Creator/Author:Τσερές, Δημήτρης Σπ.
 
Title:Secondary Education in Lefkada (1829-1929)
 
Subtitle:Archive Catalogue of the Middle and High School
 
Title of Series:Historical Archive of Greek Youth
 
Nr. within series:43
 
Place of Publication:Athens
 
Publisher:General Secretariat for Youth
 
Date of Publication:2006
 
Pagination:419
 
Nr. of vol.:1 volume + 1 DVD
 
Language:Greek
 
Subject:Education
 
Education-Secondary
 
Spatial coverage:Lefkada, Greece
 
Temporal coverage:1829-1929
 
Description:This book is based on thorough-going research in the archives, all the material from which is assembled on the CD-Rom that accompanies the book. This material consists of: a) The lists, by school year, of the teaching staff of the Gymnasium of Lefkada (1829-1960) and the Greek School of Lefkada (1866-1929) and the corresponding alphabetical index. b) An alphabetical list of pupils of the Gymnasium of Lefkada (1829-1929) and of the Greek School of Lefkada (1866-1929), which includes their place of origin, the profession of their father, the year of study by grade, age, annual conduct, and end-of-year results of every pupil. There is also a list of pupils by school year, which contains the same information. The search engine makes it possible to identify and search for details from all possible entries in the stored material. The same details have also been uploaded on to the Internet, to the site www.iaen.gr. see documentation. This data is the basis for the texts that constitute the second part of the book, in which numerous details are recorded and correlated relating to the teachers who served in the Gymnasium in the Greek School of Lefkada in the years 1829-1929 and, above all, the pupils who studied at these schools during the same period of time. The first part of the book begins with a short introduction to the history of education in the Ionian islands and the Greek state, which is followed by a "reading" of these texts - that is, an attempted interpretation of the phenomena recorded in them. First, with regard to the teaching staff: The typical qualifications of the teachers at the Gymnasium and at the Greek School, as defined by the responsible state organization for the period 1829-1960, are examined, and it is noted that these qualifications were upgraded with the passage of time. After this, there is an examination of the number and specialities of the teachers who served in the high schools of Lefkada, from which it emerges that their number steadily increases and also that the main weight falls on courses in literature. A difference is detected between the final phase of the Ionian period, which shows a more practical direction, and the period after Unification, which reveals the opposite. Finally, an examination of the place of origin of the teachers leads to the striking conclusion that in the Gymnasium, teachers whose origins were outside Lefkada were more numerous then those who came from the island itself, that is to say, Lefkada does not appear to have produced enough teachers to staff its Gymnasium at this period. In contrast, the majority of the teachers at the Greek School came from Lefkada. With regard to the pupils: Persistent study of the possibility of access to the high schools of Lefkada, and of the progress within the school of the pupils (advancement and dismissal, rejection, interruption of studies) provides sound evidence for the fact that: a) In absolute terms, these magnitudes improve steadily, although at the same time there are occasional, explicable reductions. b) When compared with the percentages in Greece as a whole, the number of pupils in secondary education on Lefkada, despite the occasional decline, increases steadily, and the rate of increase becomes much stronger in the early decades of the twentieth century. This observation contrasts with the position adopted by K. Tsoukalas, that the number of pupils increased steadily in Greece until 1911 and declined from 1911 to 1930. c) The percentages for Lefkada are lower then those for most parts of Greece, on the basis of the evidence cited for them by Tsoukalas. Tsoukalas interprets this difference with the argument that the local landed aristocracy never became reconciled to public education and had the larger part of its children educated privately, or at home - this happened more on Corfu and Zakynthos, where the land-owning system was stronger and better organized and only to a lesser extent on Lefkada and Paxi, where the system was looser. There follows a study of the relationship between the access of pupils to high-school education and their social origins, which suggests that the children of the economically and socially privileged classes — that is to say, the children of landowners, merchants, civil servants, and those who practiced a profession of some prestige (lawyer, doctor, pharmacists, etc) - had greater access. Over time, of course, different trends emerge within this privileged bloc, as well as a rise in the percentage of the socially weaker groups. It is interesting to note that the percentage of children of landowners who studied in high schools is very great - particularly at the Gymnasium. This indisputable conclusion contrasts with Tsoukalas's assertion that Ionian landowners were reluctant to send their children to public high schools. Next, study of the relationship between the access of pupils to high-school education and their gender, reveals clearly that, in general, access for girls was much more difficult than access for boys, for specific economic, social and cultural reasons. However, it was more difficult for girls from poorer social classes who lived further away from the city, that is, daughters of farmers, and also for daughters of landowners and clergy. Certainly the landowners and clergy were negatively influenced by the negative stereotypes of the women, and this emerges more strongly in the case of the Gymnasium. As for the place of origin of the pupils: the existing evidence reveals that pupils from the town of Lefkada performed better then pupils from the countryside, a circumstance that lends further support to the idea that social origins influenced access to high-school education. With the passage of time, however, this gap is reduced and at the end of the period under examination the two magnitudes were in balance (and, if pupils from Akarnania are added, the "peasant" element was clearly in the majority), a circumstance that points clearly to major changes in the economic and social power of town dwellers and villagers. The largest influxes from outside Lefkada were from Akarnania. These were non-existent at the time of the Ionian Republic but increased rapidly after Unification, and have made Akarnania the educational (and other), hinterland of Lefkada down to the present day. The influxes from other parts of Greece are what one would expect: reasonable enough from the Ionian islands (though continuously diminishing), appreciable from nearby Preveza, and few and occasional from other parts of Greece. Finally, an examination of the relationship between social origin and the performance of the pupils shows that there is no direct causal link between the two magnitudes, because in these societies there was systematic pre-selection of those who were to study in high schools: only talented students were selected, who could guarantee a successful high school career, and who were obliged to undergo a series of entrance or grading examinations to enrol in the Greek School. Additionally, new stricter examinations had been instituted by the Greek state for the Gymnasium. This harsh educational "Darwinian selection" did not allow the connection between social origin and school performance to become apparent - though it can easily be seen in the modern age of "mass" education. The third part of the book includes the catalogue of the archive of the Gymnasium of Lefkada (1829-1980) and of the Greek School of Lefkada (1866-1929). From the above it emerges that the book moves at the level of the elaboration of specific quantitative data and rarely penetrates into the "internal structure of the school mechanism" or the "ideological content of teaching". This parameter would only be of interest to the "monograph" of a school if it could identify on Lefkada evidence that indicated the dividing line between the local and the general, either in their convergences or in their divergences. It is well known that thoroughgoing monographs on modern Greek education - that is, studies of the infrastructure based on the archive material of the schools - are rare. This deficiency prevents the historian of modern Greek education from standing on solid ground and testing his research hypothesis. In other words, in the absence of such studies, synthetic works are left hovering in space. From this point of view I believe that the present work is a small yet original and worthwhile contribution not only at the local but also at the national level.
 
