Creator/Author:Καραμανωλάκης, Βαγγέλης Δ.
 
Title:Formation of Historical Science and History teaching at the University of Athens (1837-1932)
 
Title of Series:Historical Archive of Greek Youth
 
Nr. within series:42
 
Place of Publication:Athens
 
Publisher:General Secretariat for Youth
 
Date of Publication:2006
 
Pagination:551
 
Nr. of vol.:1 volume
 
Language:Greek
 
Subject:Education
 
Education-Higher
 
Spatial coverage:Greece, University of Athens
 
Temporal coverage:1837-1932
 
Description:The starting assumption of my book is that history is formed as a science through the catalytic influence of educational institutions aimed at producing and disseminating knowledge, such as universities. To a great extent, these institutions impose upon historiographie production the following: the logic of their formation and function; the values governing them; their practices in advancing authority and the relationship of forces prevalent in them; and, their relations with political power and society. I refer to the formation of a national-scientific history in the University of Athens, which had a profoundly didactic character and decisively influenced historiographie production as a whole. Since its founding (1837), and parallel to providing staff to the state apparatus, the University of Athens has undertaken to form, express and disseminate a discourse that was addressed to all the citizens of the new State in multiple ways. Its national role was commonly acceptable and, to a great extent, it determined its character, as was also the case with the corresponding institutions in Western Europe. Because of its uniqueness as a higher education institution for more than eighty years, namely until the founding of a corresponding university in Thessaloniki (1926), Greek society welcomed it warmly and invested it with great symbolic authority. Early on, public opinion focused its interest on its founding and function, as this was reflected in the columns of the daily and periodical press, in the frequent news reports and articles pertaining to the orientation of university studies and the events taking place within the institution. Newspapers and magazines published rectors' reports, official speeches and independent lectures, receiving positive comments or reactions and generating discussions, controversies, even incidents. Through its organs that were elected by the teachers' bodies with the consent of the political authorities, the University has claimed a place in public life and has participated in the political and social processes. Since the events of the early decades, but primarily through its strong and organised participation in the 1862-1864 events, the student body has constituted an important parameter in the political becoming. The symbolic authority ascribed to the University of Athens from the early years of its founding did not pertain only to its educational mission but also to its usefulness with regard to advancing the Hellenic kingdom's broader objectives under the new geopolitical conditions in the region. The connection between the Great Idea in its diverse meanings and the cultural propagation of Hellenism primarily in the Ottoman Empire territory has lent a special role to the Othonian University: that of a body commissioned to produce knowledge and develop professional-scientific personnel. Its mission as well as that of university teachers was to go beyond the teaching halls and disseminate its message to the broader area of "the Greeks' East", beyond the strict state borders. In this context, language, religion and particularly history which is the subject of this book, were the determinatively homogenising elements linking the subjects of the Hellenic kingdom with their "irredentist brethren" in the Ottoman Empire. History's development in the University and its gradual formation into a scientific subject with principles and research methods is reflected in the entire Greek historiographical production. The passage from a world history having enlightening perspectives to a unified national history incorporating the Macedonians and the Byzantine Empire took place very early in the university halls. The turn towards the archive sources, the use of auxiliary sciences and the introduction of scientific methodology have found their most organised expression in history tutorial schools. The formation of scientific history cannot be studied outside the specific processes in which history teachers became acting subjects with multiple roles, as was also the case in other European states. Their presence in the public life of the newly established State has been intense and versatile: they wrote school education manuals; they participated in the founding and administration of associations and companies; they occupied high positions in the state apparatus; they wrote regular articles and made speeches -inside and outside the University- that were published in the Press; and, they participated in political life. Of course, during this development, centrifugal trends or internal contradictions have also occurred, which I have attempted to record; they are elements revealing the polysemy and complexity of the framework in which history was constituted as a science. In the period under study, teaching history in the university was connected with a number of factors and variables, elements that have determined the specific reference framework, namely: the university environment, the historiographie tradition, the persons who taught and those receiving their teaching. The aim of the present work is to co-examine these factors in the broader political and social conjuncture which, to a great extent, has defined them and which eventually has been redefined by them. Its scope extends from 1837, when the University of Athens opened, until 1932, when its rules of operation were reformed by the Eleftherios Venizelos government with George Papandreou as minister of Education. Institutions such as universities are distinguished more for continuities than for ruptures in their operation. However, the 1932 reform is one of the most important attempts to modernise the university legislation in the 20th century and it has determined the University's course in the subsequent fifty years or so. Specifically for the School of Philosophy, it constitutes a major break in view of the fact that, for the first time in its history, it was divided into two faculties: Faculty of Philology and Faculty of History and Archaeology. The establishment of the latter and the turning of history into one of its two main cognitive subjects have shaped anew the philosophy, the orientation and the realities of historical studies (subjects offered, compulsory attendance, teaching hours), despite the problems encountered in their implementation. Furthermore, in 1932, through a decision by the ministry of Education, following a recommendation by the School of Philosophy, the chair for the History of the Greek nation was abolished, thus signalling a superseding of the conception that a unified teaching of the national history is more beneficial and opting for a simultaneous teaching of its autonomous periods in specific university chairs. The first four parts of the book focus on history teaching in the School of Philosophy in time sequence. Each part is preceded by a brief overview of the institutional and historical development of the University of Athens in the corresponding period. Based on what has been developed in the book so far, the fifth and last part is an overview of the historical studies since the opening of the University and until 1932. Specifically: The first part focuses on the commencement of the University's operation ; at that time and in the framework of the institution's enlightening tradition, the objective of its curriculum was defined as training free, moral and educated citizens who would learn history from the ancient times and until their epoch. When examining the study guides and the work of the early History teachers, one can see a strong presence of the European models, particularly the general history patterns and, at the same time, a connection with the national ideology, as it is reflected primarily in the reading of ancient Greek history as ancestral history. The second part is dedicated principally to Constantinos Paparrigopoulos and the introduction of the History of the Greek Nation in the curriculum. Through the professor's catalytic presence, the unified national history -as it was formed by the historian with the incorporation of Byzantine— became a necessary implement for students, a determining element of their identity. The factors of Paparrigopoulos' university presence are explored in relation to his publications and to the effect that his subject had upon the other history subjects and more broadly in the curriculum. A special chapter is dedicated to the study of the discourse objecting to his historiographie pattern; this was expressed by a group of politically liberal professors who have defended ancient Greek history as the principal sphere for the education of students. The third part is focused on the developments that led to the constitution of history as a science and to the formation of history studies in the University of Athens, in the context of the broader changes occurring in the institution's physiognomy. In this part, a number of issues are studied that pertain to the University as a whole: first, the procedures concerning the appointment of teachers and the introduction of a dissertation as a prerequisite; second, the introduction of tutorial and laboratory teaching; third, a gradual change in the audience of university amphitheatres and the transition from free attendance of erudite audience to closed, purely student groups with professional specialisation. The developments in history are related to the catalytic presence of Spyridon Lambros; he has shifted the centre of gravity away from making informed citizens and towards preparing good historians and teachers with powerful methodological tools. The turn in teaching towards the Byzantine and Modern Greek history is examined and the axes for the education of students in history are analysed always in the framework of C. Paparrigopoulos' pattern. In the fourth part, history teaching is examined within a turbulent epoch, when the map of higher education in Greece expands and the goals of history teaching are enriched by means of arming the students against the then novel Communist ideas. The processes are studied, which led to the establishment of a special chair for the teaching of Byzantine history and to a turn towards modern history and the history of the neighbouring peoples. Moreover, the conditions are explored, which are responsible for an entrenchment in history teaching and for its isolation from parallel developments in European historiography. In the last part, an overall overview regarding the historical studies in the University of Athens is undertaken. Initially, the physiognomy of history teachers is examined. Then, on the basis of the indexing and statistical processing of all the subjects taught at the University's Faculty of Philology, history teaching is explored in the constellation of the curriculum's overall development and its position is evaluated as against the other cognitive subjects. Furthermore, the reasons are explored, which have led to a powerful presence of the general history throughout the period under study. The last pages of the book go back to the central question raised in the course of this work, which is: In a newly established State having no scientific tradition, how is it that the twofold substance of the University as an institution and a symbol has contributed decisively in the elaboration of historical science, and this in a complicated, multiform, sometimes contradictory and remarkably political process.
 
License:This book in every digital format (PDF, GIF, HTML) is distributed under Creative Commons Attribution - NonCommercial Licence Greece 3.0
 
The book in PDF:Download PDF 43.93 Mb
 
Visible pages: 24-43 από: 554
-20
Current page:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/24.gif&w=600&h=915

καθώς και προς τον Σπύρο I. Ασδραχά και τον Γιάννη Γιαννουλόπουλο, για την ένταξη της πρότασής μου στο ερευνητικό και τώρα στο εκδοτικό πρόγραμμα του ΙΑΕΝ, είναι δεδομένες και βαθιές. Ο Κώστας Λάππας αποτέλεσε πάντα ένα καλό καταφύγιο για τις «τρικυμίες» της ιστορίας του Πανεπιστημίου. Ευχαριστώ, ακόμη, τον Γιώργο Κόκκινο και τον Δαυίδ Αντωνίου, τον Αλέξη Δημαρά, τον Παναγιώτη Κιμουρτζή, την Τόνια Κιουσοπούλου, τη Χριστίνα Κουλούρη, την Πόπη Πολέμη, τον Αλέξη Πολίτη, τη Ρένα Σταυρίδη-Πατρικίου, την Ελένη Φουρναράκη για τις κατά καιρούς συζητήσεις μας και την υπομονή τους να μοιραστούν κάποια από τα ερωτήματά μου.

