Creator/Author:Καραμανωλάκης, Βαγγέλης Δ.
 
Title:Formation of Historical Science and History teaching at the University of Athens (1837-1932)
 
Title of Series:Historical Archive of Greek Youth
 
Nr. within series:42
 
Place of Publication:Athens
 
Publisher:General Secretariat for Youth
 
Date of Publication:2006
 
Pagination:551
 
Nr. of vol.:1 volume
 
Language:Greek
 
Subject:Education
 
Education-Higher
 
Spatial coverage:Greece, University of Athens
 
Temporal coverage:1837-1932
 
Description:The starting assumption of my book is that history is formed as a science through the catalytic influence of educational institutions aimed at producing and disseminating knowledge, such as universities. To a great extent, these institutions impose upon historiographie production the following: the logic of their formation and function; the values governing them; their practices in advancing authority and the relationship of forces prevalent in them; and, their relations with political power and society. I refer to the formation of a national-scientific history in the University of Athens, which had a profoundly didactic character and decisively influenced historiographie production as a whole. Since its founding (1837), and parallel to providing staff to the state apparatus, the University of Athens has undertaken to form, express and disseminate a discourse that was addressed to all the citizens of the new State in multiple ways. Its national role was commonly acceptable and, to a great extent, it determined its character, as was also the case with the corresponding institutions in Western Europe. Because of its uniqueness as a higher education institution for more than eighty years, namely until the founding of a corresponding university in Thessaloniki (1926), Greek society welcomed it warmly and invested it with great symbolic authority. Early on, public opinion focused its interest on its founding and function, as this was reflected in the columns of the daily and periodical press, in the frequent news reports and articles pertaining to the orientation of university studies and the events taking place within the institution. Newspapers and magazines published rectors' reports, official speeches and independent lectures, receiving positive comments or reactions and generating discussions, controversies, even incidents. Through its organs that were elected by the teachers' bodies with the consent of the political authorities, the University has claimed a place in public life and has participated in the political and social processes. Since the events of the early decades, but primarily through its strong and organised participation in the 1862-1864 events, the student body has constituted an important parameter in the political becoming. The symbolic authority ascribed to the University of Athens from the early years of its founding did not pertain only to its educational mission but also to its usefulness with regard to advancing the Hellenic kingdom's broader objectives under the new geopolitical conditions in the region. The connection between the Great Idea in its diverse meanings and the cultural propagation of Hellenism primarily in the Ottoman Empire territory has lent a special role to the Othonian University: that of a body commissioned to produce knowledge and develop professional-scientific personnel. Its mission as well as that of university teachers was to go beyond the teaching halls and disseminate its message to the broader area of "the Greeks' East", beyond the strict state borders. In this context, language, religion and particularly history which is the subject of this book, were the determinatively homogenising elements linking the subjects of the Hellenic kingdom with their "irredentist brethren" in the Ottoman Empire. History's development in the University and its gradual formation into a scientific subject with principles and research methods is reflected in the entire Greek historiographical production. The passage from a world history having enlightening perspectives to a unified national history incorporating the Macedonians and the Byzantine Empire took place very early in the university halls. The turn towards the archive sources, the use of auxiliary sciences and the introduction of scientific methodology have found their most organised expression in history tutorial schools. The formation of scientific history cannot be studied outside the specific processes in which history teachers became acting subjects with multiple roles, as was also the case in other European states. Their presence in the public life of the newly established State has been intense and versatile: they wrote school education manuals; they participated in the founding and administration of associations and companies; they occupied high positions in the state apparatus; they wrote regular articles and made speeches -inside and outside the University- that were published in the Press; and, they participated in political life. Of course, during this development, centrifugal trends or internal contradictions have also occurred, which I have attempted to record; they are elements revealing the polysemy and complexity of the framework in which history was constituted as a science. In the period under study, teaching history in the university was connected with a number of factors and variables, elements that have determined the specific reference framework, namely: the university environment, the historiographie tradition, the persons who taught and those receiving their teaching. The aim of the present work is to co-examine these factors in the broader political and social conjuncture which, to a great extent, has defined them and which eventually has been redefined by them. Its scope extends from 1837, when the University of Athens opened, until 1932, when its rules of operation were reformed by the Eleftherios Venizelos government with George Papandreou as minister of Education. Institutions such as universities are distinguished more for continuities than for ruptures in their operation. However, the 1932 reform is one of the most important attempts to modernise the university legislation in the 20th century and it has determined the University's course in the subsequent fifty years or so. Specifically for the School of Philosophy, it constitutes a major break in view of the fact that, for the first time in its history, it was divided into two faculties: Faculty of Philology and Faculty of History and Archaeology. The establishment of the latter and the turning of history into one of its two main cognitive subjects have shaped anew the philosophy, the orientation and the realities of historical studies (subjects offered, compulsory attendance, teaching hours), despite the problems encountered in their implementation. Furthermore, in 1932, through a decision by the ministry of Education, following a recommendation by the School of Philosophy, the chair for the History of the Greek nation was abolished, thus signalling a superseding of the conception that a unified teaching of the national history is more beneficial and opting for a simultaneous teaching of its autonomous periods in specific university chairs. The first four parts of the book focus on history teaching in the School of Philosophy in time sequence. Each part is preceded by a brief overview of the institutional and historical development of the University of Athens in the corresponding period. Based on what has been developed in the book so far, the fifth and last part is an overview of the historical studies since the opening of the University and until 1932. Specifically: The first part focuses on the commencement of the University's operation ; at that time and in the framework of the institution's enlightening tradition, the objective of its curriculum was defined as training free, moral and educated citizens who would learn history from the ancient times and until their epoch. When examining the study guides and the work of the early History teachers, one can see a strong presence of the European models, particularly the general history patterns and, at the same time, a connection with the national ideology, as it is reflected primarily in the reading of ancient Greek history as ancestral history. The second part is dedicated principally to Constantinos Paparrigopoulos and the introduction of the History of the Greek Nation in the curriculum. Through the professor's catalytic presence, the unified national history -as it was formed by the historian with the incorporation of Byzantine— became a necessary implement for students, a determining element of their identity. The factors of Paparrigopoulos' university presence are explored in relation to his publications and to the effect that his subject had upon the other history subjects and more broadly in the curriculum. A special chapter is dedicated to the study of the discourse objecting to his historiographie pattern; this was expressed by a group of politically liberal professors who have defended ancient Greek history as the principal sphere for the education of students. The third part is focused on the developments that led to the constitution of history as a science and to the formation of history studies in the University of Athens, in the context of the broader changes occurring in the institution's physiognomy. In this part, a number of issues are studied that pertain to the University as a whole: first, the procedures concerning the appointment of teachers and the introduction of a dissertation as a prerequisite; second, the introduction of tutorial and laboratory teaching; third, a gradual change in the audience of university amphitheatres and the transition from free attendance of erudite audience to closed, purely student groups with professional specialisation. The developments in history are related to the catalytic presence of Spyridon Lambros; he has shifted the centre of gravity away from making informed citizens and towards preparing good historians and teachers with powerful methodological tools. The turn in teaching towards the Byzantine and Modern Greek history is examined and the axes for the education of students in history are analysed always in the framework of C. Paparrigopoulos' pattern. In the fourth part, history teaching is examined within a turbulent epoch, when the map of higher education in Greece expands and the goals of history teaching are enriched by means of arming the students against the then novel Communist ideas. The processes are studied, which led to the establishment of a special chair for the teaching of Byzantine history and to a turn towards modern history and the history of the neighbouring peoples. Moreover, the conditions are explored, which are responsible for an entrenchment in history teaching and for its isolation from parallel developments in European historiography. In the last part, an overall overview regarding the historical studies in the University of Athens is undertaken. Initially, the physiognomy of history teachers is examined. Then, on the basis of the indexing and statistical processing of all the subjects taught at the University's Faculty of Philology, history teaching is explored in the constellation of the curriculum's overall development and its position is evaluated as against the other cognitive subjects. Furthermore, the reasons are explored, which have led to a powerful presence of the general history throughout the period under study. The last pages of the book go back to the central question raised in the course of this work, which is: In a newly established State having no scientific tradition, how is it that the twofold substance of the University as an institution and a symbol has contributed decisively in the elaboration of historical science, and this in a complicated, multiform, sometimes contradictory and remarkably political process.
 
License:This book in every digital format (PDF, GIF, HTML) is distributed under Creative Commons Attribution - NonCommercial Licence Greece 3.0
 
The book in PDF:Download PDF 43.93 Mb
 
Visible pages: 16-35 από: 554
-20
Current page:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/16.gif&w=600&h=915

από την οποία σε μεγάλο βαθμό ορίστηκαν και την οποία εντέλει επανακαθόρισαν.

