Creator/Author:Καραμανωλάκης, Βαγγέλης Δ.
 
Title:Formation of Historical Science and History teaching at the University of Athens (1837-1932)
 
Title of Series:Historical Archive of Greek Youth
 
Nr. within series:42
 
Place of Publication:Athens
 
Publisher:General Secretariat for Youth
 
Date of Publication:2006
 
Pagination:551
 
Nr. of vol.:1 volume
 
Language:Greek
 
Subject:Education
 
Education-Higher
 
Spatial coverage:Greece, University of Athens
 
Temporal coverage:1837-1932
 
Description:The starting assumption of my book is that history is formed as a science through the catalytic influence of educational institutions aimed at producing and disseminating knowledge, such as universities. To a great extent, these institutions impose upon historiographie production the following: the logic of their formation and function; the values governing them; their practices in advancing authority and the relationship of forces prevalent in them; and, their relations with political power and society. I refer to the formation of a national-scientific history in the University of Athens, which had a profoundly didactic character and decisively influenced historiographie production as a whole. Since its founding (1837), and parallel to providing staff to the state apparatus, the University of Athens has undertaken to form, express and disseminate a discourse that was addressed to all the citizens of the new State in multiple ways. Its national role was commonly acceptable and, to a great extent, it determined its character, as was also the case with the corresponding institutions in Western Europe. Because of its uniqueness as a higher education institution for more than eighty years, namely until the founding of a corresponding university in Thessaloniki (1926), Greek society welcomed it warmly and invested it with great symbolic authority. Early on, public opinion focused its interest on its founding and function, as this was reflected in the columns of the daily and periodical press, in the frequent news reports and articles pertaining to the orientation of university studies and the events taking place within the institution. Newspapers and magazines published rectors' reports, official speeches and independent lectures, receiving positive comments or reactions and generating discussions, controversies, even incidents. Through its organs that were elected by the teachers' bodies with the consent of the political authorities, the University has claimed a place in public life and has participated in the political and social processes. Since the events of the early decades, but primarily through its strong and organised participation in the 1862-1864 events, the student body has constituted an important parameter in the political becoming. The symbolic authority ascribed to the University of Athens from the early years of its founding did not pertain only to its educational mission but also to its usefulness with regard to advancing the Hellenic kingdom's broader objectives under the new geopolitical conditions in the region. The connection between the Great Idea in its diverse meanings and the cultural propagation of Hellenism primarily in the Ottoman Empire territory has lent a special role to the Othonian University: that of a body commissioned to produce knowledge and develop professional-scientific personnel. Its mission as well as that of university teachers was to go beyond the teaching halls and disseminate its message to the broader area of "the Greeks' East", beyond the strict state borders. In this context, language, religion and particularly history which is the subject of this book, were the determinatively homogenising elements linking the subjects of the Hellenic kingdom with their "irredentist brethren" in the Ottoman Empire. History's development in the University and its gradual formation into a scientific subject with principles and research methods is reflected in the entire Greek historiographical production. The passage from a world history having enlightening perspectives to a unified national history incorporating the Macedonians and the Byzantine Empire took place very early in the university halls. The turn towards the archive sources, the use of auxiliary sciences and the introduction of scientific methodology have found their most organised expression in history tutorial schools. The formation of scientific history cannot be studied outside the specific processes in which history teachers became acting subjects with multiple roles, as was also the case in other European states. Their presence in the public life of the newly established State has been intense and versatile: they wrote school education manuals; they participated in the founding and administration of associations and companies; they occupied high positions in the state apparatus; they wrote regular articles and made speeches -inside and outside the University- that were published in the Press; and, they participated in political life. Of course, during this development, centrifugal trends or internal contradictions have also occurred, which I have attempted to record; they are elements revealing the polysemy and complexity of the framework in which history was constituted as a science. In the period under study, teaching history in the university was connected with a number of factors and variables, elements that have determined the specific reference framework, namely: the university environment, the historiographie tradition, the persons who taught and those receiving their teaching. The aim of the present work is to co-examine these factors in the broader political and social conjuncture which, to a great extent, has defined them and which eventually has been redefined by them. Its scope extends from 1837, when the University of Athens opened, until 1932, when its rules of operation were reformed by the Eleftherios Venizelos government with George Papandreou as minister of Education. Institutions such as universities are distinguished more for continuities than for ruptures in their operation. However, the 1932 reform is one of the most important attempts to modernise the university legislation in the 20th century and it has determined the University's course in the subsequent fifty years or so. Specifically for the School of Philosophy, it constitutes a major break in view of the fact that, for the first time in its history, it was divided into two faculties: Faculty of Philology and Faculty of History and Archaeology. The establishment of the latter and the turning of history into one of its two main cognitive subjects have shaped anew the philosophy, the orientation and the realities of historical studies (subjects offered, compulsory attendance, teaching hours), despite the problems encountered in their implementation. Furthermore, in 1932, through a decision by the ministry of Education, following a recommendation by the School of Philosophy, the chair for the History of the Greek nation was abolished, thus signalling a superseding of the conception that a unified teaching of the national history is more beneficial and opting for a simultaneous teaching of its autonomous periods in specific university chairs. The first four parts of the book focus on history teaching in the School of Philosophy in time sequence. Each part is preceded by a brief overview of the institutional and historical development of the University of Athens in the corresponding period. Based on what has been developed in the book so far, the fifth and last part is an overview of the historical studies since the opening of the University and until 1932. Specifically: The first part focuses on the commencement of the University's operation ; at that time and in the framework of the institution's enlightening tradition, the objective of its curriculum was defined as training free, moral and educated citizens who would learn history from the ancient times and until their epoch. When examining the study guides and the work of the early History teachers, one can see a strong presence of the European models, particularly the general history patterns and, at the same time, a connection with the national ideology, as it is reflected primarily in the reading of ancient Greek history as ancestral history. The second part is dedicated principally to Constantinos Paparrigopoulos and the introduction of the History of the Greek Nation in the curriculum. Through the professor's catalytic presence, the unified national history -as it was formed by the historian with the incorporation of Byzantine— became a necessary implement for students, a determining element of their identity. The factors of Paparrigopoulos' university presence are explored in relation to his publications and to the effect that his subject had upon the other history subjects and more broadly in the curriculum. A special chapter is dedicated to the study of the discourse objecting to his historiographie pattern; this was expressed by a group of politically liberal professors who have defended ancient Greek history as the principal sphere for the education of students. The third part is focused on the developments that led to the constitution of history as a science and to the formation of history studies in the University of Athens, in the context of the broader changes occurring in the institution's physiognomy. In this part, a number of issues are studied that pertain to the University as a whole: first, the procedures concerning the appointment of teachers and the introduction of a dissertation as a prerequisite; second, the introduction of tutorial and laboratory teaching; third, a gradual change in the audience of university amphitheatres and the transition from free attendance of erudite audience to closed, purely student groups with professional specialisation. The developments in history are related to the catalytic presence of Spyridon Lambros; he has shifted the centre of gravity away from making informed citizens and towards preparing good historians and teachers with powerful methodological tools. The turn in teaching towards the Byzantine and Modern Greek history is examined and the axes for the education of students in history are analysed always in the framework of C. Paparrigopoulos' pattern. In the fourth part, history teaching is examined within a turbulent epoch, when the map of higher education in Greece expands and the goals of history teaching are enriched by means of arming the students against the then novel Communist ideas. The processes are studied, which led to the establishment of a special chair for the teaching of Byzantine history and to a turn towards modern history and the history of the neighbouring peoples. Moreover, the conditions are explored, which are responsible for an entrenchment in history teaching and for its isolation from parallel developments in European historiography. In the last part, an overall overview regarding the historical studies in the University of Athens is undertaken. Initially, the physiognomy of history teachers is examined. Then, on the basis of the indexing and statistical processing of all the subjects taught at the University's Faculty of Philology, history teaching is explored in the constellation of the curriculum's overall development and its position is evaluated as against the other cognitive subjects. Furthermore, the reasons are explored, which have led to a powerful presence of the general history throughout the period under study. The last pages of the book go back to the central question raised in the course of this work, which is: In a newly established State having no scientific tradition, how is it that the twofold substance of the University as an institution and a symbol has contributed decisively in the elaboration of historical science, and this in a complicated, multiform, sometimes contradictory and remarkably political process.
 
