Creator/Author:Σιδέρης, Νίκος
 
Τομαρά - Σιδέρη, Ματούλα
 
Title:Constitution and Succession of Generations in Nineteenth-Century Greece: the Demographic Evolution of Youth
 
Subtitle:The Demographic Evolution of Youth
 
Title of Series:Historical Archive of Greek Youth
 
Nr. within series:4
 
Place of Publication:Athens
 
Publisher:General Secretariat for Youth
 
Date of Publication:1986
 
Pagination:231
 
Nr. of vol.:1 volume
 
Language:Greek
 
Subject:Social integration
 
Spatial coverage:Greece
 
Temporal coverage:19ος αιώνας
 
Description:Après une discussion préliminaire du cadre conceptuel et méthodologique (Introduction), où s'inscrit cette recherche d'histoire démographique. Je 1er Chapitre présente les déterminants démographiques et socio-culturels qui caractérisent la cohorte (génération 1823 en Leucade) dont l'observation correspond à la partie micro-démographique de notre étude. Le 2ème Chapitre étudie la morphologie et les mécanismes de la mortalité. Les principales variables retenues sont l'âge, le sexe, la géographie et la cause de décès. Nous y estimons l'espérance de vie. Le 3ème Chapitre analyse les règles et abontit à la construction d'un modèle des comportements matrimoniaux. Nous constatons l'existence d'un processus de transition du modèle «oriental» (mariage précoce) au modèle «occidental» (mariage tardif). Le 4ème Chapitre étudie la fécondité de la jeunesse en corrélation avec le modèle de nuptialité et la mortalité (compensation des pertes démographiques). Le 5ème Chapitre introduit à la partie macro-démographique de notre étude, en analysant la structure par âge de la population, les inégalités régionales et l'intégration globale des processus démographiques. L'île de Leucade représente un bon exemple des mécanismes démographiques ainsi qu'un des noyaux précoces de la transition démographique dans le territoire hellénique. Le 6ème Chapitre entreprend un bilan synthétique de la jeunesse en Grèce au 19ème siècle. Dans la Troisième Partie de notre étude nous étudions les conséquences sociales et idéologiques de la morphologie démographique de la jeunesse (7ème Chapitre) et, enfin (Sème Chapitre), un examen critique et une redéfinition de la notion de jeunesse.
 
License:This book in every digital format (PDF, GIF, HTML) is distributed under Creative Commons Attribution - NonCommercial Licence Greece 3.0
 
The book in PDF:Download PDF 5.67 Mb
 
Visible pages: 16-35 από: 234
-20
Current page:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/16.gif&w=600&h=915 4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 16
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/17.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α'

ΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Ι. Προσδιορισμός της γενιάς αναφοράς

1. Χώρος και χρόνος της έρευνας

Θα επιχειρήσουμε τη διερεύνηση της συγκρότησης και διαδοχής των γενεών στην Ελλάδα του 19ου αιώνα παίρνοντας πρώτα ως παράδειγμα μια μικροδημογραφική περίπτωση: τη συγκρότηση και την πορεία μιας νέας γενιάς στο νησί της Λευκάδας μέχρι το τέλος της νεότητάς της. Συμβατικά, το όριο αυτό τοποθετείται στην ηλικία των 25 χρόνων. Θα συζητήσουμε στο τέλος την προσφορότητα αυτής της τομής.

Η γενιά αναφοράς, την όποια θα παρακολουθήσουμε, αποτελείται από το σύνολο των ατόμων που γεννήθηκαν στη διάρκεια ενός έτους. Η χρονιά που διαλέγουμε είναι το 1823, μια κι από τότε τηρούνται λεπτομερή και μάλλον πλήρη και αξιόπιστα στοιχεία, που αφορούν την κίνηση του πληθυσμού σε ολόκληρο το νησί. Γεννήσεις, γάμοι και θάνατοι καταγράφονται αρχικά σε κάθε ενορία, και στη συνέχεια συγκεντρωτικά σε γενικά ληξιαρχικά κατάστιχα κάτω από τον έλεγχο της κεντρικής αρχής. Τα υλικά αυτά σώζονται στο Ιστορικό Αρχείο του νησιού και, με εξαίρεση μικρά κενά και φθορές, είναι πλήρη και σε καλή κατάσταση. Για λόγους τεχνικούς (έλλειψη στοιχείων για τις αρχές του 1823) το διάστημα ενός έτους που διαλέγουμε εκτείνεται από την 25η του Απρίλη 1823 μέχρι την 24η του Απρίλη 1824. Οι ίδιες ημερομηνίες χρησιμεύουν για τον προσδιορισμό και των υπόλοιπων ετήσιων

2

p. 17
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/18.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

μονάδων. Παρακολουθούμε την αρχική κοόρτη μέχρι την 24η του Απρίλη 1848.

Οι μεταβλητές που λαβαίνουμε υπόψη μας είναι: ο χρόνος και ο τόπος του ληξιαρχικού συμβάντος, το φύλο, η ηλικία, το όνομα και ο τόπος κατοικίας κάθε ατόμου και η αιτία θανάτου που αναγράφεται στην πράξη ενταφιασμού (μέχρι το 1836-1838 περίπου). Πρόσθετα στοιχεία χρησιμοποιούνται, όπου και όπως κρίνεται αναγκαίο.

2. Ζητήματα μεθόδου

Πρόκειται λοιπόν για μια διαμήκη δημογραφική και νοσολογική παρατήρηση μιας κοόρτης ατόμων, που έζησαν σε περιστάσεις σχετικά ομοιογενείς και δοκίμασαν συγκρίσιμες εμπειρίες.

Οι μεθοδολογικές δυσχέρειες αυτού του τύπου παρατήρησης είναι υπολογίσιμες. Είμαστε υποχρεωμένοι να διερευνήσουμε μεγάλους όγκους αρχειακού υλικού, πολλές φορές για αποτελέσματα που, στην ποσοτική τους τουλάχιστον διάσταση, φαίνονται πενιχρά: πεντακόσιες πράξεις γέννησης π.χ. μιας χρονιάς για τον εντοπισμό μιας δεκάδας γεννήσεων που μας ενδιαφέρουν (προέρχονται από μέλη της γενιάς αναφοράς).

Το χρονικό ανάπτυγμα της παρατήρησης δημιουργεί πρόσθετες δυσκολίες. Η ποιότητα π.χ. των εγγραφών είναι άνιση κατά περιόδους. Άλλες φορές συναντάμε κενά του υλικού (στην περίπτωση μας, ιδιαίτερα στα χρόνια 1839-1841). Ορισμένα πάλι μέλη της κοόρτης εξέρχονται από το χώρο παρατήρησης (φεύγουν από το νησί, και αυτό βέβαια δεν δηλώνεται)1. Συνέπεια: η εκτίμηση

__________________________

1. Οι ίδιοι οι κάτοικοι της Λευκάδας, στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα, δεν εμφανίζουν τάσεις μεταναστευτικής εξόδου από το νησί. Μικρή είναι και η ναυτική τους επίδοση Η μείζων μεταναστευτική κίνηση σχετίζεται με τα επαναστατικά γεγονότα στην ηπειρωτική Ελλάδα. Η στενή γεωγραφική γειτονία και η αγγλική προστασία έκαναν τη Λευκάδα έναν από τους προνομιακούς τόπους καταφυγής όσων κινδύνευαν από τους Τούρκους ή όσων ήθελαν να αποφύγουν τα δεινά του πολέμου. Έτσι, π.χ., αρκετοί κάτοικοι της Πάργας, μετά την παράδοση της πόλης τους στον Αλή πασά, κατέφυγαν

p. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/19.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