Πέρα, όμως, από τα άτομα, υπήρξαν και οι συλλογικότητες. Πρώτα από όλα, μια ομάδα φοιτητών που συναντήθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1990 στα σεμινάρια του Αντώνη Λιάκου. Κάποιοι στη διαδρομή δεν συνέχισαν, οι περισσότεροι ωστόσο παρέμειναν, δημιουργώντας αργότερα το περιοδικό Ιστορείν. Με όλους με συνδέει μια πολύχρονη πορεία κοινών προβληματισμών και συζητήσεων. Ο Μνήμων στάθηκε πάντα ένα σχολείο ανταλλαγής γνώσης και δημοκρατικής λειτουργίας. Χρωστώ πολλά σε αυτή την παρέα, και ιδιαίτερα στον Χρήστο Λούκο. Τέλος, τα ΑΣΚΙ υπήρξαν τόπος εργασίας και δημιουργίας, μα και παράλληλα φιλόξενος χώρος συζήτησης και προβληματισμών. Η ευγνωμοσύνη μου στους ανθρώπους που συνεργαστήκαμε όλα αυτά τα χρόνια, ιδιαίτερα στην Ιωάννα Παπαθανασίου, στην Πολίνα Ιορδανίδου, στην Άντα Κάπολα, στην Ιωάννα Βόγλη και στην Αγγελική Χριστοδούλου, είναι δεδομένη. Στην ενθάρρυνση, στην ανοχή τους, στην αγάπη τους οφείλω πολλά.

Το προσωπικό του Ιστορικού Σπουδαστηρίου της Φιλοσοφικής Σχολής, καθώς και του Ιστορικού Αρχείου του Πανεπιστημίου Αθηνών εξασφάλισε, από τα φοιτητικά μου ακόμη χρόνια, τους καλύτερους όρους προσέγγισης σημαντικού τμήματος των πηγών μου. Η υποτροφία που έλαβα, το 1997, ως βραβείο για την καλύτερη πρόταση διατριβής από το Ιστορικό Αρχείο του Πανεπιστημίου Αθηνών, διευκόλυνε σημαντικά την έρευνα μου. Οι συνομιλίες με τον Μιχάλη Σακελλαρίου και τον Δικαίο Βαγιακάκο μου προσέφεραν πολύτιμες πληροφορίες, και κυρίως λίγη από την ατμόσφαιρα της εποχής του Μεσοπολέμου, από τα φοιτητικά τους χρόνια στην Αθήνα, το ίδιο και οι συζητήσεις με τον αείμνηστο Γιώργο Αλισανδράτο.

Το κείμενο αυτό θα διέφερε σημαντικά χωρίς τις διορθώσεις ποικίλων εκδοχών του από τον «αιώνιο αναγνώστη» των κειμένων μου Στρατή Μπουρνάζο, τις ατέλειωτες συζητήσεις με τον Παναγιώτη Στάθη και την πάντα ευθύβολη κρίση του, τις συνεχείς προτροπές και υποδείξεις της Λίνας Βεντούρα,

p. 24
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/25.gif&w=600&h=915

το ενδιαφέρον του Λάμπρου Σπηλιόπουλου. Συνολικά, άλλωστε, τα πράγματα θα ήταν διαφορετικά χωρίς τη φιλία τους, την έγνοια και την αγάπη τους. Η οικογένειά μου,η μητέρα μου Ζωή, τα αδέλφια μου, η Χαρά και ο Βασίλης, ο Σίμος και η Βασιλική, στήριξαν και στηρίζουν τις διαδρομές μου. Η διόρθωση του κειμένου από τη Μαρία Πουλοπούλου δεν μου προσέφερε μόνο τη χαρά της συνεργασίας με έναν άνθρωπο που εκτιμώ, μα μου αποκάλυψε μια υπομονετική και εξόχως αποτελεσματική επιμελήτρια.

Χρωστάω, λοιπόν, πολλά σε πολλούς. Όχι γιατί κανείς τους φέρει την ευθύνη των όσων γράφονται εδώ -αυτό που κάνουμε, μικρό ή μεγάλο, κουβαλά πάντοτε τη δική μας σφραγίδα-, όσο γιατί με τη στάση τους και τα λόγια τους έφτιαξαν τον καμβά πάνω στον οποίο στήθηκε αυτό που ακολουθεί. Ανάμεσά τους συγκαταλέγονται όσοι πια βρίσκονται στην άλλη όχθη, όσοι δεν θα μπορέσουν να ξεφυλλίσουν τις σελίδες του. Ο πατέρας μου, Δημοσθένης Καραμανωλάκης, ο οποίος μ' έσπρωξε απλόχερα και σταθερά στον κόσμο της γνώσης. Ο Γκούναρ Χέρινγκ, που στο σύντομο αλλά πυκνό διάστημα κατά το οποίο μαθήτευσα κοντά του στη Βιέννη πρόλαβε να μου διαλύσει στερεότυπα και βεβαιότητες, διευρύνοντας καθοριστικά τις οπτικές μου. Και ο Φίλιππος Ηλιού, ο οποίος σφράγισε την προσέγγισή μου στο ιστορικό γίγνεσθαι με τον μοναδικό τρόπο που είχε να ακούει την ανάσα των ανθρώπων και των πραγμάτων από το χθες. Τον σκέφτομαι συχνά -κάποτε στη Χείρωνος μα πιο πολύ στα ΑΣΚΙ-, με ευγνωμοσύνη για όσα μου προσέφερε σε αυτά τα οκτώ χρόνια κοντά του : δελτία, σκέψεις, υποδείξεις και αντιρρήσεις, ερωτήματα και λύσεις, κυρίως όμως τη στάση μιας άλλης ζωής, που μόνο μια ακριβή ύπαρξη όπως εκείνος μπόρεσε να διαγράψει. Πολλές από τις σελίδες αυτού του βιβλίου τις σκεπάζουν οι αγαπημένες σκιές και των τριών.

Μένουν εκείνοι που υπόμειναν όσο κανείς άλλος αυτό το μακρύ ταξίδι. Η Βάλια, που μοιράστηκε τις αγωνίες και τους πανικούς, που σήκωσε κάποτε με τους δικούς της ώμους το δικό μου βάρος. Και η κόρη μας Ζωή, που μας συντρόφεψε τα τελευταία χρόνια και, κυρίως, μας δίδαξε πως ακόμη και τα πιο σκληρά πράγματα, εκείνα που πονάνε περισσότερο, μπορεί να τα πολεμήσει ένα παιδικό γέλιο ή κλάμα, να ξανακάνει όμορφο τον κόσμο «πάλι απ' την αρχή». Στις δύο τους είναι αφιερωμένο το βιβλίο. Για όσα βρήκαμε και για όσα χάσαμε, για όλα, για τα καλά και τα δύσκολα.

p. 25
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/26.gif&w=600&h=915

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ

φακ.: φάκελος

χ .τ.: χωρίς τόπο

χ.χ.: χωρίς χρονολόγηση

χγφ.: χειρόγραφο

ΓΑΚ: Γενικά Αρχεία του Κράτους ΕΚΠΑ: Εθνικό Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

ΕΦΣΚ: Ελληνικός Φιλολογικός Σύνδεσμος

Κωνσταντινουπόλεως ΙΑΠΑ : Ιστορικό Αρχείο Πανεπιστημίου Αθηνών IEEE : Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία

της Ελλάδος ΜΕΕ : Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια ΠΑΣ : Πρακτικά Ακαδημαϊκής Συγκλήτου ΠΣΦΣ : Πρακτικά Συνεδριάσεων Φιλοσοφικής Σχολής

ΣΩΒ : Σύλλογος προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων

ΧΑΕ : Χριστιανική Αρχαιολογική Εταιρεία

αρ.:

αριθμός

βλ.:

βλέπε

έ.κ.:

έκτακτος καθηγητής

ε.κ.:

επιτίμιος καθηγητής

έκδ.,

επανέκδ.:

έκδοση, επανέκδοση

επιμ.:

επιμέλεια

θ.εξ.,χ.εξ.:

: θερινό εξάμηνο,

χειμερινό εξάμηνο

κ.εξ.:

και εξής

μτφ.:

μετάφραση

ό.π.:

όπου παραπάνω

πρβλ.:

παράβαλε

σ.:

σελίδα / σελίδες

σημ.:

σημείωση

τ.:

τόμος / τόμοι

τ.κ.:

τακτικός καθηγητής

τχ·:

τεύχος

υ. :

υφηγητής

φ.:

φύλλο

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ ΔΙΑΓΡΑΜΜΑΤΩΝ

Διαγράμματα 1, 2

Αρ: Αρχαιολογία

Αρ/Λα: Αρχαιολογία/Λαογραφία

Β ι: Βίος Ελλήνων

Γλ: Γλωσσολογία

Ισ: Ιστορία

Λα: Λαογραφία

Μυθ: Μυθολογία

Νομ: Νομισματική

Πδ: Παιδαγωγική

Πλ: Πολιτειογραφία

Φλ: Φιλολογία

Φσ: Φιλοσοφία

Διάγραμμα 3

Καθ: Καθηγητές Υφη: Υφηγητές

Διαγράμματα 4, 5

Μ: Μαθήματα Φ: Φροντιστήρια

Διαγράμματα 6, 7

Οι συντομογραφίες αναφέρονται είτε σε μαθήματα ιστορίας (διάγραμμα 6) είτε στις καθαυτό ιστορικές περιόδους (διάγραμμα 7) Απρ: Απροσδιόριστη Αρχ: Αρχαία Αρχελ: Αρχαία ελληνική Βυζ: Βυζαντινή Γεν: Γενική Ελλ: Ελληνική Μεση-Νεωτ: Μέση-Νεότερη Προϊσ: Προϊστορική Ρωμ: Ρωμαϊκή

p. 26
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/27.gif&w=600&h=915

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

ΣΤΟΝ ΑΣΤΕΡΙΣΜΟ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ (1837-1851)

p. 27
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/28.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 28
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/29.gif&w=600&h=915

ΚΕΦΑΛΑΙΟ A

ΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ: ΑΠΟ ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΣΧΕΔΙΑ ΣΤΗΝ ΕΓΚΑΘΙΔΡΥΣΗ

Το Οθώνειο Πανεπιστήμιο εγκαινίασε τη λειτουργία του στις 3 Μαΐου 1837. Αποτέλεσμα διπλής γέννας -το ιδρυτικό διάταγμα της Αντιβασιλείας καταργήθηκε, για να αντικατασταθεί από το οριστικό, το οποίο υπέγραψε ο βασιλιάς Όθων-, συνιστούσε προϊόν μακροχρόνιας και επίπονης ισορροπίας ανάμεσα στο εφικτό και στο ιδεώδες. Σε ένα ανεξάρτητο κράτος το οποίο έμοιαζε πολύ μικρό σε σχέση με τις προσδοκίες που είχε γεννήσει ο Αγώνας, η δημιουργία του Πανεπιστημίου αποτελούσε ανέλπιστο σχεδόν συμβάν, που προκάλεσε και τις ανάλογες αντιδράσεις. Από τη μια πλευρά πρυτάνευσαν οι επιφυλάξεις για την πρώιμη ίδρυσή του, η οποία ενδεχομένως θα το οδηγούσε στη συρρίκνωση και στον μαρασμό.15 Από την άλλη κυριάρχησε ο ενθουσιασμός, τα μεγαλεπήβολα σχέδια ικανής μερίδας λογίων και κρατικών αξιωματούχων ως προς τον ρόλο που θα διαδραμάτιζε μελλοντικά ένα ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα : η πρόσληψη της γνώσης από τη Δύση, η ανάπτυξη της και η μετάδοσή της στην Ανατολή, η εξυπηρέτηση των ευρύτερων επιδιώξεων του ελληνικού βασιλείου στις νέες γεωπολιτικές συνθήκες της περιοχής.16 Με στραμμένο το βλέμμα στους εκτός Ελλάδος και εντός Οθωμανικής Αυτοκρατορίας χριστιανικούς πληθυσμούς, η κοινή γνώμη ενδιαφέρθηκε εξαρχής για το νέο εκπαιδευτικό ίδρυμα, τους στόχους, τη διάρθρωση, και κυρίως τη στελέχωσή του.

Τα πρώτα σχέδια

Από τους πρώτους σχεδιασμούς για την ίδρυση πανεπιστημίου στο ελληνικό

15. Βλ. Ιω. Πανταζίδης, ό.π., σ. 4-5, και Μιχαήλ Δ. Στασινόπουλος, Τα πρώτα βήματα της ανωτάτης παιδείας μετά την απελευθέρωσιν, Αθήνα 1971, σ. 28-30.

16. Για τα ιδεολογήματα γύρω από την ίδρυση και τον προορισμό του Πανεπιστημίου βλ. Κ. Θ. Δημαράς, Εν Αθήναις..., ό.π., και «Ιδεολογήματα...», ό.π. Βλ. ακόμη Κ. Λάππας, ό.π., σ. 99-105, 123-142.

p. 29
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/30.gif&w=600&h=915

κράτος17 η ιστορία κατέλαβε σημαντική θέση στον προγραμματισμό των σχολών. Στο πρόγραμμα που συνέταξε ο γερμανός λόγιος Φρήντριχ φον Τηρς για την ανασυγκρότηση της ελληνικής εκπαίδευσης προβλεπόταν η ίδρυση πανεπιστημίου με φιλοσοφική σχολή, η οποία θα περιελάμβανε τμήμα ιστορίας της διπλωματίας, σύμφωνα με το πρότυπο των βαυαρικών πανεπιστημίων.18 Την ίδια χρονιά η Αντιβασιλεία συγκρότησε επιτροπή για την οργάνωση του εκπαιδευτικού συστήματος, στην οποία συμμετείχαν γνωστοί λόγιοι, ανάμεσά τους και ο μετέπειτα καθηγητής Ιστορίας Κωνσταντίνος Δ. Σχινάς.19 Στο σχέδιο η επιτροπή καθόριζε τη λειτουργία πανεπιστημίου (υπό τον αρχαιοελληνικό τίτλο Μουσείον), στη διάρθρωση του οποίου η ιστορία θα κατείχε εξέχουσα θέση. Προβλεπόταν η δημιουργία ειδικής σχολής (Ιστορική), μίας από τις έξι που θα συμπεριελάμβανε το ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα (Φιλοσοφική , Θεολογική, Ιστορική, Νομική, Φυσική και Ιατρική) .20

Στον πρώτο κανονισμό21 που συνέταξε η Αντιβασιλεία οι σχολές περιορίζονταν σε τέσσερις: Σχολή των Γενικών Επιστημών (φιλοσοφίας, φιλολογίας, μαθηματικών, φυσικής, χημείας, αστρονομίας, γεωγραφίας και ιστορίας), Θεολογίας, Ιατρικής, και Νομικών και Πολιτικών Επιστημών, ή Δικαστική. Ιστορία επρόκειτο να διδάξει στη Σχολή των Γενικών Επιστημών ως τακτικός καθηγητής ο Γεώργιος Ψύλλας,22 με σπουδές στα Πανεπιστήμια της Ιένας και του Γκέττινγκεν.23 Η ιστορία παρέμενε ως αυτόνομο αντικείμενο διδασκαλίας στη Φιλοσοφική και στον νέο προσωρινό κανονισμό, τον Απρίλιο του 1837, ο οποίος ρύθμισε τη λειτουργία του Πανεπιστημίου για τα επόμενα ογδόντα χρόνια.

17. Βλ. Κ. Λάππας, ό.π., σ. 57-75.

18. Στο ίδιο, σ. 41. Βλ. και Ελένη Κούκκου, «Ο Φρίντριχ Τιρς και το ελληνικό Πανεπιστήμιο», Ο Φρίντριχ Τιρς και η γένεση του ελληνικού κράτους από τη σκοπιά του 20ού αιώνα. Συμπόσιο στο Ινστιτούτο Γκαίτε, Αθήνα, Ινστιτούτο Γκαίτε, 1990, σ. 85-93.

19. Δαυίδ Αντωνίου, Οι απαρχές του εκπαιδευτικού σχεδιασμού στο νεοελληνικό κράτος: το σχέδιο της Επιτροπής του 1833, Αθήνα, Πατάκης, 1992, σ. 21.

20. Στο ίδιο, σ. 111-112.

21. «Διάταγμα περί συστάσεως του Πανεπιστημίου», 31 Δεκεμβρίου 1836: Αριστείδης Βαμπάς (επιμ.), Οι νόμοι του Εθνικού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1885, σ. 1-27.

22. Στο ίδιο, σ. 69.

23. Βλ. Γεώργιος Ψύλλας, Απομνημονεύματα του βίου μου, Αθήνα, επιμ.: Ελευθέριος Πρεβελάκης, Ακαδημία Αθηνών, Κέντρον Ερεύνης της Ιστορίας του Νεωτέρου Ελληνισμού, 1974.

p. 30
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/31.gif&w=600&h=915

Η συγκράτηση του Οθώνειου Πανεπιστημίου

Στον νέο κανονισμό του Πανεπιστημίου, το οποίο ονομάστηκε Οθώνειο προς τιμήν του ιδρυτή του, διατηρούνταν οι τέσσερις σχολές : Θεολογίας, Ιατρικής, Νομικών Επιστημών, Φιλοσοφίας και της άλλης εγκυκλίου παιδείας.24 Το διδακτικό προσωπικό του διακρινόταν σε καθηγητές (τακτικοί, έκτακτοι και επιτίμιοι, όσοι δηλαδή κατείχαν και άλλο δημόσιο αξίωμα) και υφηγητές.25 Οι καθηγητές διορίζονταν από τον βασιλιά μετά από πρόταση της γραμματείας της Εκπαιδεύσεως. Σχετική ρήτρα προέβλεπε ότι με την πάροδο πέντε ετών από την ίδρυση του Πανεπιστημίου η Σύγκλητος και οι σχολές θα συμμετείχαν, με τρόπο που θα καθοριζόταν, στην επαναπλήρωση των εδρών που θα χήρευαν26 μέτρο το οποίο εφαρμόστηκε μόλις το 1882.

