Creator/Author:Λάππας, Κώστας
Title:University and students in Greece during the 19th century
Title of Series:Historical Archive of Greek Youth
Nr. within series:39
Place of Publication:Athens
Publisher:General Secretariat for Youth
Date of Publication:2004
Nr. of vol.:1 volume
Spatial coverage:Greece
Temporal coverage:19ος αι.
Description:The University, an educational institution with a long tradition in Europe, was introduced in Greece in 1837, a few years after the establishment of the Greek kingdom. Yet the request for a university had been articulated since the years of the Greek revolution, while at the same time in the Ionian Islands, then under the English rule, there existed the first institution of a university level, the Ionian Academy. Established in 1837, the University constituted the outcome of various efforts to reorganise education in Greece. The traditional educational system that included schools of lower and secondary education was replaced by a threefold educational system, according to the European model, that consisted of lower, secondary and upper grades, the latter being represented by the University. The fact that the establishment of the University coincided not accidentally with the establishment of the Greek state had several consequences on its function. The University was obliged to participate in and answer to various requests of the period, both educational and national, that gave it the character of an institution with various functions and a vivid presence in public life. According to the Statute of the University, that was published in April 1837 and based on similar German regulations, the University consisted of four faculties: the School of Theology, the School of Law, the School of Medicine and the School of Philosophy, the latter including literary sciences, physics and mathematics. In 1838 a chair of Pharmacology was established in the Medical School, that several years later became the Pharmaceutic School. The teaching staff consisted of regular, honorary and extraordinary professors and assistant professors (the Privatdocenten of German universities). The professors were selected by the Minister of Education; only after 1882-1883 were they elected by the body of professors of each School. In order for someone to be enrolled in a School a high school certificate was necessary; only the Pharmaceutic School held entry exams. For students from areas outside Greece who did not have a recognised high school certificate some elementary exams were required. The charge for the students was very small until the end of the century. Then for the first time high charges were imposed (1892). Studies lasted three years for students of the School of Philosophy, and four years for students of the other Schools. Students were examined only at the end of their studies in order to obtain the Diploma. One of the features of university education is the emphasis on general education and a liberal tendency as far as the organisation of the studies is concerned. Both elements originated in the German perception about universities and were based on the assumption that the university's aim is to offer not only specialised knowledge, but also a general intellectual culture in a context of absolute academic freedom. Within this context students were obliged to attend general classes (logic, metaphysics, ethics, natural law, psychology, general history, elementary mathematics, and experimental physics) and at the same time they could freely organise their studies. During the 19th century the majority of professors were of a German culture; these professors supported the liberal education system. In opposition to them, a less numerous group of professors suggested a different way of organising university education based on French models, more disciplined and centralised, orientated primarily towards professional training and only secondarily towards general education. Yet, the German model prevailed for several decades. Things started to change at the end of the 19th century, when a reformation of the university system was attempted within the context of a general urban modernisation of the country. In 1904 physics and mathematics were separated from the Philosophical School, and an independent School of Physics and Mathematics was created; in 1911 a new University Statute was voted which abolished the German organisation model. Throughout the 19th century the University acquired a great number of students. Beside the Greek state, students came from the Ionian Islands, the Balkans, Asia Minor, and from Greek communities in Europe and the Middle East. The geographical distribution of students presents inequalities that reflect each region's capability of access to university education: important factors are urban concentration, productive activities, the density of the school network and above all the geographical dispersion of high schools. As far as the preference for specific faculties is concerned, Law School has the first place, concentrating from 1837 to 1890/1 the 43.6% of matriculates. Medical School comes second (29.8%) and Philosophical School comes third (20%). The Theological School concentrates only 2.5% of the students and the Pharmaceutical School 3.9%. The preference for Law School is related to the multiform function of the School, that is to say with the fact that besides professional lawyers or politicians it provided other job opportunities in the public or private sector. Thus, a graduate from Law School had more chances to work in the civil service or as a diplomat, a journalist, in trade, in a bank or an insurance company. Yet, not all students obtained a degree; an important percentage of the students (45% from 1837 to 1880) abandoned their studies. This phenomenon mainly occurred in the Philosophical and Law Schools, where the degree was not indispensable for students who wanted to work in a field relevant to their studies. As far as the social identity of the students is concerned, information is quite limited. Theoretically, the University was open to all students who had graduated from high school. Yet economic, social, and educational inequalities, in combination with the high cost of living in the capital, made access to University -and to middle education as well- quite difficult for students from a lower social rank. On the contrary the access was easier for students from the middle social classes. Being primarily an educational institution, the University's main objective was to provide the scientific and clerical personnel required for the needs of the Greek state and at the same time to contribute to the development of sciences and the formation of the intellectual elite of the country. Beyond these practical objectives, the University was connected to other objectives and expectations of the Greek state: the University was expected to act as the medium for transfering the ancient Greek civilisation to contemporary Greece as well as the lights of European civilisation to the East, and above all to provide the connection between free and 'unredeemed' Greeks. This last duty assumed the character of a very important 'mission'; the University became an instrument in the liberation struggle for the Greeks outside the Greek state, pledging to disseminate Greek culture and the national idea to Greeks living beyond the frontiers of the Greek state and to contribute to the unity of 'Hellenism'. All these notions developed excessively and overshadowed the educational function of the University. Rhetoric was compatible with the spirit of the times and a main element of public speech, capable of moving people. In reality, the notions that concerned the national mission of the University had a great effect on Greek society, mainly on those living beyond the Greek borders, as is evidenced, among other things, by the numerous donations and bequests to the University. Rich Greeks living outside the Greek state provided scholarships for students or undertook the financing of poetic or literary competitions, under the patronage of the University. These competitions, mainly the poetic ones, made the University an important factor of contemporary intellectual and literary life, since they enabled professors who took part as judges in the competitions to impose linguistic rules and aesthetic and ideological norms. The University also played an important role in political life. Professors provided their services to the government as consultants in educational, legal, national and other issues; they were appointed ministers and they took part in contemporary political and party life. Besides from 1844 to 1862 the University had its own representative in the Greek Parliament. Student concern for public issues also presented a certain vivacity. From the first years of the University's existence students interfered in university issues and developed rudimentary collective action. Yet the first student unions appeared only at the end of the 19th century and were subjected to political patronage. Students also took part in political life. At least since the movement against king Otto (1859-1862) a liberal political spirit prevailed among students, and was dynamically expressed during the 'Skiadika' (1859). Three years later, after the dethronement of king Otto, students and professors formed a peculiar collective body, the University Phalanx, in order to enforce peace and to control the upheaval in the capital that followed the dethronement. The following period is characterised by the national preoccupations of the students. In the mid-70's students demanded and obtained, through demonstrations, the revival of the University Phalanx; the Phalanx assumed a clearly military character and familiarised students with military values and ideals. From this period on, the majority of students passionately supported national matters, taking part in demonstrations and mobilisations, often with the participation of their professors. This trend was accompanied by an ideological toughening and led students in the beginning of the 20th century to militant demonstrations for the defence of traditional national values and symbols, like the katharevousa, that appeared to be threatened by internal and external 'enemies' of Hellenism.
License:This book in every digital format (PDF, GIF, HTML) is distributed under Creative Commons Attribution - NonCommercial Licence Greece 3.0
The book in PDF:Download PDF 48.54 Mb
Visible pages: 7-26 από: 746
Current page:

Στη Μαρία και τη Δάφνη

p. 7 01 - 0002.htm


p. 8


Ο μελετητής της ιστορίας του ελληνικού Πανεπιστημίου στον 19ο αιώνα έχει στη διάθεση του ένα πλούσιο υλικό. Πρυτανικοί και άλλοι πανεπιστημιακοί λόγοι, προγράμματα μαθημάτων, οδηγοί σπουδών, στατιστικές, συλλογές νομοθεσίας, βιογραφίες καθηγητών και ευεργετών του Πανεπιστημίου, άρθρα σε εφημερίδες και περιοδικά είναι μερικά από τα τεκμήρια που συγκροτούν το σώμα της πανεπιστημιακής βιβλιογραφίας. Σ' αυτά θα πρέπει να προσθέσουμε, βέβαια, τον μεγάλο όγκο υλικού που σώζεται στο Ιστορικό Αρχείο του Πανεπιστημίου Αθηνών και στα Γενικά Αρχεία του Κράτους. Ο πλούτος αυτός προσφέρει στον ερευνητή τη δυνατότητα να προσεγγίσει από πολλές πλευρές την ιστορία του Πανεπιστημίου. Ως τα τελευταία χρόνια όμως το Πανεπιστήμιο δεν είχε αποτελέσει αντικείμενο συστηματικής ερευνάς, παρότι δεν έλειψαν από τον 19ο αιώνα ήδη μονογραφίες και άρθρα γύρω από την ιστορία του ιδρύματος και των σχολών του. Αξίζει να σταθούμε λίγο στη σχετική βιβλιογραφία.

Ουσιαστικά η πανεπιστημιακή ιστοριογραφία αρχίζει το 1889 με το βιβλίο του Ιωάννη Πανταζίδη Χρονικόν της πρώτης πεντηκονταετίας του ελληνικού Πανεπιστημίου. Η στιγμή της εμφάνισης του βιβλίου δεν ήταν τυχαία. Δύο χρόνια πριν το Πανεπιστήμιο είχε γιορτάσει τα πενήντα χρόνια της λειτουργίας του, γεγονός που αποτέλεσε αφορμή για τη συγγραφή του έργου. Πανεπιστημιακές επέτειοι θα αποτελέσουν επίσης την αφορμή και για άλλες σχετικές εργασίες, και δεν θα ήταν υπερβολικό αν λέγαμε ότι η ιστοριογραφία του Πανεπιστημίου χρωστάει πολλά στις επετείους του. Πραγματικά, οι τελευταίες δεν υπήρξαν μόνο ευκαιρίες για πανηγυρισμούς και ρητορικούς λόγους, αλλά συνετέλεσαν παράλληλα στο να υποκινηθεί ένα γενικότερο ενδιαφέρον για την ιστορία του Πανεπιστημίου, που σε ορισμένες περιπτώσεις απέδωσε σημαντικούς καρπούς. Πέρα όμως από τις επετείους, και οι ίδιες οι πανεπιστημιακές αρχές δείχνουν να συνειδητοποιούν αρκετά πρώιμα την ανάγκη καταγραφής με τον ένα ή τον άλλο τρόπο της ιστορίας του ιδρύματος.

Η πρώτη γνωστή προσπάθεια για τη συγγραφή της ιστορίας του Πανεπιστημίου

p. 9

στημίου χρονολογείται στα 1864. Με τη συμπλήρωση εικοσιπέντε χρόνων από την ίδρυση του, ο πρύτανης Κωνσταντίνος Φρεαρίτης απηύθυνε μια εγκύκλιο «προς τους απανταχού διδάκτορας, τελειοδιδάκτους, τελειοφοίτους, και αποφοιτητάς εν γένει» του ιδρύματος, ζητώντας τους να στείλουν στην πρυτανεία

ένα σημείωμα γιοι τις θέσεις που κατέλαβαν μετά την αποχώρηση τους από το Πανεπιστήμιο, επισημειώνοντας «και έτερά τινα τυχόν σπουδαία συμβεβηκότα» σχετικά με τον δημόσιο βίο και την επιστήμη που ασκούσαν1. Τα σημειώματα αυτά η πρυτανεία θα τα χρησιμοποιούσε για τη συγγραφή της ιστορίας του Πανεπιστημίου : μιας ιστορίας που θα περιέγραφε τη βαθμιαία ανάπτυξη των υλικών μέσων του ιδρύματος, την κίνηση του διδακτικού προσωπικού, τα «επισημότερα» πανεπιστημιακά συμβάντα και τα προϊόντα που παρήγαγε η «εικοσιπενταετής πανεπιστημιακή διδασκαλία», με σκοπό να αναδειχθεί η «ευεργετική» επίδραση του Πανεπιστημίου στην ελληνική κοινωνία.

Η έκκληση του Φρεαρίτη δεν είχε ικανή ανταπόκριση, αφού τελικά ελάχιστοι ήταν εκείνοι που έστειλαν βιογραφικά σημειώματα. Παρά ταύτα, η σχετική προσπάθεια κάτι απέδωσε. Έγινε μια στατιστική των διπλωματούχων του Πανεπιστημίου και καταρτίστηκε, όπως βεβαιώνει ο Φρεαρίτης, η «εσωτερική ιστορία» του ιδρύματος, «εμπεριέχουσα εν λεπτομερεία εξ αρχής μέχρι της ημέρας ταύτης, πάνθ' όσα εν τω Πανεπιστημίω τούτω συνέβησαν,

αφορώντα τους τε καθηγητάς και την επιστήμην». Ποια ήταν η τύχη της πρώτης αυτής «εσωτερικής ιστορίας» του Πανεπιστημίου δεν είναι γνωστό. Είναι

ενδιαφέρον, πάντως, ότι από νωρίς η πρυτανεία αισθάνεται την ανάγκη να καταγράψει την ιστορία του ιδρύματος με σκοπό τη δημοσιοποίηση και προβολή του έργου του.

Η έγνοια αυτή είναι αισθητή και στις πρυτανικές λογοδοσίες. Κάθε χρόνο οι απερχόμενοι πρυτάνεις, εκτός από τα συμβάντα στη διάρκεια της πρυτανείας τους, αναφέρονται σχολαστικά στην κίνηση του φοιτητικού πληθυσμού, δημοσιεύουν πίνακες με τα ονόματα των διπλωματούχων και επιχειρούν να δείξουν με αναδρομές στο παρελθόν την εξέλιξη του ιδρύματος. Αν και οι καταγραφές αυτές υπαγορεύονται από γραφειοκρατικές συνήθειες και ανάγκες, υποδηλώνουν όμως και τη θέληση των πρυτανικών αρχών να καταστήσουν γνωστά στο ευρύ κοινό τα πεπραγμένα του Πανεπιστημίου. Να δείξουν στους Έλληνες του εσωτερικού και του εξωτερικού, αλλά και στους ξένους «φιλέλληνες», τις προόδους που επιτελεί κάθε χρόνο το ίδρυμα και να εξάρουν τη συμβολή του στην πνευματική ανάπτυξη της χώρας και στη διάχυση των φώ-

1. Κ. Φρεαρίτης, Λόγος και Ευθύναι, Α', Αθήνα 1864, σ. 35.

p. 10

φώτων στην Ανατολή. Η τάση για προβολή του έργου του Πανεπιστημίου είναι ιδιαίτερα εμφανής στις συγκρίσεις που επιχειρούν οι πρυτάνεις με άλλα ευρωπαϊκά Πανεπιστήμια για να δείξουν την υπεροχή του ως προς τον αριθμό τουλάχιστο των φοιτητών.