του επιπέδου και των ρυθμών ορισμένων δημογραφικών συμβάντων και δραστηριοτήτων τείνει να δίνει μεγέθη που υπολείπονται των πραγματικών (π.χ. θάνατοι ή γάμοι των μελών της κοόρτης). Αντίστροφα, για άλλα συμβάντα, τα μεγέθη που βρίσκουμε τείνουν να υπερτιμούν τις διαστάσεις του φαινομένου (το επίπεδο επιβίωσης π.χ., ή το ποσοστό αγαμίας των μελών της κοόρτης). Γνωρίζουμε ότι οι μεταναστευτικές κινήσεις ήταν μάλλον περιορισμένες στο χώρο και στο χρόνο που αναφέρεται η έρευνα μας. Ο εξωτερικός έλεγχος που επιτρέπουν τα ισχυρά στατιστικά εργαλεία της σύγχρονης δημογραφικής έρευνας εντοπίζει λίγο-πολύ ικανοποιητικά τις τάξεις των πραγματικών μεγεθών και τα περιθώρια στα οποία κυμαίνεται το πιθανό σφάλμα. Παρ' όλα αυτά, σωστό είναι να έχουμε στο νου μας ότι αυτό που αντιπροσωπεύουν τα εμπειρικά αποτελέσματα δεν είναι παρά προσεγγίσεις του πραγματικού φαινομένου. Ίδια παρατήρηση και σε ό,τι αφορά τα νοσολογικά δεδομένα: αμφίβολης διαγνωστικής εγκυρότητας, αλλά κυρίως δύσκολο έως αδύνατο να μεταγραφούν ακριβώς με όρους των σημερινών νοσολογικών ταξινομήσεων. Κι αυτό όχι μόνο λόγω της διαγνωστικής αβεβαιότητας, αλλά, κυρίως, λόγω της μεταλλαγής του επιστημονικού παραδείγματος που υποβαστάζει

__________________________

το 1819 στη Λευκάδα. Ανάμεσα τους και οι οικογένειες Μανιάκη, Δεσύλλα, Ζούλα, Μάστρακα, Πετσάλη και Δημουλίτσα, που από τότε εγκαταστάθηκαν στο νησί. Σχετικά με αυτό το γεγονός, βλ. Κ. Μαχαιράς, Λευκάς και Λευκάδιοι επί Αγγλικής Προστασίας (1810-1864), Κέρκυρα 1940. Από την άλλη πλευρά, με την έκρηξη της Επανάστασης "εις Ακαρνανίαν είχον διαπεραιωθεί 853 Λευκάδιοι εθελονταί, πλείστοι των οποίων ήσαν εκ των χωρίων Καρυάς και Σφακιωτών" (Κ. Μαχαιράς, ό.π., σ. 74). Με την εξέλιξη των γεγονότων, όμως, και με πρόσχημα την πολιτική της ουδετερότητας, αυτές οι μετακινήσεις από και προς τη Λευκάδα απαγορεύτηκαν από τις αγγλικές αρχές (Κ. Μαχαιράς, ό.π.). Σε ό,τι αφορά τη γενιά του 1823 που μελετάμε, μπορούμε να θεωρήσουμε ότι μόνο περιθωριακές επιπτώσεις θα είχε σ' αυτήν η Επανάσταση, μια και λόγοι ηλικίας των μελών της δεν επέτρεπαν την αυτοτελή μετακίνησή τους, και μόνο οικογενειακές μετακινήσεις θα μπορούσαν ίσως να συμπεριλαμβάνουν και παιδιά-μέλη της κοόρτης· δεν έχουμε άλλωστε επισημάνει καμιά τέτοια περίπτωση.

p. 19
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/20.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

αυτά τα ταξινομικά σχήματα1. Απαιτείται συνεπώς μια ενεργητική ανάγνωση, ερμηνευτική στην ουσία της, για τη μεταγραφή αυτών των πληροφοριών (και των εικοτολογούμενων απωλειών πληροφορίας)

__________________________

1. Η τοποθέτηση του προβλήματος είναι η ακόλουθη:

"Κάθε έρευνα στο πεδίο της ιστορικής νοσολογίας βρίσκεται αντιμέτωπη με δύο μείζονες δυσχέρειες σχετικές με την ερμηνεία των δεδομένων. Πρώτο, το ζήτημα της εγκυρότητας και της αξιοπιστίας των πηγών. Στην περίπτωσή μας, η αξιοπιστία των εγγραφών φαίνεται να είναι ικανοποιητική. Η εγκυρότητά τους όμως θέτει μερικά λεπτά προβλήματα, σχετικά με τη δεύτερη δυσχέρεια, η οποία αφορά τη γλώσσα που χρησιμοποιούσαν οι άνθρωποι εκείνης της εποχής και τη δυνατότητα μεταγραφής κάθε όρου της με όρους του σημερινού ιατρικού λεξιλογίου. Σ' αυτό το σημείο λοιπόν πρέπει μάλλον να περιορίσουμε αισθητά τις προσδοκίες μας, μια και τα δυο συστήματα αναφοράς δεν έχουν κοινή λογική/εννοιολογική βάση - το ένα στηρίζεται κυρίως στο σύμπτωμα, το άλλο σε μια πρόσβαση ανατομο-κλινική και παθοφυσιολογική, ή και βιοψυχοκοινωνική. Η λύση αυτού του αινίγματος συνίσταται σε μια κατάλληλη ανάγνωση, πρόσφορη από την άποψη της πληροφορίας που είναι θεμιτά αναμενόμενη και αξιολογήσιμη στο πεδίο της ερμηνείας. Μ' άλλα λόγια, δεν μπορούμε να μάθουμε τα πάντα για τα πάντα, μπορούμε όμως να μάθουμε πολλά, αρκεί να ξέρουμε τι θέλουμε και τι είναι δυνατό να μάθουμε και ποιος είναι ο πρόσφορος τρόπος ανάλυσης του υλικού.

Μέσα σε μια τέτοια προοπτική, υιοθετήσαμε, στο επίπεδο της ανάλυσης και της ερμηνείας των στοιχείων, μια διπλή πρόσβαση, ποσοτική και ποιοτική. Η ποσοτική συνίσταται σε μια στατιστική ανάλυση, που έχει σαν κεντρικό της πρόβλημα την πρόσφορη ταξινόμηση των δεδομένων σε κατηγορίες. Η ποιοτική συνίσταται κυρίως σε μια συμπτωματική ανάγνωση των εγγραφών, που θεωρούνται σαν ένας λόγος, και σε μια ανάλυση περιεχομένου στο επίπεδο των εγγραφών, που θεωρούνται σαν ένα κείμενο". Βλ. Ν. Σιδέρης, "Αρρώστιες και άρρωστοι στη Λευκάδα τον 19ο αιώνα", Τα Ιστορικά, τχ. 1, Σεπτέμβριος 1983, σ. 102. Σχετικά με τα τότε συστήματα αναφοράς, βλ.: J.-P. Desaive, J.-P. Goubert, Ε. Le Roy Ladurie κ.ά.: Médecins, climat et épidémies à la fin du XVIIIe siècle, Παρίσι/ Χάγη, Mouton, 1972. Σχετικά με τη σύγχρονη προβληματική, βλ : G. L. Engel, "The clinical application of the biospychosocial model", American Journal of Psychiatry, 137: 5, May 1980, καθώς και Β. Lown, R. A. Desilva, P Reich, B. J. Murawski, "Psychophysiologic factors in sudden cardiac death", στο ίδιο. 137:11, Nov. 1980.

p. 20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/21.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

με όρους που να αντιστοιχούν στα σημερινά σχήματα.