Το Πανεπιστήμιο Αθηνών του 19ου αιώνα υπήρξε θεσμικό απότοκο μιας μακράς ευρωπαϊκής παράδοσης και ενός παρόντος που οι ιδρυτές και οι περισσότεροι διδάσκοντες είχαν γνωρίσει κατά τη διάρκεια των σπουδών τους. Η παράδοση αυτή, η οποία ξεκινούσε από τους μεσαιωνικούς χρόνους, με συνεχείς ρήξεις και ασυνέχειες εντός της, διαμόρφωσε δομικά στοιχεία και χαρακτηριστικά σε επίπεδο στόχων αλλά και οργάνωσης, τόσο σε ευρωπαϊκό επίπεδο, όσο βέβαια και στην ελληνική περίπτωση. Η παράλληλη μελέτη και σύγκριση του ελληνικού πανεπιστημίου με τα ευρωπαϊκά αντίστοιχα, ιδιαίτερα το γερμανικό, είναι επιβεβλημένη, ώστε να αναδειχθούν τα συγκεκριμένα πρότυπα όπως εξελίσσονται στον χρόνο, να επισημανθεί η μεταφορά και η υποδοχή τους στην ελληνική πραγματικότητα, η επιλεκτική χρήση, ο συγκρητισμός, η αναδιαμόρφωσή τους. Σημειώνω ενδεικτικά ότι από τους δεκαοκτώ καθηγητές και υφηγητές Ιστορίας οι δεκατρείς είχαν σπουδάσει σε γερμανόφωνα πανεπιστήμια, αναλογία σχεδόν κοινή για όλο το διδακτικό προσωπικό του Αθήνησι. Φαινόμενα όπως η επικράτηση της φροντιστηριακής ιστορικής διδασκαλίας στο τέλος του 19ου αιώνα και η ενίσχυση της εθνικοπαιδαγωγικής αποστολής της ιστορίας (έναντι της αντίληψης που προέτασσε ως στόχο της διδασκαλίας της τη διαμόρφωση χρηστών και αγαθών πολιτών) δεν αποτελούν ελληνική ιδιοτυπία. Συνδέονται με τις εκπαιδευτικές αλλαγές στη Δυτική Ευρώπη και ευρύτερα με τις αντιλήψεις για την ιστορία και τη θέση της στην κοινωνία, όπως αποτυπώθηκαν και στην αντίστοιχη ιστοριογραφική παραγωγή .

Η σχέση του Πανεπιστημίου με την πολιτική εξουσία υπήρξε καθοριστική για τη φυσιογνωμία του, τη στελέχωση, αλλά και σε μεγάλο βαθμό τον χαρακτήρα των διδακτικών αντικειμένων, ιδιαίτερα της ιστορίας. Δεν αναφέρομαι μόνο στις επιπτώσεις που είχε, για παράδειγμα, η επέμβαση της πολιτικής εξουσίας στην επιλογή του διδακτικού προσωπικού της ιστορίας (διορισμοί, απολύσεις κ.ά.), ούτε στις μεταρρυθμίσεις που την αφορούσαν, όσο γενικότερα στη σύνδεση της διδασκαλίας με την πολιτική και κοινωνική συγκυρία. Η εδραίωση του μαθήματος της Ιστορίας του ελληνικού έθνους συνδεόταν αναμφίβολα με τις πολιτικές συγκυρίες της δεκαετίας του 1850. Η πανηγυρική είσοδος της μελέτης της βυζαντινής ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών τον 20ό αιώνα συναρτήθηκε με τις διεκδικήσεις των βαλκανικών εθνικισμών, όπως και η στροφή προς τις ιστορίες των γειτονικών λαών κατά την ίδια περίοδο.

Η ιστορία εντάχθηκε σε ένα οργανωμένο πρόγραμμα μαθημάτων, σε ένα

p. 16
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/17.gif&w=600&h=915

ευρύτερο κανονιστικό πλαίσιο, το παρόν και το μέλλον του οποίου ορίστηκαν μέσα από ρυθμιστικές πράξεις, νομοθετικές και πρυτανικές αποφάσεις, αν και συχνά ανάμεσα στους ευσεβείς πόθους των διακηρύξεων και στην πραγμάτωση τους μεσολάβησε ένα βαθύ ρήγμα. Οι ρυθμίσεις και οι εξελίξεις που αφορούσαν το σύνολο του προγράμματος διέτρεξαν και την ιστορία, καθορίζοντας σε μεγάλο βαθμό τη φυσιογνωμία της. Οι σημαντικές αλλαγές στο πρόγραμμα μαθημάτων -ο πολλαπλασιασμός των διδασκόντων και των φοιτητών, η αύξηση των ωρών διδασκαλίας, η εισαγωγή νέων μαθημάτων, η οριοθέτηση των γνωστικών αντικειμένων των εδρών στο τέλος του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα- συνέτειναν στη δημιουργία ενός αυστηρότερου πλαισίου προσφοράς και πρόσληψης της παρεχόμενης γνώσης, το οποίο επηρέασε καθοριστικά και την ιστορία.

Το κύρος της πανεπιστημιακής ιστορίας, πέρα από τον διδάσκοντα, συνδεόταν με τη θέση του Πανεπιστημίου στο δημόσιο πεδίο. Είναι διαφορετική η θέση του ιδρύματος στα οθωνικά χρόνια, ως μιας από τις ελάχιστες υπάρχουσες συσσωματώσεις, από αυτήν που αποκτά στη δεκαετία του 1870, όταν η πληθωρική παρουσία των συλλόγων δημιουργεί έναν παράλληλο -ενδεχομένως και εξίσου ισχυρό- λόγο. Επισημαίνω ενδεικτικά ότι η πρώτη έκθεση κειμηλίων του 1821 δεν πραγματοποιήθηκε από το Πανεπιστήμιο, αλλά από την Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία της Ελλάδος (IEEE), ενώ το πρώτο μουσείο με βυζαντινά εκθέματα δημιουργήθηκε από τη Χριστιανική Αρχαιολογική Εταιρεία (ΧΑΕ). Στη δεκαετία του 1920, διατυπώθηκε ένας έντονος κριτικός λόγος για το Πανεπιστήμιο, ο οποίος βρήκε μεγάλη ανταπόκριση στα φοιτητικά ακροατήρια, μέσα από το έργο των ελλήνων μαρξιστών. Σε ένα άλλο επίπεδο, η δημιουργία του Πανεπιστημίου της Θεσσαλονίκης το 1926 έφερε στο προσκήνιο ένα νέο ανώτατο ίδρυμα, το οποίο διατύπωσε έναν διαφορετικό γλωσσικά, κατ' αρχήν, λόγο από εκείνον του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Ο τρόπος με τον οποίο το Πανεπιστήμιο διαμόρφωσε τη φυσιογνωμία του -τα σύμβολα, η αρχιτεκτονική των κτιρίων, η θεσμοθέτηση συγκεκριμένων διαγωνισμών, οι πανεπιστημιακές εορτές και η θεματολογία των επίσημων λόγων, η συγκρότηση της ιστορίας του ίδιου του ιδρύματος- συνέστησε έναν ισχυρό λόγο για την ιστορία, ενσωμάτωσε στιγμές του ευρύτερου ιστορικού περίγυρου στη δημιουργία του πανεπιστημιακού αφηγήματος, νομιμοποίησε τους στόχους και τις επιδιώξεις του. Η ιστορία του ανώτατου εκπαιδευτικού ιδρύματος, η διαμόρφωση της φυσιογνωμίας του αποτέλεσαν προνομιακό πεδίο παράθεσης πολλαπλών λόγων, διαφορετικών εκδοχών που προήλθαν από ποικίλους πομπούς (κράτος, πρυτανικές αρχές, διδάσκοντες, φοιτητές), με

p. 17
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/18.gif&w=600&h=915

αποδέκτη ένα ευρύτατο κοινό. Πρόκειται για έναν ισχυρότατο διάλογο με το παρελθόν, η εξέταση του οποίου επιχειρείται σε παραλληλία ή αντιδιαστολή με τον λόγο που αρθρώνεται στα ιστορικά μαθήματα της Φιλοσοφικής Σχολής. Η ενσωμάτωση λόγου χάρη της Επανάστασης του 1821 ή των βυζαντινών χρόνων στον συμβολικό κόσμο του Πανεπιστημίου Αθηνών αποτελεί μια διακριτή διαδικασία με τις δικές της χρονικότητες συγκριτικά με την αντίστοιχη διαδικασία στη διδασκαλία της πανεπιστημιακής ιστορίας.

Το Πανεπιστήμιο Αθηνών συγκέντρωσε ένα σημαντικό δυναμικό λογίων, οι οποίοι λειτούργησαν στο πλαίσιο της συγκεκριμένης συγκροτημένης διοικητικής δομής. Οι προσδοκίες που γέννησε η δημιουργία του αποτυπώθηκαν και στο κύρος με το οποίο περιβλήθηκαν οι διδάσκοντες του. Στο πέρασμα του χρόνου η οριοθέτηση της ακαδημαϊκής κοινότητας μετέβαλε τους όρους ανάδειξής τους, προσδίδοντάς τους πλέον επιστημονικό κύρος, τονίζοντας μάλλον την επιστημονική και ερευνητική παρά την παιδαγωγική παρουσία τους. Ο ρόλος τους εντός Πανεπιστημίου δεν περιορίστηκε στη διδακτική πράξη. Συμμετείχαν σε επιτροπές διαγωνισμών που κάλυπταν ένα ευρύτατο φάσμα -από την ιστορία και τη λαογραφία έως την ποίηση και το θέατρο-, προκήρυσσαν υποτροφίες, έπαιρναν ενεργά μέρος με την ψήφο τους στην ανανέωση του διδακτικού προσωπικού. Η μελέτη της προσωπικής διαδρομής και του έργου όσων δίδαξαν ιστορία στο Πανεπιστήμιο είναι απαραίτητη, ιδιαίτερα εάν αναλογιστούμε πόσο προσωποκεντρικός στάθηκε ο θεσμός της έδρας. Παρ' όλο που η θεσμοθέτηση της εκλογής ισχυροποίησε τη γνωστική ταυτότητα των εδρών και δημιούργησε ένα αυστηρότερο πλαίσιο διδασκαλίας, και πάλι είναι σαφές ότι οι σπουδές, οι ιστοριογραφικές αντιλήψεις, το συγγραφικό έργο υπήρξαν καθοριστικά για την επιλογή του περιεχομένου της διδασκαλίας.