Εικοσιπέντε χρόνια μετά την απόπειρα του Φρεαρίτη, στα πενηντάχρονα του Πανεπιστημίου, η Σύγκλητος, θεωρώντας ότι είχε έρθει η ώρα για μια συνολική αποτίμηση της πορείας του ιδρύματος, θα αναθέσει στον καθηγητή της Φιλοσοφικής Σχολής Ιωάννη Πανταζίδη τη συγγραφή του γνωστού Χρονικού, που λειτούργησε ως βιβλίο-οδηγός για τη μεταγενέστερη πανεπιστημιακή ιστοριογραφία. Βασικές πηγές του Πανταζίδη ήταν, εκτός από τις προσωπικές του εμπειρίες, οι πρυτανικοί Λόγοι, τα Πρακτικά της Συγκλήτου και η συλλογή της πανεπιστημιακής νομοθεσίας που είχε εκδοθεί το 1885 από τον Αριστείδη Βαμπά. Το βιβλίο του Πανταζίδη δεν είναι μια συστηματική ιστορία του Πανεπιστημίου, αλλά ένα «χρονικό» -όπως αναφέρεται άλλωστε και στον τίτλο του-, που θέλει να καταγράψει «πιστά» τα πεπραγμένα του Πανεπιστημίου στα πενήντα χρόνια της λειτουργίας του. «Ούτω δε γεγραμμένον», σημειώνεται στον πρόλογο, «δύναται μεν να χρησιμεύση και εις τον μέλλοντα ιστορικόν του Πανεπιστημίου· αλλά προ πάντων θα συντελέση εις τον σχηματισμόν ορθοτέρας περί του ανωτάτου ημών εκπαιδευτηρίου γνώμης».

Η επέτειος της πεντηκονταετίας στάθηκε, επίσης, η αφορμή να δημοσιευθούν σε εορταστικούς τόμους, περιοδικά και εφημερίδες αρκετά άρθρα με

αναδρομές στην ιστορία του Πανεπιστημίου και κρίσεις για την πορεία του. Κάτι ανάλογο θα γίνει και με την ευκαιρία άλλων επετείων : της 75ετίας (1912) και της 100ετίας (1937) του ιδρύματος. Ανάμεσα στους καρπούς των επετείων αυτών ήταν η δημοσίευση το 1912 συγκεντρωτικών πινάκων της κίνησης του φοιτητικού πληθυσμού από την ίδρυση του Πανεπιστημίου, ένα αφιέρωμα στο Πανεπιστήμιο του περιοδικού Νέα Εστία (1937) και η έκδοση σειράς τευχών μεταξύ του 1937 και 1952 με την ιστορία διαφόρων σχολών (Θεολογικής, Ιατρικής, Φυσικομαθηματικής).

Περισσότερο γόνιμη ήταν η επέτειος της 150ετίας του Πανεπιστημίου. Με την ευκαιρία αυτή δημοσιεύθηκε το 1987 η σημαντική ιστορική και φιλολογική μελέτη του Κ. Θ. Δημαρά για την έναρξη της λειτουργίας του Πανεπιστημίου (Εν Αθήναις τη 3 Μαΐου 1837), ενώ την ίδια χρονιά το Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας της Γενικής Γραμματείας Νέας Γενιάς οργάνωσε Διεθνές Συνέδριο με θέμα «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία», το οποίο κάλυψε ένα ευρύ φάσμα θεμάτων της ιστορίας του Πανεπιστημίου στην Ελλάδα αλλά και σε άλλες χώρες. Δεν είναι τυχαίο επίσης ότι λίγα χρόνια πριν από την επέ-

p. 11

επέτειο της 150ετίας είχε αρχίσει να συζητείται η ιδέα της δημιουργίας Ιστορικού Αρχείου του Πανεπιστημίου Αθηνών, η οποία και πραγματοποιήθηκε το 1991.

Όλα αυτά όμως δεν ήταν τυπικές εκδηλώσεις ενός επετειακού εορτασμού. Αντίθετα, αποτελούσαν έκφραση ενός Ιστορικού προβληματισμού γύρω από τον χαρακτήρα του Πανεπιστημίου και τη θέση του στην ελληνική κοινωνία, καθώς και της ανάγκης για τη θεμελίωση σε πιο στέρεες βάσεις της ιστορίας του. Η οπτική αυτή ασφαλώς δεν ήταν άσχετη με την ανανέωση των ιστορικών σπουδών στην Ελλάδα από τη δεκαετία του 1970. Θα πρέπει να επισημανθεί ωστόσο ότι προς την κατεύθυνση αυτή είχε γίνει ήδη μια αξιόλογη προεργασία. Αναφέρομαι, κυρίως, στον Κ. Θ. Δημαρά, ο οποίος ήταν εκείνος που «ανακάλυψε» και επέβαλε το Πανεπιστήμιο ως αντικείμενο ιστορικής μελέτης, αναδεικνύοντας τη βαρύνουσα σημασία του στη διαμόρφωση της νεοελληνικής ιδεολογίας στον 19ο αιώνα. Θυμίζω ακόμη τη συνθετική μελέτη του Κωνσταντίνου Τσουκαλά Εξάρτηση και αναπαραγωγή (1977), που πραγματεύεται την κοινωνική δυναμική των εκπαιδευτικών μηχανισμών, στους οποίους

ανήκει και το Πανεπιστήμιο, και τον ρόλο τους στη νεοελληνική κοινωνία.

Σημαντική για την προώθηση της πανεπιστημιακής ιστοριογραφίας στάθηκε επίσης η δημιουργία του Ιστορικού Αρχείου Ελληνικής Νεολαίας (1983). Στον θεσμό αυτό οφείλουμε μια σειρά ερευνητικών προγραμμάτων και εκδόσεων που εστιάζονται στη μελέτη της νεολαίας ως ιστορικής κατηγορίας, στο πλαίσιο των οποίων εντάχθηκαν και εργασίες για τους φοιτητές· το Συνέδριο για το Πανεπιστήμιο, στο οποίο αναφερθήκαμε παραπάνω, καθώς και δύο ακόμη Συνέδρια με θέματα σχετικά με την ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας. Από το ίδιο Αρχείο εκδόθηκε το 1989 η σημαντική μελέτη του Παναγιώτη Μουλλά για τους πανεπιστημιακούς ποιητικούς διαγωνισμούς. Το κλίμα αυτό, σε συνδυασμό με την ίδρυση του Ιστορικού Αρχείου του Πανεπιστημίου Αθηνών, προκάλεσε ένα ευρύτερο ενδιαφέρον για την ιστορία του ιδρύματος στον χώρο κυρίως των μεταπτυχιακών φοιτητών, που εκδηλώθηκε στα επόμενα χρόνια με την εκπόνηση άρθρων και διδακτορικών διατριβών, που πραγματεύονται θέματα σχετικά με το διδακτικό προσωπικό του Πανεπιστημίου Αθηνών και τη διδασκαλία σε ορισμένους επιστημονικούς κλάδους.

Κλείνοντας την επισκόπηση αυτή θα πρέπει να σημειώσω ότι στα μεταδικτατορικά χρόνια είδαν το φως της δημοσιότητας και ορισμένες εργασίες για το φοιτητικό κίνημα. Οι περισσότερες όμως από τις εργασίες αυτές δίνουν μια σχηματοποιημένη εικόνα των πραγμάτων, καθώς το ενδιαφέρον τους επικεντρώνεται άμεσα ή έμμεσα στην αναζήτηση συνεχειών στις κινητοποιήσεις των φοιτητών από τον 19ο αιώνα ως τη σύγχρονη εποχή και στην ανάδειξη των

p. 12

στοιχείων εκείνων που φέρονται να επιβεβαιώνουν αναδρομικοί τον προοδευτικό χαρακτήρα των φοιτητικών κινημάτων.