License:This book in every digital format (PDF, GIF, HTML) is distributed under Creative Commons Attribution - NonCommercial Licence Greece 3.0
 
The book in PDF:Download PDF 80.88 Mb
 
Visible pages: 103-122 από: 422
-20
Current page:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/103.gif&w=600&h=915

νει από το γενικό σχήμα του Τσουκαλά182 για τα Ιόνια περισσότερο απ' ό,τι για τη μετά την Ένωση περίοδο και για τη σύνολη διαχρονία 1829-1929.

Η συμμετοχή των παιδιών των «γεωργών» στη σύνθεση του μαθητικού πληθυσμού του Γυμνασίου κινείται με έντονα ανοδικούς ρυθμούς: από το 7,04% της περιόδου του Ιονίου Κράτους φθάνουμε στο 16,97% της περιόδου μετά την Ένωση - το ποσοστό σχεδόν τριπλασιάζεται. Το εύρημα αυτό συμβαδίζει με το ερμηνευτικό σχήμα του Τσουκαλά ως προς την τάση που δείχνει, δηλαδή την αλματώδη αύξηση του ποσοστού των παιδιών των γεωργών-μικροϊδιοκτητών στη σύνθεση του μαθητικού πληθυσμού της μέσης εκπαίδευσης, ιδίως μετά τη δεύτερη δεκαετία του 20ού αιώνα αλλά, όπως αναλυτικά ανωτέρω εξηγήσαμε, όχι ως προς το τελικό αποτέλεσμα: το συνολικό ποσοστό των παιδιών των γεωργών, μαθητών του Γυμνασίου Λευκάδας, στη διαχρονία εξακολουθεί να είναι χαμηλό συγκριτικά με τα ποσοστά των άλλων επαγγελματικών κατηγοριών.

Τα ποσοστά των παιδιών των ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών είναι υψηλότερα στα χρόνια του Ιονίου Κράτους (14,26%) και πέφτουν μετά την Ένωση (10, 44%). Το πρώτο ποσοστό δείχνει ότι τα κοινωνικώς και πολιτισμικώς προνομιούχα στρώματα κατευθύνουν τα παιδιά τους προς τη μέση εκπαίδευση - τάση που, τηρουμένων των αναλογιών, εξακολουθεί να ισχύει και σήμερα. Το ποσοστό, πάντως, είναι ιδιαίτερα υψηλό, αν ληφθεί υπόψη ότι στην κοινωνία του 19ου αιώνα τα στρώματα αυτά δεν είναι πολυάνθρωπα - με διαφορετική διατύπωση: το μαθητικό 14, 26% δεν αντιστοιχεί σε ένα αριθμητικά ίδιο ποσοστό του στρώματος των ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών ως προς το σύνολο του πληθυσμού του νησιού. Και η πτώση του ποσοστού σε 10,44% μετά την Ένωση δεν πρέπει να ερμηνευτεί ως απροθυμία του στρώματος αυτού να κατευθύνει τα παιδιά του προς το Γυμνάσιο.

