Creator/Author:Καραμανωλάκης, Βαγγέλης Δ.
 
Title:Formation of Historical Science and History teaching at the University of Athens (1837-1932)
 
Title of Series:Historical Archive of Greek Youth
 
Nr. within series:42
 
Place of Publication:Athens
 
Publisher:General Secretariat for Youth
 
Date of Publication:2006
 
Pagination:551
 
Nr. of vol.:1 volume
 
Language:Greek
 
Subject:Education
 
Education-Higher
 
Spatial coverage:Greece, University of Athens
 
Temporal coverage:1837-1932
 
Description:The starting assumption of my book is that history is formed as a science through the catalytic influence of educational institutions aimed at producing and disseminating knowledge, such as universities. To a great extent, these institutions impose upon historiographie production the following: the logic of their formation and function; the values governing them; their practices in advancing authority and the relationship of forces prevalent in them; and, their relations with political power and society. I refer to the formation of a national-scientific history in the University of Athens, which had a profoundly didactic character and decisively influenced historiographie production as a whole. Since its founding (1837), and parallel to providing staff to the state apparatus, the University of Athens has undertaken to form, express and disseminate a discourse that was addressed to all the citizens of the new State in multiple ways. Its national role was commonly acceptable and, to a great extent, it determined its character, as was also the case with the corresponding institutions in Western Europe. Because of its uniqueness as a higher education institution for more than eighty years, namely until the founding of a corresponding university in Thessaloniki (1926), Greek society welcomed it warmly and invested it with great symbolic authority. Early on, public opinion focused its interest on its founding and function, as this was reflected in the columns of the daily and periodical press, in the frequent news reports and articles pertaining to the orientation of university studies and the events taking place within the institution. Newspapers and magazines published rectors' reports, official speeches and independent lectures, receiving positive comments or reactions and generating discussions, controversies, even incidents. Through its organs that were elected by the teachers' bodies with the consent of the political authorities, the University has claimed a place in public life and has participated in the political and social processes. Since the events of the early decades, but primarily through its strong and organised participation in the 1862-1864 events, the student body has constituted an important parameter in the political becoming. The symbolic authority ascribed to the University of Athens from the early years of its founding did not pertain only to its educational mission but also to its usefulness with regard to advancing the Hellenic kingdom's broader objectives under the new geopolitical conditions in the region. The connection between the Great Idea in its diverse meanings and the cultural propagation of Hellenism primarily in the Ottoman Empire territory has lent a special role to the Othonian University: that of a body commissioned to produce knowledge and develop professional-scientific personnel. Its mission as well as that of university teachers was to go beyond the teaching halls and disseminate its message to the broader area of "the Greeks' East", beyond the strict state borders. In this context, language, religion and particularly history which is the subject of this book, were the determinatively homogenising elements linking the subjects of the Hellenic kingdom with their "irredentist brethren" in the Ottoman Empire. History's development in the University and its gradual formation into a scientific subject with principles and research methods is reflected in the entire Greek historiographical production. The passage from a world history having enlightening perspectives to a unified national history incorporating the Macedonians and the Byzantine Empire took place very early in the university halls. The turn towards the archive sources, the use of auxiliary sciences and the introduction of scientific methodology have found their most organised expression in history tutorial schools. The formation of scientific history cannot be studied outside the specific processes in which history teachers became acting subjects with multiple roles, as was also the case in other European states. Their presence in the public life of the newly established State has been intense and versatile: they wrote school education manuals; they participated in the founding and administration of associations and companies; they occupied high positions in the state apparatus; they wrote regular articles and made speeches -inside and outside the University- that were published in the Press; and, they participated in political life. Of course, during this development, centrifugal trends or internal contradictions have also occurred, which I have attempted to record; they are elements revealing the polysemy and complexity of the framework in which history was constituted as a science. In the period under study, teaching history in the university was connected with a number of factors and variables, elements that have determined the specific reference framework, namely: the university environment, the historiographie tradition, the persons who taught and those receiving their teaching. The aim of the present work is to co-examine these factors in the broader political and social conjuncture which, to a great extent, has defined them and which eventually has been redefined by them. Its scope extends from 1837, when the University of Athens opened, until 1932, when its rules of operation were reformed by the Eleftherios Venizelos government with George Papandreou as minister of Education. Institutions such as universities are distinguished more for continuities than for ruptures in their operation. However, the 1932 reform is one of the most important attempts to modernise the university legislation in the 20th century and it has determined the University's course in the subsequent fifty years or so. Specifically for the School of Philosophy, it constitutes a major break in view of the fact that, for the first time in its history, it was divided into two faculties: Faculty of Philology and Faculty of History and Archaeology. The establishment of the latter and the turning of history into one of its two main cognitive subjects have shaped anew the philosophy, the orientation and the realities of historical studies (subjects offered, compulsory attendance, teaching hours), despite the problems encountered in their implementation. Furthermore, in 1932, through a decision by the ministry of Education, following a recommendation by the School of Philosophy, the chair for the History of the Greek nation was abolished, thus signalling a superseding of the conception that a unified teaching of the national history is more beneficial and opting for a simultaneous teaching of its autonomous periods in specific university chairs. The first four parts of the book focus on history teaching in the School of Philosophy in time sequence. Each part is preceded by a brief overview of the institutional and historical development of the University of Athens in the corresponding period. Based on what has been developed in the book so far, the fifth and last part is an overview of the historical studies since the opening of the University and until 1932. Specifically: The first part focuses on the commencement of the University's operation ; at that time and in the framework of the institution's enlightening tradition, the objective of its curriculum was defined as training free, moral and educated citizens who would learn history from the ancient times and until their epoch. When examining the study guides and the work of the early History teachers, one can see a strong presence of the European models, particularly the general history patterns and, at the same time, a connection with the national ideology, as it is reflected primarily in the reading of ancient Greek history as ancestral history. The second part is dedicated principally to Constantinos Paparrigopoulos and the introduction of the History of the Greek Nation in the curriculum. Through the professor's catalytic presence, the unified national history -as it was formed by the historian with the incorporation of Byzantine— became a necessary implement for students, a determining element of their identity. The factors of Paparrigopoulos' university presence are explored in relation to his publications and to the effect that his subject had upon the other history subjects and more broadly in the curriculum. A special chapter is dedicated to the study of the discourse objecting to his historiographie pattern; this was expressed by a group of politically liberal professors who have defended ancient Greek history as the principal sphere for the education of students. The third part is focused on the developments that led to the constitution of history as a science and to the formation of history studies in the University of Athens, in the context of the broader changes occurring in the institution's physiognomy. In this part, a number of issues are studied that pertain to the University as a whole: first, the procedures concerning the appointment of teachers and the introduction of a dissertation as a prerequisite; second, the introduction of tutorial and laboratory teaching; third, a gradual change in the audience of university amphitheatres and the transition from free attendance of erudite audience to closed, purely student groups with professional specialisation. The developments in history are related to the catalytic presence of Spyridon Lambros; he has shifted the centre of gravity away from making informed citizens and towards preparing good historians and teachers with powerful methodological tools. The turn in teaching towards the Byzantine and Modern Greek history is examined and the axes for the education of students in history are analysed always in the framework of C. Paparrigopoulos' pattern. In the fourth part, history teaching is examined within a turbulent epoch, when the map of higher education in Greece expands and the goals of history teaching are enriched by means of arming the students against the then novel Communist ideas. The processes are studied, which led to the establishment of a special chair for the teaching of Byzantine history and to a turn towards modern history and the history of the neighbouring peoples. Moreover, the conditions are explored, which are responsible for an entrenchment in history teaching and for its isolation from parallel developments in European historiography. In the last part, an overall overview regarding the historical studies in the University of Athens is undertaken. Initially, the physiognomy of history teachers is examined. Then, on the basis of the indexing and statistical processing of all the subjects taught at the University's Faculty of Philology, history teaching is explored in the constellation of the curriculum's overall development and its position is evaluated as against the other cognitive subjects. Furthermore, the reasons are explored, which have led to a powerful presence of the general history throughout the period under study. The last pages of the book go back to the central question raised in the course of this work, which is: In a newly established State having no scientific tradition, how is it that the twofold substance of the University as an institution and a symbol has contributed decisively in the elaboration of historical science, and this in a complicated, multiform, sometimes contradictory and remarkably political process.
 