Η παρούσα εργασία ξεκίνησε γύρω στο 1980, αλλά η ενασχόλησή μου με θέματα της ιστορίας του Πανεπιστημίου είχε αρχίσει μερικά χρόνια πρωτύτερα. Η συμμετοχή μου στην Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, το ενδιαφέρον μου για τη νεοελληνική εκπαίδευση και κυρίως οι νέοι ορίζοντες που άνοιγε σε ένα νέο της εποχής με ιστοριογραφικές αναζητήσεις η συνάντηση του με τη σκέψη και το έργο του Κ. Θ. Δημαρά, συνετέλεσαν ώστε να επιλέξω, με την

ενθάρρυνση του ίδιου του Δημαρά, το Πανεπιστήμιο ως θέμα διδακτορικής διατριβής. Ένα από τα πρώτα πράγματα που με απασχόλησαν ήταν οι προσπάθειες για την ίδρυση Πανεπιστημίου στην Ελλάδα (1834-1837), θέμα που

αποτέλεσε και το αντικείμενο της μεταπτυχιακής μου εργασίας στο Παρίσι το 1981 (Université de Paris IV, Institut Néo-Hellénique). Λίγο αργότερα, το ενδιαφέρον μου επεκτάθηκε και στους φοιτητές του Πανεπιστημίου και η σχετική μελέτη εντάχθηκε στα ερευνητικά προγράμματα του Ιστορικού Αρχείου Ελληνικής Νεολαίας. Σε ολοκληρωμένη μορφή η εργασία υποβλήθηκε ως διδακτορική διατριβή στο Τμήμα ιστορίας και Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών το 1998. Στην ίδια μορφή, αλλά επεξεργασμένη σε αρκετά σημεία και ενημερωμένη βιβλιογραφικά, εκδίδεται σήμερα σε βιβλίο.

Στην εργασία διερευνώνται δύο κυρίως ζητήματα της ιστορίας του Πανεπιστημίου στον 19ο αιώνα: πρώτον το θεσμικό του πλαίσιο και η οργάνωση των σπουδών και δεύτερον η συγκρότηση του φοιτητικού σώματος και η παρουσία των φοιτητών στην πανεπιστημιακή και εξωπανεπιστημιακή ζωή. Ειδικότερα εξετάζονται, μετά από μια σύντομη αναδρομή στην «προϊστορία» του Πανεπιστημίου, οι προσπάθειες για τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου

εκπαιδευτικού συστήματος στην Ελλάδα στα χρόνια 1834-1837· τα αλλεπάλληλα σχέδια για την ίδρυση Πανεπιστημίου, ο πανεπιστημιακός Κανονισμός του 1837 με βάση τον οποίο λειτούργησε το ίδρυμα ως το 1911 και οι σχέσεις του με την αντίστοιχη γερμανική πανεπιστημιακή νομοθεσία· η θεσμική οργάνωση του Πανεπιστημίου, τα ιδεολογήματα γύρω από την αποστολή του, η συγκρότηση του διδακτικού προσωπικού, οι δυσλειτουργίες του θεσμικού πλαισίου του Πανεπιστημίου και οι αποτυχημένες προσπάθειες που γίνονται σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα για τη μεταρρύθμιση του ιδρυτικού Κανονισμού του.

Το μεγαλύτερο μέρος της εργασίας αναφέρεται στους φοιτητές : στον τρό-

p. 13

τρόπο οργάνωσης των σπουδών τους, τους Οδηγούς σπουδών, τις διπλωματικές

εξετάσεις, τα εκπαιδευτικά τέλη και άλλα συναφή θέματα, με έμφαση στις θεωρητικές αρχές πάνω στις οποίες στηρίχθηκε το όλο σύστημα. Η σχετική διαπραγμάτευση δεν υπεισέρχεται στα προγράμματα μαθημάτων και τη διδασκαλία στις διάφορες σχολές, καθώς τα θέματα αυτά δεν μπορούν να μελετηθούν παρά στο πλαίσιο ειδικών μονογραφιών. Ως προς τη συγκρότηση του φοιτητικού σώματος, διερευνήθηκαν με βάση το Μητρώο φοιτητών και το Μητρώο διπλωματούχων η γεωγραφική και εν μέρει η κοινωνική προέλευση των φοιτητών, η ηλικία, το Γυμνάσιο που τελείωσαν, η κατανομή τους στις διάφορες σχολές, ενώ παράλληλα διατυπώθηκαν κάποιες υποθέσεις σχετικά με το ζήτημα του «πληθωρισμού» των φοιτητών. Ένα άλλο θέμα που με απασχόλησε είναι η ιδεολογική και πολιτική διαμόρφωση των φοιτητών και η συλλογική παρουσία τους στα πανεπιστημιακά και τα δημόσια πράγματα. Στο πλαίσιο αυτό εξετάζεται το ενδημικό φαινόμενο των φοιτητικών «ταραχών» στον χώρο του Πανεπιστημίου, η συμμετοχή των φοιτητών στις σύγχρονες πολιτικές και εθνικές κινητοποιήσεις και παράλληλα η βαθμιαία ανάπτυξη συλλογικής συνείδησης στο φοιτητικό σώμα.

Θα ήταν ίσως περιττό να σημειώσω ότι η μελέτη των εξεταζόμενων θεμάτων δεν είναι -και δεν θα μπορούσε να είναι- εξαντλητική. Εξάλλου, εκείνο που με ενδιέφερε πρωτίστως ήταν να δώσω, με επίκεντρο τους φοιτητές, μια κατά το δυνατόν συνεκτική εικόνα της λειτουργίας του Πανεπιστημίου στον 19ο αιώνα και της εμβέλειας του στη σύγχρονη ελληνική κοινωνία. Σχετικά με τις αρχειακές πηγές που χρησιμοποίησα, θα ήθελα να πω ότι η πρόσβαση σ' αυτές δεν ήταν πάντοτε εύκολη. Όταν ξεκίνησα την εργασία το Αρχείο του Πανεπιστημίου ήταν σχεδόν απρόσιτο, εκτός από το Μητρώο φοιτητών και τα Πρακτικά της Συγκλήτου. Απρόσιτο και σχεδόν άγνωστο ήταν

επίσης το Αρχείο του υπουργείου Παιδείας στα Γενικά Αρχεία του Κράτους, που περιέχει ένα πλούσιο υλικό για το Πανεπιστήμιο. Η ίδρυση του Ιστορικού Αρχείου του Πανεπιστημίου Αθηνών το 1991 και η καταλογογράφηση του σχετικού υλικού των ΓΑΚ μου επέτρεψαν να συμπληρώσω αρκετά από τα κενά της έρευνάς μου.