License:This book in every digital format (PDF, GIF, HTML) is distributed under Creative Commons Attribution - NonCommercial Licence Greece 3.0
 
The book in PDF:Download PDF 43.93 Mb
 
Visible pages: 0-19 από: 554
-20
Current page:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/0.gif&w=600&h=915

ΒΑΓΓΕΛΗΣ Δ. ΚΑΡΑΜΑΝΩΛΑΚΗΣ

Η ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΣΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ (1837-1932)

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑΣ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

——————————— 42 ———————————

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ E IΕ

ΑΘΗΝΑ 2006

p. 0
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/1.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 1
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/2.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 2
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/3.gif&w=600&h=915

Η ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΣΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ (1837-1932)

p. 3
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/4.gif&w=600&h=915

ΕΠΙΤΡΟΠΗ

ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

ΣΠΥΡΟΣ Ι. ΑΣΔΡΑΧΑΣ, ΓΙΑΝΝΗΣ ΓΙΑΝΝΟΥΛΟΠΟΥΛΟΣ, ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΣ Ε. ΣΚΛΑΒΕΝΙΤΗΣ

© ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ Αχαρνών 417, Τ.Θ. 1048,111 43 Αθήνα Τηλ. 210 2599485, Fax 210 2599302

ISBN 960-7138-33-3

p. 4
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/5.gif&w=600&h=915

ΒΑΓΓΕΛΗΣ Δ. ΚΑΡΑΜΑΝΩΛΑΚΗΣ

Η ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΣΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ (1837-1932)

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑΣ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

- 42 -

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ EIE

ΑΘΗΝΑ 2006

p. 5
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/6.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 6
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/7.gif&w=600&h=915

Στη Βάλια και στη Ζωή

p. 7
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/8.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 8
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/9.gif&w=600&h=915

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

ΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΚΑΙ Η ΙΣΤΟΡΙΑ

Στο νεοσύστατο ελληνικό βασίλειο, οι κάτοικοι προετοίμαζαν το αύριο έχοντας το βλέμμα τους στραμμένο στο χθες. Μετά από την κοσμογονία του Αγώνα έχτιζαν τα σπίτια τους, κρεμούσαν στους τοίχους τούς προγόνους και τους ήρωες τους, ξεχνούσαν παλιές λέξεις, ψέλλιζαν άλλες, άγνωστες ως τότε. Στο λυκόφως του παλαιού κόσμου και στα πρώτα φανερώματα ενός καινούριου γύρευαν τα λόγια και τους τρόπους για να στηρίξουν την ελευθερία, την ανεξαρτησία, τα όνειρά τους. Καταφύγιο και ορμητήριο, συγκριτικό πλαίσιο και πρότυπο το παρελθόν, και οι αναγνώσεις του έριχναν στο πέρασμα του χρόνου βαριά σκιά στη ζωή τους: άρθρα, βιβλία, αγάλματα, μνημεία και πίνακες ζωγραφικής, διαλέξεις και μαθήματα, συζητήσεις, πολεμικές, συγκρούσεις. Η συγγραφή της ιστορίας, η διδασκαλία, η διάχυσή της ως γνωστικού αντικειμένου επηρεάζονταν από τις ανάγκες και τα οράματα του έθνους-κράτους, αναδεικνύονταν σε επίδικα αντικείμενα. Ο Τύπος, οι κάθε λογής σύλλογοι, οι εορταστικές εκδηλώσεις, μα κυρίως η εκπαίδευση άφηναν το αποτύπωμά τους στην ιστορική συνείδηση των Νεοελλήνων : πρώτα τα σχολεία, της κατώτερης και μέσης βαθμίδας, και έπειτα το μοναδικό ελληνικό πανεπιστήμιο.

Οθώνειο, Εθνικό και Καποδιστριακό στη συνέχεια, το Πανεπιστήμιο Αθηνών ανέλαβε από την πρώτη στιγμή της ίδρυσής του, παράλληλα με τη στελέχωση της κρατικής μηχανής, τη συγκρότηση, εκφορά και διάχυση ενός λόγου ο οποίος απευθυνόταν στο σύνολο των πολιτών του νέου κράτους με πολλαπλούς τρόπους. Ο εθνικός του ρόλος, όπως άλλωστε και των αντίστοιχων ιδρυμάτων στη Δυτική Ευρώπη, ήταν κοινά αποδεκτός και καθόριζε σε μεγάλο βαθμό τον χαρακτήρα του. Η μοναδικότητά του ως ανώτατου εκπαιδευτικού ιδρύματος για περισσότερα από ογδόντα χρόνια, έως την ίδρυση του αντίστοιχου πανεπιστημίου στη Θεσσαλονίκη (1926), έκανε την ελληνική κοι-