μεγάλο ποσοστό ορφανών μαθητών κατά την πρώτη δεκαπενταετία του Δευτερεύοντος Σχολείου Λευκάδος και θεωρεί το νοσηρό κλίμα της πόλης ως την πηγή του κακού. Δηλαδή, στην περίπτωση της Λευκάδας, στο δεδομένο στις κοινωνίες της εποχής χαμηλό μέσο όρο ζωής προστίθενται και οι ανωτέρω τρεις επιβαρυντικοί παράγοντες, οι οποίοι επιδεινώνουν την ήδη κακή κατάσταση. Πολύτιμες πληροφορίες για τη Λευκάδα επί του θέματος αυτού στο: Ματούλα Τομαρά-Σιδέρη, Νίκος Σιδερής, Συγκρότηση και διαδοχή των γενεών στην Ελλάδα του 19ου αιώνα. Η δημογραφική τύχη της νεότητας, Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας, Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς, αρ. 4, Αθήνα 1986.

182. Αποκλίνει περισσότερο, γιατί ο Τσουκαλάς υποστηρίζει ότι η αρνητική διάθεση της ιόνιας γαιοκτητικής αριστοκρατίας έναντι της δημόσιας εκπαίδευσης (στοιχειώδους και μέσης) ήταν πιο έντονη επί Ιονίου Κράτους, ενώ τα ευρήματα που προσάγουμε κινούνται προς την εντελώς αντίθετη κατεύθυνση, τουλάχιστον όσον αφορά τη μέση εκπαίδευση. Βλ. και ανωτέρω «Η κοινωνική προέλευση των μαθητών και των δύο φύλων στο Γυμνάσιο, 1829-1929», όπου εκτίθεται αναλυτικότερα το σχετικό ζήτημα.

p. 103
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/104.gif&w=600&h=915

Απλούστατα, όπως δείχνουν τα γραφήματα 45, 46 και 47, καθώς αυξάνεται θεαματικά σε απόλυτους αριθμούς το μαθητικό δυναμικό του Γυμνασίου, αυξάνεται θεαματικά και το ποσοστό των παιδιών άλλων επαγγελματικών-κοινωνικών κατηγοριών, μερικές από τις οποίες (π.χ., οι γεωργοί) είναι σαφώς πολυπληθέστερες. Οι ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες, έχοντας ήδη υψηλά ποσοστά, αντικειμενικά δεν έχουν τη δυνατότητα να τα αυξήσουν ανάλογα. Με άλλα λόγια, στο εσωτερικό του κοινωνικού στρώματος των ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών η ζήτηση γυμνασιακής παιδείας συνεχίζεται έντονη, αλλά το ποσοστό της επί του συνολικού μαθητικού δυναμικού μειώνεται. Για το λόγο αυτόν, το συνολικό ποσοστό τους (10,91%) στη διαχρονία 1829-1929 δεν ισορροπεί ανάμεσα στα ποσοστά των δύο περιόδων, αλλά προσεγγίζει το 10,44% της περιόδου 1866-1929: το δικό τους ποσοστό είναι ήδη υψηλό και, παράλληλα, αυξάνεται θεαματικά το μαθητικό δυναμικό του Γυμνασίου κατά το διάστημα 1866-1929 (και γιατί οι ρυθμοί αύξησης του μαθητικού δυναμικού εντείνονται και γιατί η περίοδος 1866-1929 είναι σχεδόν διπλάσια χρονικώς από την προηγούμενη).

Το ποσοστό των παιδιών των εμπόρων διπλασιάζεται στα χρόνια μετά την Ένωση: από 8,76% γίνεται 15,87%. Αυτή η εξέλιξη είναι φυσιολογική και αναμενόμενη, εφόσον ασπαζόμαστε την κλασική κοινωνιολογική παραδοχή ότι οι έμποροι αποτελούν ένα βασικό κύτταρο του αστικού ιστού και ότι σε αυτό το κοινωνικό στρώμα είναι έντονη η έφεση για τη μάθηση και τη, μέσω αυτής, ανοδική επαγγελματική κινητικότητα στο πλαίσιο μιας κοινωνίας υπό διαμόρφωση -σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά πρότυπα- και, επομένως, παρέχουσας και προσδοκίες και πραγματικές ευκαιρίες για την άνοδο αυτή. Ο μέσος όρος 15% στη διαχρονία 1829-1929 δεν ισορροπεί ανάμεσα στο 8,76% του Ιονίου Κράτους και στο 15,7% του τετραταξίου Γυμνασίου, αλλά προσεγγίζει το δεύτερο ποσοστό. Αυτό γίνεται επειδή: α) στο κοινωνικό αυτό στρώμα, προϊόντος του χρόνου, αυξάνεται η ζήτηση μέσης εκπαίδευσης, πράγμα που είναι αντικειμενικά εφικτό, γιατί τα ποσοστά του δεν ήταν υψηλά κατά την εποχή του Ιονίου Κράτους και γι' αυτό επιδέχονταν βελτίωση, και β) ο συνολικός αριθμός των μαθητών το χρονικό διάστημα 1866-1929 είναι πολύ υψηλότερος από τον αντίστοιχο της περιόδου 1829-1866.