Το δικαίωμα διδασκαλίας στους υφηγητές το έδινε η Σχολή, εφόσον όμως ο υποψήφιος διέθετε κάποιον ακαδημαϊκό τίτλο σπουδών.27 Ακόμη, ήταν αναγκαία η έγκριση του υπουργείου της Παιδείας. Οι υφηγητές, όπως και οι επιτίμιοι, σε αντίθεση με τους τακτικούς και τους έκτακτους καθηγητές δεν μισθοδοτούνταν από το κράτος. Προβλεπόταν όμως η οικονομική τους ενίσχυση , όπως και των υπόλοιπων διδασκόντων, από τα δίδακτρα τα οποία θα κατέβαλλαν οι φοιτητές. Η σχετική με τα δίδακτρα διάταξη ανεστάλη το 1838, για να επιβληθεί τελικά για μικρό χρονικό διάστημα στη δεκαετία του 1890, προβλέποντας όμως την απόδοση των καταβαλλόμενων ποσών στο κράτος και όχι στους διδάσκοντες.28 Συνολικά, από το 1837 έως το 1932 οι επιτίμιοι, για όσο ίσχυσε ο θεσμός, και οι υφηγητές δίδαξαν δίχως αμοιβή.

24. Από τη βιβλιογραφία για την ίδρυση του Αθήνησι βλ. κυρίως Μ. Δ. Στασινόπουλος, ό.π., Β. Σφυρόερας, ό.π., Κ. Θ. Δημαράς, «Εν Αθήναις...», ό.π., Κ. Λάππας, ό.π., σ. 57-105, Π. Γ. Κιμουρτζής, ό.π., σ. 87-113, Γιάννης Καρακώστας, Ο Βασιλεύς Όθων, το Οθώνειο Πανεπιστήμιο και τη Νομική του Σχολή, Αθήνα, Εκδόσεις Αντ. Ν. Σάκκουλα, 2004.

25. Αρ. Βαμπάς, ό.π., σ. 31-41. Για το διδακτικό προσωπικό βλ. κυρίως Κώστας Λάππας, «Το διδακτικό προσωπικό του Πανεπιστημίου Αθηνών τον ΙΘ' αιώνα»: Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία..., ό.π., τ. 1, σ. 137-147, και του ίδιου, Πανεπιστήμιο και φοιτητές..., ό.π., σ. 143-174.

26. Αρ. Βαμπάς, ό.π., ο. 31.

27. Για τον θεσμό των υφηγητών βλ. Κ. Λάππας, «Το διδακτικό προσωπικό...», ό.π., σ. 141-147, Πανεπιστήμιο και φοιτητές..., ό.π., σ. 134-140, και Π. Κιμουρτζής, ό.π., σ. 215-280.

28. Βλ. Κώστας Λάππας, «Το ζήτημα των διδάκτρων στο Πανεπιστήμιο Αθηνών κατά τον 19ο αιώνα»: Προσεγγίσεις στις νοοτροπίες των βαλκανικών λαών, 15ος-20ός αι. Οικονομικές αντιλήψεις και συμπεριφορές, Αθήνα, I. Σ. Ζαχαρόπουλος, 1988, σ. 131-152.

p. 31
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/32.gif&w=600&h=915

Διορισμός διδακτικού προσωπικού

Στον κατάλογο που συνόδευε τον προσωρινό κανονισμό λειτουργίας καθοριζόταν το διδακτικό προσωπικό. Στη Φιλοσοφική Σχολή διορίστηκαν πέντε τακτικοί καθηγητές: ο Νεόφυτος Βάμβας, ο Γεώργιος Γεννάδιος, ο Χέρμανν Ούλριχς, ο Λούντβιχ Ροσς και ο Κ. Δ. Σχινάς, οι οποίοι θα δίδασκαν φιλοσοφία, ελληνική και λατινική φιλολογία, αρχαιολογία και ιστορία αντίστοιχα. Προβλεπόταν ακόμη ένας έκτακτος για τη διδασκαλία της φιλολογίας και της αισθητικής (Αλέξανδρος Σούτσος) και τέσσερις επιτίμιοι καθηγητές: ο Θεόφιλος Καΐρης και ο Κωνσταντίνος Κοντογόνης για τη φιλοσοφία, ο Νεόφυτος Δούκας για την ελληνική φιλολογία και ο Θεόδωρος Μανούσης για το μάθημα της Παιδείας, όπως είχε ονομάσει ο ίδιος το διδακτικό αντικείμενο της έδρας του, το οποίο αργότερα μετονόμασε σε πολιτειογραφία.29 Ο τελευταίος ήταν και ο μόνος επιτίμιος καθηγητής ο οποίος δίδαξε. Το θερινό εξάμηνο 1836-1837 το Οθώνειο εγκαινίασε τη λειτουργία του με λιγοστούς διδάσκοντες και ακόμη πιο λίγους αναλογικά φοιτητές: 52 φοιτητές, εκ των οποίων 8 στη Θεολογική, 22 στη Νομική, 4 στην Ιατρική, 18 στη Φιλοσοφική, και 75 τακτικοί ακροατές,30 οι 71 στη Νομική. Ο αριθμός τους διευρύνθηκε σύντομα: 159 φοιτητές (47 στη Φιλοσοφική Σχολή) και 133 τακτικοί ακροατές.31 Το Πανεπιστήμιο στεγάστηκε αρχικά στο σπίτι του αρχιτέκτονα Σταματίου Κλεάνθη, στη βορειοανατολική πλευρά της Ακρόπολης. Σύντομα ξεκίνησαν οι εργασίες για την ανοικοδόμηση του νέου κτιρίου του στο κέντρο της πόλης. Στις 2 Ιουλίου 1839 ο Όθων έθεσε τον θεμέλιο λίθο, ενώ με τη συνδρομή ιδιωτών ολοκληρώθηκε το 1843 η μπροστινή πτέρυγα, στο ισόγειο της οποίας δημιουργήθηκαν τέσσερις αίθουσες, όπου και μεταφέρθηκε η διδασκαλία ,32

29. Αρ. Βαμπάς, ό.π., σ. 64- 70.

30. Οι ακροατές μπορούσαν να παρακολουθούν συγκεκριμένα μαθήματα και να παίρνουν πιστοποιητικά φοίτησης ή και να εξετάζονται σε αυτά. Όπως παρατηρεί ο Κ. Λάππας, ο θεσμός, γερμανικής προέλευσης, δεν λειτούργησε παρά για λίγα χρόνια λόγω της δυσπιστίας της κρατικής μηχανής και της απουσίας κινήτρων για τους ακροατές. Βλ. Πανεπιστήμιο και φοιτητές..., ό.π., σ. 144-147.

31. Ιω. Πανταζίδης, ό.π., σ. 29-31.

32. Βλ. Β. Σφυρόερας, ό.π., σ. 12-13, και Κώστας Η. Μπίρης, Αι Αθήναι από του 19ου εις τον 20όν αιώνα, στ' έκδ., Αθήνα, Μέλισσα, 1999, σ. 116-120.

p. 32
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/33.gif&w=600&h=915

Οι έδρες

Το πρόγραμμα σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών βασίστηκε εξαρχής στη διάρθρωση των εδρών. Σύμφωνα με το άρθρο 4 του προσωρινού κανονισμού λειτουργίας : Εκάστη σχολή έχει ωρισμένον αριθμόν καθεδρών και σχηματίζει καθ' εαυτήν ανεξάρτητον σύλλογον λογίων ως προς τα επιστημονικά, αδιαίρετον όμως από το σώμα του πανεπιστημίου, και μένοντα εις διηνεκή οργανικόν μετ' αυτού σύνδεσμον,33 Η πραγματικότητα ήταν αρκετά διαφορετική. Στον κατάλογο του καθηγητικού προσωπικού που διορίστηκε το 1837, μόνο στη Φιλοσοφική και στην Ιατρική Σχολή καθορίζονταν τα γνωστικά αντικείμενα, οι έδρες που καταλάμβαναν οι διδάσκοντες, ενώ στις άλλες δύο σχολές η επιλογή του αντικειμένου διδασκαλίας παρέμενε στη διακριτική ευχέρεια των καθηγητών.34 Έως το 1888, ο αριθμός των καθηγητών, άρα και των εδρών, καθοριζόταν από την πίστωση για τους μισθούς τους, η οποία αναγραφόταν στον ετήσιο κρατικό προϋπολογισμό.35 Το επίδικο δεν ήταν το περιεχόμενο της διδασκαλίας αλλά οι διδάσκοντες, οι οποίοι διατηρούσαν το πλήρες δικαίωμα της επιλογής της προσφερόμενης ύλης. Οι έδρες ήταν απολύτως προσωποπαγείς και οι καθηγητές υπεύθυνοι για την επιλογή των μαθημάτων.