p. 9
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/10.gif&w=600&h=915

κοινωνία να το δεξιωθεί θερμά και να το επενδύσει με ιδιαίτερα υψηλό συμβολικό κύρος. Η ίδρυση και η λειτουργία του βρέθηκαν από νωρίς στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος της κοινής γνώμης, όπως αποτυπώθηκε στις στήλες του ημερήσιου και περιοδικού Τύπου, στην πυκνή ειδησεογραφία και αρθρογραφία για τον προσανατολισμό των πανεπιστημιακών σπουδών, για τα τεκταινόμενα εντός του ιδρύματος. Πρυτανικοί απολογισμοί, επίσημοι λόγοι, αυτοτελείς παραδόσεις μαθημάτων δημοσιεύονταν στις εφημερίδες και στα περιοδικά, εισπράττοντας θετικά σχόλια ή αντιδράσεις, προκαλώντας συζητήσεις, έριδες, ακόμη και επεισόδια. Το Πανεπιστήμιο μέσω των οργάνων του, τα οποία εκλέγονταν από το σώμα των διδασκόντων με την επίνευση της πολιτικής εξουσίας, διεκδίκησε θέση στον δημόσιο βίο, συμμετείχε στα πολιτικά και κοινωνικά δρώμενα. Το φοιτητικό σώμα, από τα επεισόδια των πρώτων δεκαετιών, κυρίως όμως με την έντονη και οργανωμένη συμμετοχή του στα γεγονότα της περιόδου 1862-1864, συγκρότησε μια σημαντική παράμετρο στο πολιτικό γίγνεσθαι.

Το συμβολικό κύρος που αποδόθηκε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών από τα πρώτα χρόνια της ίδρυσής του δεν αφορούσε μόνο την εκπαιδευτική αποστολή του αλλά και τη χρησιμότητά του αναφορικά με την εξυπηρέτηση των ευρύτερων στόχων του ελληνικού βασιλείου στις νέες γεωπολιτικές συνθήκες της περιοχής. Η σύνδεση της Μεγάλης Ιδέας, στις ποικίλες σημασιοδοτήσεις της, με την πολιτισμική εξάπλωση του ελληνισμού κυρίως στον χώρο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας προσέδωσε στο Οθώνειο Πανεπιστήμιο έναν ιδιαίτερο ρόλο: αυτόν του εντεταλμένου φορέα παραγωγής γνώσης και δημιουργίας επαγγελματικού-επιστημονικού προσωπικού. Η αποστολή του, όπως και εκείνη του πανεπιστημιακού δασκάλου, ήταν να υπερβεί την αίθουσα διδασκαλίας και να διαδώσει το μήνυμά του στον ευρύτερο χώρο της καθ' ημάς Ανατολής, πέρα από τα στενά κρατικά σύνορα. Σε αυτό το πλαίσιο η γλώσσα, η θρησκεία, και ιδιαίτερα η ιστορία, η οποία αποτελεί και το αντικείμενο αυτού του βιβλίου, αποτέλεσαν καθοριστικά ομογενοποιητικά στοιχεία για τη σύνδεση των υπηκόων του ελληνικού βασιλείου με τους «αλύτρωτους αδελφούς» τους στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Η ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ

Στην ελληνική βιβλιογραφία απαντάται πλέον ένας σημαντικός αριθμός ιστορικών μελετών για το Πανεπιστήμιο Αθηνών, οι οποίες στην πλειονότητά τους συνδέονται στενά με τη χρονική και πολιτική συγκυρία. Μια σταθερή παρά-

p. 10
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/11.gif&w=600&h=915

παράμετρος της βιβλιογραφικής παρουσίας του Αθήνησι αποτελεί η σημασία και η συμβολή του στον δημόσιο βίο, ιδιαίτερα στις μελέτες εκείνες που συντάχθηκαν με πρωτοβουλία των αρχών του Πανεπιστημίου, για την κάλυψη κυρίως επετειακών αναγκών.1 Το φοιτητικό κίνημα, η εμπλοκή των φοιτητών στην πολιτική, η δημιουργία μιας γενεαλογίας που θα εξηγούσε και θα αποκαθιστούσε τη συνέχεια με πρόσφατα γεγονότα, ιδιαίτερα με τα γεγονότα του Πολυτεχνείου το 1973, και συνολικότερα με τη συμμετοχή του φοιτητικού κινήματος στον αντιδικτατορικό αγώνα, αποτελούν άλλη μία από τις παραμέτρους της βιβλιογραφικής παρουσίας του ιδρύματος.2 Στο μέτρο, τέλος, που το Πανεπιστήμιο Αθηνών αποτέλεσε το μόνο ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα έως το 1926 στην Ελλάδα και στη συνέχεια το μεγαλύτερο πανεπιστήμιο της χώρας, μια σειρά μελέτες, οι οποίες κατά κύριο λόγο συνδυάζουν την ιστορική διάσταση με την κοινωνιολογική οπτική, έθεσαν στο επίκεντρο ζητήματα όπως η σύνθεση του φοιτητικού και του καθηγητικού πληθυσμού του, η συμβολή των πανεπιστημιακών σπουδών στην ταξική αναπαραγωγή, η διάχυση του κοινωνικού ελέγχου κ.ά.3

Σε θέματα που αφορούν την ιστορία του Πανεπιστημίου, οι μελέτες και οι αναφορές του Κ. Θ. Δημαρά, καθώς και νεότερων ιστορικών που επηρεάστηκαν από το παράδειγμά του, υπήρξαν πρωτοπόρες. Ενταγμένες στη συνολική θέαση του ελληνικού 19ου αιώνα, συνέτειναν σε κατευθύνσεις μελέτης

1. Βλ. ενδεικτικά Ιωάννης Πανταζίδης, Χρονικόν της πρώτης πεντηκονταετίας τον Ελληνικού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1889, και Βασίλης Σφυρόερας, «Εκατόν πενήντα χρόνια του Πανεπιστημίου Αθηνών (Βραχύ χρονικό)», Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Κατάλογος Έκθεσης Ενθυμημάτων, Αθήνα, Μουσείο Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, 1987, σ. 12-19. Βλ., από τις πιο πρόσφατες εκδόσεις, Ανδρέας Αντωνόπουλος, Χαρίκλεια Μπαλή (έρευνα-σύνταξη), Ευεργέτες και δωρητές του Πανεπιστημίου Αθηνών, τ. 1 (1837-1944), Αθήνα, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, 2003.

2. Βλ. ενδεικτικά Χρήστος Δ. Λάζος, Ελληνικό Φοιτητικό Κίνημα 1821-1973. Κοινωνικοί και Πολιτικοί Αγώνες, Αθήνα, Γνώση, 1987, και Γιώργος Γιάνναρης, Φοιτητικά κινήματα και ελληνική παιδεία, τ. 1 : «Από τον Ρήγα Φεραίο στην Κατοχή», Αθήνα, Το Ποντίκι, 1993, καθώς και το βιβλίο του Αντώνη Φλούντζη (με πολλά αυτοβιογραφικά στοιχεία), Το φοιτητικό κίνημα 1923-1928, Αθήνα, Κέδρος, 1983.