Το ποσοστό των παιδιών που οι γονείς τους ανήκουν στους κατώτερους ελεύθερους επαγγελματίες σημειώνει μια μικρή πτώση: από το 11,68% της περιόδου 1829-1866 πέφτει στο 9,46% της περιόδου μετά την Ένωση. Ενδέχεται η απόκλιση να κινείται στα όρια του στατιστικού λάθους, καθώς στην πρώτη περίοδο ο αριθμός των μαθητών, όπως εξηγήσαμε ήδη, είναι πολύ μικρότερος από τον αριθμό των μαθητών της δεύτερης περιόδου. Αλλά, επειδή η ομάδα αυτή δεν είναι τόσο ολιγάριθμη όσο οι ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες, έστω και με την αίρεση αυτής της επιφύλαξης, η τάση διαφαίνεται

p. 104
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/105.gif&w=600&h=915

ται: οι δυνατότητες των παιδιών αυτού του κοινωνικού στρώματος για πρόσβαση στο Γυμνάσιο, στην καλύτερη περίπτωση, δεν αυξάνονται και, στη χειρότερη, μειώνονται. Η διαπίστωση όμως αυτή έχει σχετική σημασία, διότι μετά την Ένωση η μέση εκπαίδευση έχει και το Ελληνικό Σχολείο, εκτός από το Γυμνάσιο. Και αν δούμε το γράφημα 49, θα διαπιστώσουμε ότι στον κύκλο αυτό το ποσοστό των παιδιών των κατώτερων ελεύθερων επαγγελματιών ανέρχεται στο 17,14%. Δηλαδή, το ποσοστό ανεβαίνει στο Ελληνικό Σχολείο και πέφτει στο Γυμνάσιο. Επομένως, ορθότερο είναι να πούμε ότι το πρόβλημα ως προς τη δυνατότητα πρόσβασης των παιδιών αυτών στο δίκτυο της μέσης εκπαίδευσης δεν εντοπίζεται στο πέρασμα από την πρωτοβάθμια εκπαίδευση στη δευτεροβάθμια, αλλά, προπαντός, στη διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στο Ελληνικό Σχολείο και στο Γυμνάσιο. Με διαφορετική διατύπωση: ο τίτλος του Ελληνικού Σχολείου ικανοποιεί σε μεγάλο βαθμό τις φιλοδοξίες για κοινωνική και επαγγελματική ανέλιξη των παιδιών αυτής της επαγγελματικής τάξης μέσα σε μια κοινωνία στην οποία ο τίτλος αυτός αποτελεί σημαντικό τυπικό και ουσιαστικό προσόν για την κατάληψη, ακόμα και υψηλών, θέσεων στο δημόσιο τομέα. Περί αυτού θα ασχοληθούμε ειδικά παρακάτω στο κεφάλαιο «Σύγκριση της κοινωνικής προέλευσης των μαθητών του Ελληνικού Σχολείου και των μαθητών του Γυμνασίου Λευκάδος».

Η μεγάλη πτώση του ποσοστού των παιδιών των υπαλλήλων από το 17,18% (γράφημα 46) στο 11,26% (γράφημα 47) θα ερμηνευτεί βασικά με το ίδιο επιχείρημα που χρησιμοποιήσαμε για να δικαιολογήσουμε τη μείωση του ποσοστού των παιδιών των ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών: η πτώση του ποσοστού μετά την Ένωση δεν πρέπει να ερμηνευτεί ως απροθυμία του υπαλληλικού στρώματος να κατευθύνει τα παιδιά του προς το Γυμνάσιο. Αλλά, καθώς αυξάνεται θεαματικά σε απόλυτους αριθμούς το μαθητικό δυναμικό του Γυμνασίου, αυξάνεται θεαματικά (γράφημα 47) και το ποσοστό των παιδιών άλλων επαγγελματικών-κοινωνικών κατηγοριών, μερικές από τις οποίες (π.χ., οι γεωργοί) είναι σαφώς πολυπληθέστερες και οι οποίες ως τότε είχαν δυσκολότερη πρόσβαση στο Γυμνάσιο, ενώ το ποσοστό των υπαλλήλων είναι ήδη υψηλό και αντικειμενικά δεν επιδέχεται ισόποση βελτίωση. Δηλαδή, ενώ στο πλαίσιο του κοινωνικού στρώματος η ζήτηση γυμνασιακής παιδείας συνεχίζεται, το ποσοστό του επί του συνολικού μαθητικού δυναμικού μειώνεται, καθώς βελτιώνονται τα ποσοστά άλλων πολυπληθών επαγγελματικών ομάδων. Επί πλέον, είναι πολύ πιθανό πολλές αναγραφές επαγγελμάτων, τις οποίες ομαδοποιήσαμε στην κατηγορία «υπάλληλος», να υποκρύπτουν183 μία μόνο επαγγελματική ενασχόληση του δηλουμένου, παράλληλη με

183. Π.χ., είναι προβληματικό ποια ακριβώς επαγγελματική ιδιότητα περιέχεται στις ονομασίες «διαχειριστής», «κλήτωρ», «πρωτοκολλιστής», «φαροφύλαξ».

p. 105
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/106.gif&w=600&h=915

άλλη ή άλλες - κάτι που απαντάται πιο εύκολα όσο πάμε πιο πίσω στο χρόνο και πιο δύσκολα όσο περισσότερο προχωράμε προς την αυστηροποίηση των προδιαγραφών του υπαλληλικού επαγγέλματος και την «καθιέρωσή» του ως αποκλειστικού επαγγέλματος εκείνου που το ασκεί, κυρίως από το 1911 και εντεύθεν, οπότε κατοχυρώνεται συνταγματικά και η μονιμότητα των δημοσίων υπαλλήλων. Πιο απλά: πολλοί από εκείνους που ομαδοποιήσαμε πριν από το 1866 ως υπαλλήλους πιθανόν δεν είναι υπάλληλοι με την κυριολεκτική σημασία του όρου. Ο μέσος όρος του ποσοστού στη διαχρονία 1829-1929 (το 11,99% του γραφήματος 50) προσεγγίζει το ποσοστό 11,26% της περιόδου 1866-1929, για τον ίδιο λόγο που εξηγήσαμε ανωτέρω για τους εμπόρους και τους ανώτερους ελεύθερους επαγγελματίες.

