Creator/Author:Καραμανωλάκης, Βαγγέλης Δ.
 
Title:Formation of Historical Science and History teaching at the University of Athens (1837-1932)
 
Title of Series:Historical Archive of Greek Youth
 
Nr. within series:42
 
Place of Publication:Athens
 
Publisher:General Secretariat for Youth
 
Date of Publication:2006
 
Pagination:551
 
Nr. of vol.:1 volume
 
Language:Greek
 
Subject:Education
 
Education-Higher
 
Spatial coverage:Greece, University of Athens
 
Temporal coverage:1837-1932
 
Description:The starting assumption of my book is that history is formed as a science through the catalytic influence of educational institutions aimed at producing and disseminating knowledge, such as universities. To a great extent, these institutions impose upon historiographie production the following: the logic of their formation and function; the values governing them; their practices in advancing authority and the relationship of forces prevalent in them; and, their relations with political power and society. I refer to the formation of a national-scientific history in the University of Athens, which had a profoundly didactic character and decisively influenced historiographie production as a whole. Since its founding (1837), and parallel to providing staff to the state apparatus, the University of Athens has undertaken to form, express and disseminate a discourse that was addressed to all the citizens of the new State in multiple ways. Its national role was commonly acceptable and, to a great extent, it determined its character, as was also the case with the corresponding institutions in Western Europe. Because of its uniqueness as a higher education institution for more than eighty years, namely until the founding of a corresponding university in Thessaloniki (1926), Greek society welcomed it warmly and invested it with great symbolic authority. Early on, public opinion focused its interest on its founding and function, as this was reflected in the columns of the daily and periodical press, in the frequent news reports and articles pertaining to the orientation of university studies and the events taking place within the institution. Newspapers and magazines published rectors' reports, official speeches and independent lectures, receiving positive comments or reactions and generating discussions, controversies, even incidents. Through its organs that were elected by the teachers' bodies with the consent of the political authorities, the University has claimed a place in public life and has participated in the political and social processes. Since the events of the early decades, but primarily through its strong and organised participation in the 1862-1864 events, the student body has constituted an important parameter in the political becoming. The symbolic authority ascribed to the University of Athens from the early years of its founding did not pertain only to its educational mission but also to its usefulness with regard to advancing the Hellenic kingdom's broader objectives under the new geopolitical conditions in the region. The connection between the Great Idea in its diverse meanings and the cultural propagation of Hellenism primarily in the Ottoman Empire territory has lent a special role to the Othonian University: that of a body commissioned to produce knowledge and develop professional-scientific personnel. Its mission as well as that of university teachers was to go beyond the teaching halls and disseminate its message to the broader area of "the Greeks' East", beyond the strict state borders. In this context, language, religion and particularly history which is the subject of this book, were the determinatively homogenising elements linking the subjects of the Hellenic kingdom with their "irredentist brethren" in the Ottoman Empire. History's development in the University and its gradual formation into a scientific subject with principles and research methods is reflected in the entire Greek historiographical production. The passage from a world history having enlightening perspectives to a unified national history incorporating the Macedonians and the Byzantine Empire took place very early in the university halls. The turn towards the archive sources, the use of auxiliary sciences and the introduction of scientific methodology have found their most organised expression in history tutorial schools. The formation of scientific history cannot be studied outside the specific processes in which history teachers became acting subjects with multiple roles, as was also the case in other European states. Their presence in the public life of the newly established State has been intense and versatile: they wrote school education manuals; they participated in the founding and administration of associations and companies; they occupied high positions in the state apparatus; they wrote regular articles and made speeches -inside and outside the University- that were published in the Press; and, they participated in political life. Of course, during this development, centrifugal trends or internal contradictions have also occurred, which I have attempted to record; they are elements revealing the polysemy and complexity of the framework in which history was constituted as a science. In the period under study, teaching history in the university was connected with a number of factors and variables, elements that have determined the specific reference framework, namely: the university environment, the historiographie tradition, the persons who taught and those receiving their teaching. The aim of the present work is to co-examine these factors in the broader political and social conjuncture which, to a great extent, has defined them and which eventually has been redefined by them. Its scope extends from 1837, when the University of Athens opened, until 1932, when its rules of operation were reformed by the Eleftherios Venizelos government with George Papandreou as minister of Education. Institutions such as universities are distinguished more for continuities than for ruptures in their operation. However, the 1932 reform is one of the most important attempts to modernise the university legislation in the 20th century and it has determined the University's course in the subsequent fifty years or so. Specifically for the School of Philosophy, it constitutes a major break in view of the fact that, for the first time in its history, it was divided into two faculties: Faculty of Philology and Faculty of History and Archaeology. The establishment of the latter and the turning of history into one of its two main cognitive subjects have shaped anew the philosophy, the orientation and the realities of historical studies (subjects offered, compulsory attendance, teaching hours), despite the problems encountered in their implementation. Furthermore, in 1932, through a decision by the ministry of Education, following a recommendation by the School of Philosophy, the chair for the History of the Greek nation was abolished, thus signalling a superseding of the conception that a unified teaching of the national history is more beneficial and opting for a simultaneous teaching of its autonomous periods in specific university chairs. The first four parts of the book focus on history teaching in the School of Philosophy in time sequence. Each part is preceded by a brief overview of the institutional and historical development of the University of Athens in the corresponding period. Based on what has been developed in the book so far, the fifth and last part is an overview of the historical studies since the opening of the University and until 1932. Specifically: The first part focuses on the commencement of the University's operation ; at that time and in the framework of the institution's enlightening tradition, the objective of its curriculum was defined as training free, moral and educated citizens who would learn history from the ancient times and until their epoch. When examining the study guides and the work of the early History teachers, one can see a strong presence of the European models, particularly the general history patterns and, at the same time, a connection with the national ideology, as it is reflected primarily in the reading of ancient Greek history as ancestral history. The second part is dedicated principally to Constantinos Paparrigopoulos and the introduction of the History of the Greek Nation in the curriculum. Through the professor's catalytic presence, the unified national history -as it was formed by the historian with the incorporation of Byzantine— became a necessary implement for students, a determining element of their identity. The factors of Paparrigopoulos' university presence are explored in relation to his publications and to the effect that his subject had upon the other history subjects and more broadly in the curriculum. A special chapter is dedicated to the study of the discourse objecting to his historiographie pattern; this was expressed by a group of politically liberal professors who have defended ancient Greek history as the principal sphere for the education of students. The third part is focused on the developments that led to the constitution of history as a science and to the formation of history studies in the University of Athens, in the context of the broader changes occurring in the institution's physiognomy. In this part, a number of issues are studied that pertain to the University as a whole: first, the procedures concerning the appointment of teachers and the introduction of a dissertation as a prerequisite; second, the introduction of tutorial and laboratory teaching; third, a gradual change in the audience of university amphitheatres and the transition from free attendance of erudite audience to closed, purely student groups with professional specialisation. The developments in history are related to the catalytic presence of Spyridon Lambros; he has shifted the centre of gravity away from making informed citizens and towards preparing good historians and teachers with powerful methodological tools. The turn in teaching towards the Byzantine and Modern Greek history is examined and the axes for the education of students in history are analysed always in the framework of C. Paparrigopoulos' pattern. In the fourth part, history teaching is examined within a turbulent epoch, when the map of higher education in Greece expands and the goals of history teaching are enriched by means of arming the students against the then novel Communist ideas. The processes are studied, which led to the establishment of a special chair for the teaching of Byzantine history and to a turn towards modern history and the history of the neighbouring peoples. Moreover, the conditions are explored, which are responsible for an entrenchment in history teaching and for its isolation from parallel developments in European historiography. In the last part, an overall overview regarding the historical studies in the University of Athens is undertaken. Initially, the physiognomy of history teachers is examined. Then, on the basis of the indexing and statistical processing of all the subjects taught at the University's Faculty of Philology, history teaching is explored in the constellation of the curriculum's overall development and its position is evaluated as against the other cognitive subjects. Furthermore, the reasons are explored, which have led to a powerful presence of the general history throughout the period under study. The last pages of the book go back to the central question raised in the course of this work, which is: In a newly established State having no scientific tradition, how is it that the twofold substance of the University as an institution and a symbol has contributed decisively in the elaboration of historical science, and this in a complicated, multiform, sometimes contradictory and remarkably political process.
 
License:This book in every digital format (PDF, GIF, HTML) is distributed under Creative Commons Attribution - NonCommercial Licence Greece 3.0
 
The book in PDF:Download PDF 43.93 Mb
 
Visible pages: 174-193 από: 554
-20
Current page:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/174.gif&w=600&h=915

Η ΑΛΛΑΓΗ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

Εάν η γλώσσα διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στη συγκρότηση της ταυτότητας της Φιλοσοφικής Σχολής, την ίδια περίοδο η πανεπιστημιακή εκπαίδευση δέχτηκε μια σειρά από κριτικές για την αποστολή της :

Τοιουτοτρόπως δε η ανωτέρα παιδεία, προς άλλον όλως σκοπόν εισαχθείσα εις την Ελλάδα, απέβη προϊόντος του χρόνου και υπό την αιγίδα του συνταγματικού πολιτεύματος καθαρά κηφηνοτροφία, όπως ήτο επόμενο421 [...] Μειράκια [οι φοιτητές], αστοιχείωτα τα πλείστα ως προς τας γνώσεις, ανερμάτιστα δε ηθικώς και θρησκευτικώς ως εκ της ανατροφής, και κοινωνικώς δε πολλάκις άξεστα, διερχόμενα αβρόχοις ποσίν ως επί το πολύ τα γυμνάσια του κράτους, εξ ων απολύονται συνήθως δι' απειλών και ύβρεων, εισέρχονται εις το Πανεπιστήμιον «με τα τσαρούχια» το δη λεγόμενον, όπου φυσιούνται και εξάππονται και τυφούνται, και αντί να εγκύπτωσιν εις την σπουδήν και μελέτην της επιστήμης, μεταβάλλουσι το ανώτατον εκπαιδευτήριον εις κονίστραν άμουσον και αηδή άλλοτε μεν φατριαστικών, άλλοτε δε αγρίων πολιτικών διαδηλώσεων και οχλαγωγιών και θορύβων και ταραχών.422

Το καυστικό σχόλιο ενός παλαιού γνώστη του θεσμού, του Δημητρίου Βερναρδάκη , για τις πανεπιστημιακές σπουδές αποτύπωνε ένα γενικότερο ρεύμα κριτικής για την αποστολή του Πανεπιστημίου και ειδικότερα για την κατάρτιση των αποφοίτων του στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα.423 Στο στόχαστρο βρισκόταν ο συνεχώς αυξανόμενος αριθμός εισαχθέντων και αποφοίτων (ενδεικτικά το 1886-1887 εισήχθησαν 739 φοιτητές),424 ο οποίος προβλημάτιζε και τις πρυτανικές αρχές.425 Οξεία ήταν και η κριτική για το χαμηλό επίπεδο μόρφωσης και για την παραγωγή πλήθους άνεργων πτυχιούχων, ιδιαίτερα της Νομικής, με αποτέλεσμα την κάλυψη των συνεχώς αυξανόμενων αναγκών της κρατικής μηχανής και της ιδιωτικής αγοράς εργασίας από αποφοίτους «ημιμαθείς» και «θεσιθήρες». Σε μια εποχή σημαντικών αλλαγών στην ελληνική οικονομία, πέρα από τις ρητορείες για τον εκπολιτισμό της Ανατολής είχαν αρ-

421. Δημήτριος Βερναρδάκης, Καποδίστριας και Όθων. Επιστολιμιαία βιβλιοκρισία, Αθήνα, Γαλαξίας, 1962, σ. 115.