3. Αναμφισβήτητα η σημαντικότερη μελέτη είναι εκείνη του Κωνσταντίνου Τσουκαλά , Εξάρτηση και αναπαραγωγή. Ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα (1830-1922), μτφ.: Ιωάννα Πετροπούλου, Κ. Τσουκαλάς, Αθήνα, Θεμέλιο, 1975, η οποία αποτέλεσε το κατεξοχήν πρότυπο για αντίστοιχες μελέτες. Βλ. ακόμη Παναγιώτης Γ. Κιμουρτζής, Πανεπιστήμιο Αθηνών (1837-1960): Οι πρώτες γενεές των διδασκόντων, ανέκδοτη διδακτορική διατριβή στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης, Σχολή Νομικών, Οικονομικών και Πολιτικών Επιστημών, ΕΚΠΑ, 2001.

p. 11
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/12.gif&w=600&h=915

του πανεπιστημιακού θεσμού στο πλαίσιο της εθνικής ιδεολογίας, σε συνάρτηση κυρίως με τον δημόσιο ή επετειακό λόγο των εκπροσώπων του, με τους διαγωνισμούς4 και με τη συμμετοχή του -είτε ως ιδρύματος εν συνόλω, είτε μέσω των φοιτητών του5-στα πολιτικά δρώμενα.6 Παρά τη γονιμότητά τους7 και τη συχνότερη παρουσία τους τα τελευταία χρόνια, στις προσεγγίσεις αυτές δεν μελετώνται επαρκώς πλευρές της εκπαιδευτικής λειτουργίας του ιδρύματος, εξίσου σημαντικές για τη σχέση του με την εθνική ιδεολογία και γενικότερα για την κατανόηση της ιστορικής του πορείας και της θέσης του στην ελληνική κοινωνία. Αναφέρομαι στο πρόγραμμα σπουδών, στη φιλοσοφία και στον προσανατολισμό του, στους φορείς και στο περιεχόμενο της διδασκαλίας, στις διδακτικές μεθόδους. Λιγοστές είναι οι μονογραφίες που διαθέτουμε, από τη δεκαετία του 1990 και έπειτα, για το πρόγραμμα μαθημάτων και τα γνωστικά αντικείμενα που διδάχθηκαν στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.8

Η περίπτωση της ιστορίας ως πανεπιστημιακού γνωστικού αντικειμένου είναι πιο σύνθετη. Η ιστοριογραφική παράδοση που δημιούργησε ο Κ. Θ. Δημαράς προσέφερε υποδειγματικές μελέτες, στις οποίες το Πανεπιστήμιο Αθηνών κατέλαβε εξέχουσα θέση. Το συνεχές ενδιαφέρον του για τη διαμόρφωση της ελληνικής εθνικής ιδεολογίας και τον ρόλο των λογίων σε αυτήν τον οδήγησε

4. Panayotis Moullas, Les concours poétiques de l'Université d'Athènes 1851-1877, Αθήνα, IAEN - Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς 22,1989.

5. Κώστας Λάππας, Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα, Αθήνα, ΙΑΕΝ Γενικής Γραμματείας Νέας Γενιάς - Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών EIE 39, 2004. Η συγκεκριμένη μελέτη αποτελεί το πλέον ολοκληρωμένο έργο για την οργάνωση και τη λειτουργία του Πανεπιστημίου Αθηνών κατά τον 19ο αιώνα.

6. Βλ. ενδεικτικά τις μελέτες του Κ. Θ. Δημαρά, Εν Αθήναις τη 3η Μάιου 1837. Μελίτη ιστορική και φιλολογική, Αθήνα 1987, και «Ιδεολογήματα στην αφετηρία του ελληνικού Πανεπιστημίου», Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία. Ιστορική διάσταση και Προοπτικές, Αθήνα 21-25 Σεπτεμβρίου 1987, Αθήνα, ΙΑΕΝ - Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς 19,1989, τ. Ι,σ. 43-54.

7. Τη σημαντικότερη τομή για τη μελέτη της ιστορίας των πανεπιστημίων στη χώρα μας αποτέλεσε το συνέδριο Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία..., ό.π., που διοργανώθηκε το 1987 από το ΙΑΕΝ.

8. Βλ. Sofia Chantzistefanidou, Die Philosophische Fakultät zu Athen und der nationale Aufbruch Griechenlands (1837-1911), ανέκδοτη διδακτορική διατριβή, Johann Wolfgang Goethe-Universität zu Frankfurt am Main, 1997, και Έλενα Α. Μανιάτη, Απόπειρες εκσυγχρονισμού στο ελληνικό Πανεπιστήμιο (τέλη 19ου-αρχές 20ού αιώνα): Εκπαιδευτική διαδικασία, επιστημονική παραγωγή και κοινωνική προσφορά των εργαστηρίων φυσικών επιστημών, ανέκδοτη διδακτορική διατριβή στο Τμήμα Μεθοδολογίας, Ιστορίας, Θεωρίας των Επιστημών, ΕΚΠΑ, 2001.

p. 12
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/13.gif&w=600&h=915

σε σε σημαίνοντα κείμενα για έλληνες λογίους του 18ου και του 19ου αιώνα -ανάμεσα τους δεσπόζει η μελέτη του για τον Κωνσταντίνο Παπαρρηγόπουλο9-, στα οποία άγγιξε καίρια ζητήματα της πανεπιστημιακής διδασκαλίας της ιστορίας. Παράλληλα, με τις εκτενείς συνθέσεις του σκιαγράφησε σε μεγάλο βαθμό το ιστοριογραφικό πλαίσιο της εποχής μέσα στο οποίο κινήθηκε η πανεπιστημιακή ιστορία κατά τον πρώτο αιώνα ζωής του ελληνικού βασιλείου.10 Στην κατεύθυνση αυτή συνέβαλαν και μια σειρά από βιογραφίες καθηγητών που δίδαξαν ιστορία ή ασχολήθηκαν με αυτή, κείμενα τα οποία «αναγκαστικά» αναφέρθηκαν και στην πανεπιστημιακή παρουσία των βιογραφουμένων.11 Παράλληλα, η μελέτη των ιστορικών σχολικών εγχειριδίων, κυρίως στη μέση εκπαίδευση, προσέφερε σημαντικό τεκμηριωτικό υλικό -οι περισσότεροι από τους καθηγητές της ιστορίας στο Αθήνησι συνέγραψαν και σχολικά βιβλία, τα οποία χρησιμοποίησαν στην πανεπιστημιακή τους διδασκαλία-, συγκροτώντας ένα χρησιμότατο συγκριτικό πλαίσιο αναφορικά με τη διδασκαλία του ίδιου γνωστικού αντικειμένου στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση.12

Από τη δεκαετία του 1990 και έπειτα δημοσιεύθηκαν μια σειρά από μελέτες οι οποίες επιχείρησαν να εξετάσουν την ιστοριογραφική παραγωγή σε σχέση κυρίως με τη συγκρότηση της εθνικής ιδεολογίας.13 Ένα μικρό μέρος

9. Κ. Θ. Δημαράς, Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος. Η εποχή του - η ζωή του - το έργο του, Αθήνα, ΜΙΕΤ, 1986.