Εντυπωσιακή είναι η άνοδος των ποσοστών των παιδιών των κληρικών και των εκπαιδευτικών. Τα γραφήματα δείχνουν μεγαλύτερη δυνατότητα πρόσβασης των παιδιών τους στο Γυμνάσιο μετά την Ένωση. Δύο λόγοι πιθανολογούνται: ο πρώτος είναι η πληθυσμιακή αύξηση αυτών των επαγγελματικών ομάδων (κάτι για το οποίο δεν έχουμε ακριβή στοιχεία, αλλά μόνο εμπειρικά δεδομένα και λογικές εκτιμήσεις) και ο δεύτερος η διαρκώς εντονότερη ζήτηση γυμνασιακής παιδείας από τα μέλη τους -προϊόντος του χρόνου- ή και οι δύο μαζί.

4. Η κοινωνική προέλευση των μαθητών (και των δύο φύλων αδιακρίτως)

του Ελληνικού Σχολείου Λευκάδος Η κοινωνική προέλευση των μαθητών του Ελληνικού Σχολείου Λευκάδος φαίνεται στο γράφημα 49, που αποτυπώνει τα ποσοστά επί τοις % των ετήσιων εγγραφών του «επαγγέλματος πατρός» των μαθητών του Ελληνικού Σχολείου. Παρακολουθώντας το γράφημα και αφαιρώντας το 9,36% των ορφανών, καταλήγουμε στις εξής διαπιστώσεις:

Η πρώτη διαπίστωση είναι ότι η κατάσταση γενικώς εμφανίζεται όπως και στο Γυμνάσιο (οι διαφορές τους εξετάζονται χωριστά παρακάτω): και εδώ υπερτερούν εμφανώς τα κοινωνικά-επαγγελματικά εκείνα στρώματα που ζουν, αποκλειστικά ή κυρίως ή σε ικανοποιητικό ποσοστό, σε αστικό περιβάλλον (στην πόλη της Λευκάδας, δηλαδή) σε βάρος των στρωμάτων που ζουν, αποκλειστικά ή κυρίως, εκτός πόλης. Τα παιδιά αυτών που ανήκουν στην πρώτη ομάδα (έμποροι, υπάλληλοι, εκπαιδευτικοί, ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες, κατώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες, κληρικοί εν μέρει και το μεγάλο μέρος των κτηματιών) αποτελούν τη συντριπτική πλειοψηφία των μαθητών του Ελληνικού Σχολείου. Ορθότερο, πάντως, θα ήταν να καταλήξουμε σε ένα πειστικότερο σχήμα: τα παιδιά των ισχυρότερων, οικονομικά και κοινωνικά, στρωμάτων υπερτερούν σαφώς των παιδιών των ασθενέστερων κοινωνικά στρωμάτων.

p. 106
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/107.gif&w=600&h=915

Η ανωτέρω διάκριση μέχρι ενός βαθμού θα μπορούσε να θεωρηθεί και διάκριση αγροτικού και αστικού στοιχείου, με όλες τις αναγκαίες προεκτάσεις που αυτή συνεπάγεται. Αλλά, όπως εξηγήσαμε και ανωτέρω για το Γυμνάσιο, μόνο μέχρι ενός βαθμού: τα υπάρχοντα στοιχεία δεν είναι επαρκή για να στηρίξουν εκείνες τις επεξεργασίες που θα οδηγήσουν στην κατάρτιση ενός αξιόπιστου σχήματος με πόλους τον «αστικό μαθητικό πληθυσμό» και τον «αγροτικό μαθητικό πληθυσμό». Από τα στοιχεία όμως των ετών (γραφήματα 50 και 51) 1884-89 και 1918-29 -για τα οποία υπάρχουν στοιχεία- διαπιστώνουμε ότι συνολικά μεν οι μαθητές από την πόλη υπερτερούν των μαθητών από την ύπαιθρο (55,64% έναντι 44,36%), αλλά ότι ο αριθμός των τελευταίων κατά τη δεκαετία του 1920 φθάνει τον αριθμό των πρώτων και σε ορισμένα σχολικά έτη τον ξεπερνά. Για μια καλύτερη εκτίμηση της κατάστασης πρέπει να λάβουμε υπόψη ότι την εποχή αυτή λειτουργούν Ελληνικά Σχολεία και σε άλλα μέρη της Λευκάδας και της Ακαρνανίας, στα οποία φοιτούν αποκλειστικά σχεδόν παιδιά καταγόμενα από την ύπαιθρο. Αλλά για το θέμα αυτό θα ασχοληθούμε εκτενέστερα στο κεφάλαιο Γ' Τόπος καταγωγής των μαθητών.