422. Στο ίδιο, σ. 120-121.

423. Η βιβλιοκρισία του Βερναρδάκη δημοσιεύθηκε σε συνέχειες στη Νέα Ημέρα της Τεργέστης το 1875. Εκδόθηκε πρώτη φορά επωνύμως από τον Κωνσταντίνο Άμαντο ως επίμετρο στη γ' έκδοση του έργου του Νικολάου Δραγούμη Ιστορικαί Αναμνήσεις, Αθήνα, Στοχαστής, 1925, τ. 2, σ. 305-396

424. Κ. Λάππας, ό.π., σ. 307.

425. Βλ. ενδεικτικά Πρυτανικοί λόγοι 1896-1897, σ. 35-36.

p. 174
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/175.gif&w=600&h=915

αρχίσει να ακούγονται πιο δυνατά οι φωνές που επεσήμαιναν την ανάγκη για εξειδίκευση και επαγγελματισμό των πανεπιστημιακών σπουδών. Κάποτε, όπως στην περίπτωση του Δ. Βερναρδάκη, οι φωνές αυτές υπέκρυπταν τους φόβους για την ανάπτυξη και ριζοσπαστικοποίηση του φοιτητικού κινήματος. Άλλοτε συντάσσονταν με γενικότερες αντιλήψεις για την ανάγκη δημιουργίας ταξικής εκπαίδευσης, με τον περιορισμό της ελεύθερης πρόσβασης σε αυτή μέσω της επιβολής διδάκτρων ή της θέσπισης εξετάσεων. Σε αυτό το πλαίσιο το Πανεπιστήμιο θα αφορούσε κατά κύριο λόγο τα αστικά στρώματα.426

Η δυναμική εξάπλωση αυτού του λόγου ήταν ένας από τους παράγοντες -ανάμεσα στους άλλους πρέπει να σημειώσουμε και τις αυξανόμενες ανάγκες του νεοσύστατου κράτους σε μια περίοδο εσωτερικής ανάπτυξης- για την υποχώρηση της αντίληψης η οποία προέτασσε ως κύρια αποστολή του Πανεπιστημίου την απόκτηση γενικής παιδείας και τη διαμόρφωση ελεύθερων πολιτών. Η εξέλιξη αυτή έπληττε εύλογα θεσμούς που εκπορεύονταν από συναφείς λογικές, όπως τα γενικά μαθήματα. Η εφαρμογή του θεσμού είχε συναντήσει εξαρχής δυσκολίες, όπως εύκολα γίνεται αντιληπτό από τις πρυτανικές λογοδοσίες, ιδιαίτερα όσων πρυτάνεων προέρχονταν από τη Φιλοσοφική. Παρ' όλο που η σχετική διάταξη παρέμεινε θεσμικά ενεργή έως το 1911, στην πραγματικότητα η εφαρμογή της ήταν πλημμελής. Ο όγκος των γενικών μαθημάτων συν τω χρόνω μειώθηκε λόγω της αντίδρασης των φοιτητών αλλά και των υπόλοιπων, πλην Φιλοσοφικής, σχολών, οι οποίες διεκδικούσαν περισσότερο χρόνο στο πρόγραμμα σπουδών για τα μαθήματα των κλάδων τους.427

Σε μια εποχή κατά την οποία το αίτημα του αστικού εκσυγχρονισμού, διατυπωμένο κυρίως από τις κυβερνήσεις του Χ. Τρικούπη και όσους τον ακολούθησαν, κυριάρχησε στην πολιτική ζωή, η συνεχιζόμενη αύξηση του διδακτικού προσωπικού και των φοιτητών, οι αλλαγές στο νομοθετικό πλαίσιο, η στροφή προς την εξειδίκευση και την επαγγελματική κατάρτιση δημιούργησαν σε μεγάλο βαθμό μια νέα εικόνα του Πανεπιστημίου Αθηνών, θεσμικό αποτέλεσμα μιας σειράς νομοθετικών ρυθμίσεων.428

426. Βλ. Στρατής Μπουρνάζος, «Η εκπαίδευση στο ελληνικό κράτος»: Χρήστος Χατζηιωσήφ (επιμ.), Ιστορία της Ελλάδας του 20ού αιώνα. Οι απαρχές 1900-1922, Α', 2, Αθήνα, Βιβλιόραμα 2001, σ. 192-197. Βλ και Κ. Λάππας, «Το ζήτημα των διδάκτρων...», ό.π., σ. 131-152.

427. Κ. Λάππας, Πανεπιστήμιο και φοιτητές..., ό.π., σ. 207-211.

428. Για τις αλλαγές στο πανεπιστημιακό πρόγραμμα σπουδών, εκτός από τα σχετικά νομοθετήματα στις συναγωγές των νόμων για την περίοδο 1864-1911, βλ. Κ. Παπαπάνου, ό.π., σ. 104-130.

p. 175
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/176.gif&w=600&h=915

Κατ' αρχάς το πρόγραμμα μαθημάτων αναβαθμίστηκε ποσοτικά και ποιοτικά: το ωρολόγιο πρόγραμμα διευρύνθηκε, θεσμοθετήθηκαν νέες έδρες, εκλέχθηκαν καθηγητές για να τις στελεχώσουν. Ακόμα, αυξήθηκαν οι ώρες διδασκαλίας, ενώ εισήχθησαν νέα γνωστικά αντικείμενα και θεματικές. Καταβλήθηκαν προσπάθειες για τον εξορθολογισμό και την τήρηση του προγράμματος μαθημάτων. Νομοθετήθηκαν μηχανισμοί ελέγχου της παρουσίας των διδασκόντων. Καθορίστηκε ο αριθμός των εδρών, ενώ η απόπειρα να προσδιοριστούν και τα γνωστικά τους αντικείμενα απέτυχε.429 Επιπλέον, αναδιοργανώθηκαν οι εξετάσεις των φοιτητών, με στόχο τον πληρέστερο έλεγχο των γνώσεων που απέκτησαν κατά τη διάρκεια των σπουδών τους. Το 1892 επιβλήθηκαν τα δίδακτρα, στο πλαίσιο της γενικότερης δημοσιονομικής πολιτικής και της συγκέντρωσης εσόδων από την κυβέρνηση Χ. Τρικούπη. Το μέτρο στόχευε παράλληλα στον περιορισμό των νέων φοιτητών, κάτι που αρχικά επετεύχθη, αλλά για μικρό χρονικό διάστημα. Το 1904 η Φιλοσοφική χωρίστηκε τελικά σε δύο σχολές : τη Φιλοσοφική και τη Σχολή Φυσικών και Μαθηματικών Επιστημών.430

Η σημαντικότερη θεσμική μεταβολή ήταν η ανάθεση της ευθύνης του πανεπιστημιακού διδακτικού προσωπικού στις σχολές από την κυβέρνηση του Χ. Τρικούπη κατά τη δεύτερη πρωθυπουργία του.431 Το 1882 με βασιλικό διάταγμα οριζόταν ότι, σε περίπτωση χηρείας έδρας, η οικεία σχολή μετά από απόφαση του σώματος των καθηγητών θα πρότεινε τον καταλληλότερο στον υπουργό Παιδείας.432 Σε περίπτωση άρνησης του υπουργού να αποδεχθεί τον συγκεκριμένο υποψήφιο,η διαδικασία επαναλαμβανόταν. Αν η σχολή επέμενε στην απόφασή της, ο υπουργός ήταν υποχρεωμένος να προβεί στον διορισμό. Εφόσον η σχολή προέκρινε άλλον, τον οποίο επίσης ο υπουργός απέρριπτε, τότε προκηρυσσόταν διαγωνισμός. Τα σχετικά με τον διαγωνισμό καθορίστηκαν έναν χρόνο αργότερα με άλλο διάταγμα.433 Στα διατάγματα καθιε-

429. Βλ. εδώ, σ. 178-179.

430. Βλ. το διάταγμα της 3ης Ιουνίου 1904 «Περί χωρισμού της Φιλοσοφικής Σχολής του Εθνικού Πανεπιστημίου εις δύο διακεκριμένος απ' αλλήλων Σχολάς», Νόμοι και Διατάγματα περί του Εθνικού Πανεπιστημίου [από του έτους 1900-1906] εκδιδόμενα επί της πρυτανείας Γ. Ν. Χατζιδάκι δαπάνη του Πανεπιστημίου, Αθήνα 1906, σ. 34.

431. Το 1875, κατά τη διάρκεια της πρώτης ολιγόμηνης πρωθυπουργίας του, ο Τρικούπης είχε προχωρήσει στον διορισμό δύο καθηγητών, του Νικολάου Διομήδη Κυριακού και του Κωνσταντίνου Ν. Κωστή, στη Νομική έπειτα από την εκλογή τους από τους καθηγητές της Σχολής. Βλ. Κ. Παπαπάνου, ό.π., σ. 108.

432. Αρ. Βαμπάς, ό.π., σ. 31-33.

433. Στο ίδιο, σ. 33-35.

p. 176
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/177.gif&w=600&h=915

καθιερωνόταν το επιστημονικό σύγγραμμα ως απαραίτητο εφόδιο των υποψηφίων : στην αιτιολογημένη πρόταση των σχολών προς το υπουργείο Παιδείας για τον υποψήφιο έπρεπε να λαμβάνονται υπόψη κατά πρώτο λόγο τα επιστημονικά του έργα, και μάλιστα για τον κλάδο όπου επρόκειτο να διδάξει.434 Σε περίπτωση διαγωνισμού, οι υποψήφιοι κατέθεταν τα επιστημονικά τους έργα, ενώ μόνο σε περίπτωση ισοψηφίας συνυπολογιζόταν και η θητεία τους, εάν υπήρχε, ως υφηγητών.435 Κριτές τους ήταν οι καθηγητές της σχολής.

Αποτέλεσμα των προηγούμενων μέτρων ήταν η απόλυση όσων καθηγητών είχαν διοριστεί μετά από το 1875, ανάμεσά τους και του Δ. Πατσόπουλου·436 Ο Δ. Βερναρδάκης παραιτήθηκε (τον Οκτώβριο του 1883, μετά από νέες φοιτητικές ταραχές στο μάθημά του) και αποσύρθηκε οριστικά στη Μυτιλήνη, όπου έζησε μέχρι τον θάνατό του. Από το 1882 έως και το 1887 διδασκόταν μόνο το μάθημα του Κ. Παπαρρηγόπουλου, καθώς και αρχαία ελληνική ιστορία από τον υφηγητή Σπ. Λάμπρο. Το 1886 ο Σπ. Λάμπρος εξελέγη καθηγητης της Αρχαίας ελληνικής ιστορίας και ο Δ. Πατσόπουλος καθηγητής της Μεσαιωνικής και νεότερης. Το 1893 διορίστηκε, με απόφαση του υπουργείου Παιδείας, ο Παύλος Καρολίδης ως νέος καθηγητής στην έδρα της Ιστορίας του ελληνικού έθνους.