10. Βλ. Κ. Θ. Δημαράς, Ελληνικός Ρωμαντισμός, β' έκδ., Αθήνα, Ερμής, 1985.

11. Βλ. Κίρκη Γεωργιάδου, Προσέγγιση στη ζωή και το έργο του Παύλου Καρολίδη (1849-1930), ανέκδοτη μεταπτυχιακή εργασία στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, 1986, και Θανάσης Χρήστου, Κωνσταντίνος Δημητρίου Σχινάς (1801-1857). Η ζωή - Το έργο - Η εποχή του, Αθήνα, Σύλλογος προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων, 1998. Βλ. ακόμη για πανεπιστημιακούς καθηγητές που δεν δίδαξαν αλλά ασχολήθηκαν ενεργά με την ιστορία, Γιώργος Κόκκινος, Ο πολιτικός ανορθολογισμός στην Ελλάδα. Το έργο και η σκέψη του Νεοκλή Καζάζη (1849-1936), Αθήνα, Τροχαλία, 1996, Σοφία Ματθαίου, Στέφανος Α. Κουμανούδης (1818-1899). Σχεδίασμα βιογραφίας, Αθήνα, Βιβλιοθήκη της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας, 1999, και Στέφανος Α. Κουμανούδης 1818-1899. Όψεις του βίου και της πολιτείας του, ανέκδοτη διδακτορική διατριβή, Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Κρήτης, 2004.

12. Βλ. Ε. Κ. Venturas, L'histoire dans l'enseignement secondaire en Grèce entre les deux guerres: permanences et innovations, ανέκδοτη διδακτορική διατριβή, Πανεπιστήμιο Paris I, 1990, και Christina Koulouri, Dimensions idéologiques de l'historicité en Grèce (1834-1914), Les manuels scolaires d'histoire et de géographie, Frankfurt am Main 1991.

13. Βλ. ενδεικτικά Paschalis Kitromilides, "Imagined Communities and the Origins of the National Question in the Balkans": Martin Blinkhorn, Thanos Veremis (επιμ.),

p. 13
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/14.gif&w=600&h=915

αυτών των προσεγγίσεων στράφηκε προς την πανεπιστημιακή ιστορία, στο πλαίσιο της συγκρότησης της ιστορίας ως επιστήμης, εκκινώντας κατά κύριο λόγο από την προσωπικότητα και τη διδασκαλία των καθηγητών της ιστορίας στο Πανεπιστήμιο, τις συνιστώσες και την υποδοχή του έργου τους.14 Συνδιαλεγόμενη με τη συγκεκριμένη βιβλιογραφία, η παρούσα μελέτη επιχειρεί να επισημάνει στο σύνολό του τον καταλυτικό ρόλο του Πανεπιστημίου Αθηνών στη συγκρότηση της ιστορικής γνώσης και επιστήμης, να σκιαγραφήσει τη συμβολή του μέσα στον χρόνο, αναδεικνύοντας τις συνέχειες και τις τομές με βάση την ιστορία του ιδρύματος.

ΥΠΟΘΕΣΕΙΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΚΑΙ ΑΞΟΝΕΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Αφετηριακή υπόθεση της εργασίας μου είναι ότι η ιστορία συγκροτείται ως επιστήμη μέσα από την καταλυτική επίδραση εκπαιδευτικών θεσμών για την παραγωγή και τη μετάδοση της γνώσης, όπως είναι το πανεπιστήμιο. Οι θεσμοί αυτοί επιβάλλουν σε μεγάλο βαθμό στην ιστοριογραφική παραγωγή τη λογική της συγκρότησης και της λειτουργίας τους, τις αξίες που τους διέπουν, τις πρακτικές ανάδειξης κύρους και τους συσχετισμούς δύναμης που επικρατούν στο εσωτερικό τους, τις σχέσεις τους με την πολιτική εξουσία και την κοινωνία. Αναφέρομαι στη συγκρότηση, στον χώρο του Πανεπιστημίου Αθηνών, μιας εθνικής-επιστημονικής ιστορίας με έντονο διδακτικό χαρακτήρα, η

Modern Greece: Nationalism and Nationality, Athens, SAGE-ELIAMEP, 1990, σ. 23-66, Αντώνης Λιάκος, «Προς επισκευήν ολομελείας και ενότητος. Η δόμηση του εθνικού χρόνου», Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, Επιστημονική συνάντηση στη μνήμη του Κ. θ. Δημαρά, Αθήνα 1994, σ. 172-199, Έλλη Σκοπετέα, Το «Πρότυπο Βασίλειο» και η Μεγάλη Ιδέα. Όψεις του εθνικού προβλήματος στην Ελλάδα (1830-1880), Αθήνα, Πολύτυπο, 1988, και Φαλμεράυερ: τεχνάσματα του αντίπαλου δέους, Αθήνα, Θεμέλιο, 1997, Αλέξης Πολίτης, Ρομαντικά Χρόνια. Ιδεολογίες και Νοοτροπίες στην Ελλάδα του 1830-1880, γ' έκδ., Αθήνα, ΕΜΝΕ - Μνήμων, Θεωρία και Μελέτες Ιστορίας 14, 2003. Βλ., πρόσφατα, Κωνσταντίνος Σβολόπουλος, Η γένεση της ιστορίας του νέου ελληνισμού, Αθήνα, Βιβλιοπωλείον της «Εστίας» I. Δ. Κολλάρου, Ιστορία και πολιτική, 2006.