Ισχύει και στο Ελληνικό Σχολείο, αλλά σε μικρότερο βαθμό (οι διαφορές εξετάζονται χωριστά παρακάτω), η διαπίστωση που κάναμε για το Γυμνάσιο: τα παιδιά των ισχυρότερων οικονομικά-κοινωνικά-πολιτισμικά στρωμάτων (κτηματίες, έμποροι και ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες κυρίως, αλλά και υπάλληλοι, κληρικοί και εκπαιδευτικοί) υπερτερούν των παιδιών των ασθενέστερων, ως προς τα ανωτέρω κοινωνικά χαρακτηριστικά, στρωμάτων (γεωργοί, κατώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες και εργάτες-ναύτες). Τα παιδιά των κτηματιών, των εμπόρων και των ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών αποτελούν το 39,18% του μαθητικού πληθυσμού και τα παιδιά των υπαλλήλων, των κληρικών και των εκπαιδευτικών το 17,72% - σύνολο 56,90%. Και η υπεροχή τους θα φανεί εντονότερα, αν συνυπολογίσουμε ότι τα υστερούντα εκπαιδευτικούς στρώματα υπερτερούν πληθυσμιακώς των εκπαιδευτικώς υπερτερούντων. Όπως και για το Γυμνάσιο, η διαπίστωση αυτή δεν είναι συμβατή με το ερμηνευτικό σχήμα που προτείνει ο Κ. Τσουκαλάς,184 ότι δηλαδή το μεγαλύτερο ποσοστό των μαθητών της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης παρατηρείται στις περιοχές που υπάρχει «έντονη και μαζική αγροτική έξοδος», ότι δηλαδή στη μέση εκπαίδευση κατευθύνονται πιο πολύ οι γόνοι των μικροϊδιοκτητών-μικροκαλλιεργητών γεωργών. Η ένσταση αυτή θα μπορούσε να διατυπωθεί και διαφορετικά: τα εκπαιδευτικά δεδομένα της Λευκάδας δεν κινούνται στην ίδια φορά με την, κατά Τσουκαλά, επικρατούσα σε πανελλαδικό επίπεδο τάση. Η διαπίστωση αυτή

184. Τσουκαλάς, ό.π., σ. 422-426.

p. 107
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/108.gif&w=600&h=915

αντιφάσκει μερικώς με τη διαπίστωση στην οποία καταλήξαμε προηγουμένως, ότι δηλαδή κατά τη δεκαετία του 1920 ο αριθμός των παιδιών από την ύπαιθρο (το χώρο που αποτελείται σχεδόν αποκλειστικά από μικροϊδιοκτήτες-μικροκαλλιεργητές) φθάνει και ξεπερνά τον αριθμό των παιδιών από την πόλη. Όπως και για το Γυμνάσιο, το συμπέρασμα είναι ότι το ερμηνευτικό σχήμα του Τσουκαλά ισχύει για τη Λευκάδα μόνο για τον 20ό αιώνα και, κυρίως, την τρίτη δεκαετία του, και όχι για όλο το διάστημα λειτουργίας του Ελληνικού Σχολείου. Στο 19ο αιώνα, στον οποίο στηρίζεται κυρίως το ερμηνευτικό σχήμα του Τσουκαλά, τα πράγματα είναι διαφορετικά.

Ελάχιστο (2,16%) είναι το ποσοστό των μαθητών του Ελληνικού Σχολείου που οι πατέρες τους δηλώνονται ως «εργάτες» και «ναύτες», δηλαδή τα παιδιά των επαγγελματικών εκείνων στρωμάτων η ονομασία των οποίων υποδηλώνει ότι τα μέλη τους είναι υποκείμενα εξαρτημένης εργασίας. Αυτό σημαίνει αναντίρρητα ότι η δυνατότητα πρόσβασης των στρωμάτων αυτών, ακόμα και στον πρώτο κύκλο της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, είναι εξαιρετικά περιορισμένη. Για να σταθμίσουμε όμως σωστά το ειδικό βάρος αυτής της τελευταίας διαπίστωσης, πρέπει να υπενθυμίσουμε ότι το επαγγελματικό-κοινωνικό στρώμα «εργάτες» και «ναύτες», όπως το προσδιορίσαμε ως σύνολο ατόμων που παρέχουν εξαρτημένη εργασία, αριθμητικά είναι πολύ μικρό. Το δείγμα, πάντως, που εξετάζουμε είναι πιο αντιπροσωπευτικό από το αντίστοιχο του Γυμνασίου: 44 ατόμων αναγράφεται ως επάγγελμα το «εργατικός» ή «εργάτης» και 33 το «ναυτικός» ή «ναύτης» έναντι 6 και 8 του Γυμνασίου. Για το ζήτημα αυτό αναφερθήκαμε εκτενέστερα ανωτέρω κατά την εξέταση του ποσοστού της επαγγελματικής αυτής ομάδας στο Γυμνάσιο.