Από την άλλη πλευρά, από τη στιγμή που σκοπός μας δεν είναι η πιστή απεικόνιση κάποιου γεγονότος που συνέβη στο παρελθόν αλλά η με νόημα αξιολόγηση του τωρινού μέτρου αυτού του γεγονότος, δηλαδή η αποδέσμευση των μηχανισμών που διέπουν το φαινόμενο και η ένταξή τους σ' ένα λογικό μοντέλο της λειτουργίας αυτού του φαινομένου, η ωφελιμότητα της παρακολούθησης μιας κοόρτης γίνεται σαφέστερη. Μια και τα μέλη της έζησαν περιστάσεις σχετικά ομογενείς, και δοκίμασαν συγκρίσιμες εμπειρίες (στο σύνολο τους ή ως διακριτικά υποσύνολα), η παρατήρηση της κοόρτης επιτρέπει την αποδέσμευση δύο τύπων αποτελεσμάτων: Πρώτο, γνώση της επίδρασης των μεγάλων σταθερών (οικολογικών η κοινωνικών κλπ.) που χαρακτηρίζουν τη συνάφεια της εποχής, στο επίπεδο της νοσολογικής και δημογραφικής πορείας μιας νέας γενιάς. Δεύτερο, επισήμανση των βαρυνουσών διαφοροποιήσεων που επηρεάζουν τη διαφορική πορεία διακριτών υποσυνόλων της κοόρτης (αγόρια-κορίτσια κλπ.).

Θα μπορούσε να ειπωθεί ότι η μέθοδος της διαμήκους παρατήρησης μιας κοόρτης εφαρμόζει, σε δύο διαδοχικά λογικά επίπεδα, και την τεχνική του "μαύρου κουτιού"1.

__________________________

1. Αρχικά, η έννοια του "μαύρου κουτιού" υποδήλωνε, στη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, ορισμένους τύπους ηλεκτρονικών συσκευών που προέρχονταν από τον αντίπαλο. Ο φόβος ότι μπορεί να ήταν παγιδευμένες, έτσι ώστε να εκραγούν, αν κανείς επιχειρούσε να τις ανοίξει, οδήγησε στην ακόλουθη τεχνική μελέτης της λειτουργίας τους: Οι συσκευές δεν ανοίγονται. Το τι "πραγματικά" υπάρχει και συμβαίνει στο εσωτερικό τους παραμένει απροσδιόριστο ("μαύρο κουτί"). Αυτό που αναλύεται είναι ο τρόπος αντίδρασης των συσκευών (τα "εξερχόμενα" - Output της λειτουργίας τους) όταν αυτές τροφοδοτούνται με ορισμένου τύπου ερεθίσματα ("εισερχόμενα" - input). Μελετώντας τις συσχετίσεις ανάμεσα στα εισερχόμενα και τα εξερχόμενα, επισημαίνονται ορισμένοι πλεονασμοί, δηλαδή επαναληπτική εμφάνιση ορισμένου τύπου συσχετίσεων με κανονικό τρόπο. Η σπουδή αυτών των πλεονασμών επιτρέπει την εξαγωγή συμπερασμάτων σχετικά με τη "λογική λειτουργίας" της συσκευής, αν και η "υλική δομή" της (κυκλώματα, διασυνδέσεις κλπ.) παραμένει αδιευκρίνιστη, Η γενική μορφή καταγραφής αυτών

p. 21
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/22.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

Στην πρώτη περίπτωση, "μαύρο κουτί" είναι οι συνθήκες στις οποίες έζησε η κοόρτη: Από τις επιπτώσεις τους στην κοόρτη μπορούμε να μάθουμε αρκετά πράγματα γι' αυτές τις συνθήκες - αν όχι καθαυτές, πάντως σε σχέση με τη λειτουργία τους στο δημογραφικό και νοσολογικό πεδίο. Ποσοτική έκφραση αυτού του είδους προσπέλασης είναι η επεξεργασία ενδεικτών1, (όπως το προσδόκιμο επιβίωσης κλπ.) που δεν εικονίζουν, βέβαια, αλλά πάντως επιτρέπουν την αξιολόγηση και την εκτίμηση των κοινωνικών συνθηκών, ιδιαίτερα τις συγχρονικές και διαχρονικές συγκρίσεις,

Στη δεύτερη περίπτωση, "μαύρο κουτί" είναι η δημογραφική και νοσολογική εσωτερική δυναμική της ίδιας της κοόρτης: Συγκρίνοντας τις αποκρίσεις της σε γνωστές συνθήκες που έζησε, μπορούμε να αποδεσμεύσουμε κάποια στοιχεία αυτής της εσωτερικής δυναμικής. Γνωρίζοντας π.χ. ότι μελετάμε μια "κοινωνία χωρίς αντιβιοτικά", μπορούμε να εκτιμήσουμε, με βάση την εξέλιξη της νοσηρότητας και της θνησιμότητας, τα επίπεδα, το είδος και τη διαφορική κατανομή της τρωτότητας και της αντίστασης του βιολογικού ιστού της κοινωνίας απέναντι στις απειλές και τις προκλήσεις του οικολογικού πλαισίου μέσα στο οποίο υπάρχει και εξελίσσεται η ανθρώπινη συνιστώσα της ιστορικής διαδικασίας. Η προσπέλαση αυτή, στο μέτρο που το "μαύρο κουτί" (όπως εδώ)

__________________________

των συμπερασμάτων είναι η διατύπωση των "συναρτήσεων μεταφοράς" που εικονίζουν τις σχίσεις ανάμεσα στις μεταβλητές εισόδου και εξόδου. Σχετικά με τη γονιμότητα της έννοιας του "μαύρου κουτιού" στις κοινωνικές επιστήμες, βλ. Ρ. Watzlawick, J. Helmick Beavin, Don D. Jackson: Pragmatics of Human Communication. A Study of Interactional Patterns, Pathologies and Paradoxes, W. W. Norton & Co., Νέα Υόρκη 1967.

1. Ενδείκτης καλείται μια μεταβλητή της οποίας η κίνηση, κατά κάποιο τρόπο, "συνοψίζει" την κίνηση του συνόλου του συστήματος ή υποσυστήματος στο οποίο αντιστοιχεί. Άρα, η μελέτη της εξέλιξης του ενδείκτου επιτρέπει μια εκτίμηση της συνολικής εξέλιξης του συστήματος. Κλασικοί ενδείκτες είναι π.χ. το κατά κεφαλήν εισόδημα μιας χώρας ή το προσδόκιμο επιβίωσης ή ο δείκτης βρεφικής θνησιμότητας. (Μεταφράζεται εδώ "ένδείκτης" ο όρος indicator, στα αγγλικά, indicateur, στα γαλλικά).

p. 22
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/23.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

δεν είναι τελείως αδιαφανές, μπορεί να οδηγήσει σε αξιόλογα συμπεράσματα.

Αυτή η σύντομη επισκόπηση μερικών μεθοδολογικών απόψεων της έρευνάς μας εικονογραφεί όχι μόνο τις αντικειμενικές δυσκολίες του εγχειρήματος, αλλά και την αναγκαιότητα της ευλυγισίας και της εφευρετικής φαντασίας που απαιτεί η χρησιμοποίηση η η διαμόρφωση των κατάλληλων εννοιολογικών εργαλείων, έτσι ώστε οι σιωπές του υλικού και οι απώλειες στο πεδίο του μηνύματος να μη μεταφράζονται σε σιωπές της ιστοριογραφίας, αλλά σε γόνιμη ανάγνωση δομών και συμπτωμάτων, σε συνεκτικές και επαληθεύσιμες υποθέσεις. Συχνά οι παραμορφώσεις του λόγου και του μέτρου είναι άριστες οδοί προσπέλασης στο θέμα το οποίο αναφέρεται1.