14. Βλ. Effi Gazi," " Scientific" " "Νactional History. The Greek Case in Comparative Perspective (1850-1920), Frankfurt am Main 2000, Παναγιώτης Στάθης, «Όψεις της διαμόρφωσης της εθνικής ιστοριογραφίας στην Ελλάδα τον ΙΘ' αιώνα: η συμβολή των καθηγητών Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών», Πανελλήνια Ένωση Φιλολόγων, Σεμινάριο 17: Εθνική Συνείδηση και Ιστορική Παιδεία, Αθήνα 1994, σ. 100-117, Ιουλία Πεντάζου, «Ο Θεόδωρος Μανούσης καθηγητής της Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών (1837-1858)», Μνήμων 17 (1995), σ. 69-106.

p. 14
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/15.gif&w=600&h=915

οποία επηρέασε καθοριστικά τη συνολική ιστοριογραφική παραγωγή. Η αξιοσημείωτη συμβολή του ιδρύματος συνδέεται με τη σημαίνουσα θέση του, καθώς για έναν περίπου αιώνα αποτέλεσε τον μοναδικό οργανωμένο θεσμό της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης ο οποίος παρήγε ιστορική γνώση, κατάρτιζε τους φοιτητές και προετοίμαζε τους αποφοίτους του για τη διάχυση αυτής της γνώσης, μέσω κυρίως του σχολικού δικτύου, στο ελληνικό βασίλειο και στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Η πανεπιστημιακή διαδρομή της ιστορίας (από την έδρα της Γενικής ιστορίας σε εκείνη της Ιστορίας του ελληνικού έθνους και από εκεί σε ένα σύνολο εδρών που υπηρετούσαν διαφορετικές περιόδους της ελληνικής ιστορίας) και η σταδιακή συγκρότησή της σε επιστημονικό αντικείμενο με αρχές και μεθόδους έρευνας αντανακλώνται σε ολόκληρη την ελληνική ιστοριογραφική παραγωγή . Η πορεία από μια παγκόσμια ιστορία διαφωτιστικών προοπτικών σε μια ενιαία εθνική ιστορία, με την ενσωμάτωση των Μακεδόνων και της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, συντελέστηκε μέσω της διδασκαλίας του Κ. Δ. Παπαρρηγόπουλου από πολύ νωρίς στις πανεπιστημιακές αίθουσες. Η στροφή προς τις αρχειακές πηγές, η χρήση των βοηθητικών επιστημών και η εισαγωγή επιστημονικής μεθοδολογίας βρήκαν την πλέον οργανωμένη έκφραση τους στα ιστορικά φροντιστήρια. Η συγκρότηση της επιστημονικής ιστορίας δεν μπορεί να μελετηθεί εκτός των συγκεκριμένων διαδικασιών, στις οποίες οι διδάσκοντες της ιστορίας αποτέλεσαν δρώντα υποκείμενα με πολλαπλούς ρόλους, όπως συνέβη και σε άλλα κράτη της Ευρώπης. Η παρουσία τους στη δημόσια ζωή του νεοσύστατου κράτους ήταν έντονη και πολύπλευρη: συνέγραψαν σχολικά εγχειρίδια για την εκπαίδευση, συμμετείχαν στην ίδρυση και διοίκηση συλλόγων και εταιρειών, κατέλαβαν υψηλές θέσεις στην κρατική μηχανή , αρθρογράφησαν τακτικά και εκφώνησαν λόγους -εντός και εκτός Πανεπιστημίου- που δημοσιεύθηκαν στον Τύπο, συμμετείχαν στην πολιτική ζωή. Σε αυτή τη διαδρομή υπήρξαν εύλογα και φυγόκεντρες τάσεις ή εσωτερικές αντινομίες, τις οποίες επιχείρησα να καταγράψω, στοιχεία που αναδεικνύουν την πολυσημία και την πολυπλοκότητα του πλαισίου συγκρότησης της ιστορίας ως επιστήμης.

Η πανεπιστημιακή διδασκαλία της ιστορίας κατά την περίοδο που μελετώ συνδέθηκε με μια σειρά από παράγοντες και μεταβλητές, στοιχεία που καθόρισαν και το συγκεκριμένο πλαίσιο αναφοράς : το πανεπιστημιακό περιβάλλον, η ιστοριογραφική παράδοση, τα πρόσωπα που δίδαξαν και οι αποδέκτες της διδασκαλίας τους. Στόχος της παρούσας εργασίας είναι η συνεξέταση αυτών των παραγόντων μέσα στην ευρύτερη πολιτική και κοινωνική συγκυρία

p. 15
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/16.gif&w=600&h=915

από την οποία σε μεγάλο βαθμό ορίστηκαν και την οποία εντέλει επανακαθόρισαν.

Το Πανεπιστήμιο Αθηνών του 19ου αιώνα υπήρξε θεσμικό απότοκο μιας μακράς ευρωπαϊκής παράδοσης και ενός παρόντος που οι ιδρυτές και οι περισσότεροι διδάσκοντες είχαν γνωρίσει κατά τη διάρκεια των σπουδών τους. Η παράδοση αυτή, η οποία ξεκινούσε από τους μεσαιωνικούς χρόνους, με συνεχείς ρήξεις και ασυνέχειες εντός της, διαμόρφωσε δομικά στοιχεία και χαρακτηριστικά σε επίπεδο στόχων αλλά και οργάνωσης, τόσο σε ευρωπαϊκό επίπεδο, όσο βέβαια και στην ελληνική περίπτωση. Η παράλληλη μελέτη και σύγκριση του ελληνικού πανεπιστημίου με τα ευρωπαϊκά αντίστοιχα, ιδιαίτερα το γερμανικό, είναι επιβεβλημένη, ώστε να αναδειχθούν τα συγκεκριμένα πρότυπα όπως εξελίσσονται στον χρόνο, να επισημανθεί η μεταφορά και η υποδοχή τους στην ελληνική πραγματικότητα, η επιλεκτική χρήση, ο συγκρητισμός, η αναδιαμόρφωσή τους. Σημειώνω ενδεικτικά ότι από τους δεκαοκτώ καθηγητές και υφηγητές Ιστορίας οι δεκατρείς είχαν σπουδάσει σε γερμανόφωνα πανεπιστήμια, αναλογία σχεδόν κοινή για όλο το διδακτικό προσωπικό του Αθήνησι. Φαινόμενα όπως η επικράτηση της φροντιστηριακής ιστορικής διδασκαλίας στο τέλος του 19ου αιώνα και η ενίσχυση της εθνικοπαιδαγωγικής αποστολής της ιστορίας (έναντι της αντίληψης που προέτασσε ως στόχο της διδασκαλίας της τη διαμόρφωση χρηστών και αγαθών πολιτών) δεν αποτελούν ελληνική ιδιοτυπία. Συνδέονται με τις εκπαιδευτικές αλλαγές στη Δυτική Ευρώπη και ευρύτερα με τις αντιλήψεις για την ιστορία και τη θέση της στην κοινωνία, όπως αποτυπώθηκαν και στην αντίστοιχη ιστοριογραφική παραγωγή .