Το 16,60% των μαθητών του Ελληνικού Σχολείου, οι οποίοι είναι παιδιά κτηματιών, είναι ένα υπολογίσιμο ποσοστό συγκριτικά με τον αριθμό των κτηματιών της Λευκάδας. Υπενθυμίζουμε αυτό που σημειώσαμε ανωτέρω εξετάζοντας τα ποσοστά πρόσβασης της ομάδας αυτής στο Γυμνάσιο: οι κτηματίες αποτελούν μικρή μειοψηφία του πληθυσμού, ποσοστό σαφώς μικρότερο του 16,60%. Η διαπίστωση έρχεται να ενισχύσει την αντίστοιχη διαπίστωση που κάναμε για το Γυμνάσιο Λευκάδος: τα ευρήματά μας φαίνεται πως έρχονται σε μερική (γιατί το σχήμα δεν είναι ενιαίο για όλα τα Ιόνια) αντίθεση με την άποψη του Τσουκαλά,185 ότι στα Ιόνια Νησιά η γαιοκτητική αριστοκρατία τηρεί έντονα αρνητική στάση απέναντι στη δημόσια εκπαίδευση και προτιμά να στέλνει τα παιδιά της σε ιδιωτικά σχολεία ή να τα εκπαιδεύει κατ' οίκον. Αν εξετάσουμε τα πράγματα στη συνάρτηση του χρόνου, θα αντιληφθούμε ότι το σχήμα δεν ισχύει κυρίως για το 19ο αιώνα, ενώ στον 20ό αιώνα τα πράγματα

185. Βλ. ανωτέρω «Η κοινωνική προέλευση των μαθητών του Γυμνασίου συνολικά στη διαχρονία 1829-1929».

p. 108
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/109.gif&w=600&h=915

διαφοροποιούνται. Το 1870 αντιστοιχούν 11 παιδιά γεωργών σε σύνολο 40 μαθητών (1/3,6) και έπειτα η σχέση αυτή διαφοροποιείται ανά δεκαετία ως εξής: 15/82 (1/5,5) το 1880, 33/128 (1/3,9) το 1890, 26/143 (1/5,5) το 1900, 19/145 (1/7,6) το 1910, 12/180 (1/15) το 1920 και 14/204 (1/14,7) το 1929.

Αξιοπρόσεκτο και πολυσήμαντο είναι το υψηλό ποσοστό 23,81% των μαθητών που είναι παιδιά γεωργών. Η λεπτομερής συσχέτιση του αριθμού των μαθητών-παιδιών των γεωργών με το σύνολο του μαθητικού δυναμικού επιβεβαιώνει και διευρύνει χρονικά το συμπέρασμα στο οποίο μας οδήγησαν ήδη τα γραφήματα 50 και 51: στη συνάρτηση του χρόνου το ποσοστό των παιδιών των γεωργών στη σύνθεση του μαθητικού πληθυσμού του Ελληνικού Σχολείου αυξάνεται σταθερά και θεαματικά. Το 1870 αντιστοιχεί 1 παιδί γεωργού σε σύνολο 40 μαθητών και ακολούθως η σχέση ανά δεκαετία διαμορφώνεται ως εξής: 6/82 (1/13,7) το 1880, 26/128 (1/4,9) το 1890, 17/143 (1/8,4) το 1900, 29/145 (1/5) το 1910, 44/180 (1/4) το 1920 και 34/204 (1/6) το 1929. Εξηγήσαμε ήδη ότι αυτό το εύρημα είναι συμβατό με το ερμηνευτικό σχήμα του Τσουκαλά: πιστοποιεί ότι και στη Λευκάδα, κατά τη χρονική περίοδο που εξετάζουμε, είναι έντονη η τάση τα παιδιά των μικροϊδιοκτητών-μικροκαλλιεργητών να επιχειρήσουν την «αγροτική έξοδο» μέσω της φοίτησής τους στη μέση εκπαίδευση και, κυρίως, μέσω του πρώτου κύκλου της - αλλά το φαινόμενο δεν έχει την ίδια τάση στη συνάρτηση του χρόνου.

Αξιοπρόσεκτο είναι και το ποσοστό των μαθητών που είναι παιδιά κληρικών, γεγονός που αποδεικνύει ότι η κοινωνική αυτή ομάδα έχει ικανοποιητική παρουσία και στον πρώτο κύκλο της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Το ίδιο μπορεί να λεχθεί και για τα παιδιά των εκπαιδευτικών. Τα ποσοστά των παιδιών των ομάδων αυτών επί του μαθητικού πληθυσμού είναι πολύ υψηλότερα από τα ποσοστά των ομάδων αυτών επί του συνολικού πληθυσμού της νήσου.

