Οργανισμού (βλ. εδώ, σ. 261, σημ. 5).

29. Έκθεσις της Εισηγητικής Επιτροπής, ό.π., σ. 6. Πβ. και την άποψη που διατυπώνει το 1846 ήδη ο καθηγητής της χημείας στο Πανεπιστήμιο Α. Βενιζέλος, ότι «η μέχρι τούδε παντελής αυτών [των φυσικών επιστημών] έλλειψις κωλύει ουχί μικρόν την παρ' ημίν σύστασιν και πρόοδον βιομηχανικών καταστημάτων, των οποίων η ανέγερσις παρά πάντων ομολογειται» (Θ. Μανούσης-Α. Βενιζέλος, Λόγοι, 1846, σ. 23).

p. 270

ρον να ύπαρξη». Όσο για την καθυστέρηση των θετικών επιστημών στην Ελλάδα, αυτή, κατά τη γνώμη τους, δεν οφειλόταν στην εξάρτηση του φυσικού και μαθηματικού τμήματος από τη Φιλοσοφική αλλά απλώς στην ελλιπή οργάνωση των τμημάτων αυτών και στο ότι δεν πρόσφεραν στους αποφοίτους τους ασφαλείς επαγγελματικές προοπτικές30.

Οι τοποθετήσεις στο θέμα των φυσικομαθηματικών επιστημών αλλάζουν προς τα τέλη του αιώνα, όταν αρχίζει πλέον να γίνεται κοινός τόπος ότι η οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη της χώρας καθιστούσε απαραίτητη την αναδιοργάνωση σε πρακτικότερη βάση του Πανεπιστημίου και του εκπαιδευτικού συστήματος γενικότερα. Στο πλαίσιο αυτό μπαίνει επιτακτικότερα τώρα το αίτημα της αυτονόμησης των φυσικομαθηματικών επιστημών, που εμφανίζονταν να ασφυκτιούν κάτω από την κηδεμονία της Φιλοσοφικής Σχολής. Τότε είναι που υιοθετείται για πρώτη φορά στα σχέδια του 1896 και του 1899 η δημιουργία ανεξάρτητης Φυσικομαθηματικής Σχολής.

Η σχετική πρωτοβουλία προήλθε από τους καθηγητές του φυσικού τμήματος. Οι τελευταίοι είχαν κάθε λόγο να επιθυμούν την απόσχισή τους από μια σχολή με καθαρά θεωρητική κατεύθυνση, όπου τον πρώτο λόγο, ακόμη και σε ζητήματα που αφορούσαν το τμήμα τους, είχαν οι συνάδελφοι τους του φιλολογικού τμήματος. Σε υπόμνημα που υποβάλλουν στο υπουργείο Παιδείας τον Οκτώβριο του 1895, στο πλαίσιο των διαβουλεύσεων για την κατάρτιση του σχεδίου του 1896, ζητούν για πρώτη φορά συλλογικά, με σύγχρονη επιχειρηματολογία, την αυτονόμηση του φυσικού τμήματος από τη Φιλοσοφική. Η ιδέα της συνύπαρξης των θετικών επιστημών με τη φιλοσοφία, υποστηρίζουν, δεν είναι παρά ένα κατάλοιπο του Μεσαίωνα. Δημιούργημα μιας «θεολογοκρατούμενης» εποχής, μεταφέρθηκε στην Ελλάδα από τη Γερμανία σε μια εποχή που το ενδιαφέρον του ελληνικού Πανεπιστημίου εστιαζόταν στην κλασική παιδεία και είχε τάξει ως κύριο σκοπό του «να διαμορφώση επί το ελληνοπρεπέστερον την γλώσσαν του έθνους, όπερ ενεκαθιδρύετο διάδοχον των αρχαίων Ελλήνων, και να περίσωση, ανορύξη και αναγνώριση τα μνημεία της αρχαιότητος». Η εποχή αυτή όμως έχει πλέον παρέλθει. Οι φυσικές επιστήμες αναπτύχθηκαν στο μεταξύ και τελειοποιήθηκαν σε τέτοιο βαθμό ώστε να γίνουν «το μέτρον του πολιτισμού των εθνών και το μέσον του πλουτισμού, της ευημερίας και της υπεροχής αυτών». Φυσικό επακόλουθο ήταν να αυτονομηθούν από τη φιλολογία και μάλιστα από τη φιλοσοφία, προς την οποία «ουδείς πλέον σύνδεσμος συγγενικός συνάπτει αυ-