ΟΙ ΠΗΓΕΣ

Ένα σημαντικό τμήμα των αρχειακών τεκμηρίων που χρησιμοποίησα απόκειται στο Ιστορικό Αρχείο του Πανεπιστημίου Αθηνών: σειρές των πρακτικών της Ακαδημαϊκής Συγκλήτου, της Φιλοσοφικής Σχολής, των νομοθετικών κειμένων και των πρυτανικών απολογισμών της περιόδου. Στο Αρχείο Πρωτοκόλλου φυλάσσονται αρκετά τεκμήρια για τη διδασκαλία της ιστορίας : έγγραφα αναφορικά με τα διδακτικά εγχειρίδια, τις υποτροφίες, τα διαγωνίσματα, και κυρίως τα προγράμματα μαθημάτων.

Τα προγράμματα από τα εξάμηνα και τα ακαδημαϊκά έτη που έχουν συγκεντρωθεί καλύπτουν πάνω από τα δύο τρίτα του σχετικού συνόλου. Η συ-

p. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/19.gif&w=600&h=915

συνέχεια της ακαδημαϊκής διδασκαλίας όπως εμφανίζεται με τους όρους .Ακολουθία, Εξακολούθησις κ.ά., καθώς και η επανάληψη των μαθημάτων των χειμερινών στα θερινά εξάμηνα, ιδιαίτερα μετά από το 1885, μας επιτρέπουν να θεωρήσουμε ότι γνωρίζουμε το σύνολο των τίτλων για τα μαθήματα που διδάχθηκαν σε αυτό τον αιώνα πανεπιστημιακής διδασκαλίας στο Φιλολογικό Τμήμα.

Το πρόγραμμα των μαθημάτων συνιστά κείμενο προθέσεων, δεν αποτελεί απαραίτητα αποδεικτικό των όσων διδάχθηκαν. Αρκετοί διδάσκοντες δεν δίδαξαν, παρά την αναγραφή του μαθήματος στο πρόγραμμά τους. Κάποιοι μετέβαλαν το γνωστικό αντικείμενο κατά τη διάρκεια του έτους. Την επεξεργασία των τίτλων των μαθημάτων, σε συνδυασμό με τις πληροφορίες που διαθέτουμε γι' αυτά, δυσχεραίνει πολλές φορές η γενικότητα και η ασάφεια στη διατύπωση, όπως για παράδειγμα στο μάθημα της Γενικής ή Μέσης ιστορίας -τίτλοι που δεν επιτρέπουν την ασφαλή εξαγωγή συμπερασμάτων για το περιεχόμενο του-, καθώς και η σταθερή πολύχρονη χρήση του ίδιου τίτλου χωρίς διαφοροποίηση, όπως για παράδειγμα στην Ιστορία του ελληνικού έθνους. Παρ' όλα αυτά, οι τίτλοι των μαθημάτων, στο μέτρο μάλιστα που πολλές φορές δεν διαθέτουμε κάποια άλλη πληροφορία για το τι δίδασκε ο καθηγητής ή ο υφηγητής, αποτελούν σημαντικότατη πηγή για τη διδασκαλία στο Πανεπιστήμιο. Οι τίτλοι έχουν διασταυρωθεί, όπου ήταν δυνατόν, με τους πρυτανικούς απολογισμούς και με τις υπάρχουσες πληροφορίες για τις δραστηριότητες των διδασκόντων, ώστε να σχηματιστεί μια αρτιότερη εικόνα για το τι πραγματικά διδάχθηκε. Ακολούθησε η στατιστική επεξεργασία της σειράς που προέκυψε, ώστε να υπολογιστεί το βάρος της ιστορίας συγκριτικά με τους υπόλοιπους γνωστικούς κλάδους στο πρόγραμμα του Φιλολογικού Τμήματος της Φιλοσοφικής Σχολής.

Εκτός από τα αρχειακά τεκμήρια, που βρίσκονται κυρίως στο Ιστορικό Αρχείο του Πανεπιστημίου Αθηνών, χρησιμοποίησα και στοιχεία από μια σειρά προσωπικών ή οικογενειακών αρχείων καθηγητών, οι οποίοι δίδαξαν ιστορία ή συναφή αντικείμενα. Η μελέτη αυτού του αρχειακού υλικού στόχευε κυρίως στη συναγωγή στοιχείων για το περιεχόμενο της διδασκαλίας των καθηγητών και υφηγητών Ιστορίας στη Φιλοσοφική Σχολή. Ας σημειωθεί ότι μια από τις πιο σημαντικές δυσχέρειες που έχει να αντιμετωπίσει μια μελέτη για τη διδασκαλία της ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών έως τουλάχιστον και τον Μεσοπόλεμο αφορά την έλλειψη τεκμηρίων ή και πληροφοριών για το περιεχόμενο της διδασκαλίας: ελάχιστα διδακτικά εγχειρίδια, μικρός αριθμός βιβλίων που γνωρίζουμε ότι διδάχθηκαν, διάσπαρτα μαθήματα και λόγοι δη-

p. 19
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/20.gif&w=600&h=915

δημοσιευμένοι στον Τύπο. Δίπλα σε αυτά σημειώσεις των φοιτητών, παραδόσεις και κείμενα των καθηγητών από τα αρχεία τους, τεκμήρια από τη φροντιστηριακή τους διδασκαλία. Σημειώνω ενδεικτικά ότι για όλη την περίοδο που μελετώ εκδίδονται μόνο δύο εγχειρίδια που γράφτηκαν ειδικά για τους φοιτητές από εν ενεργεία καθηγητές Ιστορίας της Φιλοσοφικής Σχολής. Η σπανιότητα των εγχειριδίων αλλά και των σημειώσεων μεταφέρει την αναζήτηση της διδακτέας ύλης των μαθημάτων στο γενικότερο έργο των διδασκόντων, στην περίπτωση που υπάρχει, καθώς και στις πληροφορίες που έχουν διασωθεί για τη διδασκαλία τους στο Πανεπιστήμιο. Το φαινόμενο δεν περιορίζεται στην ιστορία- αφορά και άλλους γνωστικούς κλάδους, ιδιαίτερα στη Φιλοσοφική Σχολή.

Η ΔΙΑΡΘΡΩΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

Επέλεξα να παρακολουθήσω τη μακρά πορεία της πανεπιστημιακής διδασκαλίας της ιστορίας από το 1837, έτος έναρξης λειτουργίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, έως το 1932, χρονιά της μεταρρύθμισης του κανονισμού λειτουργίας του από την κυβέρνηση Ελευθερίου Βενιζέλου με υπουργό Παιδείας τον Γεώργιο Παπανδρέου. Θεσμοί όπως το πανεπιστήμιο διακρίνονται κυρίως για τις συνέχειες στη λειτουργία τους παρά για τις τομές. Όμως, η μεταρρύθμιση του 1932 αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα εγχειρήματα εκσυγχρονισμού της πανεπιστημιακής νομοθεσίας στον 20ό αιώνα, το οποίο καθόρισε τη διαδρομή του Πανεπιστημίου τα επόμενα πενήντα περίπου χρόνια. Ειδικότερα για τη Φιλοσοφική Σχολή συνιστά μείζονα τομή, καθώς για πρώτη φορά στην ιστορία της χωρίστηκε σε δύο τμήματα: Φιλολογικό και Ιστορικό-Αρχαιολογικό . Η δημιουργία του τελευταίου και η ανάδειξη της ιστορίας σε ένα από τα δύο κύρια γνωστικά αντικείμενά του διαμόρφωσαν εκ νέου τη φιλοσοφία, τον προσανατολισμό και τις πραγματικότητες των ιστορικών σπουδών (προσφερόμενα μαθήματα, υποχρεωτικές παρακολουθήσεις, ώρες διδασκαλίας), παρά τα προβλήματα που συνάντησαν στην εφαρμογή τους. Το 1932 εξάλλου καταργήθηκε με απόφαση του υπουργείου Παιδείας -μετά από εισήγηση της Φιλοσοφικής- η έδρα της Ιστορίας του ελληνικού έθνους, σηματοδοτώντας την υπέρβαση της αντίληψης που θεωρούσε επωφελέστερη την ενιαία διδασκαλία της εθνικής ιστορίας και προκρίνοντας την ταυτόχρονη διδασκαλία αυτόνομων περιόδων της σε επιμέρους έδρες.

Τα πρώτα τέσσερα μέρη του βιβλίου εστιάζουν στη διδασκαλία της ιστορίας στη Φιλοσοφική Σχολή με βάση τη χρονική ακολουθία. Σε κάθε μέρος

p. 20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/21.gif&w=600&h=915

προηγείται μια μικρή ανασκόπηση της θεσμικής και ιστορικής εξέλιξης του Πανεπιστημίου Αθηνών τη συγκεκριμένη περίοδο. Στο πέμπτο και τελευταίο μέρος, επιχειρείται, με βάση όσα έχουν αναπτυχθεί στο υπόλοιπο βιβλίο, η ανασκόπηση των ιστορικών σπουδών από την έναρξη του Πανεπιστημίου έως το 1932. Αναλυτικότερα:

Το πρώτο μέρος επικεντρώνεται στην έναρξη λειτουργίας του Πανεπιστημίου, όταν, στο πλαίσιο της διαφωτιστικής παράδοσης του θεσμού, προσδιορίστηκε ως στόχος του εκπαιδευτικού του προγράμματος η κατάρτιση ελεύθερων, ηθικών και μορφωμένων πολιτών, οι οποίοι θα γνώριζαν την ιστορία από τα αρχαία χρόνια έως τη συγχρονία. Εξετάζοντας τους οδηγούς σπουδών και το έργο των πρώτων καθηγητών Ιστορίας, επισημαίνεται η ισχυρή παρουσία των ευρωπαϊκών προτύπων, ιδιαίτερα των σχημάτων της γενικής ιστορίας, και παράλληλα η σύνδεση με την εθνική ιδεολογία, όπως αποτυπώνεται κυρίως στην ανάγνωση της αρχαίας ελληνικής ιστορίας ως προγονικής.