Στη δεκαετία του 1890 δίδαξαν και οι δυο τελευταίοι υφηγητές Ιστορίας του 19ου αιώνα. Το 1889 ξεκίνησε τη διδασκαλία του ο Γεώργιος Κρέμος, ο οποίος προσέφερε Αρχαίαν ελληνικήν ιστορίαν κατά τας πηγάς και εισήγαγε για πρώτη φορά στην πανεπιστημιακή διδασκαλία αυτόνομο μάθημα για την Επανάσταση του 1821 (Μεγάλη Ελληνική Επανάστασις [1821]). Το 1894 ξεκίνησε τη διδασκαλία του και ο Δημήτριος Καλοποθάκης, υφηγητής Αρχαίας ιστορίας. Και οι δύο δίδαξαν στην πραγματικότητα πολύ λίγο (ο πρώτος επτά, ο δεύτερος πέντε χρόνια) και αποχώρησαν σε εποχή πλήρους κρίσης του θεσμού, όταν ο πολύ μεγάλος αριθμός των υφηγητών, το βαρυφορτωμένο πρόγραμμα μαθημάτων του Πανεπιστημίου και ο μικρός αριθμός αιθουσών τούς αποθάρρυναν από τη διδασκαλία.

Εάν η κυβέρνηση Τρικούπη με την πολιτική της έδινε το δικαίωμα στην πανεπιστημιακή κοινότητα να αποφασίζει για τα ζητήματα που την αφορούσαν, ταυτόχρονα διασφάλιζε την εξουσία της στον κεντρικό σχεδιασμό της προσφερόμενης γνώσης, ελέγχοντας την κατανομή και το περιεχόμενο των

434. Στο ίδιο, άρθρο 1, σ. 31-32.

435. Στο ίδιο, άρθρα 2 και 4, σ. 33-34.

436. Κ. Παπαπάνου, ό.π., σ. 108.

p. 177
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/178.gif&w=600&h=915

εδρών σε κάθε σχολή.437 Το 1888 επιχείρησε τον πρώτο διακανονισμό του αριθμού των διδασκόντων με βασιλικό διάταγμα.438 Οι εν ενεργεία καθηγητές ορίζονταν σε πενήντα πέντε μέχρι του οριστικού διακανονισμού, ενώ με άλλο βασιλικό διάταγμα καταργήθηκαν τέσσερις έδρες της Φιλοσοφικής και απολύθηκαν οι καθηγητές που τις κατείχαν.439

Το 1893, πάλι από κυβέρνηση του μεσολογγίτη πολιτικού, εκδόθηκε σειρά διαταγμάτων για την οργάνωση των εδρών και των μαθημάτων. Οι έδρες για τη διδασκαλία της ιστορίας στο Φιλολογικό Τμήμα καθορίζονταν στον νόμο ,ΒΡΠ' (24 Φεβρουαρίου 1892) ως εξής: Η της αρχαίας ελληνικής ιστορίας, Η της αρχαίας γενικής ιστορίας, Η της ιστορίας των Ελλήνων κατά τους μέσους και νεωτέρους χρόνους και Η της γενικής ιστορίας των μέσων και νεωτέρων χρόνων.440 Προβλεπόταν δηλαδή η αύξηση των εδρών σε τέσσερις με τη διάσπαση της έδρας του Κ. Παπαρρηγόπουλου σε δύο, μια για τα αρχαία και μια για τα μεσαιωνικά και νεότερα χρόνια, γεγονός που προκάλεσε αντιδράσεις.441 Από τον νόμο προήλθε το Νομοτελεστικόν της 19ης Ιουνίου 1893 Περί των εν τω Εθνικώ Πανεπιστημίω κατ' έτος διδασκομένων μαθημάτων, που καθόρισε τα μαθήματα ανά έτος. Για το πρώτο έτος προβλεπόταν η διδασκαλία των μαθημάτων Ελληνική ιστορία αρχαία και Γενική ιστορία αρχαία, για το δεύτερο η Ιστορία των Ελλήνων κατά τους μέσους και νεωτέρους χρόνους και η Γενική ιστορία αρχαία, ενώ για το τρίτο η Ιστορία των Ελλήνων κατά τους μέσους και νεωτέρους χρόνους και η Γενική ιστορία των μέσων και νεωτέρων χρόνων ,442 Στο τέταρτο έτος δεν υπήρχε μάθημα ιστορίας, παρά μόνο το μάθημα της Μυθολογίας. Μετά από δύο μήνες, και με προτάσεις των σχολών, εκδόθηκε νέο αναθεωρητικό διάταγμα.443 Έτσι, στο δεύτερο έτος η Γενική ιστορία αρχαία μετε-

437. Το ζήτημα της εκλογής των καθηγητών και του καθορισμού των εδρών αποτελεί από τα πλέον κομβικά θέματα των σχέσεων Πανεπιστημίου - κράτους. Βλ. και τη μελέτη του Προκόπη Παπαστράτη, Πολιτική εξουσία και Πανεπιστήμιο στην Ελλάδα 1880-1932 (υπό έκδ.). Ευχαριστώ τον συγγραφέα για την ευγενική παραχώρηση.

438. Νόμοι και διατάγματα, 1896, ό.π., σ. 1.

439. «Περί καταργήσεως εδρών τίνων επίτιμων καθηγητών του Εθνικού Πανεπιστημίου», στο ίδιο, σ. 25-26.

440. Βλ. Νόμοι και Διατάγματα, 1896, ό.π., σ. 2.

441. Στη σχετική συζήτηση στο Κοινοβούλιο υπήρξαν βουλευτές οι οποίοι ζήτησαν και την αντίστοιχη μέριμνα για γνωστικά αντικείμενα όπως η χημεία. Στην απάντηση του ο υπουργός Παιδείας Κωνσταντίνος Κοσονάκος τόνισε την άρρηκτη σχέση ιστορίας - ελληνισμού και την ανάγκη υποστήριξης της μελέτης της ιστορίας από την πολιτεία. Βλ. Π. Παπαστράτης, ό.π., σ. 14.

442. Βλ. Νόμοι και Διατάγματα, 1896, ό.π., σ. 8-9.

443. Στο ίδιο, σ. 13.

p. 178
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/179.gif&w=600&h=915

μετετράπη σε Γενική ιστορία, ενώ μετατέθηκε η Γενική ιστορία των μέσων και νεωτέρων χρόνων από το τρίτο στο δεύτερο έτος. Στόχος ήταν η διδασκαλία όλης της γενικής ιστορίας μέσα στα δύο πρώτα χρόνια.444

Η άνοδος στην εξουσία της κυβέρνησης του Θεοδώρου Δηλιγιάννη οδήγησε στην κατάργηση του προηγούμενου νομοθετικού πλαισίου με τον νόμο ,ΒΤΜΖ' της 26ης Αυγούστου 1895 445 που επανακαθόριζε τον αριθμό των διδασκόντων σε πενήντα επτά. Η κατάργησή του ενδεχομένως οφειλόταν και στις αντιδράσεις των πανεπιστημιακών, οι οποίοι είχαν διαμαρτυρηθεί μέσω των συλλογικών τους οργάνων (σύλλογοι καθηγητών, Σύγκλητος, πρύτανης).

Οι συζητήσεις και τα σχέδια πάντως για την επέκταση της ιστορικής διδασκαλίας στο πανεπιστημιακό πρόγραμμα συνεχίστηκαν σε όλη αυτή την περίοδο έως το 1910. Το 1896 κατατέθηκαν στη Βουλή τα νομοσχέδια του υπουργού Παιδείας της κυβέρνησης Θ. Δηλιγιάννη, Δημητρίου Γ. Πετρίδη. Στις σχετικές με τις έδρες διατάξεις, στη Φιλοσοφική παρέμενε η έδρα της Ιστορίας του ελληνικού έθνους, ενώ προτεινόταν μια έδρα Γενικής ιστορίας αλλά και μια έδρα Ιστορίας του πολιτισμού.446

Η ήττα του 1897 και η προσπάθεια για την «ανόρθωση» του κράτους δρομολόγησαν πρωτοβουλίες στην εκπαίδευση, με εξέχουσα ανάμεσά τους τη δέσμη των νομοθετημάτων που κατέθεσε το 1899 ο υπουργός Παιδείας της κυβέρνησης Γεωργίου Θεοτόκη, Αθανάσιος Ευταξίας. Η δέσμη αυτή αποτελεί αναμφισβήτητα την πιο ολοκληρωμένη πρόταση αλλαγής της εκπαίδευσης και στις τρεις βαθμίδες της κατά τον 19ο αιώνα. Σύμφωνα με τα σχετικά νομοθετήματα, προβλεπόταν η διχοτόμηση της Φιλοσοφικής σε δύο σχολές : Φιλοσοφική και Φυσικομαθηματική. Στη Φιλοσοφική θεσπίζονταν οι ακόλουθες έδρες Ιστορίας: δύο τακτικές Αρχαίας ιστορίας, ελληνικής και ρωμαϊκής (αν και στην εισηγητική έκθεση εμφανιζόταν μία τακτική και μία επικουρική), μία τακτική και μία έκτακτη επικουρική Ιστορίας της Ελλάδος από της υπουδουλώσεως αυτής υπό τον Ρωμαϊκόν ζυγόν και ιδία του βυζαντιακού και νεωτέρου ελληνισμού και μια τακτική έδρα Μεσαιωνικής και νεωτέρας ιστορίας.447

Η σημαντικότερη διδακτική καινοτομία την περίοδο αυτή υπήρξε η εισαγωγή των φροντιστηρίων και των εργαστηρίων στο πανεπιστημιακό πρό-

444. Στο ίδιο, σ. 16-17.

445. Στο ίδιο, σ. 21-22.

446. Βλ. Εκπαιδευτικά Νομοσχέδια VIII: Σχέδιον Οργανικού Νόμου του Πανεπιστημίου, χ.τ., 1896, σ. 7.

447. Βλ. το άρθρο 19 στο «Νομοσχέδιον περί Οργανισμού του Εθνικού Πανεπιστημίου»: Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής. Παράρτημα 1899, σ. 1019.

p. 179
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/180.gif&w=600&h=915

πρόγραμμα, η οποία, όπως θα δούμε στη συνέχεια, επηρέασε καθοριστικά και τις ιστορικές σπουδές.