License:This book in every digital format (PDF, GIF, HTML) is distributed under Creative Commons Attribution - NonCommercial Licence Greece 3.0
 
The book in PDF:Download PDF 43.93 Mb
 
Visible pages: 366-385 από: 554
-20
Current page:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/366.gif&w=600&h=915

ταυτότητα της είχε καθοριστεί στη διάρκεια του χρόνου από τα γλωσσικά μαθήματα, οι αντιδράσεις σε κάθε προσπάθεια μεταβολής ήταν αναμενόμενες. Στη συγκυρία όμως της δεκαετίας του 1930 πρέπει να συνεκτιμηθεί και ένας άλλος παράγοντας: οι εμπειρίες της προηγούμενης δεκαετίας, όταν η Σχολή είχε έλθει σε σύγκρουση με τις βενιζελικές κυβερνήσεις με αφορμή τις γλωσσικές μεταρρυθμίσεις και είχε αντιμετωπίσει τις προσπάθειες της εκτελεστικής εξουσίας να τη χειραγωγήσει. Ο σταδιακός περιορισμός της αίγλης του παλαιού Πανεπιστημίου και ο φόβος υποσκελισμού από τη νεότερη Σχολή που διέθετε και την εύνοια της κυβέρνησης ενέτειναν την αντίδραση σε κάθε μεταρρύθμιση, ιδιαίτερα όταν θα μπορούσε να αναδειχθεί σε Κερκόπορτα για την άλωση της παλαιότερης Φιλοσοφικής. Η δημιουργία των τμημάτων θα μπορούσε να σημάνει την είσοδο νέου διδακτικού προσωπικού με διαδικασίες που δεν θα επέτρεπαν τον έλεγχο του από το σώμα των υπαρχόντων καθηγητων (για παράδειγμα διορισμός τους από την κυβέρνηση ή μετακίνηση από τη Φιλοσοφική Σχολή της Θεσσαλονίκης, όπως στην περίπτωση του Φαίδωνος Κουκουλέ). Η διατήρηση του προηγούμενου status τουλάχιστον εξασφάλιζε τις προϋπάρχουσες ισορροπίες.

p. 366
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/367.gif&w=600&h=915

ΜΕΡΟΣ ΠΕΜΠΤΟ

Η ΑΠΟΛΙΘΩΣΗ ΤΟΥ ΠΑΡΕΛΘΟΝΤΟΣ: ΣΤΟΧΟΙ ΚΑΙ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΣΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ (1837-1932)

p. 367
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/368.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 368
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/369.gif&w=600&h=915

Η ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΜΙΑΣ ΜΑΚΡΑΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ (1837-1932)

ΤΟ ΔΙΔΑΚΤΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟ

Από το 1837 έως το 1932 στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών δίδαξαν ιστορία δεκαπέντε καθηγητές και τρεις υφηγητές: οι Γ. Κρέμος, Δ. Καλοποθάκης και Ν. Βλάχος. Καθηγητικές έδρες Ιστορίας κατέλαβαν (με σειρά διορισμού) οι Κ. Δ. Σχινάς, Έντ. Μάσσον, Θ. Μανούσης, Κ. Δ. Παπαρρηγόπουλος, Δ. Βερναρδάκης (διορίστηκε δύο φορές), Γρ. Παππαδόπουλος (διορίστηκε, αλλά δεν δίδαξε), Σ. Τσιβανόπουλος, Δ. Πατσόπουλος, Σπ. Λάμπρος, Π. Καρολίδης, Γ. Σωτηριάδης, Κ. Ράδος, Σ. Κουγέας, Κ. Άμαντος, Μ. Βολονάκης. Από αυτούς οι οκτώ πρώτοι είχαν διοριστεί από το υπουργείο Παιδείας σύμφωνα με τη σχετική ρήτρα του προσωρινού κανονισμού λειτουργίας. Ο Δ. Πατσόπουλος είχε διοριστεί για πολύ σύντομο χρονικό διάστημα (1881),για να απολυθεί και να επανέλθει το 1886 στη Σχολή με την ψήφο των συναδέλφων του. Οι υπόλοιποι είχαν εκλεγεί, με εξαίρεση τον Π. Καρολίδη και τον Γ. Σωτηριάδη, οι οποίοι είχαν διοριστεί.

Το τέλος της πανεπιστημιακής θητείας των περισσοτέρων επήλθε κυρίως λόγω συνταξιοδότησης ή θανάτου. Εξαιρούνται οι Μάσσον, Παππαδόπουλος, Πατσόπουλος, Λάμπρος, οι οποίοι απολύθηκαν, και οι Βερναρδάκης και Τσιβανόπουλος, οι οποίοι παραιτήθηκαν. Ούτε η θητεία των υπολοίπων ήταν απρόσκοπτη. Οι Θ. Μανούσης, Π. Καρολίδης, Σ. Κουγέας απολύθηκαν και επαναπροσλήφθηκαν. Από τους τρεις υφηγητές, οι δύο δίδαξαν για σχετικά μικρό χρονικό διάστημα σε μια εποχή κρίσης του θεσμού και αποσύρθηκαν οικειοθελώς, ο Κρέμος αφού δοκίμασε ανεπιτυχώς να εκλεγεί καθηγητής, ενώ ο Καλοποθάκης επιχείρησε την επάνοδο του ως υφηγητής, συνάντησε όμως την άρνηση της Σχολής.

Εκτός από τους Κρέμο και Καλοποθάκη, οι οποίοι παρέμειναν υφηγητές στη διάρκεια της πανεπιστημιακής τους θητείας, στην ίδια βαθμίδα είχαν διδάξει οι Έντ. Μάσσον (σε διαφορετικό γνωστικό αντικείμενο), Σ. Τσιβανόπουλος, Σπ. Λάμπρος, Π. Καρολίδης και Ν. Βλάχος. Ο Μανούσης και ο Σχι-

p. 369
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/370.gif&w=600&h=915

Σχινάς εύλογα δεν δίδαξαν ως υφηγητές καθώς ήταν μέλη της πρώτης γενιάς διδασκόντων, απαραίτητων για την έναρξη της λειτουργίας του Πανεπιστημίου. Επρόκειτο άλλωστε για προσωπικότητες με ιδιαίτερα υψηλό κόρος, όπως αποτυπώθηκε στην εκλογή τους ως πρυτάνεων. Στην περίπτωση του Πατσόπουλου και του Παπαρρηγόπουλου οφείλει κανείς να συνεκτιμήσει και τις επιτακτικές λειτουργικές ανάγκες της Σχολής την εποχή διορισμού τους, καθώς και την πολιτική εύνοια που ενδεχομένως απολάμβαναν.

Το σύνολο των καθηγητών που δίδαξαν, με την εξαίρεση του Κ. Ράδου, κατέλαβαν έως και τη βαθμίδα του τακτικού καθηγητή, είχαν δηλαδή αμειβόμενη σχέση εργασίας με το Πανεπιστήμιο, η οποία προϋπέθετε την πλήρη απασχόλησή τους. Στο καθεστώς του επιτίμιου καθηγητή υπηρέτησε για μικρό χρονικό διάστημα ο Σχινάς, καθώς και ο Θ. Μανούσης ως καθηγητής Πολιτειογραφίας. Ο Ράδος δίδαξε στη βαθμίδα του έκτακτου καθηγητή σύμφωνα με τις ρυθμίσεις της μεταρρύθμισης του 1911 για μία επταετία.

Από όσους δίδαξαν ιστορία στη Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών (δεν συμπεριλαμβάνω τον Γρ. Παππαδόπουλο), υφηγητές και καθηγητές, μόνο ο Κ. Παπαρρηγόπουλος δεν διέθετε κάποιον ακαδημαϊκό τίτλο, ούτε είχε παρακολουθήσει πανεπιστημιακά μαθήματα. Οι υπόλοιποι καθηγητές, με εξαίρεση τον Μ. Βολονάκη ο οποίος σπούδασε μόνο στη Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών όπου και αναγορεύθηκε σε διδάκτορα, πραγματοποίησαν ένα μέρος των σπουδών τους στο εξωτερικό. Από τους καθηγητές και υφηγητές Ιστορίας, έντεκα (Βερναρδάκης, Τσιβανόπουλος, Πατσόπουλος, Λάμπρος, Κρέμος, Καρολίδης, Σωτηριάδης, Κουγέας, Άμαντος, Βολονάκης, Βλάχος) ήταν απόφοιτοι ή είχαν σπουδάσει στη Φιλοσοφική και ένας στη Νομική Σχολή Αθηνών (Ράδος). Τέσσερις είχαν πραγματοποιήσει τις βασικές σπουδές τους στο εξωτερικό: εύλογα η πρώτη γενιά των διδασκόντων (Σχινάς, Μανούσης, Μάσσον), καθώς και ο Καλοποθάκης.