30. Έκθεσις της Εισηγητικής Επιτροπής, ό.π., σ. 7,8.

p. 271

αυτάς». Η τάση αυτή, παρατηρούν, διαπιστώνεται ακόμη και στη Γερμανία, όπου παραδοσιακά οι φυσικομαθηματικές επιστήμες ήταν συναρτημένες με τη φιλοσοφία. Είναι καιρός λοιπόν αυτό να γίνει και στην Ελλάδα31.

Οι θέσεις αυτές δεν βρήκαν σύμφωνο το φιλολογικό τμήμα της Φιλοσοφικής. Σε γνωμοδότηση που υπέβαλε μερικές μέρες αργότερα στο υπουργείο Παιδείας ο κοσμήτορας της Φιλοσοφικής, που ανήκε στο φιλολογικό τμήμα, θα υποστηρίξει ότι οι καθηγητές του τμήματος «ουδένα αποχρώντα λόγον βλέπουσι συνηγορούντα υπέρ του χωρισμού» του φυσικού τμήματος από τη μητέρα σχολή32. Τελικά όμως ο υπουργός Παιδείας Δ. Πετρίδης στο σχέδιο του 1896 πρότεινε τη δημιουργία ανεξάρτητης Φυσικομαθηματικής Σχολής.

Το ίδιο θα κάνει στο σχέδιο του 1899 και ο υπουργός Παιδείας Αθ. Ευ

ταξίας. Ο τελευταίος, αναφερόμενος στην Εισηγητική του Έκθεση προς τη Βουλή στην καινοτομία αυτή, θα υποστηρίξει ότι οι φυσικομαθηματικές επιστήμες γνώρισαν τα τελευταία χρόνια τόσο μεγάλη ανάπτυξη, ιδιαίτερα στον τομέα των εφαρμογών, ώστε δεν μπορούν να υπάγονται πλέον στη Φιλοσοφική· έχουν διαφορετικά αντικείμενα μελέτης, μέσα σπουδής και μεθόδους έρευνας. Θα ήταν επομένως «αληθής αναχρονισμός» η εμμονή στην άποψη ότι η φιλοσοφία και οι επιστήμες αποτελούν μια ενότητα. Δεν θα παραλείψει επίσης να τονίσει και αυτός τη σημασία του μέτρου για την ανάπτυξη των επιστημών στην Ελλάδα, καθώς και για την παραγωγή εκπαιδευτικού προσωπικού στον τομέα των θετικών επιστημών33.

Παράλληλα με το θέμα της Φυσικομαθηματικής Σχολής, τίθεται και το αίτημα της διαίρεσης ορισμένων σχολών σε τμήματα. Έτσι, στο σχέδιο του 1870 η Φιλοσοφική Σχολή περιλαμβάνει τέσσερα τμήματα: το φιλοσοφικό, το φιλολογικό, το ιστορικοπολιτικό και το φυσικομαθηματικό. Κάτι ανάλογο είχε προταθεί και για τη Νομική. Στην Έκθεση της Εισηγητικής Επιτροπής προς τη Βουλή, που συνόδευε το σχέδιο του 1860, προτείνεται η δημιουργία στη Νομική Σχολή ενός τμήματος «διοικητικών σπουδών»34. Πιθανότατα η σχετική πρόταση έγινε από τον Π. Αργυρόπουλο, καθηγητή του διοικητικού δι-

31. Το υπόμνημα δημοσιεύεται στο Α. Χρηστομάνος, Λόγοι, 1898, μέρος Α', σ. 121127.

32. Παράρτημα της Εφημερίδος της Βουλής της Α' συνόδου της ΙΕ' βουλευτικής περιόδου, ό.π., σ. 1013.

33. Στο ίδιο, σ. 972-974. Πβ. Θεόδ. Κρητικός, Η πρόσληψη της επιστημονικής σκέψης στην Ελλάδα. Η φυσική μέσα από πρόσωπα, θεσμούς και ιδέες (1900-1930), Αθήνα, Παπαζήσης, 1995, σ. 33.