Το δεύτερο μέρος είναι αφιερωμένο κατεξοχήν στον Κωνσταντίνο Παπαρρηγόπουλο και στην εισαγωγή της Ιστορίας του ελληνικού έθνους στο πρόγραμμα μαθημάτων. Με την καταλυτική παρουσία του καθηγητή, η ενιαία εθνική ιστορία -όπως συγκροτήθηκε από τον ιστορικό με την ενσωμάτωση του Βυζαντίου- αναδείχθηκε σε απαραίτητο εφόδιο του φοιτητή, σε καθοριστικό στοιχείο της ταυτότητάς του. Διερευνώνται οι συνιστώσες της πανεπιστημιακής παρουσίας του Παπαρρηγόπουλου σε συνάφεια με το συγγραφικό του έργο, η απήχηση του μαθήματος του στα υπόλοιπα ιστορικά μαθήματα, καθώς και ευρύτερα στο πρόγραμμα μαθημάτων. Ιδιαίτερο κεφάλαιο αφιερώνεται στη μελέτη του αντιρρητικού λόγου προς το ιστοριογραφικό του σχήμα, όπως εκφράστηκε από μια ομάδα κατά κύριο λόγο πολιτικά φιλελεύθερων καθηγητών, οι οποίοι υπερασπίστηκαν την αρχαιοελληνική ιστορία ως το κατεξοχήν μέσο ιστορικής εκπαίδευσης των φοιτητών.

Το τρίτο μέρος επικεντρώνεται στις εξελίξεις που οδήγησαν στην ανάδειξη της ιστορίας ως επιστήμης και στη συγκρότηση των ιστορικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, στο πλαίσιο των ευρύτερων μεταβολών της φυσιογνωμίας του ιδρύματος. Στο μέρος αυτό μελετώνται μια σειρά από ζητήματα που αφορούν συνολικά το Πανεπιστήμιο : πρώτον, οι διαδικασίες ανάδειξης του διδακτικού προσωπικού και η εισαγωγή του συγγράμματος ως προαπαιτούμενου. Δεύτερον, η εισαγωγή της φροντιστηριακής και εργαστηριακής διδασκαλίας. Τρίτον, η σταδιακή μεταβολή του κοινού των πανεπιστημιακών αμφιθεάτρων και η μετάβαση από την ελεύθερη φοίτηση πολυμαθών ακροατών σε κλειστά, αμιγώς φοιτητικά σχήματα επαγγελματικής εξει-

p. 21
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/22.gif&w=600&h=915

εξειδίκευσης. Οι εξελίξεις στην ιστορία συνδέονται με την καταλυτική παρουσία του Σπ. Λάμπρου, ο οποίος μετέθεσε το κέντρο βάρους της διδασκαλίας από τη συγκρότηση ενήμερων πολιτών στην προετοιμασία καλών ιστορικών και διδασκάλων, με ισχυρά μεθοδολογικά εργαλεία. Επισημαίνεται η στροφή της διδασκαλίας προς τη βυζαντινή και νεότερη ελληνική ιστορία και αναλύονται οι άξονες της ιστορικής εκπαίδευσης των φοιτητών στο πλαίσιο πάντα του σχήματος του Κ. Παπαρρηγόπουλου.

Στο τέταρτο μέρος εξετάζεται η διδασκαλία της ιστορίας σε μια ταραγμένη περίοδο, όταν ο χάρτης της ανώτατης εκπαίδευσης στην Ελλάδα διευρύνεται και οι στόχοι της ιστορικής διδασκαλίας εμπλουτίζονται με τη θωράκιση των φοιτητών εναντίον των καινοφανών τότε κομμουνιστικών ιδεών. Μελετώνται οι διεργασίες εκείνες που οδήγησαν στη δημιουργία ειδικής έδρας για τη διδασκαλία της βυζαντινής ιστορίας, στη στροφή προς τη νεότερη ιστορία και την ιστορία των γειτονικών λαών. Διερευνώνται ακόμη οι συνθήκες που συντέλεσαν στην περιχαράκωση της ιστορικής διδασκαλίας και στην απομόνωσή της από τις παράλληλες εξελίξεις στην ευρωπαϊκή ιστοριογραφία.

Στο τελευταίο μέρος επιχειρείται μια συνολική ανασκόπηση των ιστορικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Κατ' αρχάς εξετάζεται η φυσιογνωμία του διδακτικού προσωπικού της ιστορίας. Στη συνέχεια, με βάση την αποδελτίωση και τη στατιστική επεξεργασία του συνόλου των μαθημάτων που διδάχθηκαν στο Φιλολογικό Τμήμα του Πανεπιστημίου, διερευνάται η ιστορική διδασκαλία στον αστερισμό της συνολικής εξέλιξης του προγράμματος μαθημάτων και αξιολογείται η θέση της συγκριτικά με τα υπόλοιπα γνωστικά αντικείμενα. Ακόμη, διερευνώνται οι λόγοι που οδήγησαν στην ισχυρή παρουσία της γενικής ιστορίας καθ' όλη την περίοδο που μελετώ. Οι τελευταίες σελίδες του βιβλίου επιστρέφουν στο κεντρικό ερώτημα που τέθηκε στην πορεία αυτής της εργασίας : το πώς, σε ένα νεότευκτο κράτος χωρίς επιστημονική παράδοση, η διπλή θεσμική και συμβολική υπόσταση του Πανεπιστημίου συνέβαλε καθοριστικά στη διαμόρφωση της ιστορικής επιστήμης, σε μια διαδικασία πολύπλοκη, πολύμορφη, κάποτε αντιφατική και εξόχως πολιτική.

p. 22
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/23.gif&w=600&h=915

ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ

Το βιβλίο αυτό πλάστηκε με πρώτη όλη τη διδακτορική διατριβή μου, την οποία υποστήριξα στο Ιστορικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Αθηνών τον Σεπτέμβριο του 2004. Από τότε έως σήμερα το κείμενο ξαναδουλεύτηκε, αναδιαρθρώθηκε και συμπληρώθηκε με πολλά νέα στοιχεία, συγκροτώντας την τελική αυτή εκδοχή. Ένα παλίμψηστο, στην ουσία, μέσα στο οποίο τουλάχιστον ο δημιουργός του είναι σε θέση να διακρίνει τις αρχικές πινελιές, τα διαδοχικά στρώματα μπογιάς των χρόνων που επικάθησαν από τον πρώτο σχεδιασμό του. Και μαζί μ' αυτά τα λόγια, οι μουσικές, οι μυρωδιές και κυρίως οι άνθρωποι που το συντρόφεψαν τις ώρες του διαβάσματος, του γραψίματος, της διασταύρωσης, των διορθώσεων. Εκείνοι που χρόνια τώρα συνέβαλαν με τον δικό τους οβολό στα έξοδα του μακρινού ταξιδιού μου, όπως τους μνημόνευσα και τους ευχαρίστησα στον μεγαλύτερο έως τώρα σταθμό του, τη διατριβή. Κατ' αρχάς ο Αντώνης Λιάκος, δάσκαλος και φίλος, συμμέτοχος σε έναν γόνιμο, συνεχή και ανήσυχο διάλογο, ο οποίος με τίμησε και με τιμά με την αγάπη και την εμπιστοσύνη του. Στην Όλγα Κατσιαρδή-Χέρινγκ χρωστώ πάντα τα πρώτα μου δελτία και παράλληλα την αποφασιστική και απλόχερη υποστήριξη της στα πρώτα μου βήματα, η οποία εκδηλώθηκε για άλλη μια φορά στην περίπτωση της διατριβής μου, με την εκτεταμένη και εποικοδομητική κριτική της. Την ευχαριστώ, όπως και τον Κώστα Μπουραζέλη, για το ενδιαφέρον και τις πολύτιμες παρατηρήσεις του, οι οποίες διεύρυναν πολλαπλώς τα ερωτήματα και τις απαντήσεις τους. Θα ήθελα ακόμη να ευχαριστήσω τα υπόλοιπα μέλη της επταμελούς επιτροπής, τη Χριστίνα Κουλούρη, τη Φλωρεντία Νοταρά, τον Κωνσταντίνο Σβολόπουλο και τον Χάγκεν Φλάισερ, για το ενδιαφέρον και την υποστήριξή τους.

Οι μαθητείες δεν τελειώνουν στα πανεπιστημιακά αμφιθέατρα. Πολλά χρόνια τώρα, ο Τριαντάφυλλος Σκλαβενίτης μού προσφέρει πληροφορίες, σχόλια, κριτικές, βιβλία και κυρίως το παράδειγμά του, στη λογική μιας αφειδώλευτης προσφοράς. Είχα την ευκαιρία να το επιβεβαιώσω εκ νέου, καθώς ξόδεψε πολλές ώρες διορθώνοντας λάθη και βελτιώνοντας καθοριστικά το περιεχόμενο του βιβλίου με τις υποδείξεις του. Οι ευχαριστίες προς αυτόν, κα-

p. 23
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/24.gif&w=600&h=915

καθώς και προς τον Σπύρο I. Ασδραχά και τον Γιάννη Γιαννουλόπουλο, για την ένταξη της πρότασής μου στο ερευνητικό και τώρα στο εκδοτικό πρόγραμμα του ΙΑΕΝ, είναι δεδομένες και βαθιές. Ο Κώστας Λάππας αποτέλεσε πάντα ένα καλό καταφύγιο για τις «τρικυμίες» της ιστορίας του Πανεπιστημίου. Ευχαριστώ, ακόμη, τον Γιώργο Κόκκινο και τον Δαυίδ Αντωνίου, τον Αλέξη Δημαρά, τον Παναγιώτη Κιμουρτζή, την Τόνια Κιουσοπούλου, τη Χριστίνα Κουλούρη, την Πόπη Πολέμη, τον Αλέξη Πολίτη, τη Ρένα Σταυρίδη-Πατρικίου, την Ελένη Φουρναράκη για τις κατά καιρούς συζητήσεις μας και την υπομονή τους να μοιραστούν κάποια από τα ερωτήματά μου.