Τέλος, σε ό,τι αφορά τις μεθόδους και τις τεχνικές ανάλυσης των δεδομένων, οι βασικές μας αναφορές είναι οι εξής: Για την ιστορική δημογραφία. L. Henry, Manuel de Démographie Historique, Droz, Γενεύη 1967. Για τη δημογραφία γενικά, R. Pressat, L'analyse démographique, PUF, Παρίσι 1961. Για την επιδημιολογική προσπέλαση, Μ. Jenicek, R. Cléroux, Epidémiologie, Maloine, Παρίσι 1983.

__________________________

1. Ένα δείγμα θετικής αξιοποίησης της παραμόρφωσης του λόγου είναι η επεξεργασία ενός δικού μας επιχειρησιακού ορισμού της έννοιας της "φυσικής ασθένειας" -βλ. εδώ, στο Κεφ. Β', ΙΙ, Αίτιες θανάτου. Η αξιοποίηση των παραμορφώσεων του λόγου και του μέτρου, στην περίπτωση αυτή, επιτελείται με τη χρησιμοποίηση μιας συμπτωματικής ανάγνωσης της μαρτυρίας. Η παραμόρφωση, ως σύμπτωμα, είναι μια θεώρηση που παραπέμπει στη λογική της ψυχανάλυσης και της θεωρίας των επικοινωνιών. Γενικότερα, η τέτοιου είδους προσπέλαση εικονογραφεί την εργασία σε μεταδιεπιστημονικό επίπεδο, δηλαδή αναπαριστά την επιστημονική πρόσβαση, η οποία συνίσταται στην αναγωγή της λογικής των καθέκαστα επιστημών σε επιχειρησιακό εργαλείο για την καθεμιά, κοινωνική ιδίως, επιστήμη. Πβ. τη διατύπωση του Cl. Lévi-Strauss: "(Μπορεί) ο ανθρωπολόγος, χρησιμοποιώντας μια μέθοδο ανάλογη στη μορφή, αν όχι στο περιεχόμενο, με τη μέθοδο που χρησιμοποιεί η δομική γλωσσολογία, να πετύχει την ίδια πρόοδο στην επιστήμη του (...;)" (Δομική Ανθρωπολογία).

p. 23
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/24.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

II. Αφετηριακή προικοδότηση. Γενικότητες

Τα άτομα που συγκροτούν τη γενιά αναφοράς δεν συναντούν το κενό τη στιγμή της γέννησης τους. Αντίθετα, γεωγραφικοί και κοινωνικοί χώροι, βιολογικά και πολιτισμικά πεδία, διαπροσωπικά και συμβολικά πλέγματα είναι ήδη διαθέσιμα ως προϋποθέσεις και ως δομές υποδοχής τους,

Το σύνολο αυτών των συνθηκών διαμορφώνει διαδοχικά συστήματα συναφειών, μέσα στα οποία καλούνται να κινηθούν τα νέα ανθρώπινα όντα. Μερικές από αυτές τις συνθήκες προϋπάρχουν του τοκετού, άλλες συνδέονται ή αρχίζουν να επενεργούν αμέσως μετά τη στιγμή της γέννησης.

1. Προγεννητική προικοδότηση

Οι συνθήκες που επενεργούν ή ενυπάρχουν ως σχετικά σταθερό πλαίσιο διαμόρφωσης προσδοκιών και συμπεριφορών σχετικών με το αναμενόμενο παιδί είναι οι εξής:

α. Γεωγραφικά δεδομένα και όλα όσα συμπαρομαρτούν: κοινωνικές-οικονομικές δομές, πολιτισμικά στοιχεία, περιβαλλοντικές-οικολογικές παράμετροι.

β. Το διαθέσιμο και κληρονομούμενο γενετικό υλικό, που προσδιορίζει όχι μόνο το φύλο ως βιολογική παράμετρο, αλλά ενδεχομένως και γενετικά στίγματα -πηγή είτε κληρονομικών νόσων, ή προδιαθέσεων σε νόσους, είτε βιολογικών χαρακτηριστικών με προσαρμοστική θετική ή αρνητική λειτουργία. Οι αιτίες θανάτου, τα αρχεία των νοσοκομείων ή του στρατού, καθώς και βιολογικές διερευνήσεις, θα μπορούσαν να μας πληροφορήσουν σχετικά με αυτά.

γ. Η κοινωνική-οικονομική και επαγγελματική κατάσταση των γονέων, που επιδρά σε τομείς τόσο ποικίλους, όπως ο τρόπος διατροφής και οι δραστηριότητες της μέλλουσας μητέρας, οι δυνατότητες πρόσβασης σε πηγές ιατρικής περίθαλψης και κοινωνικής υποστήριξης, η περιρρέουσα ατμόσφαιρα σχετικά με τη γέννηση κ.ά. Η έλλειψη επαρκών τέτοιων στοιχείων στο υλικό που

p. 24
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/25.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

χρησιμοποιούμε μας υποχρεώνει να χρησιμοποιήσουμε ως ενδείκτη τον τόπο κατοικίας των γονέων.

δ. Η ψυχολογική κατάσταση των γονέων γενικά, και ειδικότερα σε σχέση με το αναμενόμενο παιδί. Αυτή η διάσταση είναι κατά κανόνα απροσπέλαστη. Δυο αδροί ενδείκτες θα μπορούσαν να είναι η ηλικία των γονέων και η γονεϊκή τους εμπειρία (πρώτο παιδί ή μη).

ε. Η θέση στη σειρά των αδερφιών και οι κανόνες τον οικογενειακού παιχνιδιού. Η πρώτη παράμετρος εμφανίζει πολιτισμικές συσχετίσεις με τις προσδοκίες που επενδύονται στο παιδί. Η δεύτερη, που η σημασία της δεν θα μπορούσε να υποτιμηθεί, θεωρείται από τη θεωρία των επικοινωνιών ως το καθοριστικό πεδίο, όπου διακυβεύεται η ψυχική λειτουργία του παιδιού1.

ζ. Το όνομα που προορίζεται για το αναμενόμενο παιδί -μια επιλογή που κατά κανόνα συνοψίζει σημαντικά πλέγματα διαγενεϊκών νομιμοτήτων και προβαλλόμενων οικογενειακών στάσεων και προσδοκιών σε κάθε ατομική περίπτωση. Παράλληλα, οι χαρακτήρες των επιλογών της κοινωνικής ομάδας σ' αυτόν τον τομέα μάς πληροφορούν για τις συνήθειες, την παραδοσιακότητα, την ευλυγισία, και άλλες ακόμη απόψεις του κοινωνικού φαντασιακού που υποδέχεται τη νέα γενιά.