34. Έκθεσις της Εισηγητικής Επιτροπής, ό.π., σ. 8 κ.εξ.

p. 272

δικαίου στη Νομική και βουλευτή του Πανεπιστημίου, ο οποίος ήταν επικεφαλής της Εισηγητικής Επιτροπής. Αν και η πρόταση δεν ενσωματώθηκε με τη μορφή άρθρου στο σχέδιο, εκφράζει πάντως μια αντίληψη αρκετά προωθημένη για την ελληνική πραγματικότητα, όπως φαίνεται και από το σκεπτικό της. Το τμήμα διοικητικών σπουδών απευθύνεται κυρίως στους φοιτητές που πρόκειται μετά το τέλος των σπουδών τους να εργαστούν στο δημόσιο και έχει ως σκοπό να συμβάλει στη στελέχωση των διοικητικών υπηρεσιών με υπαλλήλους πανεπιστημιακού επιπέδου. Στο βαθμό που η δικαστική υπηρεσία και η

εκπαίδευση, τονίζεται στην Έκθεση, επανδρώνεται από πτυχιούχους και απόφοιτους του Πανεπιστημίου, «διατί η εσωτερική ως και η εξωτερική διοίκησις του κράτους να μη παραλαμβάνη τους νέους λειτουργούς της μεταξύ εκείνων, οίτινες προπαρεσκευάσθησαν διά μακρών σπουδών εις τας διοικητικάς

εργασίας ;».

Στην ίδια Έκθεση γίνεται λόγος και για τα μαθήματα που θα διδάσκονται στο τμήμα διοικητικών σπουδών. Είναι αξιοσημείωτο ότι τα μαθήματα δεν

ανήκουν μόνο στη Νομική αλλά και σε άλλες σχολές και καλύπτουν ένα ευρύ γνωστικό πεδίο. Από τα 13 προβλεπόμενα μαθήματα 6 είναι της Νομικής (διοικητικό δίκαιο, συνταγματικό και διεθνές δίκαιο, κοινωνική οικονομία και στατιστική, ποινικός νόμος, αστικό και δικονομικό δίκαιο, εμπορικό δίκαιο), 5 της Φιλοσοφικής (ιστορία του ελληνικού έθνους, γενική ιστορία, φυσικό δίκαιο, πειραματική φυσική, τεχνολογική χημεία) και 1 της Ιατρικής (δημόσια υγιεινή). Προβλέπεται επίσης ένα ακόμη μάθημα, γεωπονία και δασοπονία, για το οποίο πρόκειται να δημιουργηθεί ειδική έδρα. Η διάρκεια των σπουδών θα είναι τριετής για εκείνους που θέλουν να πάρουν δίπλωμα «προλύτου των διοικητικών επιστημών» και τετραετής για τους διδάκτορες. Οι τελευταίοι όμως, εκτός από τα παραπάνω μαθήματα, υποχρεώνονται να παρακολουθήσουν πέντε ακόμη μαθήματα της Νομικής.

Η Ιδέα της δημιουργίας τμήματος διοικητικών σπουδών στη Νομική δεν διεκδικεί βέβαια καμιά πρωτοτυπία, αφού τέτοια τμήματα υπήρχαν ήδη σε διάφορα ευρωπαϊκά Πανεπιστήμια. Για το ελληνικό Πανεπιστήμιο όμως και τη Νομική Σχολή, η οποία και τότε αλλά και για πολλές δεκαετίες αργότερα παρείχε στους σπουδαστές της αποκλειστικά νομική παιδεία, αποτελούσε ασφαλώς μια καινοτομία, που ερχόταν να καλύψει πραγματικές ανάγκες και

ελλείψεις του ελληνικού δημοσίου. Τελικά η πρόταση αυτή έμεινε στα χαρτιά μαζί με το σχέδιο Οργανισμού, το οποίο δεν συζητήθηκε καν στη Βουλή.