Η πλειονότητα των διδασκόντων Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών είχε πραγματοποιήσει μεταπτυχιακές σπουδές σε πανεπιστήμια της Γερμανίας874 (Σχινάς, Μανούσης, Βερναρδάκης, Τσιβανόπουλος, Πατσόπουλος, Λάμπρος, Κρέμος, Καρολίδης, Καλοποθάκης, Σωτηριάδης, Κουγέας, Άμαντος, Βολονάκης, Βλάχος) και σε πολύ μικρότερη αναλογία σε πανεπιστήμια της Γαλλίας, της Αγγλίας, της Ιταλίας και της Ελβετίας. Σημειώνω εξαρχής ότι η χρήση του

874. Η σημαντική επικράτηση των γερμανικών σπουδών αποτελεί κοινό τόπο της ελληνικής πανεπιστημιακής κοινότητας, ιδιαίτερα κατά τον 19ο αιώνα. Βλ. Κ. Λάππας, ό.π., σ. 150-151.

p. 370
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/371.gif&w=600&h=915

όρου σπουδές δεν αναφέρεται, ιδιαίτερα κατά τον 19ο αιώνα, στη λογική ενός οργανωμένου προγράμματος, όσο στην επιλεκτική παρακολούθηση μαθημάτων, συχνά σε διαφορετικά πανεπιστήμια και χώρες.

Στον κατάλογο των διδασκόντων περιλαμβάνονται καθηγητές που άσκησαν καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξη της ελληνικής ιστοριογραφίας (Παπαρρηγόπουλος, Λάμπρος, Καρολίδης, Άμαντος, και σε μικρότερο βαθμό οι Κουγέας, Βλάχος, Κρέμος και Ράδος). Πρόκειται για πρόσωπα με πολυσχιδή δραστηριότητα, αιχμή της οποίας στον πανεπιστημιακό χώρο υπήρξε η ιστορία (Σχινάς, Μανούσης, Βερναρδάκης και Σωτηριάδης), αλλά και για πρόσωπα με ήσσον επιστημονικό έργο (Μάσσον, Τσιβανόπουλος, Πατσόπουλος, Βολονάκης, Καλοποθάκης). Εάν προσθέσει κανείς και τον Παππαδόπουλο μπορεί να υποστηρίξει βάσιμα ότι το καθηγητικό δυναμικό των εδρών Ιστορίας υπήρξε σημαντικό.

Οι καθηγητές του Πανεπιστημίου ενεπλάκησαν στην πολιτική και κοινωνική ζωή καταλαμβάνοντας υψηλά αξιώματα. Στην περίπτωση της ιστορίας σημειώνω: ένας πρωθυπουργός (Λάμπρος), δύο βουλευτές (Καρολίδης και Τσιβανόπουλος), ένας πρώην υπουργός, βουλευτής του Πανεπιστημίου και πρεσβευτής (Σχινάς), ένας γενικός γραμματέας υπουργείου (Μ. Βολονάκης), δύο εκδότες εφημερίδων (Παπαρρηγόπουλος και Καλοποθάκης). Οι περισσότεροι από αυτούς ανέλαβαν κυβερνητικές αποστολές για εθνικά θέματα. Αρκετοί πρωτοστάτησαν στη δημιουργία συλλόγων, εταιρειών και άλλων συσσωματώσεων, διαδραματίζοντας ηγετικό ρόλο στη διοίκηση και στον καθορισμό των προτεραιοτήτων τους.

Οι προσπάθειες γενίκευσης αναφορικά με το διδακτικό προσωπικό των εδρών Ιστορίας θα έκρυβαν υψηλές πιθανότητες εσφαλμένων συμπερασμάτων λόγω του μικρού αριθμού των προσώπων που το συναποτέλεσαν. Είναι σαφές όμως ότι με βάση τόσο την ηλικία τους όσο και τον χρόνο διορισμού τους στη Σχολή θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για τέσσερις γενιές :

Η πρώτη γενιά είχε συγκροτηθεί επιστημονικά στο εξωτερικό (Σχινάς, Μανούσης, Μάσσον). Καθηγητές που η ζωή τους είχε καθοριστεί από τον Αγώνα και τη δημιουργία του ελληνικού κράτους, αποτέλεσαν προσωπικότητες της δημόσιας ζωής ανεξάρτητα από την πανεπιστημιακή τους ιδιότητα, με μια εξαιρετικά πολυπράγμονα δραστηριότητα. Τα πρόσωπα αυτά επάνδρωσαν το νεοσύστατο ίδρυμα, κατά συνέπεια έδωσαν σε μεγάλο βαθμό τον βηματισμό για τη μετέπειτα πορεία του, επικυρώνοντας τη στενή του σχέση με την πολιτική και τον δημόσιο βίο.

Η δεύτερη γενιά εκπροσωπείται από τους Κ. Δ. Παπαρρηγόπουλο, Δ. Βερ-

p. 371
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/372.gif&w=600&h=915

Βερναρδάκη και Σ. Τσιβανόπουλο. Χωρίς αυστηρή επιστημονική συγκρότηση, οι διδάσκοντες αυτοί διορίστηκαν στα χρόνια του οθωνικού καθεστώτος και σε μεγάλο βαθμό οι τύχες τους επηρεάστηκαν από την πτώση του, η οποία υπήρξε καθοριστική και για το ίδιο το Πανεπιστήμιο. Η παρουσία και η διδασκαλία του Κ. Παπαρρηγόπουλου, του πρώτου «επαγγελματία» ιστορικού στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, συντέλεσε στη στροφή της πανεπιστημιακής διδασκαλίας προς την εθνική ιστορία, σε μια εποχή κατά την οποία το ενδιαφέρον για το Βυζάντιο μεγάλωνε εντός και εκτός των πανεπιστημιακών τειχών.

Η τρίτη γενιά, στις τελευταίες δεκαετίες του αιώνα, περιλαμβάνει τους Σπ. Λάμπρο, Π. Καρολίδη, Δ. Πατσόπουλο και τους υφηγητές Γ. Κρέμο και Δ. Καλοποθάκη. Οι καθηγητές ήταν οι πρώτοι που εξελέγησαν, μέλη μιας γενιάς που επάνδρωσε το Πανεπιστήμιο επί των ημερών κυρίως του Χαριλάου Τρικούπη και η οποία κατά κύριο λόγο συνδέθηκε πολιτικά μαζί του. Δίδαξαν σε μια εποχή αναπροσαρμογών της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης, με κυριότερη την εισαγωγή και εξάπλωση της φροντιστηριακής και εργαστηριακής διδασκαλίας, στην οποία η ιστορία, μέσω κυρίως του Σπ. Λάμπρου, διεκδίκησε σημαντικό μερίδιο. Κοντά τους, λόγω ηλικίας και επιστημονικής συγκρότησης, οι Γ. Σωτηριάδης και Κ. Ράδος. Συνολικά, πρόκειται για διδάσκοντες οι οποίοι κινήθηκαν στο πλαίσιο του σχήματος του Κ. Παπαρρηγόπουλου και το εμπλούτισαν μαζί με τους καθηγητές νέων γνωστικών αντικειμένων όπως η γλωσσολογία και η λαογραφία, ενώ το πανεπιστημιακό πρόγραμμα ακόμη παρέμενε σε μεγάλο βαθμό στραμμένο στην αρχαιότητα. Η καταλυτική παρουσία του Σπ. Λάμπρου καθόρισε τους όρους για τη συγκρότηση μιας «επιστημονικής» ιστορίας, συνδεδεμένης πάντα με τα εθνικά δίκαια.

Η τέταρτη γενιά, οι μαθητές του Λάμπρου και του Καρολίδη (Σ. Κουγέας, Κ. Άμαντος, Μ. Βολονάκης και λιγότερο ο Νικόλαος Βλάχος) αποτέλεσαν την πρώτη ομάδα καθηγητών που διατηρούσε τόσο στενές σχέσεις με τους προκατόχους τους. Με τις πλέον συγκροτημένες ιστορικές σπουδές, δίδαξαν ακαδημαϊκά και φροντιστηριακά σε μια περίοδο πολλαπλών αναταράξεων για την εκπαίδευση και τον εθνικό βίο. Με έντονη την επιρροή του Σπ. Λάμπρου, ασχολήθηκαν με την ιστορία επικεντρωμένοι πλέον στο Βυζάντιο και στη νεότερη Ελλάδα, ακολουθώντας σε μεγάλο βαθμό τα κελεύσματα του παλαιού καθηγητή τους για τη συγκρότηση εθνικής-επιστημονικής ιστορίας.