Η ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑΚΗ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ

ΣΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ

Η εισαγωγή και επικράτηση από τη δεκαετία του 1880 της φροντιστηριακής και εργαστηριακής διδασκαλίας στο πρόγραμμα μαθημάτων του Πανεπιστημίου Αθηνών αποτέλεσε μια καταλυτική για τη φυσιογνωμία του εξέλιξη, καθώς συνδυάστηκε και με τη δημιουργία ενός πλήθους παραρτημάτων, όπως ονομάστηκαν στην πανεπιστημιακή γλώσσα τα εργαστήρια και τα φροντιστήρια. Το πρώτο παράρτημα που είχε ιδρυθεί ήταν το Φαρμακευτικό Σχολείο, το οποίο άρχισε τη λειτουργία του το 1838, ενώ οι φοιτητές της Ιατρικής πραγματοποιούσαν μέρος των πρακτικών τους ασκήσεων στα νοσοκομεία της πρωτεύουσας και στην Αστυκλινική ή σε διάφορα συναφή ιδρύματα (Βρεφοκομείο, Οφθαλμιατρείο κ.ά.). Οι φοιτητές του Φαρμακευτικού Σχολείου αλλά και της Φιλοσοφικής, πλην του Φιλολογικού Τμήματος, μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν το πανεπιστημιακό Χημείο, αλλά και το Αστεροσκοπείο ή τον Βοτανικό Κήπο. Στο Φιλολογικό Τμήμα της Φιλοσοφικής το πρώτο φροντιστήριο που είχε συγκροτηθεί ήταν το Φιλολογικό (1842), προσάρτημα του Πανεπιστημίου, με διευθυντή τον Κωνσταντίνο Ασώπιο.

Φιλολογικό Φροντιστήριο

Σκοπός του Φιλολογικού Φροντιστηρίου ήταν, σύμφωνα και με τα ευρωπαϊκά πρότυπα, η εξάσκηση των φοιτητών -όσων, έχοντας απολυτήριο γυμνασίου, επιθυμούσαν να εργαστούν στη μέση εκπαίδευση- στην αρχαία ελληνική και λατινική γλώσσα, η κριτική έρευνα και ανάλυση των κλασικών συγγραφέων.448 Το Φροντιστήριο διαρκούσε δυο χρόνια, ενώ σύμφωνα με την επόμενη νομοθετική ρύθμιση του 1850 η απόδειξη συμμετοχής σε αυτό ήταν απαραίτητη για όσους ήθελαν να συμμετάσχουν στις διδασκαλικές εξετάσεις.449 Το 1868 το Φροντιστήριο θεωρήθηκε πλέον προσάρτημα της Φιλοσοφικής Σχολής.450

448. Βλ. το σχετικό διάταγμα της 30ής Ιουνίου 1842, Αρ. Βαμπάς, Οι νόμοι..., ό.π., σ. 107-108.

449. Στο ίδιο, σ. 108-111.

450. Στο ίδιο, σ. 111.

p. 180
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/181.gif&w=600&h=915

Από το 1884 προστέθηκαν στο πρόγραμμα του Φροντιστηρίου οι πρακτικές ασκήσεις στην αρχαιολογία και στην παιδαγωγική. Όσοι φοιτούσαν από το δεύτερο έτος και μετά και επιθυμούσαν να λάβουν μέρος στις διδασκαλικές εξετάσεις συμμετείχαν σε ερμηνευτικές, κριτικές, παλαιογραφικές, γραμματολογικές, μετρικές, ρυθμικές, γραμματικές, αρχαιολογικές και παιδαγωγικές ασκήσεις. Οι αρχαιολογικές αφορούσαν την ερμηνευτική, κριτική και καλλιτεχνική εξέταση των αρχαίων μνημείων με επιτόπιες επισκέψεις, ενώ οι παιδαγωγικές προέβλεπαν την πρακτική άσκηση των φοιτητών σε συγκεκριμένα ελληνικά σχολεία και γυμνάσια.451 Το 1888 αποφασίστηκε η υποχρεωτική παρακολούθηση του από όλους τους φοιτητές του Φιλολογικού Τμήματος.452 Συνολικά όλη αυτή την περίοδο το Φιλολογικό Φροντιστήριο, στο οποίο δίδασκαν μόνο καθηγητές και όχι υφηγητές, έμεινε σταθερά προσανατολισμένο προς την κλασική φιλολογία με σαφή παιδαγωγική και λιγότερο επιστημονική χροιά (η πλειονότητα των ασκήσεων αναφέρεται στο ελληνιστί ή λατινιστί γράφειν), στοχεύοντας στις ανάγκες των μελλοντικών καθηγητών στη μέση εκπαίδευση.453

Πρότυπο του Φιλολογικού Φροντιστηρίου στην Αθήνα ήταν τα αντίστοιχα σεμινάρια που είχαν δημιουργηθεί τον 18ο αιώνα στα πανεπιστήμια της Δυτικής Ευρώπης, μεταφέροντας και αυτά την εμπειρία των θεολογικών σεμιναρίων όπου εκπαιδεύονταν πάστορες. Το σεμινάριο του Γκόττφρηντ Χέρμανν στη Λειψία και κυρίως εκείνο που είχε ιδρύσει ο Φρήντριχ Α. Βολφ στο Πανεπιστήμιο του Χάλλε (1773-1807) -με μαθητές όπως ο Α. Μπεκ και ο κλασικός φιλόλογος Ιμμάνουελ Μπέκκερ-454 στόχευαν στην εκπαίδευση καλών καθηγητών για τη μέση εκπαίδευση. Στα σεμινάρια αυτά, οκτώ ή δέκα φοιτητές συγκεντρώνονταν μια ή δυο φορές την εβδομάδα για να μάθουν πώς να εξηγούν ένα κείμενο στη σχολική τάξη. Τα ερωτήματα και τα προβλήματα που τους απασχολούσαν ήταν κυρίως γραμματικής ή συντακτικής υφής, ενώ δεν υπήρχε κάποιο ερευνητικό ενδιαφέρον. Η τομή επρόκειτο να συντελεστεί με την ίδρυση του Πανεπιστημίου του Βερολίνου, όπου η φροντιστηριακή εκπαίδευση απέκτησε ερευνητική και επιστημονική χροιά.455

451. Στο ίδιο, σ. 108-115.

452. Νόμοι και Διατάγματα, 1896, ό.π., σ. 56.

453. Βλ. Άλκηστις Βερέβη, Πανεπιστημιακή Εκπαίδευση: Η διδασκαλία των Αρχαίων Ελληνικών στη Φιλοσοφική Σχολή των Αθηνών (1950-1982), ανέκδοτη διδακτορική διατριβή στο Τμήμα Φιλοσοφίας - Παιδαγωγικής - Ψυχολογίας, Φιλοσοφική Σχολή, ΕΚΠΑ, 1999, σ. 48.

454. Βλ. Rudolf Pfeiffer, ό.π., σ. 204.

455. Βλ. Anthony Grafton, "Polyhistor into Philolog: Notes on the Transformation of German Classical Scholarship, 1780-1850", History of Universities 3 (1983), σ. 161-162.

p. 181
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/182.gif&w=600&h=915

Στο Πανεπιστήμιο Αθηνών κατά τις δύο τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα ο αριθμός των παραρτημάτων αυξήθηκε θεαματικά και στις τέσσερις σχολές. Από το 1888 έως το 1900 δημοσιεύθηκαν, εκτός από τον κανονισμό του Ιστορικού Φροντιστηρίου το 1888, οι κανονισμοί μιας σειράς εργαστηρίων και φροντιστηρίων: Φροντιστήριο Φιλοσοφικό, Φροντιστήριο Μαθηματικό, Ανατομικό Εργαστήριο (1888), Φροντιστήριο Μικροβιολογίας και Πειραματικής Παθολογίας, Παθολογικό Ανατομείο, Γλωσσολογικό Φροντιστήριο (1892), Εργαστήριο Πειραματικής Φυσικής, Βοτανικό Εργαστήριο (1894), Φροντιστήριο Ζωολογίας στο Φυσιολογικό Μουσείο, Φροντιστήριο στο Ορυκτολογικό και Γεωλογικό Μουσείο (1895), Ακαδημαϊκό Γυμναστήριο, Παιδαγωγικό Φροντιστήριο (1899), Εγχειρητικό Φροντιστήριο, Εργαστήριο Υγιεινής και Μικροβιολογίας και Φαρμακευτικό Χημείο (1900).456

Οι κανονισμοί αφορούσαν τη Φιλοσοφική και την Ιατρική Σχολή. Στις άλλες δύο σχολές, Νομική και Θεολογική, τα προσφερόμενα φροντιστήρια, όπως γνωρίζουμε από το πρόγραμμα, δεν είχαν θεσμική υπόσταση, καθώς δεν υπήρχε η ανάγκη κάποιου ιδιαίτερου χώρου ή μέσων για τη διεξαγωγή τους. Στην περίπτωση των νέων φροντιστηρίων του Φιλολογικού Τμήματος (Ιστορικού και Φιλοσοφικού), η θεσμοθέτησή τους ήταν αναγκαία λόγω του προϋπάρχοντος Φιλολογικού Φροντιστηρίου. Η έκδοση των κανονισμών ήταν ενδεικτική για την εξάπλωση της φροντιστηριακής διδασκαλίας και ταυτόχρονα την απουσία γενικότερου σχεδιασμού, ο οποίος θα εξασφάλιζε κοινό πλαίσιο λειτουργίας. Ήταν ενδεικτική ακόμη της σύνδεσης αυτών των εγχειρημάτων με πρόσωπα τα οποία στη δεδομένη συγκυρία είχαν τη δυνατότητα να επιβάλουν τη συγκεκριμένη θεσμοθέτηση. Τα πρώτα οκτώ φροντιστήρια ιδρύθηκαν κατά την τριετία 1886-1889, ενώ ο θεσμός στηρίχτηκε σε δύο άλλα μέτρα της τριετίας αυτής : την αμοιβή με επιμίσθιο όλων των καθηγητών που δίδασκαν σε φροντιστήρια και την υποχρεωτική συμμετοχή του συνόλου των φοιτητών στη φροντιστηριακή διδασκαλία. Και αυτές οι ρυθμίσεις, όπως και αρκετές από όσες αναφέρθηκαν προηγουμένως, προέρχονταν από τους υπουργούς Παιδείας τρικουπικών κυβερνήσεων της περιόδου. Ο θεσμός της φροντιστηριακής και εργαστηριακής εκπαίδευσης στηρίχτηκε από τη συγκεκριμένη πολιτική παράταξη στο πλαίσιο ενός ευρύτερου λόγου για την προώθηση του εκσυγχρονισμού της κοινωνίας και της εκπαίδευσης.