η. Η εικόνα τον παιδιού και του γονέα, που επικρατεί σε κάθε

__________________________

1. Η θέση στη σειρά των αδερφιών συμπορεύεται με μια σειρά από "προνόμια". Από την παλιά ιστορία του Ησαύ και του Ιακώβ μέχρι την υποχρέωση μέριμνας απέναντι στα μικρότερα αδέρφια και την αναμονή της σειράς καθενός για το γάμο του, πλήθος είναι, ιδίως στις παραδοσιακές κοινωνίες, οι κανόνες απόδοσης ρόλων και προσδοκιών, χαριστικών προνομίων, αλλά και επαχθών υποχρεώσεων των αδερφών, ανάλογα με τη σειρά γέννησής τους. Όσο για τη σημασία του οικογενειακού λόγου και των κανόνων συστημικής λειτουργίας της οικογενείας στην ψυχική συγκρότηση και συμπεριφορά του παιδιού, η σύγχρονη ψυχαναλυτική βιβλιογραφία καθώς και η συστημική-οικογενειακή προσπέλαση της ψυχικής διαταραχής έχουν να παρουσιάσουν εκατοντάδες δημοσιεύσεις, που είναι αδύνατο να παραθέσουμε εδώ, έστω και κατά τρόπο ενδεικτικό (βλ. σημ. σ. 21).

p. 25
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/26.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

κοινωνική ομάδα. Δημογραφικές ενδείξεις γι' αυτό θα μπορούσαν να είναι το ποσοστό των εξώγαμων παιδιών, η ηλικία γάμου, το διάστημα ανάμεσα στο γάμο και το πρώτο παιδί, το διάστημα ανάμεσα στους διαδοχικούς τοκετούς και η ευκολία αντικατάστασης ενός παιδιού που πεθαίνει, κ.ά.1.

2. Προικοδότηση στον τοκετό

Οι προγεννητικές συνθήκες και επιδράσεις συνδυάζονται με τις ιδιαιτερότητες των περιστάσεων που χαρακτηρίζουν τα πρώτα βήματα στη ζωή του νεογέννητου. Η πρώιμη προικοδότηση της νέας γενιάς έχει τις ακόλουθες διαστάσεις:

α. Το φύλο ως βιοκοινωνική και ανθρωπολογική ορίζουσα.

β. Τα συμβάματα στον τοκετό, που καταδικάζουν ορισμένα άτομα είτε σε πρόωρο θάνατο είτε σε διαρκείς αναπηρίες.

Το δημογραφικό μέτρο της ενδογενούς συνιστώσας της βρεφικής θνησιμότητας επιτρέπει την από κοινού εκτίμηση του ρίσκου που αντιπροσωπεύουν αυτά τα συμβάματα και οι μοιραίες γενετικές ανωμαλίες.

γ. Η εποχή της γέννησης έχει κάποια ειδική σημασία. Πρώτο, ιδιαίτερα στις εποχές που μελετάμε, κάθε εποχή του χρόνου χαρακτηρίζεται από μια ειδική νοσηρότητα (έξαρση π.χ. των γαστρεντερικών διαταραχών και της ελονοσίας το καλοκαίρι). Δεύτερο, οι ρυθμοί των -αγροτικών κυρίως- εργασιών περιορίζουν τη διαθέσιμη μητρική μέριμνα. Έτσι, λοιπόν, η επιβίωση του νηπίου (περιγεννητική, νηπιακή και βρεφική νοσηρότητα και θνησιμότητα) από τη μια, οι πρώιμες εμπειρίες του από την άλλη, εξαρτώνται, ως ένα βαθμό και από την εποχή της γέννησής του.

δ. Η παρουσία των γονέων. Τα προβλήματα που συνήθως προκύπτουν σ' αυτόν τον τομέα είναι: πρώτο ο θάνατος της μητέρας από επιπλοκές του τοκετού -συμβάν που αντιπροσωπεύει όχι μόνο την κατοπινή απουσία της φυσικής μητέρας αλλά και ένα

__________________________

1. Βλ. σχετικά με αυτό το ζήτημα και τη συζήτηση για την εικόνα του βιοτικού κύκλου. Κεφ. ΣΤ', IV.

p. 26
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/27.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

πλέγμα ενοχών και συμβολικών οφειλών που ακολουθούν το νέο άτομο και στην κατοπινή ζωή του-, δεύτερο η ορφάνια, τρίτο η γέννηση νόθων παιδιών.

ε. Οι συνθήκες διατροφής, ανατροφής και περίθαλψης του βρέφους, που εκφράζονται έμμεσα μεν, αλλά με σαφήνεια, στο ποσοστό παιδικής θνησιμότητας και στο προσδόκιμο επιβίωσης.

ζ. Η βάπτιση. Η πράξη της ονοματοδοσίας έχει ήδη συζητηθεί τόσο στην ατομική όσο και στη συλλογική της διάσταση. Είναι η κατεξοχήν χειρονομία ένταξης του νέου ανθρώπου στα πολιτισμικά πλέγματα της κοινωνίας. Θεσμική της επικύρωση είναι η βάπτιση.

III. Αφετηριακή προικοδότηση: Η γενιά αναφοράς

Ας δούμε τι μπορεί να μας προσφέρει ως πληροφορίες γι' αυτά τα ζητήματα το υλικό που αφορά τη Λευκάδα.

Το ερώτημα μας είναι: Πόσοι, ποιοι, πού και πώς ξεκινούν τη βιοτική διαδρομή που θα παρακολουθήσουμε;

Η ιστορική δημογραφία μπορεί να δώσει κάποιες απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα προτείνοντας μέτρα (ακριβή ή συμβατικά) και εκτιμήσεις (άμεσες ή με τη χρήση ενδεικτών).

1. Αριθμητική των γεννήσεων

Η γενιά αναφοράς περιλαμβάνει τα παιδιά που γεννήθηκαν στα 1823, συνολικά 620 άτομα,

Το πρώτο ζήτημα που ανακύπτει είναι το κατά πόσο το 1823 ήταν μια χρονιά αντιπροσωπευτικής, υψηλής ή χαμηλής γεννητικότητας σε σχέση με την περίοδο που μελετάμε. Δεν διαθέτουμε τέτοιου τύπου στατιστικά δεδομένα για την πριν από το 1823 περίοδο. Αντίθετα, τέτοιου είδους στοιχεία είναι διαθέσιμα (βλ. Παράρτημα ι) για την εποχή μετά το 1823.

Στη δεκαετία 1823-1832, ο μέσος όρος του ετήσιου αριθμού γεννήσεων είναι Χ = 540.0, με σταθερή απόκλιση SD = 63.2. Κατά συνέπεια, ο αριθμός γεννήσεων στα 1823 (620) εμφανίζει

p. 27
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/28.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

-σε σχέση με τον μέσο όρο- απόκλιση η οποία δεν αντιστοιχεί σε διαφορά στατιστικά σημαντική, αλλά στις σύμφυτες με το είδος των περιγραφόμενων συμβάντων τυχαίες διακυμάνσεις1. Άρα, το 1823 μπορεί να θεωρηθεί -σε σχέση με τον αριθμό των γεννήσεων- χρονιά αντιπροσωπευτική της περιόδου αυτής.

Για την επόμενη δεκαετία (1833-1842) ο υπολογισμός αυτός είναι ανέφικτος λόγω των κενών του πληροφορικού υλικού στα χρόνια 1839-1842. Αντίθετα, μια απάντηση είναι εφικτή σε σχέση με την επόμενη δεκαετία (1843-1852). Πραγματικά, στη δεκαετία αυτή ο ετήσιος αριθμός γεννήσεων είναι στατιστικά της ίδιας τάξης με αυτόν του 1823. Ο ετήσιος μέσος όρος γεννήσεων είναι Χ = 618.7 (με σταθερή απόκλιση SD = 59.4), δηλαδή όσος σχεδόν και ο αριθμός γεννήσεων (620) στα 1823. Σε σχέση με όλο το β' τέταρτο του 19ου αιώνα, ένας παρόμοιος υπολογισμός2