Η εργασία αυτή χρωστά πολλά σε πολλούς, οι οποίοι μου πρόσφεραν κάθε είδους βοήθεια στο μακρύ διάστημα της ερευνάς μου. Και πρώτα πρώτα στα μέλη της Επιτροπής του Ιστορικού Αρχείου Ελληνικής Νεολαίας, τον Σπύρο Ασδραχά, τον Γιάννη Γιαννουλόπουλο, τον Φίλιππο Ηλιού και τον Τριαντάφυλλο Σκλαβενίτη, που ενέταξαν την εργασία στα ερευνητικά προγράμματα

p. 14

του Αρχείου και έγινε έτσι δυνατή η μεταγραφή και μηχανογράφηση του Μητρώου φοιτητών του Πανεπιστημίου, καθώς και η μηχανογράφηση του Μητρώου διπλωματούχων. Πολύτιμη στάθηκε στη φάση αυτή, αλλά και στις επόμενες, η φιλική και γενναιόδωρη συνδρομή του Τριαντάφυλλου Σκλαβενίτη, ο οποίος παρακολούθησε από κοντά την εξέλιξη της εργασίας και ανταποκρίθηκε πρόθυμα σε κάθε ερευνητική μου αναζήτηση. Η Ελίζα-Άννα Δελβερούδη, η Εύη Καρούζου και ο Δημήτρης Ραυτόπουλος ανέλαβαν το βάρος της μεταγραφής του Μητρώου φοιτητών, ενώ ο Δήμος Γερασούδης επεξεργάστηκε ηλεκτρονικά στο μηχανογραφικό τμήμα της Γενικής Γραμματείας Αθλητισμού τα δεδομένα των Μητρώων, δίνοντας ευρηματικές λύσεις στα ποικίλα προβλήματα που παρουσιάστηκαν.

Επίσης, φίλοι και συνάδελφοι συνέβαλαν ουσιαστικά στην προώθηση της ερευνάς μου. Ο Δαυίδ Αντωνίου έθεσε πρόθυμα στη διάθεση μου ένα ποικίλο αρχειακό υλικό για το Πανεπιστήμιο και την εκπαίδευση γενικά στον 19ο αιώνα. Η Μαρία Στασινοπούλου, η Όλγα Κατσιαρδή-Hering και η Πόπη Πολέμη διευκόλυναν αποτελεσματικά τις βιβλιογραφικές αναζητήσεις μου. Ο Μανόλης Φραγκίσκος μου πρόσφερε χρήσιμο υλικό για τα πρώτα χρόνια του Πανεπιστημίου που αποδελτίωσε από εφημερίδες της εποχής, στο πλαίσιο των προσωπικών του ερευνών. Σημαντική ήταν και η βοήθεια που μου πρόσφεραν σε όλες τις φάσεις της ερευνάς μου, με την ανταπόκρισή τους στις βιβλιογραφικές και αρχειακές μου αναζητήσεις αλλά και με τις γόνιμες συζητήσεις, φίλοι από το περιβάλλον του «Μνήμονα»: ο Χρήστος Λούκος, ο Αλέξης Πολίτης, η Σοφία Ματθαίου, ο Γιάννης Μπαφούνης, ο Παναγιώτης Μιχαηλάρης, ο Βαγγέλης Καραμανωλάκης, ο Γιάννης Κόκκωνας. Ο Χρήστος Ευθυμιόπουλος μου πρόσφερε πολύτιμη βοήθεια σε θέματα στατιστικής, ο Ανέστης Ποϊράζης σχεδίασε με υπομονή και γνώση τον χάρτη του βιβλίου, ενώ

αρκετοί ήταν εκείνοι που διευκόλυναν με διάφορους τρόπους τη δουλειά μου: ο Γιώργος Μητροφάνης, η Ρόδη Σταμούλη, η Πηνελόπη Στάθη, η Ελένη Κατσιαδάκη, ο Παναγιώτης Κιμουρτζής, η Φανή-Μαρία Τσιγκάκου, ο Μάνος Χαριτάτος, ο Ευστάθιος Φινόπουλος, ο Κώστας Μανώλης, ο Γιάννης Πελεκούδας, το προσωπικό των Γενικών Αρχείων του Κράτους, του Ιστορικού Αρχείου του Πανεπιστημίου Αθηνών και του Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου. Σε όλους θα ήθελα να εκφράσω τις θερμές μου ευχαριστίες.

Ευχαριστώ επίσης την επιτροπή των καθηγητών που ενέκρινε την εργασία ως διδακτορική διατριβή στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών: τον Αντώνη Λιάκο, τον Γεώργιο Λεονταρίτη και την Όλγα Κατσιαρδή-Hering, μέλη της τριμελούς συμβουλευτικής επιτροπής, τον Γιώργο Δερτιλή, τον Κώστα

p. 15

Κριμπά, τον Στέφανο Πεσμαζόγλου και τον Κωνσταντίνο Σβολόπουλο.

Ευχαριστώ, τέλος, το προσωπικό του τυπογραφείου Αργυρόπουλου, και ιδιαιτέρως τη Σοφία Αργυροπούλου, τη Σαλώμη Πολυγερινού και τον Κώστα Αργυρόπουλο, για την άψογη τυπογραφική εμφάνιση του βιβλίου αλλά και για την κατανόηση με την οποία αντιμετώπισαν τις καθυστερήσεις μου στη διάρκεια της εκτύπωσης. Επίσης, τη Γιούλη Ευαγγέλου για την επιμέλεια με την οποία έκανε τις διορθώσεις των τυπογραφικών δοκιμίων.

Ξεχωριστή είναι η οφειλή μου στη σύζυγό μου Μαρία Καζανάκη-Λάππα, που, εκτός των άλλων, διάβασε με πολλή υπομονή το κείμενο από τα πρώτα σχεδιάσματα ως το τέλος, συνεισφέροντας με τις κριτικές παρατηρήσεις της στη βελτίωση της εργασίας, καθώς και στην κόρη μας Δάφνη για την αποτελεσματική βοήθειά της στην τελευταία φάση του βιβλίου.

Κλείνοντας το προλογικό αυτό σημείωμα, ο νους μου στρέφεται στον αξέχαστο Φίλιππο Ηλιού, φίλο και δάσκαλο για πολλούς από τους ανθρώπους της γενιάς μου, ο οποίος μου πρόσφερε αφειδώλευτα, όποτε χρειάστηκε, την πολύτιμη γνώση και συνδρομή του.

p. 16



Βαμπάς, Νόμοι ΓΑΚ, ΑΥΕΔΕ


Δηλιγιάννης-Ζηνόπουλος, Νομοθεσία Α. Δημαράς, Μεταρρύθμιση Διαθήκαι και δωρεαί

Κλάδος, Εκπαιδευτικά

Νόμοι και διατάγματα, 1896

Νόμοι και διατάγματα, 1901

Νόμοι και διατάγματα, 1906 Οργανικοί Νόμοι

Βαμπάς Αρ., Οι νόμοι τον Εθνικού Πανεπιστημίου , Αθήνα 1885 Γενικά Αρχεία του Κράτους, Αρχείο Υπουργείου Εκκλησιαστικών και Δημοσίας Εκπαιδεύσεως

Γενικά Αρχεία του Κράτους, Οθωνικό Αρχείο, Υπουργείο Εκκλησιαστικών και Παιδείας

Δηλιγιάννης Θεόδωρος. Π.-Ζηνόπουλος Γ. Κ., Ελληνική Νομοθεσία, τ. Γ', ΣΤ', Ζ', Αθήνα 1862,1875,1876 Δημαράς Αλέξης, Η μεταρρύθμιση που δεν