Πέρα, όμως, από τα άτομα, υπήρξαν και οι συλλογικότητες. Πρώτα από όλα, μια ομάδα φοιτητών που συναντήθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1990 στα σεμινάρια του Αντώνη Λιάκου. Κάποιοι στη διαδρομή δεν συνέχισαν, οι περισσότεροι ωστόσο παρέμειναν, δημιουργώντας αργότερα το περιοδικό Ιστορείν. Με όλους με συνδέει μια πολύχρονη πορεία κοινών προβληματισμών και συζητήσεων. Ο Μνήμων στάθηκε πάντα ένα σχολείο ανταλλαγής γνώσης και δημοκρατικής λειτουργίας. Χρωστώ πολλά σε αυτή την παρέα, και ιδιαίτερα στον Χρήστο Λούκο. Τέλος, τα ΑΣΚΙ υπήρξαν τόπος εργασίας και δημιουργίας, μα και παράλληλα φιλόξενος χώρος συζήτησης και προβληματισμών. Η ευγνωμοσύνη μου στους ανθρώπους που συνεργαστήκαμε όλα αυτά τα χρόνια, ιδιαίτερα στην Ιωάννα Παπαθανασίου, στην Πολίνα Ιορδανίδου, στην Άντα Κάπολα, στην Ιωάννα Βόγλη και στην Αγγελική Χριστοδούλου, είναι δεδομένη. Στην ενθάρρυνση, στην ανοχή τους, στην αγάπη τους οφείλω πολλά.

Το προσωπικό του Ιστορικού Σπουδαστηρίου της Φιλοσοφικής Σχολής, καθώς και του Ιστορικού Αρχείου του Πανεπιστημίου Αθηνών εξασφάλισε, από τα φοιτητικά μου ακόμη χρόνια, τους καλύτερους όρους προσέγγισης σημαντικού τμήματος των πηγών μου. Η υποτροφία που έλαβα, το 1997, ως βραβείο για την καλύτερη πρόταση διατριβής από το Ιστορικό Αρχείο του Πανεπιστημίου Αθηνών, διευκόλυνε σημαντικά την έρευνα μου. Οι συνομιλίες με τον Μιχάλη Σακελλαρίου και τον Δικαίο Βαγιακάκο μου προσέφεραν πολύτιμες πληροφορίες, και κυρίως λίγη από την ατμόσφαιρα της εποχής του Μεσοπολέμου, από τα φοιτητικά τους χρόνια στην Αθήνα, το ίδιο και οι συζητήσεις με τον αείμνηστο Γιώργο Αλισανδράτο.

Το κείμενο αυτό θα διέφερε σημαντικά χωρίς τις διορθώσεις ποικίλων εκδοχών του από τον «αιώνιο αναγνώστη» των κειμένων μου Στρατή Μπουρνάζο, τις ατέλειωτες συζητήσεις με τον Παναγιώτη Στάθη και την πάντα ευθύβολη κρίση του, τις συνεχείς προτροπές και υποδείξεις της Λίνας Βεντούρα,

p. 24
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/25.gif&w=600&h=915

το ενδιαφέρον του Λάμπρου Σπηλιόπουλου. Συνολικά, άλλωστε, τα πράγματα θα ήταν διαφορετικά χωρίς τη φιλία τους, την έγνοια και την αγάπη τους. Η οικογένειά μου,η μητέρα μου Ζωή, τα αδέλφια μου, η Χαρά και ο Βασίλης, ο Σίμος και η Βασιλική, στήριξαν και στηρίζουν τις διαδρομές μου. Η διόρθωση του κειμένου από τη Μαρία Πουλοπούλου δεν μου προσέφερε μόνο τη χαρά της συνεργασίας με έναν άνθρωπο που εκτιμώ, μα μου αποκάλυψε μια υπομονετική και εξόχως αποτελεσματική επιμελήτρια.

Χρωστάω, λοιπόν, πολλά σε πολλούς. Όχι γιατί κανείς τους φέρει την ευθύνη των όσων γράφονται εδώ -αυτό που κάνουμε, μικρό ή μεγάλο, κουβαλά πάντοτε τη δική μας σφραγίδα-, όσο γιατί με τη στάση τους και τα λόγια τους έφτιαξαν τον καμβά πάνω στον οποίο στήθηκε αυτό που ακολουθεί. Ανάμεσά τους συγκαταλέγονται όσοι πια βρίσκονται στην άλλη όχθη, όσοι δεν θα μπορέσουν να ξεφυλλίσουν τις σελίδες του. Ο πατέρας μου, Δημοσθένης Καραμανωλάκης, ο οποίος μ' έσπρωξε απλόχερα και σταθερά στον κόσμο της γνώσης. Ο Γκούναρ Χέρινγκ, που στο σύντομο αλλά πυκνό διάστημα κατά το οποίο μαθήτευσα κοντά του στη Βιέννη πρόλαβε να μου διαλύσει στερεότυπα και βεβαιότητες, διευρύνοντας καθοριστικά τις οπτικές μου. Και ο Φίλιππος Ηλιού, ο οποίος σφράγισε την προσέγγισή μου στο ιστορικό γίγνεσθαι με τον μοναδικό τρόπο που είχε να ακούει την ανάσα των ανθρώπων και των πραγμάτων από το χθες. Τον σκέφτομαι συχνά -κάποτε στη Χείρωνος μα πιο πολύ στα ΑΣΚΙ-, με ευγνωμοσύνη για όσα μου προσέφερε σε αυτά τα οκτώ χρόνια κοντά του : δελτία, σκέψεις, υποδείξεις και αντιρρήσεις, ερωτήματα και λύσεις, κυρίως όμως τη στάση μιας άλλης ζωής, που μόνο μια ακριβή ύπαρξη όπως εκείνος μπόρεσε να διαγράψει. Πολλές από τις σελίδες αυτού του βιβλίου τις σκεπάζουν οι αγαπημένες σκιές και των τριών.

Μένουν εκείνοι που υπόμειναν όσο κανείς άλλος αυτό το μακρύ ταξίδι. Η Βάλια, που μοιράστηκε τις αγωνίες και τους πανικούς, που σήκωσε κάποτε με τους δικούς της ώμους το δικό μου βάρος. Και η κόρη μας Ζωή, που μας συντρόφεψε τα τελευταία χρόνια και, κυρίως, μας δίδαξε πως ακόμη και τα πιο σκληρά πράγματα, εκείνα που πονάνε περισσότερο, μπορεί να τα πολεμήσει ένα παιδικό γέλιο ή κλάμα, να ξανακάνει όμορφο τον κόσμο «πάλι απ' την αρχή». Στις δύο τους είναι αφιερωμένο το βιβλίο. Για όσα βρήκαμε και για όσα χάσαμε, για όλα, για τα καλά και τα δύσκολα.

p. 25
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/26.gif&w=600&h=915

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ

φακ.: φάκελος

χ .τ.: χωρίς τόπο

χ.χ.: χωρίς χρονολόγηση

χγφ.: χειρόγραφο

ΓΑΚ: Γενικά Αρχεία του Κράτους ΕΚΠΑ: Εθνικό Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

ΕΦΣΚ: Ελληνικός Φιλολογικός Σύνδεσμος

Κωνσταντινουπόλεως ΙΑΠΑ : Ιστορικό Αρχείο Πανεπιστημίου Αθηνών IEEE : Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία

της Ελλάδος ΜΕΕ : Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια ΠΑΣ : Πρακτικά Ακαδημαϊκής Συγκλήτου ΠΣΦΣ : Πρακτικά Συνεδριάσεων Φιλοσοφικής Σχολής

ΣΩΒ : Σύλλογος προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων

ΧΑΕ : Χριστιανική Αρχαιολογική Εταιρεία

αρ.:

αριθμός

βλ.:

βλέπε

έ.κ.:

έκτακτος καθηγητής

ε.κ.:

επιτίμιος καθηγητής

έκδ.,

επανέκδ.:

έκδοση, επανέκδοση

επιμ.:

επιμέλεια

θ.εξ.,χ.εξ.:

: θερινό εξάμηνο,

χειμερινό εξάμηνο

κ.εξ.:

και εξής

μτφ.:

μετάφραση

ό.π.:

όπου παραπάνω

πρβλ.:

παράβαλε

σ.:

σελίδα / σελίδες

σημ.:

σημείωση

τ.:

τόμος / τόμοι

τ.κ.:

τακτικός καθηγητής

τχ·:

τεύχος

υ. :

υφηγητής

φ.:

φύλλο

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ ΔΙΑΓΡΑΜΜΑΤΩΝ

Διαγράμματα 1, 2

Αρ: Αρχαιολογία

Αρ/Λα: Αρχαιολογία/Λαογραφία

Β ι: Βίος Ελλήνων

Γλ: Γλωσσολογία

Ισ: Ιστορία

Λα: Λαογραφία

Μυθ: Μυθολογία

Νομ: Νομισματική

Πδ: Παιδαγωγική

Πλ: Πολιτειογραφία

Φλ: Φιλολογία

Φσ: Φιλοσοφία

Διάγραμμα 3

Καθ: Καθηγητές Υφη: Υφηγητές

Διαγράμματα 4, 5

Μ: Μαθήματα Φ: Φροντιστήρια

Διαγράμματα 6, 7

Οι συντομογραφίες αναφέρονται είτε σε μαθήματα ιστορίας (διάγραμμα 6) είτε στις καθαυτό ιστορικές περιόδους (διάγραμμα 7) Απρ: Απροσδιόριστη Αρχ: Αρχαία Αρχελ: Αρχαία ελληνική Βυζ: Βυζαντινή Γεν: Γενική Ελλ: Ελληνική Μεση-Νεωτ: Μέση-Νεότερη Προϊσ: Προϊστορική Ρωμ: Ρωμαϊκή

p. 26
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/27.gif&w=600&h=915

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

ΣΤΟΝ ΑΣΤΕΡΙΣΜΟ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ (1837-1851)

p. 27
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/28.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 28
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/29.gif&w=600&h=915

ΚΕΦΑΛΑΙΟ A

ΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ: ΑΠΟ ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΣΧΕΔΙΑ ΣΤΗΝ ΕΓΚΑΘΙΔΡΥΣΗ

Το Οθώνειο Πανεπιστήμιο εγκαινίασε τη λειτουργία του στις 3 Μαΐου 1837. Αποτέλεσμα διπλής γέννας -το ιδρυτικό διάταγμα της Αντιβασιλείας καταργήθηκε, για να αντικατασταθεί από το οριστικό, το οποίο υπέγραψε ο βασιλιάς Όθων-, συνιστούσε προϊόν μακροχρόνιας και επίπονης ισορροπίας ανάμεσα στο εφικτό και στο ιδεώδες. Σε ένα ανεξάρτητο κράτος το οποίο έμοιαζε πολύ μικρό σε σχέση με τις προσδοκίες που είχε γεννήσει ο Αγώνας, η δημιουργία του Πανεπιστημίου αποτελούσε ανέλπιστο σχεδόν συμβάν, που προκάλεσε και τις ανάλογες αντιδράσεις. Από τη μια πλευρά πρυτάνευσαν οι επιφυλάξεις για την πρώιμη ίδρυσή του, η οποία ενδεχομένως θα το οδηγούσε στη συρρίκνωση και στον μαρασμό.15 Από την άλλη κυριάρχησε ο ενθουσιασμός, τα μεγαλεπήβολα σχέδια ικανής μερίδας λογίων και κρατικών αξιωματούχων ως προς τον ρόλο που θα διαδραμάτιζε μελλοντικά ένα ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα : η πρόσληψη της γνώσης από τη Δύση, η ανάπτυξη της και η μετάδοσή της στην Ανατολή, η εξυπηρέτηση των ευρύτερων επιδιώξεων του ελληνικού βασιλείου στις νέες γεωπολιτικές συνθήκες της περιοχής.16 Με στραμμένο το βλέμμα στους εκτός Ελλάδος και εντός Οθωμανικής Αυτοκρατορίας χριστιανικούς πληθυσμούς, η κοινή γνώμη ενδιαφέρθηκε εξαρχής για το νέο εκπαιδευτικό ίδρυμα, τους στόχους, τη διάρθρωση, και κυρίως τη στελέχωσή του.

Τα πρώτα σχέδια

Από τους πρώτους σχεδιασμούς για την ίδρυση πανεπιστημίου στο ελληνικό

15. Βλ. Ιω. Πανταζίδης, ό.π., σ. 4-5, και Μιχαήλ Δ. Στασινόπουλος, Τα πρώτα βήματα της ανωτάτης παιδείας μετά την απελευθέρωσιν, Αθήνα 1971, σ. 28-30.

16. Για τα ιδεολογήματα γύρω από την ίδρυση και τον προορισμό του Πανεπιστημίου βλ. Κ. Θ. Δημαράς, Εν Αθήναις..., ό.π., και «Ιδεολογήματα...», ό.π. Βλ. ακόμη Κ. Λάππας, ό.π., σ. 99-105, 123-142.

p. 29
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/30.gif&w=600&h=915

κράτος17 η ιστορία κατέλαβε σημαντική θέση στον προγραμματισμό των σχολών. Στο πρόγραμμα που συνέταξε ο γερμανός λόγιος Φρήντριχ φον Τηρς για την ανασυγκρότηση της ελληνικής εκπαίδευσης προβλεπόταν η ίδρυση πανεπιστημίου με φιλοσοφική σχολή, η οποία θα περιελάμβανε τμήμα ιστορίας της διπλωματίας, σύμφωνα με το πρότυπο των βαυαρικών πανεπιστημίων.18 Την ίδια χρονιά η Αντιβασιλεία συγκρότησε επιτροπή για την οργάνωση του εκπαιδευτικού συστήματος, στην οποία συμμετείχαν γνωστοί λόγιοι, ανάμεσά τους και ο μετέπειτα καθηγητής Ιστορίας Κωνσταντίνος Δ. Σχινάς.19 Στο σχέδιο η επιτροπή καθόριζε τη λειτουργία πανεπιστημίου (υπό τον αρχαιοελληνικό τίτλο Μουσείον), στη διάρθρωση του οποίου η ιστορία θα κατείχε εξέχουσα θέση. Προβλεπόταν η δημιουργία ειδικής σχολής (Ιστορική), μίας από τις έξι που θα συμπεριελάμβανε το ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα (Φιλοσοφική , Θεολογική, Ιστορική, Νομική, Φυσική και Ιατρική) .20

Στον πρώτο κανονισμό21 που συνέταξε η Αντιβασιλεία οι σχολές περιορίζονταν σε τέσσερις: Σχολή των Γενικών Επιστημών (φιλοσοφίας, φιλολογίας, μαθηματικών, φυσικής, χημείας, αστρονομίας, γεωγραφίας και ιστορίας), Θεολογίας, Ιατρικής, και Νομικών και Πολιτικών Επιστημών, ή Δικαστική. Ιστορία επρόκειτο να διδάξει στη Σχολή των Γενικών Επιστημών ως τακτικός καθηγητής ο Γεώργιος Ψύλλας,22 με σπουδές στα Πανεπιστήμια της Ιένας και του Γκέττινγκεν.23 Η ιστορία παρέμενε ως αυτόνομο αντικείμενο διδασκαλίας στη Φιλοσοφική και στον νέο προσωρινό κανονισμό, τον Απρίλιο του 1837, ο οποίος ρύθμισε τη λειτουργία του Πανεπιστημίου για τα επόμενα ογδόντα χρόνια.

17. Βλ. Κ. Λάππας, ό.π., σ. 57-75.

18. Στο ίδιο, σ. 41. Βλ. και Ελένη Κούκκου, «Ο Φρίντριχ Τιρς και το ελληνικό Πανεπιστήμιο», Ο Φρίντριχ Τιρς και η γένεση του ελληνικού κράτους από τη σκοπιά του 20ού αιώνα. Συμπόσιο στο Ινστιτούτο Γκαίτε, Αθήνα, Ινστιτούτο Γκαίτε, 1990, σ. 85-93.

19. Δαυίδ Αντωνίου, Οι απαρχές του εκπαιδευτικού σχεδιασμού στο νεοελληνικό κράτος: το σχέδιο της Επιτροπής του 1833, Αθήνα, Πατάκης, 1992, σ. 21.

20. Στο ίδιο, σ. 111-112.

21. «Διάταγμα περί συστάσεως του Πανεπιστημίου», 31 Δεκεμβρίου 1836: Αριστείδης Βαμπάς (επιμ.), Οι νόμοι του Εθνικού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1885, σ. 1-27.

22. Στο ίδιο, σ. 69.

23. Βλ. Γεώργιος Ψύλλας, Απομνημονεύματα του βίου μου, Αθήνα, επιμ.: Ελευθέριος Πρεβελάκης, Ακαδημία Αθηνών, Κέντρον Ερεύνης της Ιστορίας του Νεωτέρου Ελληνισμού, 1974.

p. 30
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/31.gif&w=600&h=915

Η συγκράτηση του Οθώνειου Πανεπιστημίου

Στον νέο κανονισμό του Πανεπιστημίου, το οποίο ονομάστηκε Οθώνειο προς τιμήν του ιδρυτή του, διατηρούνταν οι τέσσερις σχολές : Θεολογίας, Ιατρικής, Νομικών Επιστημών, Φιλοσοφίας και της άλλης εγκυκλίου παιδείας.24 Το διδακτικό προσωπικό του διακρινόταν σε καθηγητές (τακτικοί, έκτακτοι και επιτίμιοι, όσοι δηλαδή κατείχαν και άλλο δημόσιο αξίωμα) και υφηγητές.25 Οι καθηγητές διορίζονταν από τον βασιλιά μετά από πρόταση της γραμματείας της Εκπαιδεύσεως. Σχετική ρήτρα προέβλεπε ότι με την πάροδο πέντε ετών από την ίδρυση του Πανεπιστημίου η Σύγκλητος και οι σχολές θα συμμετείχαν, με τρόπο που θα καθοριζόταν, στην επαναπλήρωση των εδρών που θα χήρευαν26 μέτρο το οποίο εφαρμόστηκε μόλις το 1882.