Η συγκεκριμένη περιοδολόγηση παρά τα προβλήματα που παρουσιάζει ανταποκρίνεται σε μεγάλο βαθμό στις σημαντικές αλλαγές στη διδασκαλία της ιστορίας και στις μεταβολές εντός του πανεπιστημιακού ιδρύματος. Η στροφή προς την εθνική ιστορία, με την επιβλητική φυσιογνωμία του Κ. Πα-

p. 372
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/373.gif&w=600&h=915

Παπαρρηγόπουλου, η εισαγωγή του θετικισμού με το φροντιστήριο του Σπ. Λάμπρου και η επιστημονική σύλληψη της ιστορίας, η εισαγωγή των νέων θεματικών και μεθόδων με τη διδασκαλία των μαθητών του τελευταίου αποτέλεσαν κεντρικά σημεία στη διαδρομή της πανεπιστημιακής ιστορικής διδασκαλίας. Μια διαδρομή που θα ήταν σκόπιμο, πέρα από την αυτόνομη μελέτη της, να την εξετάσουμε συγκριτικά με τα υπόλοιπα γνωστικά αντικείμενα του προγράμματος μαθημάτων της Φιλοσοφικής Σχολής.

Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΕΝΤΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ

Η ιστορία αποτέλεσε ένα από τα κύρια αυτόνομα γνωστικά αντικείμενα στο πρόγραμμα μαθημάτων της Φιλοσοφικής Σχολής Αθηνών κατά την περίοδο που μελετώ. Η αναφορά σε αυτόνομα γνωστικά αντικείμενα δεν παραγνωρίζει το γεγονός αφενός της συνάφειάς τους και αφετέρου της έλλειψης, με τους σημερινούς όρους, επιστημονικής εξειδίκευσης του πανεπιστημιακού προσωπικού, ιδιαίτερα κατά τα πρώτα χρόνια λειτουργίας του Πανεπιστημίου. Σημειώνω, όμως, ότι στην περίπτωση της Φιλοσοφικής η διάκριση των γνωστικών κλάδων κυριάρχησε τόσο στον ορισμό των εδρών της Σχολής όσο και στα πανεπιστημιακά κείμενα (προγράμματα, οδηγοί σπουδών), διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στη στελέχωση και στον προγραμματισμό της, ενώ απηχούσε και τις αντίστοιχες παραδόσεις και εξελίξεις στα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια. Άλλωστε, η ιστορία της Φιλοσοφικής και γενικότερα του Πανεπιστημίου Αθηνών συνδέεται άρρηκτα με τη σταδιακή διάκριση και ισχυροποίηση της ταυτότητας των γνωστικών αντικειμένων που διδάσκονταν.

Η διεύρυνση του προγράμματος

Την περίοδο που εξετάζω υπήρξε σαφής αύξηση στον αριθμό των καθηγητών Ιστορίας στη Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών. Από τον μοναδικό κάτοχο της έδρας Ιστορίας στη δεκαετία του 1830 φτάνουμε το 1842, με την ίδρυση της έδρας Γενικής ιστορίας, στους δύο καθηγητές. Από το τέλος της δεκαετίας του 1870 οι καθηγητές αυξήθηκαν σε τρεις με τη διχοτόμηση της τελευταίας έδρας, αριθμός που παρέμεινε σταθερός έως τη δεκαετία του 1910. Σε αυτή τη δεκαετία προστέθηκε ένας έκτακτος καθηγητής, ο οποίος δίδαξε για μία επταετία, ενώ την επόμενη δεκαετία προστέθηκε η έδρα της Βυζαντινής ιστορίας. Παράλληλα με τους καθηγητές ιστορία δίδαξε και μικρός αριθμός υφηγητών

p. 373
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/374.gif&w=600&h=915

με βραχύβια θητεία: ένας στη δεκαετία του 1860, ένας στη δεκαετία του 1870, τρεις στη δεκαετία του 1890 και ένας στη δεκαετία του 1930.

Η τάση αύξησης του διδακτικού προσωπικού επεκτεινόταν και στα διδασκόμενα μαθήματα, αλλά και στις ώρες που προσέφερε κάθε διδάσκων. Κανένας καθηγητής δεν δίδαξε λιγότερο από τρεις ώρες, ενώ αρκετοί, όπως ο Σπ. Λάμπρος, δίδαξαν πάνω από πέντε ώρες εβδομαδιαίως. Στη δεκαετία τού 1930 οι ώρες διδασκαλίας (μαζί με τη φροντιστηριακή διδασκαλία) αυξήθηκαν υποχρεωτικά σε πέντε. Τα μαθήματα που προσέφερε ο εκάστοτε διδάσκων έφταναν έως και τα τέσσερα. Από το ένα μάθημα του Κ. Σχινά οδηγούμαστε στις αρχές του 20ού αιώνα στα δέκα ή δώδεκα προσφερόμενα μαθήματα και στις είκοσι έως είκοσι πέντε ώρες διδασκαλίας εβδομαδιαίως.

Η αυξητική αυτή τάση δεν αποτελεί ιδιοτυπία του μαθήματος της ιστορίας. Εντάσσεται στη γενικότερη αύξηση των διδασκύντων, των προσφερόμενων μαθημάτων και των ωρών διδασκαλίας που παρατηρούμε σε όλο το πανεπιστημιακό πρόγραμμα. Στην πραγματικότητα τα μαθήματα της ιστορίας διατήρησαν όλη αυτή την περίοδο σταθερή την παρουσία τους στο πρόγραμμα της Φιλοσοφικής σε σύγκριση με τα υπόλοιπα γνωστικά αντικείμενα (βλ. διάγραμμα 1). Η διδασκαλία της ιστορίας κατέλαβε περίπου το 1/7 του συνόλου των μαθημάτων (13$5%)J875 Προηγούνταν η φιλολογία (4531%), ακολουθούσε η αρχαιολογία (16,56%), η φιλοσοφία (1435%) και μετά ερχόταν η ιστορία.876 Τα υπόλοιπα γνωστικά αντικείμενα που διδάχθηκαν εκπροσωπήθηκαν

875. Για τη στατιστική επεξεργασία όλων των μαθημάτων του Φιλολογικού Τμήματος καταχωρήθηκε σε βάση δεδομένων το σύνολο των τίτλων που έχω συγκεντρώσει (3.918 τίτλοι, που αντιστοιχούν σε 500 περίπου μαθήματα). Για κάθε τίτλο αποδελτιώθηκαν οι ακόλουθες πληροφορίες: ακαδημαϊκό έτος, εξάμηνο, όνομα και βαθμός διδάσκοντος, τίτλος μαθήματος, ώρες διδασκαλίας. Περιλαμβάνονται ακόμη τρεις μεταβλητές για το είδος της διδασκαλίας που διεξάγεται (ακαδημαϊκή, φροντιστηριακή), το γνωστικό αντικείμενο (φιλολογία, φιλοσοφία κ.ά.), καθώς και ο χρονικός ορίζοντας (σε περίπτωση που υπάρχει ή είμαστε σε θέση να τον εντοπίσουμε) που καλύπτουν (αρχαία, μεσαιωνική, βυζαντινή κ.ά.).