Η σχέση του Πανεπιστημίου με την πολιτική εξουσία υπήρξε καθοριστική για τη φυσιογνωμία του, τη στελέχωση, αλλά και σε μεγάλο βαθμό τον χαρακτήρα των διδακτικών αντικειμένων, ιδιαίτερα της ιστορίας. Δεν αναφέρομαι μόνο στις επιπτώσεις που είχε, για παράδειγμα, η επέμβαση της πολιτικής εξουσίας στην επιλογή του διδακτικού προσωπικού της ιστορίας (διορισμοί, απολύσεις κ.ά.), ούτε στις μεταρρυθμίσεις που την αφορούσαν, όσο γενικότερα στη σύνδεση της διδασκαλίας με την πολιτική και κοινωνική συγκυρία. Η εδραίωση του μαθήματος της Ιστορίας του ελληνικού έθνους συνδεόταν αναμφίβολα με τις πολιτικές συγκυρίες της δεκαετίας του 1850. Η πανηγυρική είσοδος της μελέτης της βυζαντινής ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών τον 20ό αιώνα συναρτήθηκε με τις διεκδικήσεις των βαλκανικών εθνικισμών, όπως και η στροφή προς τις ιστορίες των γειτονικών λαών κατά την ίδια περίοδο.

Η ιστορία εντάχθηκε σε ένα οργανωμένο πρόγραμμα μαθημάτων, σε ένα

p. 16
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/17.gif&w=600&h=915

ευρύτερο κανονιστικό πλαίσιο, το παρόν και το μέλλον του οποίου ορίστηκαν μέσα από ρυθμιστικές πράξεις, νομοθετικές και πρυτανικές αποφάσεις, αν και συχνά ανάμεσα στους ευσεβείς πόθους των διακηρύξεων και στην πραγμάτωση τους μεσολάβησε ένα βαθύ ρήγμα. Οι ρυθμίσεις και οι εξελίξεις που αφορούσαν το σύνολο του προγράμματος διέτρεξαν και την ιστορία, καθορίζοντας σε μεγάλο βαθμό τη φυσιογνωμία της. Οι σημαντικές αλλαγές στο πρόγραμμα μαθημάτων -ο πολλαπλασιασμός των διδασκόντων και των φοιτητών, η αύξηση των ωρών διδασκαλίας, η εισαγωγή νέων μαθημάτων, η οριοθέτηση των γνωστικών αντικειμένων των εδρών στο τέλος του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα- συνέτειναν στη δημιουργία ενός αυστηρότερου πλαισίου προσφοράς και πρόσληψης της παρεχόμενης γνώσης, το οποίο επηρέασε καθοριστικά και την ιστορία.

Το κύρος της πανεπιστημιακής ιστορίας, πέρα από τον διδάσκοντα, συνδεόταν με τη θέση του Πανεπιστημίου στο δημόσιο πεδίο. Είναι διαφορετική η θέση του ιδρύματος στα οθωνικά χρόνια, ως μιας από τις ελάχιστες υπάρχουσες συσσωματώσεις, από αυτήν που αποκτά στη δεκαετία του 1870, όταν η πληθωρική παρουσία των συλλόγων δημιουργεί έναν παράλληλο -ενδεχομένως και εξίσου ισχυρό- λόγο. Επισημαίνω ενδεικτικά ότι η πρώτη έκθεση κειμηλίων του 1821 δεν πραγματοποιήθηκε από το Πανεπιστήμιο, αλλά από την Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία της Ελλάδος (IEEE), ενώ το πρώτο μουσείο με βυζαντινά εκθέματα δημιουργήθηκε από τη Χριστιανική Αρχαιολογική Εταιρεία (ΧΑΕ). Στη δεκαετία του 1920, διατυπώθηκε ένας έντονος κριτικός λόγος για το Πανεπιστήμιο, ο οποίος βρήκε μεγάλη ανταπόκριση στα φοιτητικά ακροατήρια, μέσα από το έργο των ελλήνων μαρξιστών. Σε ένα άλλο επίπεδο, η δημιουργία του Πανεπιστημίου της Θεσσαλονίκης το 1926 έφερε στο προσκήνιο ένα νέο ανώτατο ίδρυμα, το οποίο διατύπωσε έναν διαφορετικό γλωσσικά, κατ' αρχήν, λόγο από εκείνον του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Ο τρόπος με τον οποίο το Πανεπιστήμιο διαμόρφωσε τη φυσιογνωμία του -τα σύμβολα, η αρχιτεκτονική των κτιρίων, η θεσμοθέτηση συγκεκριμένων διαγωνισμών, οι πανεπιστημιακές εορτές και η θεματολογία των επίσημων λόγων, η συγκρότηση της ιστορίας του ίδιου του ιδρύματος- συνέστησε έναν ισχυρό λόγο για την ιστορία, ενσωμάτωσε στιγμές του ευρύτερου ιστορικού περίγυρου στη δημιουργία του πανεπιστημιακού αφηγήματος, νομιμοποίησε τους στόχους και τις επιδιώξεις του. Η ιστορία του ανώτατου εκπαιδευτικού ιδρύματος, η διαμόρφωση της φυσιογνωμίας του αποτέλεσαν προνομιακό πεδίο παράθεσης πολλαπλών λόγων, διαφορετικών εκδοχών που προήλθαν από ποικίλους πομπούς (κράτος, πρυτανικές αρχές, διδάσκοντες, φοιτητές), με

p. 17
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/18.gif&w=600&h=915

αποδέκτη ένα ευρύτατο κοινό. Πρόκειται για έναν ισχυρότατο διάλογο με το παρελθόν, η εξέταση του οποίου επιχειρείται σε παραλληλία ή αντιδιαστολή με τον λόγο που αρθρώνεται στα ιστορικά μαθήματα της Φιλοσοφικής Σχολής. Η ενσωμάτωση λόγου χάρη της Επανάστασης του 1821 ή των βυζαντινών χρόνων στον συμβολικό κόσμο του Πανεπιστημίου Αθηνών αποτελεί μια διακριτή διαδικασία με τις δικές της χρονικότητες συγκριτικά με την αντίστοιχη διαδικασία στη διδασκαλία της πανεπιστημιακής ιστορίας.