Το πρόγραμμα μαθημάτων

Τρεις μήνες πριν από το τέλος κάθε εξαμήνου οι καθηγητές συνεδρίαζαν κατά σχολή και πρότειναν τα μαθήματα που επιθυμούσαν να διδάξουν το επόμενο εξάμηνο. Σύμφωνα με τον προσωρινό κανονισμό η διδασκαλία ήταν ακροαματική μετά διαλογικών γυμνασμάτων, ενώ προβλεπόταν τριετής κύκλος για κάθε μάθημα,36 μέτρο που δεν τηρήθηκε, καθώς αρκετοί διδάσκοντες προσέφεραν διαφορετικά γνωστικά αντικείμενα κατ' έτος. Οι σχολές αποδέχονταν τα μαθήματα, ελέγχοντας συνήθως τις προτάσεις των υφηγητών ώστε να μην υπάρχουν αλληλεπικαλύψεις. Τα προγράμματα υποβάλλονταν στο υπουργείο Παιδείας, το οποίο τα ενέκρινε και τα δημοσίευε στον Τύπο. Όπως διαπιστώνεται και από το Αρχείο Πρωτοκόλλου (ΙΑΠΑ), ο έλεγχος που ασκούσε το υπουργείο ήταν τυπικός: δεν παρενέβαινε στην επιλογή των μαθη-

33. Αρ. Βαμπάς, ό.π., σ. 29.

34. Στο ίδιο, σ. 64- 70.

35. Βλ. Κώστας Παπαπάνου, Χρονικό - Ιστορία της Ανωτάτης μας Εκπαιδεύσεως, Αθήνα, Αμερικανικό Κολλέγιο Θηλέων, 1970, σ. 42.

36. Αρ. Βαμπάς, ό.π., σ. 30-31.

p. 33
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/34.gif&w=600&h=915

μαθημάτων, αφήνοντας την, εκτός λιγοστών εξαιρέσεων, εξ ολοκλήρου στις σχολές.37 Έως το 1911 εκδίδονταν δύο ξεχωριστά προγράμματα, ένα για το χειμερινό και ένα για το θερινό εξάμηνο. Ο νέος κανονισμός καθόριζε την έκδοση ενός προγράμματος για όλο το ακαδημαϊκό έτος, το οποίο συντασσόταν κάθε Ιούνιο. Ο νομοθέτης απαιτούσε και πάλι τη γνωμοδότηση της Συγκλήτου και την έγκριση του υπουργείου Παιδείας, ενώ δεν προβλεπόταν η δημοσιοποίησή του μέσω του Τύπου.38 Στη μεταρρύθμιση του 1922 δεν χρειαζόταν πλέον η έγκριση του υπουργείου, στο οποίο απλώς ανακοινωνόταν το πρόγραμμα.39

Οι εξετάσεις

Στον προσωρινό κανονισμό η ιστορία αποτελούσε ένα από τα γενικά μαθήματα (μαθήματα ιστορίας, φιλολογίας και φιλοσοφίας), τα οποία κάθε φοιτητής έπρεπε να παρακολουθήσει για έναν χρόνο και να προσκομίσει τα αντίστοιχα αποδεικτικά.40 Το 1842 καθορίστηκαν με βασιλικό διάταγμα τα γενικά μαθήματα στη Φιλοσοφική Σχολή (λογική, ηθική, μεταφυσική, φυσικό δίκαιο, ψυχολογία, γενική ιστορία, στοιχειώδη μαθηματικά και πειραματική φυσική)41, ενώ θεσπίστηκαν μέτρα για την αξιολόγηση των φοιτητών, τα οποία σε γενικές γραμμές ίσχυσαν σε ολόκληρο τον 19ο αιώνα.42 Μετά το πέρας των τετραετών σπουδών τους οι φοιτητές προσκόμιζαν τα πιστοποιητικά παρακολούθησης των ειδικών μαθημάτων που είχε ορίσει κάθε σχολή στο πρόγραμμά της και τα αντίστοιχα για τα γενικά μαθήματα, μαζί με βεβαιώσεις ότι είχαν εξεταστεί επιτυχώς στα τελευταία και ότι συμμετείχαν στις πτυχιακές εξετάσεις, οι οποίες ήταν δύο κατηγοριών: διδακτορικές και απολυτήριες. Αμφότερες προέβλεπαν προφορικές και γραπτές εξετάσεις από εξεταστικές επιτροπές

37. Μ. Δ. Στασινόπουλος, ό.π., σ. 40-41.

38. Πρυτανεία Ιωάννου Ε. Μεσολωρά. Συλλογή Νόμων και Β. Διαταγμάτων περί οργανισμού του Εθνικού και του Καποδιστριακού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1916, σ. 127.

39. Βλ. το άρθρο 169: «Περί Οργανισμού του Αθήνησιν Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου», Εφημερίς της Κυβερνήσεως του Βασιλείου της Ελλάδος 127 (27 Ιουλίου 1922), σ. 625.

40. Αρ. Βαμπάς, ό.π., σ. 47. Για το πρόγραμμα του Οθώνειου βλ. S. Chantzistefanidou, ό.π.

41. «Διάταγμα περί εξετάσεως των φοιτητών του Πανεπιστημίου», Αρ. Βαμπάς, ό.π., σ. 71-83.

42. Συνολικά για τις εξετάσεις την περίοδο αυτή βλ. το σχετικό κεφάλαιο «Πτυχιακές εξετάσεις και διπλώματα», στο βιβλίο του Κ. Λάππα, ό.π., σ. 217-224.

p. 34
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/35.gif&w=600&h=915

στις οποίες συμμετείχαν όλοι οι καθηγητές της σχολής, που βαθμολογούσαν τους υποψηφίους στο σύνολο των μαθημάτων. Για την απόκτηση του τίτλου του διδάκτορα (πτυχιούχου με τους σημερινούς όρους) ο τελειόφοιτος ήταν υποχρεωμένος να καταθέσει διδακτορική διατριβή με θέμα συναφές προς την επιστήμη του, γραμμένη στην αρχαία ελληνική. Στην πραγματικότητα, οι εξεταστικές επιτροπές ήταν ελαστικές ως προς τα αποδεικτικά παρακολούθησης των γενικών μαθημάτων. Οι περισσότερες διδακτορικές διατριβές αποτελούσαν ολιγοσέλιδα γυμνάσματα ή συμπιλήματα από πανεπιστημιακά συγγράμματα και παραδόσεις,43 με πενιχρό περιεχόμενο και μικρή έκταση, τα οποία συχνά παρέμεναν ημιτελή. Κάποιες από αυτές εκδόθηκαν αυτοτελώς ή δημοσιεύθηκαν στον περιοδικό Τύπο.

43. Στο ίδιο, σ. 222.

p. 35
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/36.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 36
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/37.gif&w=600&h=915

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β'

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ: ΟΙ ΟΔΗΓΟΙ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΙ Η ΙΣΤΟΡΙΑ

Το 1838 το Πανεπιστήμιο Αθηνών, ακολουθώντας ανάλογες πρακτικές των γερμανικών πανεπιστημίων, εξέδωσε τον πρώτο οδηγό σπουδών για τους φοιτητές. Σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις, τον είχε συντάξει ο τότε πρύτανης Κ. Δ. Σχινάς.44 Ακολούθησε και ένας δεύτερος οδηγός το 1853, ενώ τέσσερα χρόνια αργότερα ο καθηγητής της Φιλοσοφικής Σχολής Αθανάσιος Ρουσόπουλος εξέδωσε με πρωτοβουλία του άλλον ένα. Οι οδηγοί αυτοί αναφέρονταν κυρίως στη δεοντολογία των πανεπιστημιακών σπουδών, παρέχοντας πληροφορίες και παραινέσεις. Παρασάγγας απείχαν από τους σημερινούς αντίστοιχους οδηγούς, αλλά και από εκείνους που άρχισαν να εκδίδονται με ιδιωτική πρωτοβουλία στο τέλος του 19ου αιώνα και απευθύνονταν σε ένα πολυπληθέστερο και πιο οργανωμένο πανεπιστήμιο ·45

Κεντρικό θέμα των δύο πανεπιστημιακών οδηγών αποτελούσε ο θεσμός των γενικών μαθημάτων. Αιτιολογώντας την επιλογή τους, ο Κ. Σχινάς στον πρόλογο του αναφερόταν στον σκοπό της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης. Η πανεπιστημιακή φοίτηση δεν αποτελούσε μόνο μέσο πορισμού της ζωής, όπως υποστήριζε μια «χυδαία» αντίληψη, αλλά συνδεόταν με την καλλιέργεια και την κατάρτιση ελεύθερων ανθρώπων.46 Στην πραγμάτωση του στόχου αυτού προορίζονταν να συμβάλουν τα μέγιστα τα γενικά μαθήματα, ανάμεσά τους και η ιστορία, με τις γνώσεις που προσέφεραν, οι οποίες ήταν απαραίτητες για οτιδήποτε επιχειρούσε ένας φοιτητής μετά το πέρας των σπουδών του.

44. Βλ. Θανάσης Χρήστου, «Ο Κ. Δ. Σχινάς και η πρώτη πρυτανεία στο Οθώνειο Πανεπιστήμιο (1837-1838)», Τα Ιστορικά 9, 17 (1992), σ. 371-384.

45. Βλ. Κ. Λάππας, Πανεπιστήμιο και φοιτητές..., ό.π., σ. 188-202, και Θανάσης Χρήστου, «Ο θεσμός του Οδηγού Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών»: Πρακτικά του ΙΔ' Πανελληνίου Ιστορικού Συνεδρίου, Θεσσαλονίκη 1994, σ. 601-613.