Το δικαίωμα διδασκαλίας στους υφηγητές το έδινε η Σχολή, εφόσον όμως ο υποψήφιος διέθετε κάποιον ακαδημαϊκό τίτλο σπουδών.27 Ακόμη, ήταν αναγκαία η έγκριση του υπουργείου της Παιδείας. Οι υφηγητές, όπως και οι επιτίμιοι, σε αντίθεση με τους τακτικούς και τους έκτακτους καθηγητές δεν μισθοδοτούνταν από το κράτος. Προβλεπόταν όμως η οικονομική τους ενίσχυση , όπως και των υπόλοιπων διδασκόντων, από τα δίδακτρα τα οποία θα κατέβαλλαν οι φοιτητές. Η σχετική με τα δίδακτρα διάταξη ανεστάλη το 1838, για να επιβληθεί τελικά για μικρό χρονικό διάστημα στη δεκαετία του 1890, προβλέποντας όμως την απόδοση των καταβαλλόμενων ποσών στο κράτος και όχι στους διδάσκοντες.28 Συνολικά, από το 1837 έως το 1932 οι επιτίμιοι, για όσο ίσχυσε ο θεσμός, και οι υφηγητές δίδαξαν δίχως αμοιβή.

24. Από τη βιβλιογραφία για την ίδρυση του Αθήνησι βλ. κυρίως Μ. Δ. Στασινόπουλος, ό.π., Β. Σφυρόερας, ό.π., Κ. Θ. Δημαράς, «Εν Αθήναις...», ό.π., Κ. Λάππας, ό.π., σ. 57-105, Π. Γ. Κιμουρτζής, ό.π., σ. 87-113, Γιάννης Καρακώστας, Ο Βασιλεύς Όθων, το Οθώνειο Πανεπιστήμιο και τη Νομική του Σχολή, Αθήνα, Εκδόσεις Αντ. Ν. Σάκκουλα, 2004.

25. Αρ. Βαμπάς, ό.π., σ. 31-41. Για το διδακτικό προσωπικό βλ. κυρίως Κώστας Λάππας, «Το διδακτικό προσωπικό του Πανεπιστημίου Αθηνών τον ΙΘ' αιώνα»: Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία..., ό.π., τ. 1, σ. 137-147, και του ίδιου, Πανεπιστήμιο και φοιτητές..., ό.π., σ. 143-174.

26. Αρ. Βαμπάς, ό.π., ο. 31.

27. Για τον θεσμό των υφηγητών βλ. Κ. Λάππας, «Το διδακτικό προσωπικό...», ό.π., σ. 141-147, Πανεπιστήμιο και φοιτητές..., ό.π., σ. 134-140, και Π. Κιμουρτζής, ό.π., σ. 215-280.

28. Βλ. Κώστας Λάππας, «Το ζήτημα των διδάκτρων στο Πανεπιστήμιο Αθηνών κατά τον 19ο αιώνα»: Προσεγγίσεις στις νοοτροπίες των βαλκανικών λαών, 15ος-20ός αι. Οικονομικές αντιλήψεις και συμπεριφορές, Αθήνα, I. Σ. Ζαχαρόπουλος, 1988, σ. 131-152.

p. 31
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/32.gif&w=600&h=915

Διορισμός διδακτικού προσωπικού

Στον κατάλογο που συνόδευε τον προσωρινό κανονισμό λειτουργίας καθοριζόταν το διδακτικό προσωπικό. Στη Φιλοσοφική Σχολή διορίστηκαν πέντε τακτικοί καθηγητές: ο Νεόφυτος Βάμβας, ο Γεώργιος Γεννάδιος, ο Χέρμανν Ούλριχς, ο Λούντβιχ Ροσς και ο Κ. Δ. Σχινάς, οι οποίοι θα δίδασκαν φιλοσοφία, ελληνική και λατινική φιλολογία, αρχαιολογία και ιστορία αντίστοιχα. Προβλεπόταν ακόμη ένας έκτακτος για τη διδασκαλία της φιλολογίας και της αισθητικής (Αλέξανδρος Σούτσος) και τέσσερις επιτίμιοι καθηγητές: ο Θεόφιλος Καΐρης και ο Κωνσταντίνος Κοντογόνης για τη φιλοσοφία, ο Νεόφυτος Δούκας για την ελληνική φιλολογία και ο Θεόδωρος Μανούσης για το μάθημα της Παιδείας, όπως είχε ονομάσει ο ίδιος το διδακτικό αντικείμενο της έδρας του, το οποίο αργότερα μετονόμασε σε πολιτειογραφία.29 Ο τελευταίος ήταν και ο μόνος επιτίμιος καθηγητής ο οποίος δίδαξε. Το θερινό εξάμηνο 1836-1837 το Οθώνειο εγκαινίασε τη λειτουργία του με λιγοστούς διδάσκοντες και ακόμη πιο λίγους αναλογικά φοιτητές: 52 φοιτητές, εκ των οποίων 8 στη Θεολογική, 22 στη Νομική, 4 στην Ιατρική, 18 στη Φιλοσοφική, και 75 τακτικοί ακροατές,30 οι 71 στη Νομική. Ο αριθμός τους διευρύνθηκε σύντομα: 159 φοιτητές (47 στη Φιλοσοφική Σχολή) και 133 τακτικοί ακροατές.31 Το Πανεπιστήμιο στεγάστηκε αρχικά στο σπίτι του αρχιτέκτονα Σταματίου Κλεάνθη, στη βορειοανατολική πλευρά της Ακρόπολης. Σύντομα ξεκίνησαν οι εργασίες για την ανοικοδόμηση του νέου κτιρίου του στο κέντρο της πόλης. Στις 2 Ιουλίου 1839 ο Όθων έθεσε τον θεμέλιο λίθο, ενώ με τη συνδρομή ιδιωτών ολοκληρώθηκε το 1843 η μπροστινή πτέρυγα, στο ισόγειο της οποίας δημιουργήθηκαν τέσσερις αίθουσες, όπου και μεταφέρθηκε η διδασκαλία ,32

29. Αρ. Βαμπάς, ό.π., σ. 64- 70.

30. Οι ακροατές μπορούσαν να παρακολουθούν συγκεκριμένα μαθήματα και να παίρνουν πιστοποιητικά φοίτησης ή και να εξετάζονται σε αυτά. Όπως παρατηρεί ο Κ. Λάππας, ο θεσμός, γερμανικής προέλευσης, δεν λειτούργησε παρά για λίγα χρόνια λόγω της δυσπιστίας της κρατικής μηχανής και της απουσίας κινήτρων για τους ακροατές. Βλ. Πανεπιστήμιο και φοιτητές..., ό.π., σ. 144-147.

31. Ιω. Πανταζίδης, ό.π., σ. 29-31.

32. Βλ. Β. Σφυρόερας, ό.π., σ. 12-13, και Κώστας Η. Μπίρης, Αι Αθήναι από του 19ου εις τον 20όν αιώνα, στ' έκδ., Αθήνα, Μέλισσα, 1999, σ. 116-120.

p. 32
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/33.gif&w=600&h=915

Οι έδρες

Το πρόγραμμα σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών βασίστηκε εξαρχής στη διάρθρωση των εδρών. Σύμφωνα με το άρθρο 4 του προσωρινού κανονισμού λειτουργίας : Εκάστη σχολή έχει ωρισμένον αριθμόν καθεδρών και σχηματίζει καθ' εαυτήν ανεξάρτητον σύλλογον λογίων ως προς τα επιστημονικά, αδιαίρετον όμως από το σώμα του πανεπιστημίου, και μένοντα εις διηνεκή οργανικόν μετ' αυτού σύνδεσμον,33 Η πραγματικότητα ήταν αρκετά διαφορετική. Στον κατάλογο του καθηγητικού προσωπικού που διορίστηκε το 1837, μόνο στη Φιλοσοφική και στην Ιατρική Σχολή καθορίζονταν τα γνωστικά αντικείμενα, οι έδρες που καταλάμβαναν οι διδάσκοντες, ενώ στις άλλες δύο σχολές η επιλογή του αντικειμένου διδασκαλίας παρέμενε στη διακριτική ευχέρεια των καθηγητών.34 Έως το 1888, ο αριθμός των καθηγητών, άρα και των εδρών, καθοριζόταν από την πίστωση για τους μισθούς τους, η οποία αναγραφόταν στον ετήσιο κρατικό προϋπολογισμό.35 Το επίδικο δεν ήταν το περιεχόμενο της διδασκαλίας αλλά οι διδάσκοντες, οι οποίοι διατηρούσαν το πλήρες δικαίωμα της επιλογής της προσφερόμενης ύλης. Οι έδρες ήταν απολύτως προσωποπαγείς και οι καθηγητές υπεύθυνοι για την επιλογή των μαθημάτων.

Το πρόγραμμα μαθημάτων

Τρεις μήνες πριν από το τέλος κάθε εξαμήνου οι καθηγητές συνεδρίαζαν κατά σχολή και πρότειναν τα μαθήματα που επιθυμούσαν να διδάξουν το επόμενο εξάμηνο. Σύμφωνα με τον προσωρινό κανονισμό η διδασκαλία ήταν ακροαματική μετά διαλογικών γυμνασμάτων, ενώ προβλεπόταν τριετής κύκλος για κάθε μάθημα,36 μέτρο που δεν τηρήθηκε, καθώς αρκετοί διδάσκοντες προσέφεραν διαφορετικά γνωστικά αντικείμενα κατ' έτος. Οι σχολές αποδέχονταν τα μαθήματα, ελέγχοντας συνήθως τις προτάσεις των υφηγητών ώστε να μην υπάρχουν αλληλεπικαλύψεις. Τα προγράμματα υποβάλλονταν στο υπουργείο Παιδείας, το οποίο τα ενέκρινε και τα δημοσίευε στον Τύπο. Όπως διαπιστώνεται και από το Αρχείο Πρωτοκόλλου (ΙΑΠΑ), ο έλεγχος που ασκούσε το υπουργείο ήταν τυπικός: δεν παρενέβαινε στην επιλογή των μαθη-

33. Αρ. Βαμπάς, ό.π., σ. 29.