Τη δημιουργία τμημάτων στη Νομική Σχολή εισηγείται σαράντα χρόνια σχεδόν αργότερα και το σχέδιο του 1899. Σύμφωνα μ' αυτό, δημιουργούνται

p. 273

δύο τμήματα, ένα νομικό και ένα πολιτικών και οικονομικών επιστημών (άρθρο 19). Και σ αυτή την περίπτωση ο υπουργός Παιδείας, που κάνει τη σχετική εισήγηση, ξεκινά από τη διαπίστωση ότι η Νομική έτσι όπως λειτουργεί δεν ικανοποιεί τις εξειδικευμένες ανάγκες του κράτους και της κοινωνίας. Χρειάζεται μια αναδιάρθρωση των σπουδών, έτσι ώστε η σχολή αυτή, εκτός από νομικούς, να παράγει και υπαλλήλους με επαρκή κατάρτιση στον τομέα της δημόσιας διοίκησης («της τε πολιτικής και οικονομικής»), αλλά και έμπειρους πολιτικούς, εμπόρους και βιομήχανους35. Στο ίδιο σχέδιο προβλέπεται η δημιουργία δύο τμημάτων και στη Φιλοσοφική Σχολή: ένα της αρχαίας φιλολογίας και ένα της νεότερης, αφιερωμένο στη σπουδή της γλώσσας και της φιλολογίας ξένων λαών (άρθρο 20). Στο τελευταίο τμήμα θα διδάσκονται η γαλλική, γερμανική, αγγλική, τουρκική και σλαβωνική φιλολογία. Σκοπός του είναι η μόρφωση δασκάλων των ξένων γλωσσών αλλά και η κατάρτιση «των μελλόντων λειτουργών της εξωτερικής ημών υπηρεσίας», οι οποίοι είναι απαραίτητο να γνωρίζουν ξένες γλώσσες : τη γαλλική κατά βάση, «ήτις είνε την σήμερον η διεθνής και διπλωματική γλώσσα», αλλά και τις γλώσσες άλλων ευρωπαϊκών και ανατολικών κρατών, για να είναι σε θέση να υπηρετήσουν αποτελεσματικότερα τα ελληνικά συμφέροντα36.


Σημειώσαμε παραπάνω ότι οι καθηγητικές έδρες στο Πανεπιστήμιο δεν ήταν ακριβώς καθορισμένες και ότι η δημιουργία νέων εδρών ήταν συναρτημένη περισσότερο με τις δυνατότητες του προϋπολογισμού του υπουργείου Παιδείας παρά με τις ανάγκες του ιδρύματος. Οι συντάκτες των σχεδίων, στην προσπάθειά τους να δώσουν μια λύση στο πρόβλημα αυτό, ορίζουν τον αριθμό των εδρών που πρέπει να έχει κάθε σχολή, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις εισάγουν και ειδική διάταξη που προβλέπει ότι μόνο με νόμο μπορεί να γίνει η σύσταση νέων εδρών και τούτο για «να τεθή περιορισμός εις την εκτελεστικήν εξουσίαν, εμποδιζομένην να πλάττη νέας εν τω Πανεπιστημίω έδρας διά

35. Παράρτημα της Εφημερίδος της Βουλής της Α' συνόδου της ΙΕ' βουλευτικής περιόδου, ό.π., σ. 974.

36. Στο ίδιο. Έδρα ασιατικών γλωσσών προβλέπεται και σε άλλα σχέδια. Πβ. εδώ, σ. 92-93, σημ. 33. Ας σημειωθεί επίσης ότι γύρω στο 1848 ο Γ. Γ. Παππαδόπουλος είχε προτείνει να δημιουργηθεί στη Φιλοσοφική έδρα «νεωτέρας ελληνικής φιλολογίας μετά της ρητορικής» (βλ. εδώ, σ. 261, σημ. 5).

p. 274
Search form
Search the book: University and students in Greece during the 19th century
Search results
    Digitized books
    Page: 255

    στη Σορβόννη5. Λίγο αργότερα εγγράφεται στην Ιατρική Σχολή του Παρισιού μια άλλη μαθήτρια, η Μαρία Καλαποθάκη, η οποία μετά από οκτώ χρόνια σπουδών παίρνει δίπλωμα και γίνεται η πρώτη ελληνίδα γιατρός6. Το παράδειγμα των πρώτων αυτών φοιτητριών θα το ακολουθήσουν σε λίγο και άλλες.