456. Βλ. τις συναγωγές νόμων του Πανεπιστημίου, Νόμοι και διατάγματα περί του Εθνικού Πανεπιστημίου (από του (τους 1886-1895) εκδιδόμενα επί της πρυτανείας Αν. Διομήδους Κυριακού, Αθήνα 1896· Νόμοι και διατάγματα περί του Εθνικού Πανεπιστημίου (από του έτους 1895-1900) εκδιδόμενα επί της πρυτανείας Κ. Μητσοπούλου, Αθήνα 1901.

p. 182
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/183.gif&w=600&h=915

Στη φροντιστηριακή και εργαστηριακή διδασκαλία εύλογα τη μερίδα του λέοντος κατέλαβαν η Ιατρική Σχολή και το Φυσικομαθηματικό Τμήμα. Ο χωρισμός του τελευταίου από τη Φιλοσοφική και η αναβάθμισή του σε αυτόνομη σχολή το 1904 αποτέλεσε έναν από τους πλέον ισχυρούς δείκτες για τη δημιουργία νέου κλίματος, στο οποίο σημαντικό ρόλο διαδραμάτιζαν η επιστημονικοποίηση και η επαγγελματική εξειδίκευση ως απάντηση σε μεγάλο βαθμό στις ανάγκες της αγοράς, αλλά και ως σύμπλευση με τις αντίστοιχες εξελίξεις στις ευρωπαϊκές χώρες.457

Το 1895, είκοσι οκτώ καθηγητές όλων των σχολών (περίπου το μισό του διδακτικού προσωπικού) αμείβονταν για φροντιστηριακή διδασκαλία. Οι περισσότεροι είχαν εκλεγεί στην πανεπιστημιακή έδρα μετά από το 1882. Αναφέρω ενδεικτικά τους Σπ. Λάμπρο, Νικόλαο Πολίτη, Γεώργιο Χατζιδάκι, Ιωάννη Χατζιδάκι, Αντώνιο Μηλιαράκη, Εμμανουήλ Ζολώτα, Αναστάσιο Δαμβέργη κ.ά. Πρόκειται για σημαντικές προσωπικότητες της ελληνικής πνευματικής ζωής, οι περισσότεροι με σπουδές στην Ευρώπη, κυρίως στη Γερμανία, τη δεκαετία 1870-1880. Κατά τη διάρκεια των σπουδών τους είχαν έλθει σε επαφή με τα ρεύματα της σύγχρονης επιστημονικής σκέψης και με τον θεσμό της φροντιστηριακής διδασκαλίας, ο οποίος, στο πλαίσιο του θετικισμού, είχε γνωρίσει σημαντικότατη διάδοση στην Ευρώπη. Μετά την επιστροφή τους στην Ελλάδα, μαζί με διδάσκοντες όπως ο Αναστάσιος Χρηστομάνος 458 ο οποίος ήδη από το 1863 είχε συστήσει άτυπα το πρώτο Χημείο, πρωτοστάτησαν στην καθιέρωση της φροντιστηριακής και εργαστηριακής διδασκαλίας, ενώ συγχρόνως διεκδίκησαν τη γενικότερη αναδιάταξη του προγράμματος των μαθημάτων.

Η συγκρότηση των φροντιστηρίων και εργαστηρίων συνδέθηκε με τη δημιουργία νέων υποδομών εντός και εκτός Πανεπιστημίου: εργαστήρια, κλινικές, μουσεία, γυμναστήριο. Αναφέρω ενδεικτικά την ίδρυση του νοσοκομείου «Ευαγγελισμός» το 1884, που αποτέλεσε τη σημαντικότερη τομή στην ιστορία των νοσηλευτικών ιδρυμάτων στην Ελλάδα του 19ου αιώνα και προσέφερε τη δυνατότητα της αυτοψίας και της εξάσκησης στους φοιτητές της Ιατρικής

457. Βλ. Θεόδωρος Κρητικός, Η πρόσληψη της επιστημονικής σκέψης στην Ελλάδα. Η φυσική μέσα από πρόσωπα, θεσμούς και ιδέες (1900-1930), Αθήνα, Παπαζήσης, 1995, σ. 24-36.

458. Βλ. Πρυτανικοί λόγοι 1896-1897, σ. 118-119, όπου ο Χρηστομάνος δεν περιορίζεται στην υποστήριξη του θεσμού αλλά αναφέρεται και στις διαφοροποιήσεις ανάμεσα στους εκπροσώπους των θετικών και θεωρητικών επιστημών, με σαφώς υποτιμητικό λόγο προς τους δεύτερους. Βλ. και τα σχόλια της Έ. Μανιάτη, ό.π., σ. 123-132.

p. 183
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/184.gif&w=600&h=915

κής.459 Η έναρξη λειτουργίας του Αιγινήτειου Νοσοκομείου το 1903 εξασφάλισε την εκπαίδευση των φοιτητών στους νέους κλάδους της νευρολογίας και της ψυχιατρικής. Στην περίπτωση της ιστορίας, η δημιουργία της IEEE (1882) προσέφερε σημαντικό τεκμηριωτικό υλικό στο φροντιστήριο του Σπ. Λάμπρου .

Εκτός από τους κανονισμούς των φροντιστηρίων και εργαστηρίων και τις λογοδοσίες των καθηγητών, συχνή αναφορά στα φροντιστήρια συναντάμε και στους πρυτανικούς λόγους, με μόνιμη επωδό την ανάγκη περαιτέρω κρατικής ενίσχυσης του θεσμού. Σε όλες τις περιπτώσεις η φροντιστηριακή-εργαστηριακή διδασκαλία συνδεόταν με την πρακτική άσκηση του φοιτητή, την αυτοψία, την επί το επιστημονικότερον μόρφωσή του, την επαγγελματική του εξειδίκευση.460

Η εκτεταμένη εισαγωγή των φροντιστηρίων και των εργαστηρίων δημιούργησε μια νέα δυναμική στο πρόγραμμα μαθημάτων του Πανεπιστημίου, στο οποίο βέβαια δεν έπαψε να κυριαρχεί η ακαδημαϊκή διδασκαλία. Ακόμα και στις περιπτώσεις των καθηγητών εκείνων για τους οποίους η φροντιστηριακή διδασκαλία μεταφραζόταν απλώς και μόνο σε μια επιπλέον πηγή εσόδων, η ίδια η οργάνωση και φιλοσοφία των φροντιστηρίων συγκροτούσε σημαντική τομή στον χώρο, στον χρόνο και στους συμμετέχοντες στη διδακτική πράξη. Από την απόλυτη σχεδόν ελευθερία επιλογής μαθημάτων, χαρακτηριστικό των φοιτητικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών κατά τα πρώτα χρόνια λειτουργίας του, δημιουργήθηκε τώρα ένας κύκλος φροντιστηρίων και εργαστηρίων με υποχρεωτική την παρακολούθηση. Η έννοια της μαθητείας εμπλουτίστηκε, απέκτησε προσωπική χροιά, ξέφυγε από το στενό πλαίσιο της αίθουσας, μεταφέρθηκε σε εξωπανεπιστημιακές ενασχολήσεις. Δίπλα στον

459. Τρύφων Ανδριανάκος, «Η Ιατρική εν τη νεωτέρα Ελλάδι», Ελληνική Ιατρική, Θεσσαλονίκη 1930, τ. 2, σ. 151: Νίκος Κ. Καπανίδης, Η κλειστή περίθαλψη στο νεοελληνικό κράτος (1909-1940) Διδακτορική διατριβή. Θεσσαλονίκη, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Επιστημονική Επετηρίδα του Τμήματος Ιατρικής της Σχολής Επιστημών Υγείας, παράρτημα αρ. 121, Τομέας Ανατομικής και Παθολογικής Ανατομικής, Ιστορίας Ιατρικής, αρ. 308, 1988, σ. 24.

460. Βλ. για παράδειγμα τη λογοδοσία του 1882, όπου ο πρύτανης Παναγιώτης Κυριακού αναφερόταν στην ανάγκη δημιουργίας φροντιστηρίων, εργαστηρίων και παραρτημάτων για την άσκηση των φοιτητών στις φυσικές επιστήμες και στην ιατρική: Πρυτανικοί λόγοι 1881-1882, σ. 18-19. Στο κλίμα αυτό βλ. και τις προσπάθειες για τη συγκρότηση πανεπιστημιακής βιβλιοθήκης: Τριαντάφυλλος Ε. Σκλαβενίτης, «Η βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου Αθηνών (19ος αιώνας), Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία..., ό.π., τ. 1, σ. 113-119.

p. 184
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/185.gif&w=600&h=915

χρόνο της συνεχούς αφήγησης ή ανάγνωσης εμφανίστηκε εντονότερα ο διακεκομμένος χρόνος της ερωταπόκρισης, δίπλα στη λεκτική δραματοποίηση η αυτοψία και το πείραμα, δίπλα στα σχολικά βιβλία και στα γενικά συγγράμματα, τα οποία οι περισσότεροι καθηγητές διάβαζαν στις ακαδημαϊκές παραδόσεις, διανέμονταν οι λιθογραφημένες ασκήσεις, τις οποίες καλούνταν να λύσουν οι φοιτητές. Η εκτεταμένη είσοδος της φροντιστηριακής διδασκαλίας γέννησε, σε επίπεδο προθέσεων τουλάχιστον, μια νέα παιδαγωγική πειθαρχία. Ο φοιτητής δεν είχε πλέον την απόλυτη ελευθερία επιλογής μαθημάτων. Ήταν υποχρεωμένος να παρακολουθεί συγκεκριμένες ώρες και διδακτικά αντικείμενα.461

Σε μια τέτοια εξέλιξη εμφανίστηκαν πλήθος ανασχετικοί παράγοντες, οι οποίοι συνδυάζονταν με τις διαδικασίες εγκαθίδρυσης του θεσμού. Ο γρήγορος ρυθμός επέκτασης της φροντιστηριακής και εργαστηριακής διδασκαλίας προέκυψε βέβαια και από άλλα, «ταπεινότερα» κίνητρα. Αναφέρομαι κυρίως στο οικονομικό επίδομα, το οποίο είχε αποτέλεσμα σε αρκετές περιπτώσεις την ακύρωση του «εργαστηριακού» χαρακτήρα του μαθήματος και τη μετατροπή του σε ακαδημαϊκό. Η ανεπάρκεια του διδακτικού προσωπικού, ιδιαίτερα σε σχολές όπως η Φιλοσοφική όπου περίσσευαν ο στόμφος και η ρητορεία, συνέβαλε προς αυτή την κατεύθυνση. Σε αυτό συνέτεινε και ο υποχρεωτικός χαρακτήρας των φροντιστηρίων για όλους τους φοιτητές του Πανεπιστημίου, μέτρο που δεν συμφωνούσε με τα ειωθότα στα γερμανικά πανεπιστήμια. Στο κατά παράδοση εξαιρετικά φιλελεύθερο και ανεκτικό Αθήνησι, το υποχρεωτικό της παρακολούθησης αμφισβητήθηκε έμπρακτα από τους φοιτητές με τη συνενοχή των καθηγητών, γεγονός που αποτέλεσε ένα από τα μείζονα προβλήματα των πανεπιστημιακών αρχών. Για την κατανόηση των νέων συνθηκών οφείλει κανείς να συνεκτιμήσει την απόσταση ανάμεσα στον κανονιστικό λόγο των νομοθετημάτων ή τη ρητορεία των επίσημων κειμένων και σε μια

461. Για μια πρώτη επεξεργασία των θεμάτων που αφορούν τη φροντιστηριακή ιστορική διδασκαλία βλ. Βαγγέλης Καραμανωλάκης, «Η εισαγωγή της φροντιστηριακής ιστορικής διδασκαλίας στο πρόγραμμα σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών», Πρακτικά τον Διεθνούς Συμποσίου: Οι χρόνοι της ιστορίας. Για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, Αθήνα, Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας - Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς, 1998, σ. 63-72. Βλ. και Κ. Λάππας, Πανεπιστήμιο και φοιτητές..., ό.π., σ. 137-142. Για τις θετικές επιστήμες βλ. Έ. Μανιάτη, ό.π., καθώς και το άρθρο του Γεωργίου Βλαχάκη "Introducing Sciences in the New States: The Establishment of the Physics and Chemistry Laboratories at the University of Athens": Efthymios Nicolaidis, Konstantinos Chatzis (επιμ.), Science, Technology and the 19th Century State, Conference Proceedings, Αθήνα 2000, σ. 89-104.