__________________________

1. Αν μετατρέψουμε τον αριθμό γεννήσεων στη δεκαετία 1823-1832 σε μια κανονική κατανομή με Χ = 0 και SD = 1, ο αριθμός γεννήσεων του 1823 αντιστοιχεί, ως τυποποιημένη τιμή (standard score), σε z = 1,27. Η τιμή αυτή, με θετικό και αρνητικό πρόσημο αντίστοιχα, προσδιορίζει τα άνω και κάτω όρια της επιφάνειας που περιλαμβάνεται ανάμεσα στον άξονα των τετμημένων (Ζ) και την τυπική κανονική καμπύλη (το γραμμοσκιασμένο τμήμα στο διπλανό σχήμα). Η επιφάνεια αυτή αντιστοιχεί στα 0.3980 X 2 = 0.796 του συνόλου. Αυτό σημαίνει ότι ο αριθμός γεννήσεων του 1823 περιλαμβάνεται στην περιοχή όπου μπορούν, με βάση τις τυχαίες διακυμάνσεις, να κατανεμηθούν τα 80% των παρατηρήσεων Η πιθανότητα να πρόκειται, στα 1823, για απόκλιση που να μην οφείλεται σε τυχαία διακύμανση είναι συνεπώς μικρή (p<.20) και οπωσδήποτε όχι στατιστικά σημαντική. Για το τεχνικό μέρος των στατιστικών υπολογισμών χρησιμοποιούμε το βιβλίο του R. Β. Me Call, Fundamental Statistics for Psychology, 2nd edition, Harcourt Brace Jovanovitch, Inc. , Νέα Υόρκη 1975.

2. Εξαιρούνται από τον υπολογισμό οι χρονιές 1839-1842 λόγω των κενών του υλικού. Τα κενά αυτά αφορούν κατά κύριο λόγο τα χωριά. Στην πόλη, οι αναφερόμενες γεννήσεις είναι, ως προς τον αριθμό τους, της ίδιας τάξης με αυτές της περιόδου 1823-1838 -άρα οι χρονιές 1839-1842 δεν 

p. 28
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/29.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

δείχνει ότι ο ετήσιος μέσος όρος γεννήσεων είναι Χ = 553.8 (με σταθερή απόκλιση S D = 82.6). Συνολικά, οι 620 γεννήσεις του 1823 είναι στατιστικά αντιπροσωπευτικές των επιπέδων γεννητικότητας για την πριν από το 1850 περίοδο. Το 1823 φαίνεται λοιπόν να είναι μια χρονιά τυπική σε σχέση με τη γεννητικότητα αυτής της περιόδου1.

Η απογραφή του 1824 εμφανίζει τον συνολικό πληθυσμό του νησιού ίσο με 17017 άτομα. Συνεπώς, το ποσοστό γεννητικότητας (σύνολο γεννήσεων - μέσος πληθυσμός 1823) είναι, κατά προσέγγιση, της τάξης του 36‰. Το ειδικό ποσοστό γεννητικότητας, ή το συνολικό ποσοστό γενικής γονιμότητας (σύνολο γεννήσεων - μέσος αριθμός γυναικών ηλικίας 15-49 ετών) είναι, κατά προσέγγιση, της τάξης του 160‰2.

__________________________

φαίνεται να είναι στην πραγματικότητα εξαιρέσεις σε σχέση με τα επίπεδα της όλης περιόδου

1. Τα στοιχεία για την κίνηση του πληθυσμού της Λευκάδας προέρχονται, για τα χρόνια 1843-1865, από τη μελέτη μας "Δομικές αναλλοίωτες και δημογραφικοί μετασχηματισμοί", ανακοίνωση στο Β' Διεθνές Συμπόσιο Ιστορίας, με θέμα "Μεσογειακές Οικονομίες, Ισορροπίες και Διασυνδέσεις, 13ος-20ός αι.", Αθήνα, Σεπτέμβρης 1983· για τα υπόλοιπα χρόνια, από ανέκδοτα υλικά του Ιστορικού Αρχείου Λευκάδας.

2. α) Η κατά αδρές ομάδες ηλικιών δομή του πληθυσμού του νησιού εμφαίνεται παρακάτω, σημ. 1, σ. 34. β) Περιοριζόμαστε σε μια αδρή σχετικά εκτίμηση των ποσοστών, εφόσον κρίνουμε ότι αυτή και πιο αξιόπιστη είναι και επαρκής για τη διερεύνηση των μηχανισμών, όπως θα δούμε παρακάτω. γ) Δεν διαθέτουμε συγκριτικά στοιχεία για το 1823 σε σχέση με τον υπόλοιπο ελλαδικό χώρο. Αντίθετα, ενδιαφέροντα συγκριτικά στοιχεία βρίσκουμε, για μια αρκετά κατοπινή εποχή, σ' ένα κείμενο άκρως σημαντικό του Clon Stéphanos, "La Grèce du point de vue naturel, ethnologique, anthropologique, démographique et médical", στο Dictionnaire Encyclopédique des Sciences Médicales, Παρίσι 1884, σ. 365-580 σε σχέση με τη γεννητικότητα στην Ελλάδα στα 1868-1878, ο Clon Stéphanos παρουσιάζει τα εξής στοιχεία: α) Στο σύνολο του ελλαδικού χώρου, το ποσοστό γεννητικότητας είναι της τάξης του 27.6‰ - ένα από τα πιο χαμηλά στην Ευρώπη. β) Στη Λευκάδα της εποχής εκείνης, το ποσοστό αυτό ισούται με 16.9‰ -το πιο χαμηλό στην Ελλάδα, με εξαίρεση την Κεφαλληνία γ) Όσο για το ειδικό

p. 29
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/30.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

2. Φύλο

Ο πίνακας 1 παρουσιάζει τον αριθμό των γεννήσεων κατά φύλο και τόπο γέννησης.

ΠΙΝΑΚΑΣ 1

Γεννήσεις 1823

Πόλη

Χωριά

Σύνολο

Αγόρια

Κορίτσια

Σύνολο

100

73

173

236

211

447

336

284

620

Συνεπώς, το ποσοστό αρσενικότητας (Π.Α.) και η σχέση αρσενικότητας (Σ.A.) εμφανίζουν (πίν. 2) τις εξής τιμές1:

ΠΙΝΑΚΑΣ 2

Ποσοστό (Π.Α.) και σχέση (Σ.Α.) αρσενικότητας, 1823

                                 Π.Α.(%)               Σ.Α.

Πόλη

57.80

136.99

Χωριά

52.80

111.85

Σύνολο

54.19

118.30

"Όπως συμβαίνει συνήθως, οι γεννήσεις αγοριών είναι περισσότερες από τις γεννήσεις κοριτσιών, ιδιαίτερα στην πόλη. Ο στατιστικός

__________________________

ποσοστό γεννητικότητας (γεννήσεις/γυναίκες 15-50 ετών) έχει για όλη την Ελλάδα τιμές της τάξης του 124‰, και για τη Λευκάδα της τάξης του 66‰ (ισχύουν και εδώ οι ίδιες συγκρίσεις, όπως και για το γενικό ποσοστό γεννητικότητας).

1. Ποσοστό αρσενικότητας καλείται το ποσοστό αρρένων (%) στο σύνολο των ατόμων που αντιστοιχεί σε μια ομάδα ηλικιών. Σχέση αρσενικότητας καλείται ο αριθμός αρρένων που αντιστοιχεί σε 100 θήλεα, σε μια ορισμένη ομάδα ηλικιών.

p. 30
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/31.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

έλεγχος της απόκλισης των αποτελεσμάτων από την (ελάχιστη) θεωρητική νόρμα του 50% υποδηλώνει ότι οι τιμές αυτές μπορούν κάλλιστα να αξιολογηθούν ως εκδήλωση τυχαίων διακυμάνσεων.