έγινε, (Τεκμήρια ιστορίας), τ. Α'-Β', Αθήνα, Ερμής, 1973

Διαθήκαι και δωρεαί υπέρ του Εθνικού Πανεπιστημίου μετά διαφόρων σχετικών εγγράφων από της ιδρύσεως αυτού μέχρι τέλους του 1899, πρυτανεία Αλκιβιάδου Χ. Κρασσά, μέρος Α'-Β', Αθήνα 1900 Κλάδος Πέτρος Ι., Εκκλησιαστικά και Εκπαιδευτικά, ήτοι νόμοι, διατάγματα, εγκύκλιοι, οδηγίαι κλπ., αποβλέποντα εις την εκκλησίαν και την δημοσίαν εκπαίδευσιν εν Ελλάδι, τ. Α'-Β', Αθήνα 1860,1869 Νόμοι και διατάγματα περί του Εθνικού Πανεπιστημίου (από του έτους 1886-1895), εκδιδόμενα επί της πρυτανείας Αν. Διομήδους Κυριακού, Αθήνα 1896 Νόμοι και διατάγματα περί του Εθνικού Πανεπιστημίου [από του έτους 1895-1900], εκδιδόμενα επί της πρυτανείας Κ. Μητσοπούλου, Αθήνα 1901

Νόμοι και Διατάγματα περί του Εθνικού

Πανεπιστημίου [από του έτους 1900-1906], πρυτανεία Γ. Ν. Χατζηδάκι, Αθήνα 1906 Εθνικόν και Καποδιστριακόν Πανεπιστήμιον. Πρυτανεία Σπυρ. Π. Λάμπρου (1911-

p. 17

Πανταζίδης, Χρονικόν

Παρίσης, Συλλογή

Π.Γ.Σ. Π.Σ.

Π.Σ.Ν.Σ. Π.Σ.Φ.Σ.

1912). Αναγραφή των πανεπιστημιακών αρχών, Πρόγραμμα των μαθημάτων, Οργανικοί Νόμοι και Β. Διατάγματα, Οδηγίαι και αγγέλματα, Αθήνα 1912 Πανταζίδης Ιωάννης, Χρονικόν της πρώτης πεντηκονταετίας του Ελληνικού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1889

Παρίσης Στέφανος Μ., Ανωτέρα και Μέση

εκπαίδευσις, ήτοι συλλογή των διεπόντων την ανωτέραν και μέσην εκπαίδευσιν νόμων, Β. διαταγμάτων και εγκυκλίων του επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως Υπουργείου, τ. Α'-Γ', Αθήνα 1884, 1886,1893

Πρακτικά Γενικών Συνεδριάσεων Πανεπιστημίου Αθηνών

Πρακτικά Ακαδημαϊκής Συγκλήτου Πανεπιστημίου Αθηνών

Πρακτικά Συνεδριάσεων Νομικής Σχολής Πρακτικά Συνεδριάσεων Φιλοσοφικής Σχολής


Κ. Σχινάς, Λόγος, 1838

Γ. Ράλλης, Λόγος, 1842

Ν. Κωστής, Λόγος, 1842

Μ. Αποστολίδης, Έκθεσις, 1843 Κ. Ασώπιος, Ομιλία, [1844;]

Ν. Βάμβας-Θ. Μανούσης, Λόγοι, 1845

Θ. Μανούσης-Α. Βενιζέλος, Λόγοι, 1846

Α. Βενιζέλος-Ι. Σούτσος, Λόγοι, 1847

Λόγος εκφωνηθείς υπό του κυρίου Κωνστ. Δ. Σχινά κατά την γ' Μαΐου ΑΩΛΗ'..., Αθήνα 1838

Λόγος εκφωνηθείς την 9 Νοεμβρίου 1841 υπό του πρώην πρυτάνεως κ. Γ. Α. Ράλλη..., Αθήνα 1842

Λόγος εκφωνηθείς τη 4 Οκτωβρίου 1842 υπό του πρώην πρυτάνεως κ. Ν. Κωστή..., Αθήνα 1842

Έκθεσις του αρχιμ. κ. Μ. Αποστολίδου, [Αθήνα 1843]

Κωνσταντίνου Ασωπίου Ομιλία, εκφωνηθείσα υπ' αυτού επί της παραδόσεως της του Πανεπιστημίου πρυτανείας, [Αθήνα 1844;] Λόγοι εκφωνηθέντες την 30 Σεπτεμβρίου

1845 υπό του πρώην πρυτάνεως κ. Ν. Βάμβα..., Αθήνα 1845

Λόγοι εκφωνηθέντες την 29 Σεπτεμβρίου

1846 υπό του πρώην πρυτάνεως κ. θ. Μανούση..., Αθήνα [1846]

Λόγοι εκφωνηθέντες την 5 Οκτωβρίου 1847 υπό του πρώην πρυτάνεως κ. Α. Βενιζέλου..., Αθήνα 1847

p. 18

I. Σούτσος-Φ. Ιωάννου, Λόγοι, 1848

Φ. Ιωάννου-Γ. Μαυροκορδάτος, Λόγοι, 1849

Γ. Μαυροκορδάτος, Λόγοι, 1850

Σπ. Πήλληκας-Π. Αργυρόπουλος, Λόγοι, 1853

Π. Αργυρόπουλος, Λογοδοσία, [1854;]

Ν. Κωστής-Κ. Κοντογόνης, Λόγοι, 1855

Κ. Κοντογόνης-Ι. Ολύμπιος, Λόγοι, 1856

I. Ολύμπιος, Λόγος, 1857

Κ. Ασώπιος, Λόγος, 1857 Β. Οικονομίδης-Α. Πάλλης, Λόγοι, 1860

Π. Παπαρρηγόπουλος, Λόγος, 1863

Κ. Φρεαρίτης, Λόγος, 1864

Η. Μητσόπουλος, Λόγος, 1865

Μ. Βενιζέλος, Λόγος, 1867

Μ. Βενιζέλος, Λόγος, 1868

Λόγοι εκφωνηθέντες την 10 Οκτωβρίου 1848 υπό του πρώην πρυτάνεως κ. I. Σούτσου..., Αθήνα 1848

Λόγοι εκφωνηθέντες την 2 Οκτωβρίου 1849 υπό του πρώην πρυτάνεως κ. Φιλίππου Ιωάννου..., Αθήνα 1849

Λόγοι εκφωνηθέντες παρά Γ. Α. Μαυροκορδάτου επί της πρυτανείας αυτού κατά το έτος 1849-1850..., Αθήνα 1850 Λόγοι εκφωνηθέντες την 28 Σεπτεμβρίου 1852 υπό του πρώην πρυτάνεως Σπυρίδωνος Πήλληκα..., Αθήνα 1853

Λογοδοσία του πρυτάνεως Περικλέους Αργυροπούλου κατά την εγκατάστασιν των Ακαδημαϊκών αρχών του 1853-1854..., [Αθήνα 1854 ;] Λόγοι εκφωνηθέντες τη 3 Οκτωβρίου 1854 υπό του... Νικολάου Κωστή, παραδίδοντος την πρυτανείαν..., Αθήνα 1855 Λόγοι εκφωνηθέντες τη 2 Οκτωβρίου 1855 υπό του... Κωνσταντίνου Κοντογόνου, παραδίδοντος την πρυτανείαν..., Αθήνα 1856 Λόγος εκφωνηθείς δημοσία τη 25 Σεπτεμβρίου 1856 υπό του πρυτάνεως Ιωάννου Ολυμπίου..., Αθήνα 1857

Λόγος Κ. Ασωπίου παραδίδοντος την δευτέραν αυτού πρυτανείαν..., Αθήνα 1857 Λόγοι εκφωνηθέντες τη 18 Σεπτεμβρίου 1860... υπό του καθηγητού της πολιτικής δικονομίας Β. Οικονομίδου..., Αθήνα 1860 Λόγος εκφωνηθείς τη κζ Οκτωβρίου 1863... υπό του καθηγητού του Ρωμαϊκού Δικαίου Πέτρου Παπαρρηγοπούλου..., Αθήνα 1863 Λόγος και ευθύναι του πρυτάνεως Κωνσταντίνου Φρεαρίτου παραδίδοντος την πρυτανείαν..., Αθήνα 1864