46. Οδηγίαι προς τους φοιτητάς εκάστης σχολής. Περί της αλληλουχίας των διαφόρων επιστημών και περί της κατά την εξακολούθησιν των εν τω Πανεπιστημίω σπουδών διατηρητέας μεθόδου και τάξεως, Αθήνα 1838, σ. 4-5.

p. 37
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/38.gif&w=600&h=915

Όπως επεσήμανε ο Μανούσης αναλαμβάνοντας την πρυτανεία, η σπουδή των γενικών μαθημάτων εξασφάλιζε τον σύνδεσμο ανάμεσα στη γυμνασιακή και στην ακαδημαϊκή μάθηση, ήταν αναγκαία στη γενικότερη παίδευση του μυαλού και στην κατανόηση των επιμέρους επιστημών.47

Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε από τον πρώτο οδηγό στην αρχαία ελληνική ιστορία, η οποία θεωρούνταν απαραίτητο εφόδιο κάθε πολίτη, προϋπόθεση για τη μελέτη του δικαίου και των πολιτικών επιστημών.48 Στον δεύτερο, ο πρύτανης, καθηγητής της Νομικής Περικλής Αργυρόπουλος, στο ίδιο πνεύμα με τον Σχινά υποστήριξε ότι σκοπός του πανεπιστημίου δεν ήταν η επαγγελματική εξασφάλιση αλλά κατ' αρχήν η επιστημονική πρόοδος και ευδοκίμηση, ενώ η σπουδή των γενικών μαθημάτων ενίσχυε την ηθική προσωπικότητα των φοιτητών, όξυνε το αισθητήριο του καλού, εξευγένιζε την ψυχή και την καρδιά και τις προσανατόλιζε προς τους αιώνιους νόμους της αρετής και της ηθικής.49 Δίπλα στον πρακτικό βίο, το πανεπιστήμιο προετοίμαζε τον φοιτητή για την εκπλήρωση των κοινωνικών του καθηκόντων.50

Στον οδηγό του ο Ρουσόπουλος επεσήμαινε ότι η επιστημονική κατάρτιση, που συμπεριελάμβανε τη γνώση της επιστήμης αλλά και την ηθική μόρφωση, απέβλεπε στη βελτίωση του βίου, στον εξευγενισμό των ανθρώπων.51 Η παρακολούθηση των γενικών μαθημάτων αποτελούσε απαραίτητη προϋπόθεση για την κατάκτηση της αρετής της επιστήμης. Η διδασκαλία της ιστορίας (την αποκαλούσε αδεκαστον του παρόντος κριτήν και προφήτην του μέλλοντος, λαμπάδα της επιστήμης) απέβλεπε στη σπουδή του φιλοσοφικού πνεύματος της επιστήμης, το οποίο επενεργούσε στις πράξεις και στις τύχες των λαών του κόσμου.52

47. Πρυτανικοί λόγοι 1844-1845, σ. 2. Οι πρυτανικοί απολογισμοί του 19ου αιώνα έχουν καταγραφεί από την Ευφημία Εξίσου, «Πρυτανικοί και πανηγυρικοί λόγοι του Πανεπιστημίου Αθηνών 1837-1900. Βιβλιογραφική Καταγραφή», Τετράδια Εργασίας ΚΝΕ-ΕΙΕ 10 (1988), σ. 471-507. Για λόγους συντομίας στις υποσημειώσεις καταγράφω απλώς το έτος στο οποίο αναφέρεται ο απολογισμός ενώ η πλήρης καταγραφή βρίσκεται στη βιβλιογραφία.

48. Οδηγίαι..., 1838, ό.π., σ. 6.

49. Οδηγίαι προς τους φοιτητάς εκάστης σχολής. Περί της αλληλουχίας των διαφόρων επιστημών και περί της τηρητέας μεθόδου και τάξεως κατά τας ακαδημαϊκάς σπουδάς, Αθήνα 1853, σ. 4-«.

50. Πρυτανικοί λόγοι, ό.π., σ. 2.

51. Αθανάσιος Σ. Ρουσόπουλος, Οδηγός των φοιτητών του Πανεπιστημίου Όθωνος, περιέχων παραίνεσιν εις επιστημονικήν παιδείαν, μέθοδον εις επίτευξιν αυτής και τους νόμους του Πανεπιστημίου, Αθήνα 1857, σ. 20.

52. Στο ίδιο, σ. 20-22.

p. 38
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/39.gif&w=600&h=915

Στον δεύτερο οδηγό, εκτός από τις γενικές παραινέσεις του πρύτανη, οι κοσμήτορες έδιναν συγκεκριμένες οδηγίες στους φοιτητές τους. Ο κοσμήτορας της Νομικής Κωνσταντίνος Φρεαρίτης ανέφερε ότι η παρακολούθηση των γενικών μαθημάτων προσέφερε στους φοιτητές τη δυνατότητα διαμόρφωσης χαρακτήρος, ενώ η σπουδή της ιστορίας ήταν απαραίτητη στον νομικό, η επιστήμη του οποίου έχει μέγιστη συνάφεια με το παρελθόν. Καθώς η νομοθεσία συνιστούσε μέρος της ιστορίας της ανθρωπότητας, η γνώση της ιστορίας του βίου και του πολιτισμού των εθνών ήταν απαραίτητη για την κατανόηση των νόμων, ιδιαίτερα η γνώση της πατρίου και της ρωμαϊκής ιστορίας.53 Στον κατάλογο των μαθημάτων που θεωρούνταν ενδεδειγμένα για πλήρεις νομικές σπουδές, ο Φρεαρίτης, εκτός από την ιστορία, προσέθετε την πολιτική οικονομία και την πολιτειογραφία. Στο κείμενο του ο κοσμήτορας της Φιλοσοφικής Φίλιππος Ιωάννου επικεντρωνόταν στη γενική ιστορία, στην οποία εκτίθενται εν τη προσηκούση τάξει και αλληλουχία τα αξιολογώτερα ιστορικά γεγονότα ιδίως εκείνων των λαών, οίτινες παρίστανται ως κυριώτερα πρόσωπα εις το παγκόσμιον δράμα, της ανθρωπότητος.54 Η ιστορία του ελληνικού έθνους, το οποίο πρωταγωνίστησε στην αρχαιότητα και συντέλεσε τα μέγιστα στην ανάπτυξη του ανθρώπινου πνεύματος και στον πολιτισμό, κρινόταν ως η πλέον διδακτική για κάθε άνθρωπο, ιδιαίτερα δε για τους Έλληνες, οι οποίοι όπου και αν έστρεφαν τα μάτια τους έβλεπαν ίχνη της ζωής και μνημεία της μεγαλουργίας του.55

Ο όρος ιστορία ήταν ένας από τους πλέον χρησιμοποιούμενους στο πρόγραμμα όλων των σχολών. Στη Φιλοσοφική η ιστορία των γνωστικών αντικειμένων, η παρουσίαση της εξέλιξής τους, στάθηκε ο κατεξοχήν τρόπος διδασκαλίας της φιλολογίας, της αρχαιολογίας και της φιλοσοφίας. Μαθήματα όπως η ιστορία της φιλοσοφίας, η ιστορία των καλλιτεχνημάτων, η ιστορία της φιλολογίας κυριάρχησαν στο Φιλολογικό Τμήμα. Στην Ιατρική η ιστορία της ιατρικής, στη Θεολογική η εκκλησιαστική ιστορία, στη Νομική η ιστορία του ρωμαϊκού δικαίου αποτελούσαν καθοριστικά μαθήματα για τη συγκρότηση της ταυτότητας κάθε σχολής και προσφέρονταν καθ' όλη την περίοδο που εξετάζω από διαφορετικούς διδάσκοντες.

Στον πρώτο οδηγό σπουδών, τα προτεινόμενα στους φοιτητές μαθήματα περιελάμβαναν, εκτός από την ιστορία, και μαθήματα σχετικά με την ιστορική εξέλιξη συγκεκριμένων γνωστικών αντικειμένων : στη Θεολογική Σχολή τη

53. Οδηγίαι..., 1853, ό.π., σ. 10-11.

54. Στο ίδιο, σ. 24-25.

55. Στο ίδιο.

p. 39
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/40.gif&w=600&h=915

διδασκαλία της εκκλησιαστικής ιστορίας, της κριτικής ιστορίας των Αγίων Πατέρων, της αρχαιολογίας των Εβραίων και των όμορων αρχαίων εθνών, ενώ στην Ιατρική την ιστορία της ιατρικής.56 Και στον δεύτερο οδηγό, ιδιαίτερα δε στις πολύ συντομότερες οδηγίες προς τους φοιτητές της Θεολογικής και της Ιατρικής Σχολής, παρέμεναν τα ίδια μαθήματα.57