876. Για τη διάκριση των γνωστικών αντικειμένων επέλεξα ως ασφαλέστερο κριτήριο τον διαχωρισμό των εδρών. Έτσι, στην ενότητα που αφορά τον Βίο των λαών δεν κατατάσσω ως διακριτό αντικείμενο τα αντίστοιχα μαθήματα που δίδαξαν ο Στ. Κουμανούδης ή ο Ευθ. Καστόρχης, στο μέτρο που εντάσσονται πλήρως στη φιλολογία. Διακρίνω, όμως, ως ιδιαίτερο αντικείμενο την αντίστοιχη διδασκαλία του Αντ. Κεραμόπουλλου στον 20ό αιώνα λόγω της αυτοτέλειας της έδρας. Στην περίπτωση της ιστορικής γεωγραφίας κατατάσσω τα λιγοστά μαθήματα που δίδαξαν ο Σπ. Λάμπρος και ο Κ. Ράδος, καθώς επρόκειτο για ατομική τους πρωτοβουλία, ενταγμένη στο σύ-

p. 374
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/375.gif&w=600&h=915

θηκαν με πολύ μικρότερο ποσοστό. Η γλωσσολογία, που εισήχθη τη δεκαετία του 1880 από τον Γεώργιο Χατζιδάκι, κατέλαβε το 3,76% του συνολικού ποσοστού. Ακολουθούσε η παιδαγωγική (2,63%), που δίδαξε πρώτος ο Ιωάννης Πανταζίδης τη δεκαετία του 1870, ο βίος των αρχαίων Ελλήνων (1,01%) στις δεκαετίες του 1920 και του 1930, ενώ τα επόμενα γνωστικά αντικείμενα κάλυπταν πολύ μικρό ποσοστό, κάτω του 1%: η μυθολογία (0, 69%), που περιλαμβανόταν ως πρωτεύον γνωστικό αντικείμενο στην έδρα που κατέλαβε ο Ν. Πολίτης (Μυθολογίας και αρχαιολογίας) αλλά υπερκεράστηκε από την αρχαιολογία που δίδασκε ο ίδιος καθηγητής, η πολιτειογραφία του Θ. Μανούση (0,3%), η νομισματική, που εισήχθη από τον Ιωάννη Σβορώνο στη δεκαετία του 1920, με ποσοστό 0,08%. Κύρια τάση αποτέλεσε η μείωση του ποσοστού της φιλολογίας προς χάριν των νέων μαθημάτων, της γλωσσολογίας και της παιδαγωγικής ·877

0,08% Νομ

Διάγραμμα 1 Αναλογία (%) μαθημάτων ανά γνωστικό αντικείμενο (1837-1932)

σύνολο της διδασκαλίας τους στην ιστορία. Αντίθετα, διακρίνω τα ελάχιστα μαθήματα του Ιω. Σβορώνου στη νομισματική, καθώς ο διδάσκων είχε καταλάβει την αντίστοιχη έκτακτη έδρα.

877. Η παιδαγωγική εισήχθη στη δεκαετία του 1870 στο πρόγραμμα φροντιστηριακών μαθημάτων με στόχο την καλύτερη διδασκαλία των αρχαίων ελληνικών στη σχολική τάξη. Η αποδέσμευσή της από τη φιλολογία πραγματοποιήθηκε κυρίως με τη διδασκαλία του Νικολάου Εξαρχόπουλου.

p. 375
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/376.gif&w=600&h=915

Συνολικά, πάντως, η ποσοστιαία παρουσία των γνωστικών αντικειμένων που διδάχθηκαν την περίοδο αυτή σε μια σχολή με μικρό αριθμό διδασκόντων , όπου η απουσία ενός καθηγητή ή υφηγητή ή η υπερδραστηριότητα κάποιου άλλου επηρέαζαν το πρόγραμμα, σημείωσε μικρές διαφοροποιήσεις (βλ. διάγραμμα 2).

Διάγραμμα 2

Αναλογία (%) μαθημάτων ανά γνωστικό αντικείμενο και δεκαετία

(1837-1932)

Καθηγητές και υφηγητές

Τα μαθήματα του πανεπιστημιακού προγράμματος διδάχθηκαν σε γενικές γραμμές από καθηγητές, και η ιστορία είναι το μάθημα που επιβεβαιώνει κατεξοχήν την τάση αυτή. Η διδασκαλία των υφηγητών κάλυψε μόλις το 13,6% του συνόλου των μαθημάτων ιστορίας (βλ. διάγραμμα 3). Το ποσοστό δεν απέχει πολύ από το συνολικό ποσοστό των μαθημάτων που δίδαξαν οι υφηγητές στο Φιλολογικό Τμήμα (15$%).

Οι υφηγητές συνεισέφεραν σε μεγάλο βαθμό στη σταθερότητα του προγράμματος καθώς με τη διδασκαλία τους κάλυψαν απουσίες και ελλείψεις του καθηγητικού προσωπικού.878 Με δεδομένο ότι δεν αμείβονταν, οι υφηγητές

878. Είναι χαρακτηριστικό ότι στην αρχαιολογία, όπου διαπιστώνεται και το μεγαλύτερο ποσοστό διδασκαλίας υφηγητών (34,6%), υπήρξαν σημαντικές ελλείψεις καθηγητικού προσωπικού.

p. 376
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/377.gif&w=600&h=915

τές διεκδικούσαν την υφηγεσία είτε ως πρώτο σκαλοπάτι για την κατάκτηση της καθηγεσίας είτε για λόγους κύρους. Η μικρή παρουσία υφηγητών στη φιλολογία (9,5%) δικαιολογείται από τον μεγάλο αριθμό καθηγητών που εξαρχής δίδαξαν στις συγκεκριμένες έδρες, καθώς αποτελούσε άλλωστε και το κύριο γνωστικό αντικείμενο της Σχολής, άρα από την κάλυψη σε μεγάλο βαθμό των αναγκών του προγράμματος και από την απροθυμία των υφηγητών να διδάξουν σε έναν κλάδο όπου η πιθανότητα κατάληψης μιας καθηγητικής έδρας εμφανιζόταν αρκετά περιορισμένη. Στην περίπτωση της αρχαιολογίας, η εθελοντική διδασκαλία συνδεόταν ενδεχομένως και με ανάγκες προβολής για τη συμμετοχή και ανάδειξη των υφηγητών στην Αρχαιολογική Εταιρεία ή Υπηρεσία. Στη φιλοσοφία και στο σχετικά μικρό ποσοστό των υφηγητών (10.9%), έχουμε να κάνουμε ούτως ή άλλως με μια περιορισμένη κοινότητα από όπου θα μπορούσαν να αντληθούν οι διδάσκοντες. Σε μια σειρά από γνωστικά αντικείμενα που διδάχθηκαν για μικρό χρονικό διάστημα (πολιτειογραφία, λαογραφία, νομισματική, βίος των Ελλήνων) η διδασκαλία ήταν απόλυτα ταυτισμένη με τον καθηγητή που τα εισήγαγε ή κατέλαβε τη σχετική έδρα.

Διάγραμμα 3

Αναλογία (%) διδασκαλίας καθηγητών / υφηγητών ανά γνωστικό αντικείμενο

(1837-1932)

p. 377
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/378.gif&w=600&h=915

Προς το τέλος του αιώνα, με την επέκταση των σπουδών (πολλαπλασιασμός φοιτητών, μαθημάτων, αντικειμένων κ.ά.), όταν οι ικανοί πλέον να διεκδικήσουν υφηγεσία αυξήθηκαν, ο αριθμός τους εμφανίζεται δυσανάλογος με τις ανάγκες του προγράμματος και τις δυνατότητες του Πανεπιστημίου. Το αποτέλεσμα ήταν οι περισσότεροι να μη διδάσκουν και σύντομα να αποχωρούν. Στην περίπτωση της ιστορίας, για τους περισσότερους από τους υφηγητές (πέντε) η υφηγεσία αποτέλεσε τον προθάλαμο της καθηγεσίας.879 Η κοινή παρουσία τριών υφηγητών στο τέλος του 19ου αιώνα δικαιολογείται ενδεχομένως εξαιτίας της εύλογης, λόγω ηλικίας, προσδοκίας για εκκένωση της έδρας του Κ. Παπαρρηγόπουλου αλλά και των γενικότερων σχεδίων για τη διεύρυνση της ιστορικής διδασκαλίας. Η συνολική κρίση του θεσμού της υφηγεσίας880 αποτυπώθηκε και στην έλλειψη νέου υφηγητή Ιστορίας έως το 1930.

Η διδασκαλία των υφηγητών, με βάση το γερμανικό παράδειγμα, συνδέθηκε με την εισαγωγή νέων γνωστικών αντικειμένων και μεθόδων.881 Στη διδασκαλία της ιστορίας υφηγητές δίδαξαν πρώτη φορά ως αυτοτελή μαθήματα την Επανάσταση του 1821 (Γεώργιος Κρέμος), την ιστορία του Μεγάλου Αλεξάνδρου και των επιγόνων του (Δ. Καλοποθάκης), την ιστορία των πηγών (Σπ. Λάμπρος), το Ανατολικό ζήτημα (Ν. Βλάχος). Η εισαγωγή αυτών των μαθημάτων ήταν σαφές ότι αποτελούσε και επιθυμία της Σχολής, καθώς η επιλογή τους απαιτούσε τη σύμφωνη γνώμη της. Η σημαντικότερη καινοτομία, όμως, ήταν η εισαγωγή των φροντιστηρίων και της αρχειακής εργασίας από τον Σπ. Λάμπρο, μια εξέλιξη η οποία σε μεγάλο βαθμό καθόρισε την ιστορική διδασκαλία για τα επόμενα χρόνια.