34. Στο ίδιο, σ. 64- 70.

35. Βλ. Κώστας Παπαπάνου, Χρονικό - Ιστορία της Ανωτάτης μας Εκπαιδεύσεως, Αθήνα, Αμερικανικό Κολλέγιο Θηλέων, 1970, σ. 42.

36. Αρ. Βαμπάς, ό.π., σ. 30-31.

p. 33
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/34.gif&w=600&h=915

μαθημάτων, αφήνοντας την, εκτός λιγοστών εξαιρέσεων, εξ ολοκλήρου στις σχολές.37 Έως το 1911 εκδίδονταν δύο ξεχωριστά προγράμματα, ένα για το χειμερινό και ένα για το θερινό εξάμηνο. Ο νέος κανονισμός καθόριζε την έκδοση ενός προγράμματος για όλο το ακαδημαϊκό έτος, το οποίο συντασσόταν κάθε Ιούνιο. Ο νομοθέτης απαιτούσε και πάλι τη γνωμοδότηση της Συγκλήτου και την έγκριση του υπουργείου Παιδείας, ενώ δεν προβλεπόταν η δημοσιοποίησή του μέσω του Τύπου.38 Στη μεταρρύθμιση του 1922 δεν χρειαζόταν πλέον η έγκριση του υπουργείου, στο οποίο απλώς ανακοινωνόταν το πρόγραμμα.39

Οι εξετάσεις

Στον προσωρινό κανονισμό η ιστορία αποτελούσε ένα από τα γενικά μαθήματα (μαθήματα ιστορίας, φιλολογίας και φιλοσοφίας), τα οποία κάθε φοιτητής έπρεπε να παρακολουθήσει για έναν χρόνο και να προσκομίσει τα αντίστοιχα αποδεικτικά.40 Το 1842 καθορίστηκαν με βασιλικό διάταγμα τα γενικά μαθήματα στη Φιλοσοφική Σχολή (λογική, ηθική, μεταφυσική, φυσικό δίκαιο, ψυχολογία, γενική ιστορία, στοιχειώδη μαθηματικά και πειραματική φυσική)41, ενώ θεσπίστηκαν μέτρα για την αξιολόγηση των φοιτητών, τα οποία σε γενικές γραμμές ίσχυσαν σε ολόκληρο τον 19ο αιώνα.42 Μετά το πέρας των τετραετών σπουδών τους οι φοιτητές προσκόμιζαν τα πιστοποιητικά παρακολούθησης των ειδικών μαθημάτων που είχε ορίσει κάθε σχολή στο πρόγραμμά της και τα αντίστοιχα για τα γενικά μαθήματα, μαζί με βεβαιώσεις ότι είχαν εξεταστεί επιτυχώς στα τελευταία και ότι συμμετείχαν στις πτυχιακές εξετάσεις, οι οποίες ήταν δύο κατηγοριών: διδακτορικές και απολυτήριες. Αμφότερες προέβλεπαν προφορικές και γραπτές εξετάσεις από εξεταστικές επιτροπές

37. Μ. Δ. Στασινόπουλος, ό.π., σ. 40-41.

38. Πρυτανεία Ιωάννου Ε. Μεσολωρά. Συλλογή Νόμων και Β. Διαταγμάτων περί οργανισμού του Εθνικού και του Καποδιστριακού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1916, σ. 127.

39. Βλ. το άρθρο 169: «Περί Οργανισμού του Αθήνησιν Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου», Εφημερίς της Κυβερνήσεως του Βασιλείου της Ελλάδος 127 (27 Ιουλίου 1922), σ. 625.

40. Αρ. Βαμπάς, ό.π., σ. 47. Για το πρόγραμμα του Οθώνειου βλ. S. Chantzistefanidou, ό.π.

41. «Διάταγμα περί εξετάσεως των φοιτητών του Πανεπιστημίου», Αρ. Βαμπάς, ό.π., σ. 71-83.

42. Συνολικά για τις εξετάσεις την περίοδο αυτή βλ. το σχετικό κεφάλαιο «Πτυχιακές εξετάσεις και διπλώματα», στο βιβλίο του Κ. Λάππα, ό.π., σ. 217-224.

p. 34
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/35.gif&w=600&h=915

στις οποίες συμμετείχαν όλοι οι καθηγητές της σχολής, που βαθμολογούσαν τους υποψηφίους στο σύνολο των μαθημάτων. Για την απόκτηση του τίτλου του διδάκτορα (πτυχιούχου με τους σημερινούς όρους) ο τελειόφοιτος ήταν υποχρεωμένος να καταθέσει διδακτορική διατριβή με θέμα συναφές προς την επιστήμη του, γραμμένη στην αρχαία ελληνική. Στην πραγματικότητα, οι εξεταστικές επιτροπές ήταν ελαστικές ως προς τα αποδεικτικά παρακολούθησης των γενικών μαθημάτων. Οι περισσότερες διδακτορικές διατριβές αποτελούσαν ολιγοσέλιδα γυμνάσματα ή συμπιλήματα από πανεπιστημιακά συγγράμματα και παραδόσεις,43 με πενιχρό περιεχόμενο και μικρή έκταση, τα οποία συχνά παρέμεναν ημιτελή. Κάποιες από αυτές εκδόθηκαν αυτοτελώς ή δημοσιεύθηκαν στον περιοδικό Τύπο.

43. Στο ίδιο, σ. 222.

p. 35
Search form
Search the book: Formation of Historical Science and History teaching at the University of Athens (1837-1932)
Search results
    Digitized books
    Page: 16
    

    από την οποία σε μεγάλο βαθμό ορίστηκαν και την οποία εντέλει επανακαθόρισαν.

    Το Πανεπιστήμιο Αθηνών του 19ου αιώνα υπήρξε θεσμικό απότοκο μιας μακράς ευρωπαϊκής παράδοσης και ενός παρόντος που οι ιδρυτές και οι περισσότεροι διδάσκοντες είχαν γνωρίσει κατά τη διάρκεια των σπουδών τους. Η παράδοση αυτή, η οποία ξεκινούσε από τους μεσαιωνικούς χρόνους, με συνεχείς ρήξεις και ασυνέχειες εντός της, διαμόρφωσε δομικά στοιχεία και χαρακτηριστικά σε επίπεδο στόχων αλλά και οργάνωσης, τόσο σε ευρωπαϊκό επίπεδο, όσο βέβαια και στην ελληνική περίπτωση. Η παράλληλη μελέτη και σύγκριση του ελληνικού πανεπιστημίου με τα ευρωπαϊκά αντίστοιχα, ιδιαίτερα το γερμανικό, είναι επιβεβλημένη, ώστε να αναδειχθούν τα συγκεκριμένα πρότυπα όπως εξελίσσονται στον χρόνο, να επισημανθεί η μεταφορά και η υποδοχή τους στην ελληνική πραγματικότητα, η επιλεκτική χρήση, ο συγκρητισμός, η αναδιαμόρφωσή τους. Σημειώνω ενδεικτικά ότι από τους δεκαοκτώ καθηγητές και υφηγητές Ιστορίας οι δεκατρείς είχαν σπουδάσει σε γερμανόφωνα πανεπιστήμια, αναλογία σχεδόν κοινή για όλο το διδακτικό προσωπικό του Αθήνησι. Φαινόμενα όπως η επικράτηση της φροντιστηριακής ιστορικής διδασκαλίας στο τέλος του 19ου αιώνα και η ενίσχυση της εθνικοπαιδαγωγικής αποστολής της ιστορίας (έναντι της αντίληψης που προέτασσε ως στόχο της διδασκαλίας της τη διαμόρφωση χρηστών και αγαθών πολιτών) δεν αποτελούν ελληνική ιδιοτυπία. Συνδέονται με τις εκπαιδευτικές αλλαγές στη Δυτική Ευρώπη και ευρύτερα με τις αντιλήψεις για την ιστορία και τη θέση της στην κοινωνία, όπως αποτυπώθηκαν και στην αντίστοιχη ιστοριογραφική παραγωγή .

    Η σχέση του Πανεπιστημίου με την πολιτική εξουσία υπήρξε καθοριστική για τη φυσιογνωμία του, τη στελέχωση, αλλά και σε μεγάλο βαθμό τον χαρακτήρα των διδακτικών αντικειμένων, ιδιαίτερα της ιστορίας. Δεν αναφέρομαι μόνο στις επιπτώσεις που είχε, για παράδειγμα, η επέμβαση της πολιτικής εξουσίας στην επιλογή του διδακτικού προσωπικού της ιστορίας (διορισμοί, απολύσεις κ.ά.), ούτε στις μεταρρυθμίσεις που την αφορούσαν, όσο γενικότερα στη σύνδεση της διδασκαλίας με την πολιτική και κοινωνική συγκυρία. Η εδραίωση του μαθήματος της Ιστορίας του ελληνικού έθνους συνδεόταν αναμφίβολα με τις πολιτικές συγκυρίες της δεκαετίας του 1850. Η πανηγυρική είσοδος της μελέτης της βυζαντινής ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών τον 20ό αιώνα συναρτήθηκε με τις διεκδικήσεις των βαλκανικών εθνικισμών, όπως και η στροφή προς τις ιστορίες των γειτονικών λαών κατά την ίδια περίοδο.

    Η ιστορία εντάχθηκε σε ένα οργανωμένο πρόγραμμα μαθημάτων, σε ένα