Για τους φοιτητές της Φιλοσοφικής προβλέπονταν στον πρώτο οδηγό δύο κύκλοι σπουδών, ένας σύντομος (έξι εξάμηνα) και ένας εκτεταμένος (οκτώ εξάμηνα), κύκλοι, βέβαια, που δεν είχαν καμία σχέση με τις πραγματικότητες του Οθώνειου. Στον δεύτερο κύκλο περιλαμβάνονταν διαδοχικά τα εξής ιστορικά μαθήματα: γενική αρχαία ιστορία, ιστορία της αρχαίας Ελλάδος, ιστορία των Ρωμαίων, ιστορία των Βυζαντινών, ιστορία του Μεσαίωνα, ιστορία των τριών τελευταίων αιώνων, ιστορία της Αγγλίας και της Γαλλίας και τέλος εγκυκλοπαίδεια των ιστορικών επιστημών (χρονολογία, διπλωματική, κριτική κ.ά.). Τα δύο τελευταία μαθήματα αποκλείονταν από τον συντομότερο κύκλο σπουδών.58 Αντίστοιχης λογικής ήταν και το πολύ πιο εμπλουτισμένο διάγραμμα σπουδών που πρότεινε ο Αθ. Ρουσόπουλος: οκτώ επιστήμες, τέσσερις γενικές (φιλοσοφία, ιστορία, μαθηματικά και φυσικά, φιλολογία) στη Φιλοσοφική και τέσσερις μερικές (θεολογία, νομική, πολιτική, ιατρική) που αφορούσαν τις άλλες σχολές.59 Τα μαθήματα διακρίνονταν σε κύρια και βοηθητικά, κατά τη διάρκεια ενός τριετούς κύκλου σπουδών.60

Η διδασκαλία λοιπόν της ιστορίας εντασσόταν, σύμφωνα με τους οδηγούς σπουδών, στο πλέγμα μιας σειράς γνώσεων που δεν απέβλεπαν μόνο στην επαγγελματική αποκατάσταση, αλλά κυρίως στην ηθική βελτίωση και στην πνευματική εξύψωση, στη συγκρότηση ηθικών, ελεύθερων61 και μορφωμένων πολιτών, στόχευση η οποία ενέπνευσε όλες τις εκπαιδευτικές βαθμίδες.62 Στον

56. Οδηγίαι..., 1838, ό.π., σ. 10-11, 18.

57. Οδηγίαι..., 1853, ό.π., σ. 7-8, 17.

58. Οδηγίαι..., 1838, ό.π., σ. 19-23.

59. Α. Σ. Ρουσόπουλος, ό.π., σ. 35.

60. Στο ίδιο, σ. 39-42.

61. Στο βιβλίο με θέμα τις πανεπιστημιακές σπουδές που εξέδωσε ο καθηγητής Φιλοσοφίας Νικόλαος Κοτζιάς αναγόρευε την ελευθερία ως κυρίαρχο συστατικό τους, κατηγορώντας τη μονομερή γνώση και επιμένοντας στην ενότητα των επιστημών με κυρίαρχη τη φιλοσοφία (Περί πανεπιστημιακής σπουδής δοκίμιον, Αθήνα 1858, σ. 1-16).

62. Στην πίστη για τη θετική επίδραση της εκπαίδευσης, όπως ερχόταν από τα χρόνια του Διαφωτισμού, η ιστορία αποτελούσε τον κατεξοχήν διδάσκαλο των ανθρώπων, ηθικό οδηγό για το παρόν και το μέλλον. Βλ. τις παρατηρήσεις της Χριστίνας Κουλούρη για τη σχολική εκπαίδευση τα πρώτα χρόνια του ανεξάρτητου βασι-

p. 40
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/41.gif&w=600&h=915

πανεπιστημιακό θεσμό η συγκεκριμένη στόχευση λειτούργησε καθοριστικά για τη φυσιογνωμία του,63 αναδεικνύοντας σε ευρωπαϊκό επίπεδο την ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα ως συστατικό στοιχείο του προγράμματος μαθημάτων. Στην περίπτωση των αγγλικών πανεπιστημίων η ευρεία κλασική παιδεία αποσκοπούσε στη διαμόρφωση «ενάρετων ανθρώπων», οι οποίοι θα καταλάμβαναν τις καίριες θέσεις εξουσίας του βασιλείου και θα το οδηγούσαν σε ακόμα υψηλότερο σημείο. Ήταν διάχυτη η αποστροφή για την εξειδίκευση, καθώς εθεωρείτο ότι μια προσωπικότητα διαμορφωμένη από την κλασική παιδεία ήταν ικανή να αντεπεξέλθει σε κάθε επιμέρους πρόβλημα με την ισχύ του πνεύματος της.64 Το έργο του Πανεπιστημίου του Βερολίνου όπως το εμπνεύστηκε ο Βίλχελμ φον Χούμπολτ στο πλαίσιο του νεοουμανισμού ήταν η κατάκτηση της κουλτούρας της γνώσης (Bildung), μιας γνώσης «αυτοαναφορικής» και «μη εργαλειακής», και η εκμάθηση των απαραίτητων ερευνητικών τεχνικών προσπέλασής της. Η κατάκτηση της αποτελούσε στοιχείο προσωπικής καταξίωσης αλλά και αναγκαίο πολιτισμικό κεφάλαιο για την κατάληψη θέσης σε μια αυστηρά ιεραρχημένη κρατική διοίκηση. Στο πλαίσιο αυτής της γνώσης θεωρήθηκε απαραίτητη η σύνδεση με το παρελθόν μέσω κυρίως εκείνης της εικόνας της αρχαίας Ελλάδας που παρέπεμπε στα σύγχρονα προβλήματα, καθώς και η εξιδανικευμένη σε μεγάλο βαθμό άποψη της εθνικής ιστορίας, έντονα διαποτισμένη από την πίστη στον αυτοκράτορα.65

Σκοπός του ανώτατου εκπαιδευτικού ιδρύματος ήταν η επιμόρφωση του φοιτητή, η συγκρότηση του αποφοίτου του μέσω της παιδείας, όπως προέκυπτε όχι από την απόκτηση επιμέρους γνώσεων και δεξιοτήτων, αλλά από τη διαπλοκή και την αρμονική σύνθεση των γνώσεων υπό την αιγίδα της φιλοσοφίας.66

βασιλείου, Ιστορία και γεωγραφία στα ελληνικά σχολεία (1834-1914). Γνωστικό αντικείμενο και ιδεολογικές προεκτάσεις. Ανθολόγιο κειμένων. Βιβλιογραφία σχολικών εγχειριδίων, Αθήνα, Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας - Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς 18, 1988, σ. 68-69.

63. Άλκης Ρήγος, Πανεπιστήμιο: Ιδεολογικός ρόλος και λόγος. Από το Μεσαίωνα στη Νεωτερικότητα, Αθήνα, Παπαζήσης, 2000, σ. 135-138.

64. Reba Ν. Soffer, Discipline and Power. The University, History and the Making of an English Elite, 1870-1930, Στάνφορντ 1994, σ. 10-12.

65. Βλ. Γιώργος Κόκκινος, «Κουλτούρα και Ιστορία. Η νοηματοδότηση της έννοιας "κουλτούρα" από τη γερμανική διανόηση του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα (1807-1918)», Μνήμων 18 (1996), σ. 168-171.

66. Alain Renaut, Οι επαναστάσεις του Πανεπιστημίου. Δοκίμιο για τη νεωτερικότητα της Παιδείας, μτφ.-πρόλογος: Γιώργος Σταμέλος, Κώστας Καρανάτσης, Αθήνα, Gutenberg, 2003, σ. 189-191.

p. 41
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/42.gif&w=600&h=915

Στα γερμανικά πανεπιστήμια των αρχών του 19ου αιώνα η Σχολή των Τεχνών (ας σημειωθεί ότι αποτελεί έναν από τους τέσσερις κλάδους των μεσαιωνικών πανεπιστημίων μαζί με την Ιατρική, τη Θεολογία και τη Νομική) μετονομάστηκε σε Φιλοσοφική,67 ονομασία που κυριάρχησε και στην ελληνική μεταφορά της. Η Σχολή των Γενικών Επιστημών, δηλαδή φιλοσοφίας, φιλολογίας, μαθηματικών, φυσικής, χημείας, αστρονομίας, γεωγραφίας και ιστορίας του πρώτου καταργημένου κανονισμού, μετατράπηκε σε Φιλοσοφίας και της άλλης εγκυκλίου παιδείας, προφανώς για λόγους ευκολίας, στον προσωρινό κανονισμό, επιβεβαιώνοντας όμως τον πρωταρχικό ρόλο της φιλοσοφίας. Η Φιλοσοφική, αντίστοιχα με τα γερμανόφωνα πανεπιστήμια, έγινε το θεσμικό κέντρο και η κινητήριος δύναμη, καθώς οι ιδέες της «καθαρής επιστημονικότητας» και της «ενότητας της γνώσης», έννοιες συστατικές για το νέο ίδρυμα, βρήκαν την έκφρασή τους στα γνωστικά αντικείμενα που εντάχθηκαν στο πρόγραμμα της Σχολής, ιδιαίτερα δε στη φιλοσοφία.68 Η ιστορία αποτελούσε αφενός παραδειγματική γνώση, magistra vitae ανθρώπων και εθνών- αφετέρου η διδασκαλία των γεγονότων προβλεπόταν ως πρακτική μάθηση, επωφελής για τη συγκρότηση του σύγχρονου ανθρώπου, αλλά και ταυτόχρονα ως η πλέον αποτελεσματική μέθοδος για την προσέγγιση άλλων γνωστικών κλάδων.