Θα έπρεπε όμως να σημειωθεί ότι, στην Ελλάδα του 19ου αιώνα γενικά, και στη Λευκάδα ειδικότερα, η σχέση αρσενικότητας εμφανίζει τιμές ασυνήθιστα ανεβασμένες1.

__________________________

1. Αντίστοιχες τιμές της σχέσης αρσενικότητας σε κατοπινά χρόνια, πάντα στη Λευκάδα: 105.71 στα 1833, 108.70 στα 1843, 108.46 στα 1853, 115.36 στα 1863. Οι αριθμοί αυτοί φαίνονται συμβατοί με τη διπλή υπόθεση της τυχαίας διακύμανσης, από τη μια, του γενικού κανόνα γέννησης περισσότερων αγοριών, από την άλλη. Αξίζει όμως να σημειωθεί αυτό που αναφέρει ο Clon Stéphanos, ό.π., για μεταγενέστερη βέβαια εποχή (1868-1878): "Στο σύνολο του ελλαδικού χώρου, η σχέση αρσενικότητας (111:100) είναι μια από τις υψηλότερες στην Ευρώπη. Η Λευκάδα εμφανίζει σ' αυτή την περίοδο τη μέγιστη τιμή της σχέσης αρσενικότητας (156:100) σ' όλη την Ελλάδα. Αυτό αποτελεί καθαρά τυχαία διακύμανση (τόσο έντονη όμως επί μια δεκαετία;) ή βιολογική, ή περιβαλλοντική ιδιαιτερότητα της Λευκάδας; Εκλεκτική απόκρυψη (ή παράλειψη καταγραφής) της γέννησης κοριτσιών, ίσως εκλεκτική θηλεοκτονία των νηπίων; Περισσότερες από μια -λιγότερο ή περισσότερο πιθανοφανείς- υποθέσεις, που πρέπει να ελέγξουμε. Μ' αυτά τα δεδομένα θα μπορούσε ίσως να συσχετισθεί η σπάνια στην Ευρώπη υπεροχή των αρρένων στον πληθυσμό (108 άνδρες ανά 100 γυναίκες), γεγονός περισσότερο εκσεσημασμένο στη Λευκάδα (111:100)". Η παρατήρηση αυτή (ασυνήθιστα υψηλή για την Ευρώπη τιμή της σχέσης αρσενικότητας στη γέννηση σ' ολόκληρο τον ελλαδικό χώρο) αξιώθηκε ειδικού σχολιασμού από τους συντάκτες του φυλλαδίου Στατιστική της Ελλάδος. Κίνησις του πληθυσμού κατά το έτος 1864, έκδοση του Υπουργείου Εσωτερικών, Αθήνα 1866. Αξίζει να παραθέσουμε εδώ αυτούσιο το σχετικό χωρίο του σχολιασμού:

"β') Ότι αι γεννήσεις των αρρένων υπερτερούσι τας των θηλέων καθ' άπαντας τους νομούς του Κράτους.

Η υπέρβασις αύτη, γεγονός απαντώμενον και εις τα λοιπά Κράτη, εξηγήθη διαφοροτρόπως υπό των πολιτειογράφων, αλλ' ως παρατηρεί ο Κ. Ι. A. Σούτσος (Κίνησις του πληθυσμού του 1860), η πιθανωτέρα εξήγησις του φαινομένου τούτου είναι ότι κατά τας γεννήσεις το επικρατέστερον φύλον είναι και το πολυαριθμότερον.

Η δε σχετική αναλογία των γεννήσεων των φύλων έχει ως εξής:

p. 31
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/32.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

3. Τόπος γέννησης

Ο πίνακας 3 εικονίζει την ποσοστιαία κατανομή των γεννήσεων ανάμεσα στην πόλη και τα χωριά.

Γεννήσεις αρρένων επί 100 θηλέων

Πρώην Βασιλείου 109:06

Επτανήσου 117:70

Όλου του Κράτους 110:91

Κατά δε τα δύο παρελθόντα έτη, η σχέσις αύτη εν τω πρώην Βασιλείω ήτο τω 1860 109:96, τω 1861 107. (Οι των προηγουμένων ετών πίνακες της κινήσεως του πληθυσμού εν Επτανήσω δεν μας παρέχουσι την κατά φύλον διάκρισιν των γεννήσεων.)

Εκ των ανωτέρω προκύπτει, ότι κατά το 1864, αι γεννήσεις των αρρένων ήσαν ανώτεραι των του 1861, διατηρηθείσης της αυτής περίπου αναλογίας κατά φύλον, ην ετήρησαν και αι γεννήσεις του 1860. Επομένως η κατά το 1861 αναφανείσα υπέρβασις του άρρενος φύλου ήτο μάλλον γεγονός έκτακτον, και ότι η μεταξύ των δύο φύλων σχέσις τείνει εις το να διατηρήται και παρ' ημίν η αυτή πάντοτε, ως τούτο παρετηρήθη και εν Γαλλία ένθα, κατά τον Κ. Maurice Block (Statistique de la France, tome 1, p. 63), η σχέσις αύτη διατηρείται σταθερά σχεδόν από τας αρχάς του παρόντος αιώνος, εκτός ασημάντων τινών κυματισμών, εις διάστημα δε 38 ετών έμεινε σταθερά από 106:54 εις 105:38.

Η μεταξύ αρρένων και θηλέων γεννήσεων σχέσις ήτο εν μεν τη Γαλλία τω 1862 105.25 αρρένων επί 100 θηλέων, εν δε τη Ιταλία τω 1863 105:97 αρρένων επί 100 θηλέων. Επομένως η παρ' ημίν έξακριβωθείσα σχέσις του άρρενος προς το θήλυ φύλον είναι μεγαλειτέρα, ουχί μόνον συγκριτικώς προς τα δύο ταύτα κράτη, αλλά και προς τα λοιπά κράτη της Ευρώπης. Το γεγονός τούτο, το έτι μάλλον επιβεβαιούμενον εκ της συγκρίσεως του έτους 1864 προς το 1860, παρέχει την πιθανότητα, ότι ο ανώτερος παρ' ημίν αριθμός των αρρένων γεννήσεων είναι γεγονός σταθερόν και ουχί έκτακτον, όπως εχαρακτήρισεν αυτό ο σοφός Διευθυντής του Στατιστικού Γραφείου της Γαλλίας, εξετάζων την κίνησιν του ημετέρου πληθυσμού κατά το έτος 1860 (Journal de la Société Statistique 1862, page 317).

Εκ των μέχρι τούδε γενομένων υπό των πολιτειογράφων παρατηρήσεων, εξηκριβώθη 1) ότι εις τας γεννήσεις υπερέχει το άρρεν φύλον· 2) ότι η υπέρβασις αυτού είναι ανωτέρα επί του αγροτικού πληθυσμού, ελαττουμένη κατ'

p. 32
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/33.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 3

Τόπος γέννησης (%), 1823

Πόλη

Χωριά

Σύνολο

Αγόρια

29.76

70.24

100.00

Κορίτσια

25.70

74.30

100.00

Σύνολο

27.90

72.10

100.00

Η κατανομή αυτή αντανακλά με ικανοποιητικό τρόπο την αντίστοιχη κατανομή του συνολικού πληθυσμού στην πόλη και στα χωριά (28.10% και 71,90%), καθώς και την κατανομή των γυναικών ηλικίας 15-60 ετών (31.35% και 68.65%, αντίστοιχα) και την κατανομή των ανδρών της αυτής ομάδας ηλικιών (30.83% και 69.17%, αντίστοιχα). Συνεπώς, από την άποψη της γεωγραφικής κατανομής, οι γεννήσεις του 1823 αντανακλούν τη διάταξη και του συνολικού και του κατεξοχήν γόνιμου πληθυσμού. Άρα, στο μέτρο που η διχοτομία πόλη-χωριά παραπέμπει και σε διαφοροποιήσεις οικονομικών δραστηριοτήτων, πλούτου και νοοτροπιών, η γενιά του 1823 μπορεί να θεωρείται, σε ικανοποιητικό βαθμό, η αντιπροσωπευτική της κοινωνικής-οικονομικής και 

__________________________

άμεσον λόγον της πυκνότητος του πληθυσμού· 3) ότι είναι μάλλον ανωτέρα εις τας γνησίας ή εις τας νόθους γεννήσεις και 4) ότι είναι έτι μάλλον ανωτέρα επί των νεκροτοκίων· 5) εξαιρετικώς δε ανωτέρα εις τας πολλαπλάς γεννήσεις

Ο επόμενος πίναξ παριστά την σχέσιν των γεννήσεων αμφοτέρων των φύλων κατά νομούς και επί τη βάσει 100 κατοίκων δι' έκαστον νομόν."