Το Πανεπιστήμιο Αθηνών συγκέντρωσε ένα σημαντικό δυναμικό λογίων, οι οποίοι λειτούργησαν στο πλαίσιο της συγκεκριμένης συγκροτημένης διοικητικής δομής. Οι προσδοκίες που γέννησε η δημιουργία του αποτυπώθηκαν και στο κύρος με το οποίο περιβλήθηκαν οι διδάσκοντες του. Στο πέρασμα του χρόνου η οριοθέτηση της ακαδημαϊκής κοινότητας μετέβαλε τους όρους ανάδειξής τους, προσδίδοντάς τους πλέον επιστημονικό κύρος, τονίζοντας μάλλον την επιστημονική και ερευνητική παρά την παιδαγωγική παρουσία τους. Ο ρόλος τους εντός Πανεπιστημίου δεν περιορίστηκε στη διδακτική πράξη. Συμμετείχαν σε επιτροπές διαγωνισμών που κάλυπταν ένα ευρύτατο φάσμα -από την ιστορία και τη λαογραφία έως την ποίηση και το θέατρο-, προκήρυσσαν υποτροφίες, έπαιρναν ενεργά μέρος με την ψήφο τους στην ανανέωση του διδακτικού προσωπικού. Η μελέτη της προσωπικής διαδρομής και του έργου όσων δίδαξαν ιστορία στο Πανεπιστήμιο είναι απαραίτητη, ιδιαίτερα εάν αναλογιστούμε πόσο προσωποκεντρικός στάθηκε ο θεσμός της έδρας. Παρ' όλο που η θεσμοθέτηση της εκλογής ισχυροποίησε τη γνωστική ταυτότητα των εδρών και δημιούργησε ένα αυστηρότερο πλαίσιο διδασκαλίας, και πάλι είναι σαφές ότι οι σπουδές, οι ιστοριογραφικές αντιλήψεις, το συγγραφικό έργο υπήρξαν καθοριστικά για την επιλογή του περιεχομένου της διδασκαλίας.

ΟΙ ΠΗΓΕΣ

Ένα σημαντικό τμήμα των αρχειακών τεκμηρίων που χρησιμοποίησα απόκειται στο Ιστορικό Αρχείο του Πανεπιστημίου Αθηνών: σειρές των πρακτικών της Ακαδημαϊκής Συγκλήτου, της Φιλοσοφικής Σχολής, των νομοθετικών κειμένων και των πρυτανικών απολογισμών της περιόδου. Στο Αρχείο Πρωτοκόλλου φυλάσσονται αρκετά τεκμήρια για τη διδασκαλία της ιστορίας : έγγραφα αναφορικά με τα διδακτικά εγχειρίδια, τις υποτροφίες, τα διαγωνίσματα, και κυρίως τα προγράμματα μαθημάτων.

Τα προγράμματα από τα εξάμηνα και τα ακαδημαϊκά έτη που έχουν συγκεντρωθεί καλύπτουν πάνω από τα δύο τρίτα του σχετικού συνόλου. Η συ-

p. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/19.gif&w=600&h=915

συνέχεια της ακαδημαϊκής διδασκαλίας όπως εμφανίζεται με τους όρους .Ακολουθία, Εξακολούθησις κ.ά., καθώς και η επανάληψη των μαθημάτων των χειμερινών στα θερινά εξάμηνα, ιδιαίτερα μετά από το 1885, μας επιτρέπουν να θεωρήσουμε ότι γνωρίζουμε το σύνολο των τίτλων για τα μαθήματα που διδάχθηκαν σε αυτό τον αιώνα πανεπιστημιακής διδασκαλίας στο Φιλολογικό Τμήμα.

Το πρόγραμμα των μαθημάτων συνιστά κείμενο προθέσεων, δεν αποτελεί απαραίτητα αποδεικτικό των όσων διδάχθηκαν. Αρκετοί διδάσκοντες δεν δίδαξαν, παρά την αναγραφή του μαθήματος στο πρόγραμμά τους. Κάποιοι μετέβαλαν το γνωστικό αντικείμενο κατά τη διάρκεια του έτους. Την επεξεργασία των τίτλων των μαθημάτων, σε συνδυασμό με τις πληροφορίες που διαθέτουμε γι' αυτά, δυσχεραίνει πολλές φορές η γενικότητα και η ασάφεια στη διατύπωση, όπως για παράδειγμα στο μάθημα της Γενικής ή Μέσης ιστορίας -τίτλοι που δεν επιτρέπουν την ασφαλή εξαγωγή συμπερασμάτων για το περιεχόμενο του-, καθώς και η σταθερή πολύχρονη χρήση του ίδιου τίτλου χωρίς διαφοροποίηση, όπως για παράδειγμα στην Ιστορία του ελληνικού έθνους. Παρ' όλα αυτά, οι τίτλοι των μαθημάτων, στο μέτρο μάλιστα που πολλές φορές δεν διαθέτουμε κάποια άλλη πληροφορία για το τι δίδασκε ο καθηγητής ή ο υφηγητής, αποτελούν σημαντικότατη πηγή για τη διδασκαλία στο Πανεπιστήμιο. Οι τίτλοι έχουν διασταυρωθεί, όπου ήταν δυνατόν, με τους πρυτανικούς απολογισμούς και με τις υπάρχουσες πληροφορίες για τις δραστηριότητες των διδασκόντων, ώστε να σχηματιστεί μια αρτιότερη εικόνα για το τι πραγματικά διδάχθηκε. Ακολούθησε η στατιστική επεξεργασία της σειράς που προέκυψε, ώστε να υπολογιστεί το βάρος της ιστορίας συγκριτικά με τους υπόλοιπους γνωστικούς κλάδους στο πρόγραμμα του Φιλολογικού Τμήματος της Φιλοσοφικής Σχολής.

Εκτός από τα αρχειακά τεκμήρια, που βρίσκονται κυρίως στο Ιστορικό Αρχείο του Πανεπιστημίου Αθηνών, χρησιμοποίησα και στοιχεία από μια σειρά προσωπικών ή οικογενειακών αρχείων καθηγητών, οι οποίοι δίδαξαν ιστορία ή συναφή αντικείμενα. Η μελέτη αυτού του αρχειακού υλικού στόχευε κυρίως στη συναγωγή στοιχείων για το περιεχόμενο της διδασκαλίας των καθηγητών και υφηγητών Ιστορίας στη Φιλοσοφική Σχολή. Ας σημειωθεί ότι μια από τις πιο σημαντικές δυσχέρειες που έχει να αντιμετωπίσει μια μελέτη για τη διδασκαλία της ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών έως τουλάχιστον και τον Μεσοπόλεμο αφορά την έλλειψη τεκμηρίων ή και πληροφοριών για το περιεχόμενο της διδασκαλίας: ελάχιστα διδακτικά εγχειρίδια, μικρός αριθμός βιβλίων που γνωρίζουμε ότι διδάχθηκαν, διάσπαρτα μαθήματα και λόγοι δη-

p. 19
Search form
Search the book: Formation of Historical Science and History teaching at the University of Athens (1837-1932)
Search results
    Digitized books
    Page: 0
    

    ΒΑΓΓΕΛΗΣ Δ. ΚΑΡΑΜΑΝΩΛΑΚΗΣ

    Η ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΣΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ (1837-1932)

    ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑΣ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

    ——————————— 42 ———————————

    ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ E IΕ

    ΑΘΗΝΑ 2006