879. Η συζήτηση για το κατά πόσον η υφηγεσία αποτέλεσε ή έπρεπε να αποτελέσει απαραίτητο προσόν για την καθηγεσία διήρκεσε όλη την περίοδο που μελετώ. Παρά τις προσπάθειες των υφηγητών δεν νομοθετήθηκε ποτέ η προνομιακή μεταχείρισή τους για την κατάληψη καθηγητικής έδρας. Σημειώνω, πάντως, ότι στην ιστορία η υφηγεσία αξιολογήθηκε ως σημαντικό προσόν για την κατάληψη κενών εδρών. Αυτό δεν εμπόδισε, βέβαια, σε αρκετές περιπτώσεις είτε το υπουργείο Παιδείας είτε τη Σχολή να επιλέξουν από τους υποψηφίους εκείνους που δεν είχαν διατελέσει υφηγητές (βλ. τον διορισμό του Παππαδόπουλου το 1870 έναντι του υφηγητή Σ. Τσιβανόπουλου και την εκλογή το 1892 του Γ. Σωτηριάδη από τη Σχολή έναντι των υφηγητων Κρέμου και Καρολίδη).

880. Βλ. Κ. Λάππας, «Το διδακτικό προσωπικό...», ό.π., σ. 141-147, Πανεπιστήμιο και φοιτητές..., ό.π., σ. 134-140, και Π. Κιμουρτζής, ό.π., σ. 215-280.

881. Είναι χαρακτηριστικό ότι η λαογραφία διδάχθηκε από τον Νικόλαο Πολίτη αποκλειστικά στο φροντιστήριο με την ενεργό συμμετοχή των φοιτητών του, όπως μπορεί κανείς να διαπιστώσει και από τη μετέπειτα συνεργασία τους σε εγχειρήματα όπως αυτό της συγκέντρωσης λαογραφικού υλικού και δημοσίευσης του στο περιοδικό Λαογραφία.

p. 378
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/379.gif&w=600&h=915

Ακαδημαϊκές παραδόσεις και φροντιστηριακή διδασκαλία

Η ιστορική φροντιστηριακή διδασκαλία ξεκίνησε με τον Λάμπρο, ενώ ως τότε η ιστορία διδασκόταν κατεξοχήν ακαδημαϊκά, και μάλιστα σε μεγάλα ακροατήρια, από δημοφιλείς καθηγητές όπως ο Μανούσης, ο Βερναρδάκης και ο Παπαρρηγόπουλος. Η συνεχής ενασχόληση του Λάμπρου με τη φροντιστηριακή διδασκαλία, αλλά και των υπόλοιπων καθηγητών που συμπορεύτηκαν με αυτόν και τον διαδέχθηκαν, οδήγησε στη σημαντική παρουσία της στο πρόγραμμα μαθημάτων (25,3%). Το φροντιστηριακό ποσοστό της ιστορίας δεν παρουσιάζει σημαντική παρέκκλιση από εκείνο του συνολικού προγράμματος του Φιλολογικού Τμήματος (27%). Όπως δε και στην ιστορία, και το συνολικό αυτό ποσοστό γνώρισε έντονες διακυμάνσεις στον χρόνο (βλ. διάγραμμα 4).

Διάγραμμα 4

Αναλογία (%) μαθημάτων / φροντιστηρίων ανά δεκαετία στο πρόγραμμα μαθημάτων (1837-1932)

Στη δεκαετία του 1840-1850 οι ώρες του Φιλολογικού Φροντιστηρίου που αφορούσαν την ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα κατέλαβαν το 9,12% των συνολικών ωρών. Το ποσοστό αυτό γνώρισε άνοδο τις επόμενες δεκαετίες, στο μέτρο που είχαν αυξηθεί οι καθηγητές της Φιλολογίας και είχαν διευρυνθεί και οι ασκήσεις στο Φιλολογικό Φροντιστήριο. Την ίδια περίοδο, και παρ' όλο που

p. 379
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/380.gif&w=600&h=915

το φροντιστήριο αφορούσε μόνο τους καθηγητές, υφηγητές της Αρχαιολογίας πραγματοποίησαν φροντιστηριακή διδασκαλία εκτός Πανεπιστημίου, σε μνημεία της Αθήνας και στις πρώτες συλλογές αρχαιοτήτων, καθώς η αρχαιολογία εμφανίστηκε εξαρχής με ένα πολύ πιο έντονο «θετικιστικό πνεύμα». Σημειώνω ενδεικτικά ότι από τα πρώτα χρόνια διδασκαλίας της αρχαιολογίας ο Λούντβιχ Ρος δίδαξε Επίδειξιν αρχαιολογικών εικόνων, ενώ το 1863 ο Στ. Κουμανούδης συγκρούστηκε με τις πρυτανικές αρχές για να διατηρηθεί η συλλογή αρχαιοτήτων της Αρχαιολογικής Εταιρείας στο προαύλιο του Πανεπιστημίου προς χρήση των φοιτητών.882

Η παρουσία της φροντιστηριακής διδασκαλίας σημείωσε λοιπόν σταδιακή αύξηση (12,69% στη δεκαετία του 1850, 15,6% στη δεκαετία του 1860), ενώ από τη δεκαετία του 1870 και μετά κατέλαβε σημαντικότατη θέση στο πρόγραμμα. Στις επόμενες δεκαετίες αποτέλεσε ακόμη και το 41,21% του συνολικού προγράμματος (1911-1920).883 Συνολικά, από τους κύριους γνωστικούς κλάδους που διδάχθηκαν στο Πανεπιστήμιο Αθηνών (βλ. διάγραμμα 5) το μεγαλύτερο ποσοστό στη φροντιστηριακή διδασκαλία παρουσιάστηκε στην αρχαιολογία (343%), ενώ ακολουθούσε η φιλολογία (27,2%). Το μικρότερο ποσοστό συναντάμε στη φιλοσοφία (17,2%), κυρίως στη συστηματική (15,4%) και λιγότερο στην ιστορία της φιλοσοφίας (20,7%). Όπως και στην ιστορία, τα φροντιστηριακά μαθήματα άρχισαν επίσημα στη φιλοσοφία από τη δεκαετία του 1880 και μετά. Στα γνωστικά αντικείμενα που εισήλθαν από το τέλος του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ού (γλωσσολογία, νομισματική, παιδαγωγική, λαογραφία) η παρουσία της φροντιστηριακής διδασκαλίας ήταν ισχυρή. Οι φροντιστηριακές ασκήσεις στην παιδαγωγική (433%), στη γλωσσολογία (30%), στη νομισματική (33%) αναδείκνυαν μια νέα αντίληψη, η οποία προέτασσε τον ερευνητικό χαρακτήρα της διδασκαλίας.

Το μεγαλύτερο μέρος της φροντιστηριακής διδασκαλίας στην ιστορία αφιερώθηκε στα μεσαιωνικά και στα νεότερα χρόνια, για την παγκόσμια και για την ελληνική ιστορία. Η επιλογή αυτή συνδέεται με τον γενικότερο χρονικό ορίζοντα στον οποίο κινήθηκαν τα ιστορικά μαθήματα.

882. Βλ. Σ. Ματθαίου, ό.π., σ. 36-39.