p. 185
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/186.gif&w=600&h=915

διαφορετική και κάποτε μίζερη πραγματικότητα. Υπό τοιούτους όρους ουδέν θαύμα, εάν και τα Φροντιστήρια και τα Εργαστήρια παρ' ημίν αστοχώσιν εν πολλοίς του προορισμού των, εάν πολλοί των Καθηγητών, των διευθυνόντων τοιαύτα, ουδέν άλλο διαβλέπουσιν εν αυτοίς ή την εύσχημον δικαιολόγησιν ενός μηνιαίου επιμισθίου· ουδεν θαύμα, εάν τα Φροντιστήρια και τα Εργαστήρια ημών ουδεμίαν σχεδόν έχωσι να επιδείξωσιν αυτοτελή και πρωτότυπον εργασίαν, ουδέν ουδέποτε ζήτημα επιλύωσιν, εάν ούτως αυτά καθίστανται αληθής παρωδία των εν Γερμανία Φροντιστηρίων και Εργαστηρίων, εάν εν αυτοίς βασιλεύη παντελής επιστημονική νέκρωσις.462

Στο τέλος του αιώνα, η σκληρή κριτική της λειτουργίας των πανεπιστημιακών φροντιστηρίων και εργαστηρίων στην αιτιολογική έκθεση των νομοσχεδίων Ευταξία το 1899, από όπου και το αμέσως προηγούμενο παράθεμα -το πνεύμα του το συναντάμε σε όλα τα μεταρρυθμιστικά κείμενα όταν περιγράφουν την προτεραία κατάσταση-, δεν αναιρούσε την πραγματικότητα του θεσμού, επεσήμαινε όμως τις δυσκολίες και τα προβλήματά του.

Στην περίπτωση της ιστορίας, η εισαγωγή της φροντιστηριακής διδασκαλίας το 1888 αποτέλεσε, μαζί με άλλες εξελίξεις που θα μελετήσω στα επόμενα κεφάλαια, την πλέον βαρύνουσα καινοτομία στο πρόγραμμα της ιστορικής διδασκαλίας, συντελώντας καθοριστικά στη συγκρότηση των ιστορικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Σε συνδυασμό με το ότι τα φροντιστήρια κατέλαβαν ένα σημαντικό ποσοστό της ιστορικής διδασκαλίας, αποφάσισα -παρά την αλληλουχία τους με τα υπόλοιπα μαθήματα- να τα μελετήσω ξεχωριστά, δίνοντας έμφαση στον νέο θεσμό, στη φιλοσοφία, στην εφαρμογή και στους προσανατολισμούς του.

462. «Αιτιολογική έκθεσις του νομοσχεδίου περί οργανισμού του Πανεπιστημίου»: Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής. Παράρτημα 1899, σ. 996-997.

p. 186
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/187.gif&w=600&h=915

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β'

Η ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ: ΤΑ ΚΕΚΤΗΜΕΝΑ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ

Η ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗ ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΙΑ ΤΟΥ ΣΠ. ΛΑΜΠΡΟΥ

Η είσοδος του Σπυρίδωνος Λάμπρου (1851-1919)463 ως υφηγητή στην πανεπιστημιακή κονίστρα το 1877 προσέθεσε στο διδακτικό προσωπικό τον σημαντικότερο ιστορικό του καιρού του και τον διδάσκοντα με τις πλέον συγκροτημένες ιστορικές σπουδές στο ελληνικό Πανεπιστήμιο του 19ου αιώνα. Προερχόταν άλλωστε από ένα περιβάλλον γεμάτο πνευματικές και ιστορικές ανησυχίες. Πατέρας του ήταν ο χρυσοχόος και επιφανής νομισματολόγος Παύλος Λάμπρος και ανάδοχος του ο ιστορικός Ανδρέας Μουστοξύδης, ο οποίος ζούσε στην Κέρκυρα, όπου γεννήθηκε και πέρασε τα παιδικά του χρόνια ο Λάμπρος ώσπου να έλθει στην Αθήνα. Το 1865 ίδρυσε μαζί με τα αδέλφια του τον Φιλολογικό Σύλλογο «Παρνασσός», ο οποίος διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στη μετέπειτα δημόσια πνευματική ζωή. Ο Λάμπρος φοίτησε στη Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών (1867-1871) και συνέχισε με μεταπτυχιακές σπουδές στα Πανεπιστήμια του Βερολίνου και της Λειψίας (1872-1875), όπου έγινε διδάκτορας με την εργασία του για τους οικιστές των ελληνικών αποικιών.464 Σε μια εποχή όπου στα γερμανόφωνα πανεπιστήμια κυριαρχούσε η ιστορική Πρωσική σχολή,465 ο Λάμπρος παρακολούθησε συστηματικά μαθήματα επιφανών εκπροσώπων της, όπως ο Τεοντόρ Μόμμσεν, ο Ντρόυζεν, ο Χάινριχ φον Τράιτσκε, ο Βίλχελμ Βάττενμπαχ καθώς και ο Ερνστ Κούρτιους

463. Για τον Λάμπρο βλ. E. Gazi, ό.π., Γ. Χαριτάκης, «Σπυρίδων Λάμπρος - Αννα Λάμπρου»: Εις μνήμην Σπυρίδωνος Λάμπρου, Αθήνα 1935, σ. γ'-ιδ', και Δ. Σ. Μπαλάνος, «Σπυρίδων Π. Λάμπρος (1851-1919)», Ηπειρωτικά Χρονικά. Παράρτημα δεύτερον Βιογραφικόν, 1928, σ. 1-32.

464. Σπυρίδων Λάμπρος, Τα κατά τους οικιστάς των παρ' Έλλησι αποικιών και τας αυτοίς απονεμομένας τιμάς. Dissertatio inauguralis historica, Λειψία 1873.

465. Georg G. Iggers, The German Conception..., ό.π., a. 90-123, G.P. Gooch, ό.π., σ. 130-155, E. Gazi, ό.π., a. 29-37.

p. 187
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/188.gif&w=600&h=915

ους.466 Μετά το πέρας των σπουδών του επισκέφθηκε για μια τριετία βιβλιοθήκες της Ολλανδίας, της Γαλλίας, του Βελγίου, της Αγγλίας και της Ιταλίας μελετώντας ελληνικά χειρόγραφα.

Ο νεαρός υφηγητής επέδειξε έντονη διδακτική δραστηριότητα, αντίθετη με τη συνήθη πρακτική των συναδέλφων του, ιδιαίτερα στη Φιλοσοφική Σχολή. Προσέφερε πλήθος μαθημάτων ελληνικής (κυρίως αρχαίας) ιστορίας : ιστορία του αρχαίου ελληνισμού, του αιώνα του Περικλή και για ένα εξάμηνο ιστορία της δυναστείας των Κομνηνών. Δίδαξε ακόμη ακαδημαϊκά για πρώτη φορά μάθημα το οποίο αναφερόταν στις πηγές : Περί των πηγών της ελληνικής ιστορίας. Η σημαντικότερη καινοτομία όμως ήταν άλλη : ο Λάμπρος ζήτησε και πήρε την άδεια από τη Σχολή -ως υφηγητής δεν είχε το δικαίωμα να διδάξει στο Φροντιστήριο- να προσφέρει φροντιστηριακά επιγραφική και παλαιογραφία (γραφογνωσία, όπως την ονόμασε ο ίδιος, εξ ου και η προσθήκη στον τίτλο του). Τον συνδυασμό σύμφωνα με τον υφηγητή απαίτησαν οι φοιτητές.467 Ο Λάμπρος περίμενε την ευκαιρία για την εκλογή του στην καθηγητική έδρα, η οποία και δεν άργησε να του δοθεί.

Εκλογή καθηγητή στην έδρα της Γενικής ιστορίας (1883)

Το 1883 προκηρύχθηκε, σύμφωνα με τις νέες διατάξεις, μια έδρα Γενικής ιστορίας. Υποψηφιότητα υπέβαλαν ο Σπ. Λάμπρος και ο Δ. Πατσόπουλος. Στη σχετική συνεδρίαση της Σχολής (7 Απριλίου 1883) το σώμα των καθηγητών επιχείρησε να ιεραρχήσει τα επιστημονικά εφόδια που απαιτούνταν για την εκλογή: συγγραφικό έργο και διδακτική πείρα. Από τους δύο υποψηφίους μόνο ο Σπ. Λάμπρος είχε υποβάλει συγγράμματα. Μια μερίδα των διδασκόντων υποστήριξε την υπεροχή της διδασκαλίας -ο Δ. Πατσόπουλος είχε ήδη διδάξει για μικρό χρονικό διάστημα- έναντι οιουδήποτε επιστημονικού συγγράμματος. Ο Κ. Παπαρρηγόπουλος προέταξε ως κύριο κριτήριο εκλογής το επιστημονικό συγγραφικό έργο, θεωρώντας το ανώτερο από τη διδακτική πείρα. Η άποψή του επικροτήθηκε από την πλειοψηφία, με αποτέλεσμα την απόρριψη της υποψηφιότητας Πατσόπουλου. Στη συζήτηση για την εναπομείνασα υποψηφιότητα διακρίθηκαν, και πάλι με πρόταση του Παπαρρηγόπουλου

466. E. Gazi, ό.π., σ. 77.

467. Βλ. τις παρατηρήσεις του για την εισαγωγή της παλαιογραφίας στο τέταρτο κεφάλαιο «Βοηθητικαί της ιστορίας επιστήμαι και τέχναι», του ανέκδοτου έργου του Αι ιστορικαί μελέται..., ό.π.

p. 188
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/189.gif&w=600&h=915

πουλου, τα συγγράμματα του Λάμπρου που αφορούσαν τους μέσους και νεότερους χρόνους. Αποφασίστηκε στη συνέχεια η εκλογή να είναι μυστική, ώστε να μπορέσει να εκφράσει ο κάθε καθηγητής ελεύθερα τη γνώμη του. Στην ψηφοφορία που ακολούθησε αποφασίστηκε με ισχυρή πλειοψηφία -έντεκα υπέρ, τέσσερις κατά- ότι τα σχετικά συγγράμματα δεν επαρκούσαν για την εκλογή στην έδρα, η οποία παρέμεινε κενή.468

Εκλογή καθηγητών στις έδρες της Γενικής ιστορίας (1886)