    Με όλα αυτά ανοίγει τελικά τις πόρτες του και το ελληνικό Πανεπιστήμιο. Τον Σεπτέμβριο του 1890 γίνεται δεκτή στη Φιλοσοφική Σχολή η πρώτη φοιτήτρια, η Ιωάννα Στεφανόπολι, γαλλικής καταγωγής, η οποία είχε πάρει απολυτήριο από το Β' Γυμνάσιο Αθηνών7. Αν και η μαθήτρια είχε τα τυπικά προσόντα για την εγγραφή στο Πανεπιστήμιο, η αίτησή της αντιμετωπίστηκε με πολλές επιφυλάξεις από τη Σύγκλητο. Στη σχετική συζήτηση ο πρύτανης Γ. Μιστριώτης ανέφερε ότι το ζήτημα είχε τρεις πλευρές, τη νομική, την κοινωνική και «την της τάξεως»8. Ως προς το νομικό μέρος υποστήριξε ότι δεν υπήρχε κώλυμα, αφού, όπως γνωμοδότησε και η Νομική Σχολή, ο νόμος δεν εμπόδιζε την εγγραφή μαθητριών στο Πανεπιστήμιο, ενώ ως προς το κοινωνικό μέρος αρμόδιο να αποφασίσει ήταν το Κοινοβούλιο. Το Πανεπιστήμιο μπορούσε να έχει λόγο μόνο σχετικά με το θέμα της «τάξεως», με το ενδεχόμενο, δηλαδή, η εγγραφή της μαθήτριας να προκαλέσει κάποιες «άταξίες»· αλλά «δυνάμεθα», παρατηρεί ο Μιστριώτης, «αποβλέποντες εις γεννηθησομένας τυχόν αταξίας, να απαγορεύσωμεν την εγγραφήν μαθητριών εις το μητρώον, πράγμα το οποίον δεν απαγορεύει ο νόμος;».

    5. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 336-338. Για την εγγραφή της Καλλισπέρη στη Σορβόννη και την ανακήρυξή της σε διδάκτορα βλ. Εφημερίς των Κυριών, αρ. 48, 7 Φεβρ. 1888, αρ. 221, 11 Αυγ. 1891 και αρ. 223, 25 Αυγ. 1891. Επίσης «Η πρώτη Ελληνίς διδάκτωρ», στο Κων. Φ. Σκόκος, Εθνικόν Ημερολόγιον του (τους 1892, Αθήνα 1891, σ. 97-101 και σχετικό άρθρο στο περ. Ποικίλη Στοά, Αθήνα 1895, σ. 369-372. Βλ. και Σεβ. Καλλισπέρη, «ΑΙ Ελληνίδες φοιτήτριαι», Η Ελλάς κατά τους Ολυμπιακούς Αγώνας του 1896, Αθήνα 1896, σ. 202-204.

    6. Εφημερίς των Κυριών ,αρ. 246,9 Φεβρ. 1892 και εφ. Εστία, αρ. 306,10 Ιαν. 1895.

    7. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, Η μίση εκπαίδευση, ό.π., σ. 331-332. Την ίδια εποχή φαίνεται να δημιουργείται και ο όρος «φοιτήτρια». Κατά τον Σ. Α. Κουμανούδη, χρησιμοποιείται για πρώτη φορά το 1889 από την Κ. Παρρέν στην Εφημερίδα των Κυριών (Συναγωγή Νιων Λέξεων υπό των λογίων πλασθεισών, Αθήνα, Ερμής, 1980, α. 1083). Ας σημειωθεί ότι η λέξη φοιτήτρια, αλλά με την κυριολεκτική σημασία της (ως παράγωγο του ρ. φοιτώ=συχνάζω κάπου), υπήρχε ήδη· τη χρησιμοποιεί ο Κ. Παλαμάς σε επιστολή του το 1876, μιλώντας για κάποιες γυναίκες που παρευρίσκονται σε δίκη υπουργών. Βλ. Κωστή Παλαμά, Αλληλογραφία, τ. Α, (1875-1915), επιμ. Κ. Γ. Κασίνη, Αθήνα 1975, σ. 22.

    8. Π.Σ., 6 Οκτ. 1890, βλ. και 19 Σεπτ. 1890. Πβ. Γ. Μιστριώτης, Τα κατά την πρυταvtiav, 1892, σ. 53-54.