883. Στο σύνολο των φροντιστηριακών μαθημάτων εντάσσω, εκτός αυτών που επίσημα από το πρόγραμμα χαρακτηρίζονταν ως τέτοια, όλα όσα αντίστοιχα πραγματοποίησαν οι υφηγητές. Θυμίζω ότι η κύρια διαφορά των φροντιστηριακών μαθημάτων δεν ήταν τόσο η ελευθερία επιλογής, καθώς ήταν υποχρεωτικά, όσο η συμμετοχή των φοιτητών και η εκπόνηση ασκήσεων και εργασιών.

p. 380
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/381.gif&w=600&h=915

Διάγραμμα 5

Αναλογία (%) μαθημάτων / φροντιστηρίων ανά γνωστικό αντικείμενο

(1837-1932)

Ο χρονικός ορίζοντας των μαθημάτων του Φιλολογικού Τμήματος: Το αρχαίο ένδοξο παρελθόν

Ο χρονικός ορίζοντας των γνωστικών αντικειμένων που διδάχθηκαν στη Φιλοσοφική Σχολή επικεντρώθηκε σε μεγάλο βαθμό στην αρχαιότητα, ιδιαίτερα στην ελληνορωμαϊκή, καθ' όλη την περίοδο που μελετώ. Στο μέτρο που μπορεί κανείς να προβεί σε υπολογισμούς και με βάση τις πληροφορίες που διαθέτουμε , τα μαθήματα που επικεντρώθηκαν στην αρχαία Ελλάδα κατέλαβαν περίπου το ήμισυ του συνόλου (49,8%):884 Αν συνυπολογίσουμε την ισχυρή παρουσία των ρωμαϊκών χρόνων (15,06%), πλησιάζουν τα 2/3 του συνόλου των

884. Για τα γνωστικά αντικείμενα του προγράμματος και τις ορίζουσες τους βλ. και Σοφία Χατζηστεφανίδου, «Η Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών και η συμβολή της στη διαμόρφωση της ελληνικής εθνικής ιδεολογίας (1837-1911)»: Σήφης Μπουζάκης (επιμ.), Επίκαιρα θέματα Ιστορίας Εκπαίδευσης. Πρακτικά 1ου Επιστημονικού Συνεδρίου Ιστορίας Εκπαίδευσης. Πάτρα. 28-30 Σεπτεμβρίου 2000. Αθήνα, Gutenberg. 2002. σ. 651-670.

p. 381
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/382.gif&w=600&h=915

μαθημάτων που ήταν αφιερωμένα στην αρχαιότητα. Αντίθετα, τα Βυζάντιο εμφανίζεται με ένα ποσοστό περίπου 23%, αντίστοιχο με εκείνο των νεότερων χρόνων. Με πολύ μικρότερο ποσοστό εμφανίζονται οι μεσαιωνικοί χρόνοι και η νεότερη ελληνική ιστορία, ενώ η διαχρονική μελέτη της ιστορίας του ελληνικού έθνους καταλαμβάνει περίπου το 33%· Η εικόνα αυτή διαφοροποιήθηκε ανάλογα με τον κλάδο και τη συγκυρία (βλ. διάγραμμα 6).

Στη φιλολογία και στην αρχαιολογία, τον ορίζοντα του παρελθόντος σε όλο τον 19ο αιώνα μονοπώλησε με ελάχιστες εξαιρέσεις η ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα.885 Η ελληνική και ρωμαϊκή φιλολογία αποτέλεσε εξαρχής τον κύριο γνωστικό κλάδο του προγράμματος μαθημάτων στο Φιλολογικό Τμήμα. Το μεγαλύτερο τμήμα της διδασκαλίας αφορούσε την κλασική Ελλάδα και λιγότερο τη Ρώμη, τους μεγάλους δημιουργούς και τα μοναδικά μνημεία του λόγου. Αντίστοιχα, στην αρχαιολογία η διδασκαλία επικεντρωνόταν στην κλασική αρχαιότητα, και μάλιστα στις πιο σημαντικές στιγμές της : η ιστορία της καλλιτεχνίας, της τέχνης, της πλαστικής και της αρχιτεκτονικής συγκρότησαν ένα σταθερό νήμα που διέτρεξε τη διδασκαλία της καθ' όλη την περίοδο αυτή, είτε την ακαδημαϊκή, είτε τις επισκέψεις σε μνημεία και μουσεία.886

Από το 1911, με τη δημιουργία της ειδικής έδρας της Βυζαντινής αρχαιολογίας το Βυζάντιο απέκτησε σταθερή παρουσία στο σύνολο των αρχαιολογικών μαθημάτων (3158% στη δεκαετία του 1910 και 39,22% στη δεκαετία του 1920). Δεν υπάρχουν ωστόσο ενδείξεις για διδασκαλία μνημείων της μεταβυζαντινής εποχής. Στη Φιλολογία, παρά τις προθέσεις για τη διδασκαλία της μέσης και νε-

885. Στην αρχαιολογία τον 19ο αιώνα εξαίρεση αποτέλεσε ένα μάθημα που δίδαξε για δύο εξάμηνα στις αρχές της δεκαετίας του 1880 ο καθηγητής Αθ. Ρουσόπουλος με τίτλο Ιστορία της τοιχογραφίας, της ψηφοθεσίας και της χριστιανικής γραφικής. Για το μάθημα αυτό δεν μπόρεσα να εντοπίσω περαιτέρω στοιχεία. Αντίστοιχα, στη φιλολογία εξαίρεση αποτέλεσε η Ιστορία της νεωτέρας φιλολογίας, ή Ιστορία της φιλολογίας παρά τοις νεωτέροις, που δίδαξε ο υφηγητής Ιωάννης Περβάνογλου για μικρό χρονικό διάστημα, από το 1867 έως το 1872.

886. Σύμφωνα με τις ενδείξεις, έως τουλάχιστον τη δημιουργία της έδρας του Αδαμαντίου δεν πρέπει να γίνονταν επισκέψεις σε βυζαντινά μνημεία. Το μνημείο που αναφέρεται ονομαστικά είναι η Ακρόπολη, ενώ οι περισσότερες επισκέψεις αφορούσαν εύλογα τα μουσεία της Αττικής, ιδιαίτερα το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, όπου οργάνωνε επισκέψεις ο Παναγής Καββαδίας από το 1886. Όπως επισημαίνει και η Όλγα Γκράτζιου, στις άκρες των αρχαιολογικών χώρων σωρεύονταν τμήματα από παλαιοχριστιανικές και βυζαντινές αρχαιότητες, ως παρεπόμενο της αρχαιολογικής δραστηριότητας (βλ. Όλγα Γκράτζιου, «...προς δόξαν...», ό.π., σ. 37-38). Οι υφηγητές που πραγματοποιούσαν κυρίως αυτές τις επισκέψεις, όπως ο Πέτρος Περβάνογλου, ο Παναγής Καββαδίας, ο Κυριάκος Μυλωνάς, ήταν αρχαιολόγοι με ανασκαφές σε μνημεία της ελληνορωμαϊκής περιόδου και χωρίς ιδιαίτερο εκδηλωμένο ενδιαφέρον για τα μεταγενέστερα μνημεία.

p. 382
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/383.gif&w=600&h=915

νεότερης ευρωπαϊκής και ελληνικής φιλολογίας και γλώσσας τον 19ο αιώνα, μόλις το 1924 συστήθηκε η πρώτη έδρα Μέσης και νεωτέρας ελληνικής φιλολογίας. Σημειώνω, πάντως, ότι από τη δεκαετία του 1880 εισήλθε, με τον Γεώργιο Χατζιδάκι αρχικά ως υφηγητή και στη συνέχεια ως καθηγητή, στο πρόγραμμα το μάθημα της γλωσσολογίας. Σημαντικό μέρος του μαθήματος αφιερώθηκε στη μελέτη της ελληνικής γλώσσας σε όλη της τη διαδρομή, στο πλαίσιο του σχήματος του Κ. Παπαρρηγόπουλου, που συμπεριελάμβανε τα μεσαιωνικά και νεότερα χρόνια. Στο αντίστοιχο παράδειγμα γνωστικού κλάδου που συνδέθηκε αρχικά με τη φιλολογία, στην παιδαγωγική, η έμφαση δόθηκε στην αρχαιοελληνική περίοδο, εκεί όπου άλλωστε έπεφτε και το βάρος στη μέση εκπαίδευση.

Στον χώρο της φιλοσοφίας η αναζήτηση του χρονικού ορίζοντα είναι περισσότερο ασαφής, καθώς συνολικά η διδασκαλία της παρουσιάζει καθ' όλο τον 19ο αλλά και τον 20ό αιώνα αταξία και αποσπασματικότητα.881 Πάντως, σε όλη την περίοδο που μελετώ, εκτός από τη συστηματική φιλοσοφία καθ' εαυτήν, διδάχθηκε εξίσου και η ιστορία της φιλοσοφίας. Όσον αφορά την ιστορία της φιλοσοφίας ήταν σαφής εξαρχής η μέριμνα για τη διδασκαλία από τους αρχαιότερους έως τους νεότερους χρόνους, με την ισχυρότατη όμως παρουσία της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας,888 ιδιαίτερα των συγγραμμάτων του Αριστοτέλη (47%). Σημαντική είναι και η συμβολή της μεσαιωνικής και της νεότερης ευρωπαϊκής φιλοσοφίας (18%), ενώ δεν έχουμε σοβαρές ενδείξεις για διδασκαλία της χριστιανικής φιλοσοφίας και γενικότερα των βυζαντινών φιλοσόφων889.