Λόγος εκφωνηθείς τη κδ' Οκτωβρίου 1865... υπό του καθηγητού της φυσιογραφίας Ηρ. Μητσοπούλου, παραδίδοντος την πρυτανείαν..., Αθήνα 1865

Λόγος εκφωνηθείς τη ιστ' Οκτωβρίου 1866... υπό του τακτικού καθηγητού... Μιλτιάδου Βενιζέλου, παραδίδοντος την πρυτανείαν..., μέρος Α'-Β', Αθήνα 1867 Λόγος εκφωνηθείς τη κατ' Οκτωβρίου 1867... υπό του καθηγητού της μαιευτικής Μιλτιάδου Βενιζέλου εν απουσία του κυρίου Α. Ρ. Ραγκαβή..., Αθήνα 1868

p. 19

Θ. Ορφανίδης, Λόγος, 1868

Γ. Ράλλης, Λόγος, 1869

Π. Καλλιγάς, Λόγος, 1870

Κ. Βουσάκης, Λόγος, 1872

Ε. Καστόρχης, Τα κατά την πρυτανείαν, 1873

Κ. Παπαρρηγόπουλος, Λόγος, 1874

Γ. Μακκάς, Λόγος, 1875 Α. Αναγνωστάκης, Λόγος, 1879

Ν. Δαμαλάς, Λόγος, 1880

Ν. Δαμασκηνός, Λόγος, 1884

Π. Κυριάκος, Τα κατά την πρυτανείαν, 1884

Θ. Αφεντούλης, Λόγος, 1887

Γ. Καραμήτσας, Λόγοι, 1888

Γ. Μιστριώτης, Τα κατά την πρυτανείαν, 1892

I. Πανταζίδης, Τα κατά την πρυτανείαν, 1894

I. Χατζιδάκις, Τα κατά την πρυτανείαν, 1896

Λόγος εκφωνηθείς τη κδ' Νοεμβρίου 1868... υπό του πρυτάνεως Θεοδώρου Γ. Ορφανίδου..., Αθήνα 1868

Λόγος εκφωνηθείς τη κγ' Νοεμβρίου 1869... υπό του πρώην Πρυτάνεως κ. Γεωργίου Α. Ράλλη..., Αθήνα 1869 Λόγος εκφωνηθείς τη κε' Οκτωβρίου 1870... υπό του πρώην πρυτάνεως κ. Παύλου Καλλιγά... , Αθήνα 1870

Λόγος εκφωνηθείς τη κη' Νοεμβρίου 1871... υπό του πρώην πρυτάνεως Κωνσταντίνου Βουσάκη..., Αθήνα 1872 Τα κατά την Λ Γ' πρυτανείαν του Εθνικού Πανεπιστημίου υπό Ευθυμίου Καστόρχη πρυτάνεως, Αθήνα 1873 Λόγος εκφωνηθείς την κγ' Οκτωβρίου 1873... υπό του πρώην πρυτάνεως Κ. Παπαρρηγοπούλου..., Αθήνα 1874 Λόγος Γεωργίου Α. Μακκά... παραδίδοντος την πρυτανείαν, Αθήνα 1875 Λόγος εκφωνηθείς εν τω Εθνικώ Πανεπιστήμια! την εικοστήν έκτην Νοεμβρίου 1878 υπό Ανδρέου Αναγνωστάκη..., Αθήνα 1879 Λόγος εκφωνηθείς εν τω Εθνικώ Πανεπιστημίω την δεκάτην τετάρτην Οκτωβρίου 1879 υπό Νικολάου Μ. Δαμαλά..., Αθήνα 1880 Λόγος εκφωνηθείς εν τω Εθνικώ Πανεπιστήμια) την 19 Δεκεμβρίου 1882 υπό Νικολάου Δαριασκηνού.., Αθήνα 1884 Τα κατά την τεσσαρακοστήν τετάρτην πρυτανείαν του Εθνικού Πανεπιστημίου υπό Παναγιώτου Κ. Κυριακού..., Αθήνα 1884 Λόγος εκφωνηθείς... τη 29 Νοεμβρίου 1887... υπό του καθηγητού και πρυτάνεως Θεοδώρου Αφεντούλη, Αθήνα 1887 Λόγοι Γεωργίου Καραμήτσα, πρυτάνεως του Εθνικού Πανεπιστημίου, κατά το ακαδημαϊκόν έτος 1886-1887, Αθήνα 1888 Τα κατά την πρυτανείαν Γεωργίου Μιστριώτου... κατά το ακαδημαϊκόν έτος 18901891, Αθήνα 1892

Τα κατά την πρυτανείαν Ιωάννου Πανταζίδου... κατά το ακαδημαϊκόν έτος 1892-1893, Αθήνα 1894

Τα κατά την πρυτανείαν Ιωάννου Ν. Χατζιδάκι... κατά το ακαδημαϊκόν έτος 1894-1895, Αθήνα 1896

p. 20

Α. Δ. Κυριάκος, Τα κατά την πρυτανείαν, 1898 Α. Χρηστομάνος, Λόγοι, 1898 Σ. Μαγγίνας, Ευθύναι πρυτανείας, 1899

Σπ. Λάμπρος, Τα κατά την πρυτανείαν, 1907 Μ. Κατσαράς, Τα κατά την πρυτανείαν, 1909

Τα κατά την πρυτανείαν Α. Διομήδους Κυριάκου... κατά το ακαδημαϊκόν έτος 18951896, Αθήνα 1898

Λόγοι και Ευθύναι Αναστασίου Χρηστομάνου... κατά το ακαδημαϊκόν έτος 1896-1897, Αθήνα 1898

Ευθύναι πρυτανείας Σ. Μαγγίνα από 1η Σεπτεμβρίου 1897 μέχρι 31 Αυγούστου 1898..., Αθήνα 1899

Τα κατά την πρυτανείαν Σπ. Π. Λάμπρου... πρυτανεύσαντος κατά το ακαδημαϊκόν έτος 1904-1905, Αθήνα 1907 Τα κατά την πρυτανείαν Μιχαήλ Κ. Κατσαρά... πρυτανεύσαντος κατά το ακαδημαϊκόν

έτος 1907-1908, Αθήνα 1909

p. 21 01 - 0002.htm


p. 22


p. 23 01 - 0002.htm


p. 24



Το Πανεπιστήμιο, δημιούργημα του Μεσαίωνα, έχει στην Ελλάδα μια σχετικά μικρή ιστορία, αφού τόσο ως όνομα όσο και ως θεσμός εμφανίζεται ή

ακριβέστερα εισάγεται από τη δυτική Ευρώπη στον 19ο αιώνα. Ως όνομα η λέξη Πανεπιστήμιο είναι ένας νεολογισμός που φαίνεται να δημιουργείται γύρω στο 1800 για να δηλώσει όμως όχι το Πανεπιστήμιο με την κλασική έννοια του όρου (Universitas)1, αλλά έναν γαλλικό ακαδημαϊκό θεσμό, το Institut de France του Παρισιού. Με αυτή τη σημασία βρίσκουμε τη λέξη σε κείμενα κυρίως του Κοραή2. Θα χρειαστεί να περάσουν περισσότερα από δέκα χρόνια για να αρχίσει να χρησιμοποιείται και με τη γνωστή σημασία του πανεπιστημιακού ιδρύματος. Πριν από το 1800 τα ευρωπαϊκά Πανεπιστήμια (Universitates, Academiae) ονομάζονται, συνήθως, στα ελληνικά κείμενα Ακα-