Το 1886, μετά από πρόταση της Φιλοσοφικής, την οποία αποδέχτηκε το υπουργείο Παιδείας, προκηρύχθηκαν δύο, αντί για μία, έδρες Γενικής ιστορίας. Επρόκειτο για μια έδρα Αρχαίας και μια έδρα Μέσης / Νεότερης ιστορίας, με σκοπό τη διδασκαλία στα δύο πρώτα χρόνια φοίτησης όλης της ύλης του μαθήματος, σύμφωνα και με τις νέες νομοθετικές ρυθμίσεις, που προέβλεπαν την εξέταση των φοιτητών στα γενικά μαθήματα δύο χρόνια μετά από την εγγραφή τους.469 Υποψήφιοι ήταν πάλι ο Λάμπρος και ο Πατσόπουλος, ο Σ. Τσιβανόπουλος, καθώς και ο Παύλος Καρολίδης, μετά από παρέμβαση του κοσμήτορα, καθηγητή της Φιλοσοφίας Χρήστου Παπαδόπουλου. Σύμφωνα με πρόταση του Παπαρρηγόπουλου, οι καθηγητές μπορούσαν να ψηφίσουν και όποιον άλλο θεωρούσαν ότι έχει τα κατάλληλα προσόντα. Όπως διαβεβαίωσε ο κοσμήτορας, όσοι είχαν υποβάλει υποψηφιότητα είχαν καταθέσει τα συγγράμματά τους. Στη συνεδρίαση δεν έγινε ουσιαστική συζήτηση για τα προσόντα των υποψηφίων, ούτε διάκρισή τους αναφορικά με τις έδρες. Ο Γεώργιος Μιστριώτης και ο καθηγητής του Φυσικομαθηματικού Τμήματος Ιωάννης Χατζιδάκις ζήτησαν από τον Παπαρρηγόπουλο, ως ειδικό καθηγητή, να τοποθετηθεί επί των υποψηφιοτήτων. Ο τελευταίος αρνήθηκε λέγοντας ότι δεν πρόκειται περί αστρονομίας ή φυσικής αλλά περί ιστορίας, οπότε όλοι είχαν γνώμη και άποψη, και ότι η Σχολή έπρεπε να αποφασίσει χωρίς τη γνώμη κάποιου ειδικού. Εξελέγη ο Λάμπρος για την Αρχαία ιστορία (εννέα ψήφοι) και για τη Μεσαιωνική και νεότερη ο Πατσόπουλος (έντεκα ψήφοι). Ακολουθούσαν οι Καρολίδης και Τσιβανόπουλος, ενώ εμφανίστηκε με μία ψήφο το όνομα του Βερναρδάκη ,470

468. Πρακτικά Συνεδριάσεων της Φιλοσοφικής Σχολής (ΠΣΦΣ), συνεδρίαση 7ης Απριλίου 1883.

469. «Διάταγμα περί των εξετάσεων των γενικών μαθημάτων εν τω Εθν. Πανεπιστημίω», 11 Νοεμβρίου 1882, Αρ. Βαμπάς, ό.π., σ. 73.

470. ΠΣΦΣ, συνεδρίαση 17ης Οκτωβρίου 1886.

p. 189
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/190.gif&w=600&h=915

Μετά την εκλογή του, ο Λάμπρος ξεκίνησε την καθηγητική του σταδιοδρομία με ιδιαίτερο ζήλο. Ως έκτακτος (1887-1891) και στη συνέχεια ως τακτικός καθηγητής της Ιστορίας των αρχαίων λαών ή της Αρχαίας ιστορίας αφιέρωσε τη διδασκαλία του στην αρχαιότητα, παγκόσμια και ελληνική. Δίδαξε ρωμαϊκή ιστορία, ιστορία των αρχαίων ανατολικών εθνών και αυτοτελή μαθήματα για συγκεκριμένες περιόδους της αρχαίας ελληνικής ιστορίας: Ιστορία της αρχαίας Ελλάδος από των Περσικών Πολέμων μέχρι της εις τους Ρωμαίους καθυποτάξεως, Ιστορία Αλεξάνδρου του Μεγάλου, διαδόχων και επιγόνων, Ιστορία των Περσικών Πολέμων, Ιστορία των ελληνικών αποικιών. Ήταν ο πρώτος καθηγητής που δίδαξε για δύο έτη Ιστορική γεωγραφία της Ελλάδος (18891891), ιστορία του πολιτισμού (Ιστορία του κρητικού και μυκηναίου πολιτισμού, 1904-1905) και Ιστορία των πηγών της ελληνικής ιστορίας (υπονοώντας κυρίως την αρχαία). Το μεγαλύτερο όμως μέρος της πανεπιστημιακής του διδασκαλίας αφιερώθηκε, όπως θα δούμε στη συνέχεια, στον θεσμό που ο ίδιος εισήγαγε : το Ιστορικό Φροντιστήριο.

Ο Λάμπρος υπήρξε ιδιαίτερα δημοφιλής στους πανεπιστημιακούς κύκλους. Εξελέγη δύο φορές από τους συναδέλφους του κοσμήτορας της Φιλοσοφικής Σχολής (1893-1894, 1912-1913) και πρύτανης του Πανεπιστημίου (1904-1905,1911-1912). Το 1905 διοργάνωσε τις προπαρασκευαστικές εργασίες για τη διεξαγωγή του Διεθνούς Αρχαιολογικού Συνεδρίου στην Αθήνα, ενώ το 1912 συμμετείχε στη διοργάνωση του Iς' συνεδρίου των Ανατολιστών, όπου και έλαβε χώρα ο εορτασμός για τα εβδομήντα πέντε χρόνια του Εθνικού Πανεπιστημίου. Υπήρξε αντιπρόσωπος του Πανεπιστημίου σε πολλά επιστημονικά συνέδρια και εκδηλώσεις στην Ευρώπη. Πέρα από τον Φιλολογικό Σύλλογο «Παρνασσός» συμμετείχε στην ίδρυση και διοίκηση πολλών επιστημονικών συλλόγων, ανάμεσα στους οποίους η IEEE.

Παράλληλα με την πανεπιστημιακή και επιστημονική του δραστηριότητα, ο Λάμπρος είχε εντονότατη παρουσία στον δημόσιο βίο. Συμμετείχε στην οργανωτική επιτροπή των Ολυμπιακών Αγώνων του 1896, ενώ διετέλεσε και γενικός γραμματέας της επιτροπής διοργάνωσης τους, από το 1901. Υπήρξε ακόμη πρόεδρος της Επιτροπής των Ηπειρωτών (1907). Η συμμετοχή του στο Διοικητικό Συμβούλιο της Εθνικής Εταιρείας και η ενεργός ανάμειξή του στον πόλεμο του 1897471 αποτέλεσε το μείζον έως τότε γεγονός στον δημόσιο βίο

471. Τον Δεκέμβριο του 1895 εντάχθηκε στους κόλπους της Εθνικής Εταιρείας ο Γ. Σωτηριάδης, ο δεύτερος πολίτης που δέχθηκαν οι στρατιωτικοί που την είχαν ιδρύσει, ενώ ακολούθησαν μερικούς μήνες αργότερα ο Λάμπρος και ο Νικόλαος Πολίτης.

p. 190
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/191.gif&w=600&h=915

του, προκαλώντας πολλές αρνητικές κριτικές. Ανάμεσά τους και εκείνη του τότε πρωθυπουργού Θεοδώρου Δηληγιάννη, ο οποίος σε μεταγενέστερη συζήτηση για τα αίτια του πολέμου στη Βουλή κατηγόρησε τον Σπ. Λάμπρο ότι αναμείχθηκε στην εξωτερική πολιτική υποκινώντας τους φοιτητές σε πολεμική δράση, με λόγο που τους απηύθυνε με αφορμή τις διώξεις των Αρμενίων στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.472

Στα χρόνια του Διχασμού, συγκεκριμένα στις 27 Σεπτεμβρίου 1916, ο Λάμπρος, γνωστός για τη φιλοβασιλική του τοποθέτηση, ορκίστηκε πρωθυπουργός και υπουργός Παιδείας. Οι ραγδαίες εξελίξεις (αποκλεισμός του Πειραιά από τα συμμαχικά στρατεύματα, διωγμοί των βενιζελικών, το «ανάθεμα» του Ελ. Βενιζέλου) και η ισχυροποίηση του φιλοσυμμαχικού στρατοπέδου οδήγησαν στην παραίτησή του, τον Απρίλιο του 1917. Τον Ιούνιο του ίδιου χρόνου ο Βενιζέλος επέστρεψε στην Αθήνα, σχημάτισε κυβέρνηση και προέβη σε ευρύτατες εκκαθαρίσεις. Ήδη ο καθηγητής της Ιστορίας, όπως και άλλα εξέχοντα φιλοβασιλικά στελέχη, είχε τεθεί υπό περιορισμό, ενώ τον Αύγουστο παραπέμφθηκε σε δίκη με τον νόμο «Περί ευθύνης υπουργών». Απολύθηκε από το Πανεπιστήμιο, η περιουσία του δημεύθηκε, εξορίστηκε στην Ύδρα και στη συνέχεια στη Σκόπελο, όπου και αρρώστησε. Επέστρεψε στην Αθήνα υπό καθεστώς επιτήρησης και πέθανε στην Κηφισιά την 23η Ιουλίου 1919.473

Πολυπράγμων και πολυγραφότατος, ο Λάμπρος δημοσίευσε πλήθος μικρών και μεγαλύτερων μελετών, πηγών, ανακοινώσεων σε συνέδρια, μεταφράσεων και βιβλιοκρισιών. Το μεγαλύτερο μέρος των κειμένων και της έρευνάς του επικεντρώθηκε στη βυζαντινή και νεότερη ελληνική ιστορία, ενώ πολύ μικρότερο στην αρχαία ιστορία, ιδιαίτερα στην ελληνική. Ένα σημαντικό τμήμα των δημοσιεύσεών του συνδεόταν με την πανεπιστημιακή του διδα-

Και οι τρεις συμμετείχαν στο Διοικητικό Συμβούλιο της Εταιρείας, ο Λάμπρος ως δεύτερος αντιπρόεδρος, καθώς και σε μυστικές αποστολές για την επίτευξη των στόχων της. Βλ. Γιάννης Ν. Γιαννουλόπουλος, «Η ευγενής μας τύφλωσις». Εξωτερική πολιτική και «εθνικά θέματα» από την ήττα του 1897 έως τη Μικρασιατική Καταστροφή, γ έκδ., Αθήνα, Βιβλιόραμα, 2001, σ. 38-39.

472. Βλ. Έφη Γαζή, «Συμβολικός λόγος και πολιτική πρακτική κατά την περίοδο του πολέμου του 1897: σύγκλιση, απόκλιση, σύγκρουση», Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας, Ο πόλεμος του 1897. Διήμερο με την ευκαιρία των 100 χρόνων (4 και 5 Δεκεμβρίου), Αθήνα 1999, σ. 105-109.

473. Για τα γεγονότα της περιόδου βλ. Γεώργιος Β. Λεονταρίτης, «Η Ελλάς και ο Α' Παγκόσμιος Πόλεμος», σ. 15-42, και Νικόλαος Οικονόμου, «Από την άφιξη του Βενιζέλου στην Αθήνα ως το τέλος του πολέμου», Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. 15: «Νεότερος Ελληνισμός από 1913 ως 1941», Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, 1978, σ. 46-52.

p. 191
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/192.gif&w=600&h=915

διδασκαλία: εισιτήριοι λόγοι, λιγοστά δημοσιευμένα μαθήματα, καθώς και παραδόσεις ιστορικής γεωγραφίας (1889-1891), ελληνικής ιστορίας, ιστορίας των ανατολικών εθνών και ρωμαϊκής ιστορίας, οι οποίες διασώζονται στο αρχείο του (Ιστορικό Σπουδαστήριο Φιλοσοφικής Σχολής Αθηνών) 474 Έντονη είναι η παρουσία των κειμένων που αφορούν γενικότερα την παρουσία του στο Πανεπιστήμιο: οι πρυτανικοί του λόγοι, ομιλίες σε επετείους, λόγοι προς τους φοιτητές, προσφωνήσεις σε συνέδρια.