887. Σ. Χατζηστεφανίδου, ό.π., σ. 657. Η αποσπασματικότητα και η επιλεκτικότητα στη διδασκαλία της ενδεχομένως συνδέονταν και με τους φόβους των ανατρεπτικών κηρυγμάτων και τις καινοτόμους προσεγγίσεις των φιλοσόφων του Διαφωτισμού, σε ένα πανεπιστήμιο και κυρίως σε μια κοινή γνώμη εξαιρετικά ευαίσθητα σε ζητήματα θρησκευτικής πίστης. Βλ. και στο ίδιο, σ. 656-658.

888. Βλ. Ρωξάνη Δ. Αργυροπούλου (ανθολογία κειμένων με εισαγωγή και σχόλια), Η φιλοσοφική σκέψη στην Ελλάδα από το 1828 eus το 1922 , τ. 1: «Ευρωπαϊκές επιδράσεις και προσπάθειες για μια εθνική φιλοσοφία 1828-1875», Αθήνα, Γνώση, 1995, σ. 42-44. Βλ. και τον τ. 2: «Η φιλοσοφία μεταξύ επιστήμης και θρησκείας 1876-1922», Αθήνα, Γνώση, 1998, καθώς και Νικόλαος Χρόνης, «Η έρευνα της νεοελληνικής φιλοσοφίας στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών από της ιδρύσεώς της μέχρι το 1950», Σύλλογος Διδακτικού Προσωπικού Φιλοσοφικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών, Παρουσία 6 (1988), σ. 453-465.

889. Επισημαίνω την περίπτωση του καθηγητή Φραγκίσκου Πυλαρινού, μιας ιδιάζουσας και εξαιρετικά μοναχικής στο Αθήνησι μορφής στη διδασκαλία της φιλοσοφίας της ιστορίας. Στα μαθήματά του ο χριστιανισμός αποτέλεσε ιδιαίτερη ενότητα (για παράδειγμα, τα χειμερινά εξάμηνα 1859-1860, 1862-1863 και το θερινό εξάμηνο

p. 383
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/384.gif&w=600&h=915

Διάγραμμα 6

Αναλογία (%) διδασκαλίας των μαθημάτων με βάση τη χρονική περίοδο του αντικειμένου (1837-1932)

Χωρίς να παραβλέπει κανείς τη σχηματοποίηση και το υψηλό ποσοστό αυθαιρεσίας που ενέχουν τέτοιες μετρήσεις, είναι αναμφισβήτητα εντυπωσιακή η κυριαρχία της κλασικής ελληνορωμαϊκής αρχαιότητας. Παρά την ελευθερία των διδασκόντων στην επιλογή των μαθημάτων κατά τον 19ο αιώνα, υπήρξαν ελάχιστες πρωτοβουλίες για τη διδασκαλία των μεσαιωνικών και νεότερων χρόνων στη Φιλοσοφική Σχολή προτού εισέλθουν επίσημα στο πρόγραμμα, κυρίως στις αρχές του επόμενου αιώνα. Η εικόνα αυτή σε μεγάλο βαθμό ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα της κυριαρχίας του κλασικισμού στις ακαδημαϊκές σπουδές στην Ελλάδα, ιδιαίτερα κατά τον 19ο αιώνα, πραγματικότητα από την οποία σε σημαντικό βαθμό διαφοροποιήθηκε η ιστορία.

Ο χρονικός ορίζοντας της ιστορικής διδασκαλίας

Η αναζήτηση του χρονικού ορίζοντα που κάλυψε η διδασκαλία της ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών δεν συνιστά εύκολο εγχείρημα. Η συγκέντρωση

μηνο 1859-1860 δίδαξε Φιλοσοφίαν της ιστορίας, μέρος γ', εφηρμοσμένον, περίοδος Γ' Χριστιανισμός, ιδανικόν του νέου ευρωπαϊκού πολιτισμού). Ως αυτοτελές γνωστικό αντικείμενο διδάχθηκε ο χριστιανισμός και από τον καθηγητή Μαργαρίτη Ευαγγελίδη, που δίδαξε Ιστορίαν της φιλοσοφίας των πατέρων της εκκλησίας τη δεκαετία του 1890.

p. 384
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/385.gif&w=600&h=915

στοιχείων και η συστηματική διερεύνησή τους παρουσιάζουν σειρά από προβλήματα , με σημαντικότερο την απουσία πληροφοριών για την ιστορική διδασκαλία , ιδιαίτερα στα φροντιστήρια. Δυσχέρειες δημιουργεί η γενικότητα των τίτλων (όπως για παράδειγμα Γενική ιστορία ή Ιστορία του ελληνικού έθνους) και η πολύχρονη χρήση τους. Ο τρόπος με τον οποίο διαρθρώθηκε η ύλη του μαθήματος -ο τριετής κύκλος διδασκαλίας, η συνύπαρξη παγκόσμιας και ελληνικής ιστορίας στο πλαίσιο της γενικής ιστορίας, η συνεχής διδασκαλία της ιστορίας του ελληνικού έθνους- εμποδίζει τον σχηματισμό ακριβούς εικόνας. Συνολικά, πάντως, διαπιστώνεται η πλειοψηφική παρουσία της ελληνικής ιστορίας. Κατ' αρχήν έχει καταμετρηθεί ένα ποσοστό ιστορικών μαθημάτων, περίπου 54%, το οποίο αφορά την αυτόνομη διδασκαλία της ελληνικής ιστορίας (βλ. διάγραμμα 7). Από αυτό το ποσοστό περίπου το 238% αφορά την ιστορία του ελληνικού έθνους σε όλη της την έκταση, από τα αρχαία έως τα νεότερα χρόνια. Πρόκειται στην πραγματικότητα για τα μαθήματα του Κ. Παπαρρηγόπουλου, καθώς και για ένα σημαντικό τμήμα της φροντιστηριακής διδασκαλίας των Σπ. Λάμπρου, Π. Καρολίδη και Σ. Κουγέα. Περίπου 20% αφορά την αρχαία ελληνική ιστορία. Η βυζαντινή ιστορία εμφανίζεται ως αυτόνομο μάθημα με ένα μικρό ποσοστό (περίπου 7,1%). Μικρότερο ακόμη ποσοστό (4%) καταλαμβάνει η νεότερη ελληνική ιστορία, στην πραγματικότητα σε μεγάλο βαθμό η ιστορία της Επανάστασης του 1821.

Διάγραμμα 7

Αναλογία (%) διδασκαλίας των μαθημάτων ιστορίας με βάση τη χρονική περίοδο του αντικειμένου (1837-1932)

p. 385
Search form
Search the book: Formation of Historical Science and History teaching at the University of Athens (1837-1932)
Search results
    Digitized books
    Page: 366
    

    ταυτότητα της είχε καθοριστεί στη διάρκεια του χρόνου από τα γλωσσικά μαθήματα, οι αντιδράσεις σε κάθε προσπάθεια μεταβολής ήταν αναμενόμενες. Στη συγκυρία όμως της δεκαετίας του 1930 πρέπει να συνεκτιμηθεί και ένας άλλος παράγοντας: οι εμπειρίες της προηγούμενης δεκαετίας, όταν η Σχολή είχε έλθει σε σύγκρουση με τις βενιζελικές κυβερνήσεις με αφορμή τις γλωσσικές μεταρρυθμίσεις και είχε αντιμετωπίσει τις προσπάθειες της εκτελεστικής εξουσίας να τη χειραγωγήσει. Ο σταδιακός περιορισμός της αίγλης του παλαιού Πανεπιστημίου και ο φόβος υποσκελισμού από τη νεότερη Σχολή που διέθετε και την εύνοια της κυβέρνησης ενέτειναν την αντίδραση σε κάθε μεταρρύθμιση, ιδιαίτερα όταν θα μπορούσε να αναδειχθεί σε Κερκόπορτα για την άλωση της παλαιότερης Φιλοσοφικής. Η δημιουργία των τμημάτων θα μπορούσε να σημάνει την είσοδο νέου διδακτικού προσωπικού με διαδικασίες που δεν θα επέτρεπαν τον έλεγχο του από το σώμα των υπαρχόντων καθηγητων (για παράδειγμα διορισμός τους από την κυβέρνηση ή μετακίνηση από τη Φιλοσοφική Σχολή της Θεσσαλονίκης, όπως στην περίπτωση του Φαίδωνος Κουκουλέ). Η διατήρηση του προηγούμενου status τουλάχιστον εξασφάλιζε τις προϋπάρχουσες ισορροπίες.