1. Όπως είναι γνωστό, ο λατινικός όρος Universitas, από τον οποίο προέκυψαν οι ομώνυμοι Università (ιταλ.), Université (γαλλ.), Universität (γερμ.) κλπ., εμφανίζεται στη μεσαιωνική Δόση στα τέλη του 12ου-άρχές 13ου αιώνα, όταν ιδρύονται τα πρώτα Πανεπιστήμια στην Ιταλία και τη Γαλλία, και δηλώνει τις συσσωματώσεις καθηγητών και φοιτητών, κατά το συντεχνιακό σύστημα. Αργότερα η ονομασία Universitas θα δοθεί στα ίδια τα πανεπιστημιακά ιδρύματα. Βλ. πρόχειρα Léo Moulin, La vie des étudiants au Moyen Âge, Παρίσι 1991, σ. 199 και Ρίκα Μπενβενίστε, «Τα μεσαιωνικά πανεπιστήμια: κοινωνικές όψεις και πολιτικός ρόλος», Πανεπιστήμιο: ιδεολογία και παιδεία, τ. Α', Αθήνα 1989, σ. 67 κ.εξ.

2. Ο Στ. Κουμανούδης (Συναγωγή νέων λέξεων υπό των λογίων πλασθεισών από της

αλώσεως μέχρι των καθ' ημάς χρόνων, Αθήνα, Ερμής, 1980, σ. 763) επισημαίνει για πρώτη φορά τη λέξη «Πανεπιστήμιον» σε κείμενο του Κοραή του 1810. Η εμφάνισή της όμως είναι λίγο προγενέστερη. Τη βρίσκω το 1804 σε επιστολή του σχολάρχη της πατριαρχικής σχολής Δωρόθεου Πρώιου προς τον Κοραή, με την οποία του ζητεί να του στείλει τα «πρακτικά του νεοσυσταθέντος Πανεπιστημίου» (εννοεί το Institut de France, που είχε ιδρυθεί το 1795 και αναδιοργανωθεί το 1803). Τον όρο Πανεπιστήμιο με την παραπάνω σημασία χρησιμοποιεί και ο Κοραής στην απαντητική επιστολή του το 1805, καθώς και σε επόμενες επιστολές και κείμενά του. Βλ. Αδ. Κοραής, Αλληλογραφία, εκδ. Κ. Θ. Δημαράς κ.α., τ. Β', Αθήνα, ΟΜΕΔ, 1966, σ. 212, 239, 495, 506, τ. Γ', σ. 166, 167, 198, 199, 239, 240 κ.ά.· πβ. Αδ. Κοραής, Προλεγόμενα στους αρχαίους Έλληνες συγγραφείς, Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 1984, σ. κη', 571.

p. 25

Ακαδημίες -ένας όρος με τον οποίο αποδίδεται και ο θεσμός της κλασικής Ακαδημίας, ως συλλογικού σώματος επιστημόνων και λογίων-, ενώ δεν λείπει και η χρήση του αμετάφραστου όρου «ουνιβερσιτά».

Ο όρος Ακαδημία θα συνεχίσει να χρησιμοποιείται για το Πανεπιστήμιο και στον 19ο αιώνα, παράλληλα με άλλες ονομασίες, που βρίσκονται πιο κοντά στο νόημα της Universitas. Έτσι, στα τέλη του 18ου αιώνα συναντάμε τους ορούς «Καθολικότητες» (κατά λέξη μετάφραση του παραπάνω όρου) και «Πανδιδακτήριον», ενώ στη δεκαετία του 1810 «Καθολική σχολή», «Πανεπιστημείον», «Παντεπιστημόνιον», «Πανεπιστημόνιον», «Πανεπιστήμιον» -με τη σημασία πλέον της Universitas-, «Πανδιδασκαλείον», «Παντεπιστήμιον»3. Από τους παραπάνω όρους εκείνοι που εμφανίζονται με μεγαλύτερη συχνότητα πριν από την ελληνική Επανάσταση είναι : Πανεπιστήμιον και Πανδιδακτήριον, αλλά και ο παραδοσιακός όρος Ακαδημία. Απ' αυτούς θα επικρατήσει τελικά ο πρώτος, όχι όμως πολύ εύκολα, αφού και οι δύο άλλοι θα συνεχίσουν να χρησιμοποιούνται ανεπίσημα και στα μεταγενέστερα χρόνια4. Όλοι αυτοί οι νεολογισμοί δημιουργούνται από λογίους του παροικιακού ελληνισμού και εντάσσονται στις προσπάθειες διαμόρφωσης ενός γλωσσικού οργάνου ικανού να ανταποκριθεί στις νέες πνευματικές και επιστημονικές ανάγκες που δημιουργούνται στα χρόνια του νεοελληνικού Διαφωτισμού. Δεν είναι τυχαίο, άλλωστε, ότι οι περισσότεροι από τους νεολογισμούς για το Πανεπιστήμιο εμφανίζονται στο περιοδικό Λόγιος Ερμής της Βιέννης, που ήταν το κυριότερο μέσο διάδοσης των ιδεών του Διαφωτισμού.

Μιλώντας για Πανεπιστήμιο στη νεότερη εποχή αναφερόμαστε σ' ένα

ανώτερο εκπαιδευτικό ίδρυμα, εξαρτημένο λίγο η πολύ από το κράτος, το οποίο αποτελείται από διάφορες σχολές που καλύπτουν ένα ευρύ επιστημονικό

3. Για τον όρο «Καθολικότητες» βλ. Η αληθής πολιτική..., Βενετία 1781, σ. 4. Για το «Πανδιδακτήριον» βλ. Ύμνοι δοξαστικοί..., Εν Βούδα παρά τη τυπογραφία του κατ' Ουγκαρίαν Βασιλικού Πανδιδακτηρίου, 1797· ας σημειωθεί ότι η λ. Πανδιδακτήριον αντικατέστησε εδώ το 1797 τη λ. Ακαδημία (Κ. Καραϊωάννης, Θησαυρός Γραμματικής, Βούδα 1796-1797). «Καθολική σχολή (Université)»: Αδ. Κοραής, Αλληλογραφία, τ. Γ', σ. 199 (επιστ. του 1811). «Πανεπιστημείον», «Παντεπιστημόνιον», «Πανεπιστήμιον», «Πανδιδασκαλείον»: Ερμής ο Λόγιος, 1812, σ. 146, 337, 1816, σ. 33, 1817, σ. 621. «Πανεπιστημόνιον» (=Institut de France): Ιω. Σεραφείμ, Διατριβή περί... πυρετών, μετάφρ. Γ. Κ. Τυπάλδος, Παρίσι 1815, σ. 110. «Παντεπιστήμιον» (της Γαλλίας): Αθηνά, Παρίσι 1819, σ. 10, 124. Οι παραπάνω αναφορές είναι ενδεικτικές μόνο.

4. Βλ. Στ. Κουμανούδης, ό.π., σ. 762-763 (λ. Πανδιδακτήριον) και [Θ. Μανούσης], Περί Πανεπιστημίων εv γενεί και ιδιαιτέρως περί του Οθωνείου Πανεπιστημίου, Αθήνα 1845, σ. 7, σημ.

p. 26
Search form
Search the book: University and students in Greece during the 19th century
Search results
    Digitized books
    Page: 7

    Στη Μαρία και τη Δάφνη