Η σύγχρονη εξήγηση της γέννησης περισσότερων αγοριών είναι η εξής: Τα σπερματοζωάρια που περιέχουν χρωμοσώματα Υ (από τα οποία προκύπτει αρσενικό φύλο) κινούνται, για λόγους ισχυρότερης χημειοταξίας, γρηγορότερα από αυτά που περιέχουν χρωμοσώματα Χ, κι έτσι έχουν σχετικά περισσότερες πιθανότητες να γονιμοποιήσουν το ωάριο. Υπάρχουν ενδείξεις ότι η ποιότητα της διατροφής επηρεάζει την πιθανότητα γονιμοποίησης του ωαρίου προς τη μια ή την άλλη κατεύθυνση: το αλάτι, π.χ., λέγεται ότι ευνοεί τη γέννηση αγοριών.

3

p. 33
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/34.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

πολιτισμικής κατάστασης του νησιού, σε σχέση με την αφετηριακή προικοδότηση των νέων ατόμων1.

4. Οικογενειακή δομή

Ένα από τα καθοριστικά στοιχεία της αφετηριακής προικοδότησης, αλλά και της κατοπινής προσωπικής πορείας των νέων ατόμων, είναι και η δομή της οικογένειας. Η έλλειψη αναλυτικών ονομαστικών καταστάσεων με μνεία των συγγενικών σχέσεων των προσώπων περιορίζει σημαντικά τις δυνατότητες μελέτης των τρόπων συγκρότησης της οικογενείας στο χώρο και το χρόνο που αναφερόμαστε. Είμαστε λοιπόν υποχρεωμένοι να αξιοποιήσουμε προς αυτή την κατεύθυνση, για τη συναγωγή κάποιων αδρών συμπερασμάτων, άλλου είδους μαρτυρίες.

Για τη Λευκάδα, αυτές οι μαρτυρίες συνίστανται σε μερικά δεδομένα της απογραφής του 1824 2. Η απογραφή αυτή αναφέρει, κατά οικισμό, τον αριθμό κατοίκων, τον αριθμό σπιτιών, καθώς και τον αριθμό των (φορολογικά θεωρουμένων) αρχηγών οικογενειών, των οποίων αναλυτικά δεδομένα καταχωρίζονται στο Παράρτημα ΙΙ. Το τελευταίο στοιχείο αφορά μόνο τα χωριά. Τα

__________________________

1. Παραθέτουμε τα αποτελέσματα της απογραφής του νησιού στα 1824:

                Άνδρες

      Γυναίκες

      Σύνολο

Ηλικία

Αριθμός

%

Αριθμός

%

Αριθμός

%

1-15

3762

22.1

2989

17.6

6751

39.7

16-50

3433

25.5

3879

22.8

8212

48.3

51+

945

5.6

1109

6.5

2054

12.1

Σύνολο

9040

53.2

7977

46.9

17017

100.0

2. Το σύνολο των δεδομένων της απογραφής αυτής (πάντα με τη μορφή συγκεντρωτικών πινάκων) βρίσκεται στον υπ' αριθμ. 32 φάκελο του Ιστορικού Αρχείου Λευκάδας. Παρουσιάζονται με τη μορφή λεπτομερούς πίνακα με τίτλο: "Quadro generale dell' abitato della città ed isola di Santa Maura, dessunto dalle anagrafi rispettive".

p. 34
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/35.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

στοιχεία αυτά επιτρέπουν μια αδρή εκτίμηση της οικογενειακής δομής στο νησί.

Το πρώτο ζήτημα που ανακύπτει είναι το κατά πόσο η "φορολογική μονάδα" που καταγράφεται αντιστοιχεί πραγματικά σε μια οικογενειακή μονάδα, ή μήπως πρόκειται για ένα νομικό-διοικητικό πλάσμα. Ή, το ίδιο ερώτημα αλλιώς διατυπωμένο: Μήπως η φορολογική μονάδα αντιστοιχεί σ' ένα είδος οικογενειακού αρχετύπου για "διοικητική χρήση", και το μικρό της μέγεθος δεν υπήρξε ποτέ στην πραγματικότητα στην καθημερινή ζωή, όπου λειτουργούσε μια άλλη οικογένεια, ευρύτερη σε συγγενικές σχέσεις, σε αριθμό προσώπων και ρόλων; Επικαλούμενοι το ίδιο βασικό επιχείρημα, δηλαδή τον τύπο κατοικίας, τείνουμε να υιοθετήσουμε και εμείς την αρνητική σ' αυτό το ερώτημα απάντηση που ήδη έχει προταθεί αλλού1 σε σχέση με μια παρεμφερή κατάσταση των μαρτυριών.

Με δεδομένη αύτη την τοποθέτηση οδηγούμαστε σε μια σειρά από συμπεράσματα. Το πρώτο συμπέρασμα είναι ότι, κατά κανόνα, σε κάθε φορολογική μονάδα-οικογένεια αντιστοιχεί ένα σπίτι - ή, ακριβέστερα, τουλάχιστον ένα σπίτι, μια και η κύρια τάση είναι να συναντάμε αριθμό σπιτιών μεγαλύτερο από τον αριθμό των φορολογικών μονάδων.

Καταφανή εξαίρεση σ' αυτόν τον κανόνα2 έχουμε σε πέντε χωριά (Κατούνα, Καρυώτες, Τσουκαλάδες, Απόλπαινα και Διαμιλιάνι). Στο Διαμιλιάνι (συγκρότημα συνοικισμών, φτωχών κατά κανόνα, στον ορεινό νότο του νησιού) είναι φανερό ότι η 

__________________________

1. Βλ. μια εκτενή συζήτηση σχετικά με το μέγεθος της οικογενείας στο άρθρο του Β. Παναγιωτόπουλου, "Μέγεθος και σύνθεση της οικογενείας στην Πελοπόννησο γύρω στα 1700", Τα Ιστορικά, τχ. 1, Σεπτέμβριος 1983, σ. 5-18.

2. Κριτήριο της εξαίρεσης είναι το ακόλουθο στατιστικό μέτρο: Ο αριθμός κατοίκων ανά σπίτι πρέπει να είναι μεγαλύτερος από τον αριθμό κατοίκων ανά φορολογική μονάδα, και η διαφορά των μέσων όρων να ισούται ή να υπερβαίνει τη 1 σταθερά απόκλιση της διασποράς των μέσων όρων του δείκτη κάτοικοι ανά φορολογική μονάδα.

p. 35
Search form
Search the book: Constitution and Succession of Generations in Nineteenth-Century Greece: the Demographic Evolution of Youth
Search results
    Digitized books
    Page: 16
    4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

    ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