Η παρουσία όλων αυτών των μαθημάτων ιστορίας των διαφορετικών κλάδων δεν αποτελεί ίδιον του ελληνικού πανεπιστημίου. Αφορά γενικότερα τους τρόπους μελέτης και διδασκαλίας του συνόλου των γνωστικών αντικειμένων κατά τον 19ο αιώνα. Η διάχυση της ιστορικότητας σε όλο το φάσμα των διαφορετικών γνωστικών αντικειμένων συνδέεται με την εμφάνιση του ιστορικισμού και τη βεβαιότητα ότι η ουσία των όντων αλλά και των φαινομένων βρίσκεται στην εξέλιξή τους, έχει δηλαδή εγγενή και εμμενή χαρακτήρα.69 Η αντίληψη αυτή εμφανίστηκε με ιδιαίτερη ένταση στον πρώτο πανεπιστημιακό κανονισμό, όπου διατυπωνόταν η θέση ότι η ορθή αντίληψη κάθε επιστήμης εξαρτάται από τη φιλοσοφική της θεώρηση και τη γνώση της ιστορικής εξέλιξής της. Η ανάδυση της εθνικής ιδεολογίας και η οργάνωση της αφήγησης γύρω από την έννοια του έθνους επηρέασαν συνολικά την ιστορική θεώρηση των επιμέρους αντικειμένων.

67. Στο ίδιο, ο. 209-215.

68. Στο ίδιο, σ. 212, σημ. 37.

69. Βλ. Γιώργος Κόκκινος, Από την Ιστορία στις Ιστορίες. Προσεγγίσεις στην ιστορία της ιστοριογραφίας, την επιστημολογία και τη διδακτική της ιστορίας, Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1998, σ. 142-143.

p. 42
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/43.gif&w=600&h=915

Στην περίπτωση της Φιλοσοφικής σκοπός των μαθημάτων, τόσο στον σύντομο όσο και στον εκτεταμένο κύκλο μαθημάτων του πρώτου οδηγού σπουδών, ήταν η γνώση της ιστορίας της ανθρωπότητας από την αρχαιότητα έως τα σύγχρονα σχεδόν χρόνια. Η παρουσίαση αυτής της γνώσης ακολουθούσε ευθύγραμμη πορεία, στη λογική της εξέλιξης της ανθρώπινης ζωής. Αναφέρομαι βέβαια στους οδηγούς σπουδών, σε έναν λόγο προγραμματικό, εξιδανικευμένο. Ο λόγος αυτός, ο οποίος πρότεινε ουσιαστικά μια διάρθρωση των πανεπιστημιακών σπουδών ξένη και εξαιρετικά φιλόδοξη συγκριτικά με το υπάρχον πρόγραμμα, αναπτύχθηκε παράλληλα ή και αντιθετικά με την ίδια τη διδασκαλία των μαθημάτων, πέρα από την ελληνική πραγματικότητα. Συνιστά όμως πολύτιμο δείκτη των προθέσεων των συντακτών του -όλοι τους σημαντικά μέλη του διδακτικού προσωπικού-, οι οποίοι μετέφεραν την εμπειρία τους από το εξωτερικό και τα ανάλογα αναγνώσματα, αναπαράγοντας κοινούς τόπους για την πανεπιστημιακή εκπαίδευση, όπως αυτοί τους είχαν προσλάβει και όπως τους φαντάζονταν εφαρμοσμένους στο Οθώνειο. Είναι χαρακτηριστικό ότι στην αναλυτική διάρθρωση των σπουδών της ιστορίας στον πρώτο οδηγό, ο οποίος έχει γραφεί από τον αρμόδιο καθηγητή, απουσίαζε το μάθημα της πολιτειογραφίας, το οποίο όμως ήδη διδασκόταν. Ο δεύτερος οδηγός σπουδών λειτουργούσε και πάλι σε ένα προγραμματικό, «οραματικό» επίπεδο, αγνοώντας τα δεκαεπτά χρόνια λειτουργίας του Οθώνειου. Ο φιλόδοξος σχεδιασμός των οδηγών σπουδών, ιδιαίτερα για τα μαθήματα που προτείνονταν προς διδασκαλία και δεν διδάσκονταν λόγω έλλειψης προσωπικού και μέσων, συνιστούσε κατά μείζονα λόγο δήλωση προθέσεων με στόχο την ευθυγράμμιση του ελληνικού πανεπιστημίου με τα ευρωπαϊκά παράλληλα. Αντικατόπτριζε μάλλον την απόκλιση επιθυμίας και πραγματικότητας παρά την ίδια την πραγματικότητα.

Στην περίπτωση της ιστορίας η διδασκαλία των πρόσφατων ιστορικών περιόδων αποτελούσε επίτευγμα του 18ου αιώνα, στενά συνδεδεμένο με τις γεωπολιτικές επιδιώξεις των αυτοκρατοριών. Το 1725 στα Πανεπιστήμια του Κέμπριτζ και της Οξφόρδης δημιουργήθηκαν έδρες Νεότερης ιστορίας -με τον όρο αυτό αναφέρονταν σε όλη την υπόλοιπη ιστορία πλην της αρχαίας-70 που απέβλεπαν στην εκπαίδευση νέων δημόσιων υπαλλήλων, κυρίως διπλωματών, και στη στελέχωση του κρατικού μηχανισμού με αποφοίτους που γνώριζαν τη σύγ-

70. Η μοντέρνα ιστορία από το 1872 και μετά στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης ξεκινούσε με την κατάλυση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και έφτανε μέχρι τον 18ο αιώνα, R.N. Soffer, ό.π., σ. 54.

p. 43
Search form
Search the book: Formation of Historical Science and History teaching at the University of Athens (1837-1932)
Search results
    Digitized books
    Page: 24
    

    καθώς και προς τον Σπύρο I. Ασδραχά και τον Γιάννη Γιαννουλόπουλο, για την ένταξη της πρότασής μου στο ερευνητικό και τώρα στο εκδοτικό πρόγραμμα του ΙΑΕΝ, είναι δεδομένες και βαθιές. Ο Κώστας Λάππας αποτέλεσε πάντα ένα καλό καταφύγιο για τις «τρικυμίες» της ιστορίας του Πανεπιστημίου. Ευχαριστώ, ακόμη, τον Γιώργο Κόκκινο και τον Δαυίδ Αντωνίου, τον Αλέξη Δημαρά, τον Παναγιώτη Κιμουρτζή, την Τόνια Κιουσοπούλου, τη Χριστίνα Κουλούρη, την Πόπη Πολέμη, τον Αλέξη Πολίτη, τη Ρένα Σταυρίδη-Πατρικίου, την Ελένη Φουρναράκη για τις κατά καιρούς συζητήσεις μας και την υπομονή τους να μοιραστούν κάποια από τα ερωτήματά μου.

    Πέρα, όμως, από τα άτομα, υπήρξαν και οι συλλογικότητες. Πρώτα από όλα, μια ομάδα φοιτητών που συναντήθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1990 στα σεμινάρια του Αντώνη Λιάκου. Κάποιοι στη διαδρομή δεν συνέχισαν, οι περισσότεροι ωστόσο παρέμειναν, δημιουργώντας αργότερα το περιοδικό Ιστορείν. Με όλους με συνδέει μια πολύχρονη πορεία κοινών προβληματισμών και συζητήσεων. Ο Μνήμων στάθηκε πάντα ένα σχολείο ανταλλαγής γνώσης και δημοκρατικής λειτουργίας. Χρωστώ πολλά σε αυτή την παρέα, και ιδιαίτερα στον Χρήστο Λούκο. Τέλος, τα ΑΣΚΙ υπήρξαν τόπος εργασίας και δημιουργίας, μα και παράλληλα φιλόξενος χώρος συζήτησης και προβληματισμών. Η ευγνωμοσύνη μου στους ανθρώπους που συνεργαστήκαμε όλα αυτά τα χρόνια, ιδιαίτερα στην Ιωάννα Παπαθανασίου, στην Πολίνα Ιορδανίδου, στην Άντα Κάπολα, στην Ιωάννα Βόγλη και στην Αγγελική Χριστοδούλου, είναι δεδομένη. Στην ενθάρρυνση, στην ανοχή τους, στην αγάπη τους οφείλω πολλά.

    Το προσωπικό του Ιστορικού Σπουδαστηρίου της Φιλοσοφικής Σχολής, καθώς και του Ιστορικού Αρχείου του Πανεπιστημίου Αθηνών εξασφάλισε, από τα φοιτητικά μου ακόμη χρόνια, τους καλύτερους όρους προσέγγισης σημαντικού τμήματος των πηγών μου. Η υποτροφία που έλαβα, το 1997, ως βραβείο για την καλύτερη πρόταση διατριβής από το Ιστορικό Αρχείο του Πανεπιστημίου Αθηνών, διευκόλυνε σημαντικά την έρευνα μου. Οι συνομιλίες με τον Μιχάλη Σακελλαρίου και τον Δικαίο Βαγιακάκο μου προσέφεραν πολύτιμες πληροφορίες, και κυρίως λίγη από την ατμόσφαιρα της εποχής του Μεσοπολέμου, από τα φοιτητικά τους χρόνια στην Αθήνα, το ίδιο και οι συζητήσεις με τον αείμνηστο Γιώργο Αλισανδράτο.

    Το κείμενο αυτό θα διέφερε σημαντικά χωρίς τις διορθώσεις ποικίλων εκδοχών του από τον «αιώνιο αναγνώστη» των κειμένων μου Στρατή Μπουρνάζο, τις ατέλειωτες συζητήσεις με τον Παναγιώτη Στάθη και την πάντα ευθύβολη κρίση του, τις συνεχείς προτροπές και υποδείξεις της Λίνας Βεντούρα,