Η ΑΡΧΑΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΕΝΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ

Το χειμερινό εξάμηνο 1877-1878 ο νεαρός υφηγητής αφιέρωσε τον εισιτήριο λόγο του στις μελέτες που είχαν γραφεί μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης για την ελληνική ιστορία από την αρχαιότητα έως τα σύγχρονα χρόνια. Ξεκινούσε με μια γλαφυρή περιγραφή της επίδρασης των βυζαντινών λογίων στη Δυτική Ευρώπη, ενώ έδινε έμφαση στις μελέτες που είχαν γραφεί για την αρχαία ελληνική ιστορία, επαινώντας εκείνες που είχαν προκύψει από την αυτοψία, τη συλλογή και τη μελέτη των πηγών. Αναφερόταν με έμφαση στον άγγλο ιστορικό Γκρότε, στους μεγάλους γερμανούς ιστορικούς -στους οποίους περιελάμβανε και τον Μπεκ- οι οποίοι είχαν εργαστεί με αυτό τον τρόπο, όπως οι Ρίττερ, Νήμπουρ, Ντρόυζεν, Κούρτιους, υπενθυμίζοντας και τις σχέσεις μαθητείας που τον συνέδεαν με τους δυο τελευταίους, καθώς και με τον Στ. Κουμανούδη. Ο λύγος του κατέληγε, μετά από μια σύντομη αναφορά στις μελέτες που είχαν γραφεί για το Βυζάντιο και τη νεότερη Ελλάδα, σε έπαινο προς τον Κ. Παπαρρηγόπουλο, τον εθνικό ιστοριογράφο. Επρόκειτο για έναν απολογιστικό λόγο, με τον οποίο ο νέος ιστορικός οριοθετούσε το πεδίο των ιστορικών σπουδών για την ελληνική ιστορία, σκιαγραφώντας τις προοπτικές διεύρυνσής του. Δέκα χρόνια αργότερα, το 1887, ο Λάμπρος στον πρώτο εισιτήριο λόγο του ως καθηγητή επιχειρούσε προγραμματικά να θέσει τα εφόδια που ήταν αναγκαία για τη μελέτη της ιστορίας, για την εξερεύνηση του συγκεκριμένου πεδίου.476

474. Βλ. την ενότητα «Παραδόσεις»: Φλωρεντία Ευαγγελάτου-Νοταρά, «Καταλογογράφησις του αρχείου Σπ. Λάμπρου», Επιστημονική Επετηρίς Φιλοσοφικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών 25 (1978), σ. 339-341.

475. «Εισιτήριος εις το μάθημα της ελληνικής ιστορίας»: Σπ. Λάμπρος, Λόγοι και άρθρα 1887-1902, Αθήνα 1902, σ. 145-173.

476. «Εισιτήριος εις την διδασκαλίαν της Γενικής Ιστορίας εν τω Εθνικώ Πανεπιστημίω»: Στο ίδιο, σ. 174-191.

p. 192
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/193.gif&w=600&h=915

Στη συλλογιστική του Λάμπρου, αντικείμενο της ιστορικής έρευνας ήταν το σύνολο των εκδηλώσεων του ανθρώπινου βίου: η κοινωνική και ιδιωτική ζωή, η τέχνη, η φιλολογία, το εμπόριο κ.ά. Η ιστορία αποτελούσε πλέον τη «φυσιολογία» των λαών, όχι την «παθολογία» τους, όπως τα προηγούμενα χρόνια, όταν εξέταζε μόνο τα έκτακτα φαινόμενα (πόλεμοι, συνθήκες κ.ά.). Η ιστορική έρευνα όφειλε να προσεγγίσει όχι μόνο τον εξωτερικό κόσμο, όπως οι φυσικές επιστήμες, μα κυρίως τον ηθικό, μέσω και πάλι της προσέγγισης του αισθητού κόσμου.477 Κύριο έργο του ιστορικού ήταν: Η όσον ενεστι πλήρης περισυναγωγή της ύλης, η κριτική αυτής ανακάθαρσις, ο διά της εν ανάγκη ιστορικής αναλογίας πλουτισμός της υπαρχούσης και η ψυχολογική μελέτη των υπό εξέτασιν ιστορικών φαινομένων [...].478 Το σημαντικότερο όλων ήταν η αμεροληψία, η δύναμη και η θέληση του να βρει την αλήθεια. Αλήθεια που, όπως και στους δασκάλους του Λάμπρου, συνυφαινόταν απόλυτα με τα εθνικά δίκαια.

Ο αισιόδοξος λόγος του καθηγητή της Αρχαίας ιστορίας για την ιστορική έρευνα συνδεόταν με τη γενικότερη πίστη του στην εξέλιξη των επιστημών, ιδιαίτερα των φυσικών. Η μελέτη των πρωτογενών πηγών αποτελούσε το κλειδί για την ιστορική έρευνα, η εμπειρική προσέγγισή τους ήταν η ασφαλέστερη, σε έναν αιώνα εξόχως εμπειρικό, ο οποίος χαρακτηριζόταν από την πρόοδο των φυσικών επιστημών, βασισμένη στην αυτοψία και στο πείραμα.479

Η αναφορά στις ανακαλύψεις και στα σημαντικά επιτεύγματα της επιστήμης ανταποκρινόταν στην πάγια αντίληψη του καθηγητή για την αξία των τεχνικών μέσων και μεθόδων στην ιστορική έρευνα, μέσω των οποίων γινόταν οικείο το άγνωστο, το αχαρτογράφητο. Σε αυτό το πλαίσιο μελετούσε και δίδασκε και την αρχαία ιστορία. Εκκινώντας από τη στροφή του δυτικοευρωπαϊκού ενδιαφέροντος προς τους λαούς της Ανατολής, ο Λάμπρος μιλούσε -στον εισιτήριο λόγο του στο Πανεπιστήμιο αναφορικά με την ιστορία των ανατολικών εθνών- για μια σειρά από επιτεύγματα της ιστορικής επιστήμης που αναδείκνυαν και αποκρυπτογραφούσαν τον ασιατικό πολιτισμό. Οι ανακαλύψεις οδηγούσαν στην αναγέννηση και στην κατάκτηση εκ νέου της αρχαίας Ανατολής, η οποία είχε καλυφθεί από τη σκόνη και τα ερείπια χιλιετηρίδων, από τον βαρύ πέπλο μακραίωνης αμάθειας. Ο ιστορικός εναρμονιζόταν με ένα γενικότερο ρεύμα «ανακάλυψης» της Ανατολής, που έκανε έντονη την παρουσία του στη δυτική σκέψη, ιδιαίτερα το δεύτερο μισό του 19ου αι-

477. Στο ίδιο, σ. 175-176.

478. Στο ίδιο, σ. 189.

479. Στο ίδιο, σ. 175.

p. 193
Search form
Search the book: Formation of Historical Science and History teaching at the University of Athens (1837-1932)
Search results
    Digitized books
    Page: 174
    

    Η ΑΛΛΑΓΗ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

    Εάν η γλώσσα διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στη συγκρότηση της ταυτότητας της Φιλοσοφικής Σχολής, την ίδια περίοδο η πανεπιστημιακή εκπαίδευση δέχτηκε μια σειρά από κριτικές για την αποστολή της :

    Τοιουτοτρόπως δε η ανωτέρα παιδεία, προς άλλον όλως σκοπόν εισαχθείσα εις την Ελλάδα, απέβη προϊόντος του χρόνου και υπό την αιγίδα του συνταγματικού πολιτεύματος καθαρά κηφηνοτροφία, όπως ήτο επόμενο421 [...] Μειράκια [οι φοιτητές], αστοιχείωτα τα πλείστα ως προς τας γνώσεις, ανερμάτιστα δε ηθικώς και θρησκευτικώς ως εκ της ανατροφής, και κοινωνικώς δε πολλάκις άξεστα, διερχόμενα αβρόχοις ποσίν ως επί το πολύ τα γυμνάσια του κράτους, εξ ων απολύονται συνήθως δι' απειλών και ύβρεων, εισέρχονται εις το Πανεπιστήμιον «με τα τσαρούχια» το δη λεγόμενον, όπου φυσιούνται και εξάππονται και τυφούνται, και αντί να εγκύπτωσιν εις την σπουδήν και μελέτην της επιστήμης, μεταβάλλουσι το ανώτατον εκπαιδευτήριον εις κονίστραν άμουσον και αηδή άλλοτε μεν φατριαστικών, άλλοτε δε αγρίων πολιτικών διαδηλώσεων και οχλαγωγιών και θορύβων και ταραχών.422

    Το καυστικό σχόλιο ενός παλαιού γνώστη του θεσμού, του Δημητρίου Βερναρδάκη , για τις πανεπιστημιακές σπουδές αποτύπωνε ένα γενικότερο ρεύμα κριτικής για την αποστολή του Πανεπιστημίου και ειδικότερα για την κατάρτιση των αποφοίτων του στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα.423 Στο στόχαστρο βρισκόταν ο συνεχώς αυξανόμενος αριθμός εισαχθέντων και αποφοίτων (ενδεικτικά το 1886-1887 εισήχθησαν 739 φοιτητές),424 ο οποίος προβλημάτιζε και τις πρυτανικές αρχές.425 Οξεία ήταν και η κριτική για το χαμηλό επίπεδο μόρφωσης και για την παραγωγή πλήθους άνεργων πτυχιούχων, ιδιαίτερα της Νομικής, με αποτέλεσμα την κάλυψη των συνεχώς αυξανόμενων αναγκών της κρατικής μηχανής και της ιδιωτικής αγοράς εργασίας από αποφοίτους «ημιμαθείς» και «θεσιθήρες». Σε μια εποχή σημαντικών αλλαγών στην ελληνική οικονομία, πέρα από τις ρητορείες για τον εκπολιτισμό της Ανατολής είχαν αρ-

    421. Δημήτριος Βερναρδάκης, Καποδίστριας και Όθων. Επιστολιμιαία βιβλιοκρισία, Αθήνα, Γαλαξίας, 1962, σ. 115.

    422. Στο ίδιο, σ. 120-121.

    423. Η βιβλιοκρισία του Βερναρδάκη δημοσιεύθηκε σε συνέχειες στη Νέα Ημέρα της Τεργέστης το 1875. Εκδόθηκε πρώτη φορά επωνύμως από τον Κωνσταντίνο Άμαντο ως επίμετρο στη γ' έκδοση του έργου του Νικολάου Δραγούμη Ιστορικαί Αναμνήσεις, Αθήνα, Στοχαστής, 1925, τ. 2, σ. 305-396

    424. Κ. Λάππας, ό.π., σ. 307.

    425. Βλ. ενδεικτικά Πρυτανικοί λόγοι 1896-1897, σ. 35-36.