5. Σύγκριση της κοινωνικής προέλευσης των μαθητών (και των δύο φύλων

αδιακρίτως) του Ελληνικού Σχολείου και των μαθητών του Γυμνασίου

Λευκάδος

Πρέπει κατ' αρχάς να διευκρινίσουμε ότι η σύγκριση της κοινωνικής προέλευσης των μαθητών των δύο σχολείων αφορά τη χρονική περίοδο μετά την Ένωση (1866-1929), οπότε συνυπάρχουν το Ελληνικό Σχολείο με το τετρατάξιο Γυμνάσιο, διότι σύγκριση νοείται μόνο όταν υπάρχουν παράλληλα και οι δύο τύποι σχολείων της μέσης εκπαίδευσης και όχι μόνο ο ένας, όπως συμβαίνει στην εποχή του Ιονίου Κράτους. Τα συγκρινόμενα στοιχεία απεικονίζονται στα γραφήματα 49 για το Ελληνικό Σχολείο και 47 για το Γυμνάσιο.

Η σύγκριση είναι πολύ ενδιαφέρουσα, γιατί δείχνει από μια άλλη, πιο σφαιρική οπτική τη σχέση ανάμεσα στην κοινωνική προέλευση των μαθητών και στη δυνατότητα πρόσβασής τους στο δίκτυο της δευτεροβάθμιας εκ-

p. 109
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/110.gif&w=600&h=915

εκπαίδευσης. Συγκεκριμένα, μπορεί να δείξει ποια επαγγελματικά-κοινωνικά στρώματα έχουν περισσότερες δυνατότητες-πιθανότητες να προχωρήσουν πέραν του Ελληνικού Σχολείου στο Γυμνάσιο και ποια λιγότερες. Το πέρασμα από τον έναν κύκλο στον άλλον δεν είναι εύκολο και αυτή η δυσκολία οφείλεται σε πολλούς λόγους:

- Πρώτον, στη δυσκολία μετακίνησης, η οποία στην ουσία είναι μια δυσκολία οικονομικής φύσης: Γυμνάσια υπάρχουν μόνο στις πρωτεύουσες των νομών και, επομένως, τα έξοδα για το μαθητή του Γυμνασίου που δεν είναι μόνιμος κάτοικος της πρωτεύουσας είναι πολύ περισσότερα από τα έξοδα του μαθητή του Ελληνικού Σχολείου, γιατί ο τελευταίος έχει πολύ περισσότερες πιθανότητες να φοιτήσει σε σχολείο του τόπου κατοικίας του ή κοντά σε αυτόν. Και τα έξοδα αυτά είναι δυσβάστακτα για τα ασθενέστερα οικονομικώς στρώματα. Στην περίπτωσή μας αυτή η δυσκολία δεν ισχύει, γιατί και τα δύο συγκρινόμενα σχολεία βρίσκονται στην πόλη της Λευκάδας.

- Δεύτερον, στη διαπιστωμένη -και ερμηνεύσιμη κοινωνικά και οικονομικά- ανάγκη των ελληνικών οικογενειών της εποχής να κρατήσουν τα άρρενα παιδιά τους κοντά τους, για να τα εντάξουν στην παραγωγική διαδικασία της οικογένειας, δίνοντάς τους συμπληρωματικούς επαγγελματικούς ρόλους και ετοιμάζοντάς τα για την ανάληψη της αρχηγίας του δικού τους νοικοκυριού. Είναι αυτονόητο ότι η ανάγκη αυτή εμφιλοχωρούσε, κυρίως, στα αγροτικά στρώματα και στους μικροεπαγγελματίες. Και για μεν την απουσία των τριών ετών του Ελληνικού Σχολείου υπήρχε μια δυνατότητα ανοχής, που τη δημιουργούσε και τη στήριζε η προσδοκία των επαγγελματικών ωφελημάτων του μαθητή από τα επαγγελματικά και κοινωνικά διαπιστευτήρια που του εξασφάλιζε ο τίτλος του Ελληνικού Σχολείου. Για τα επόμενα τέσσερα χρόνια του Γυμνασίου όμως η δυνατότητα των στρωμάτων αυτών περιοριζόταν αισθητά.

Παράλληλα, πρέπει να έχουμε υπόψη μας ποιες επαγγελματικές προοπτικές ανοίγονταν για τους αποφοίτους του κάθε τύπου σχολείου και τις προσδοκίες περί της μελλοντικής επαγγελματικής τους πορείας. Το απολυτήριο του Ελληνικού Σχολείου παρείχε στον κάτοχό του πολύ μεγάλες πιθανότητες για την κατάληψη υπαλληλικής θέσης στο δημόσιο τομέα, αλλά και ισχυρό κοινωνικό γόητρο σε μια κοινωνία στην οποία πλειοψηφούσαν οι αναλφάβητοι. Το απολυτήριο του Γυμνασίου επέτρεπε στον κάτοχό του να έχει τις ίδιες δυνατότητες σε μεγαλύτερο βαθμό αλλά και το εισιτήριο για το Πανεπιστήμιο, οι απόφοιτοι του οποίου βαθμιαία συγκροτούσαν την επαγγελματική και πολιτική ελίτ της ελληνικής κοινωνίας. Και το κοινωνικό status των ατόμων καθορίζει σε μεγάλο βαθμό ποιες από τις προοπτικές αυτές είναι συμβατές με τις δικές τους δυνατότητες και φιλοδοξίες.

Οι παρακάτω διαπιστώσεις εξάγονται από τη σύγκριση των δύο γραφημάτων 49 για το Ελληνικό Σχολείο και 47 για το Γυμνάσιο. Συγχρόνως, στο

p. 110
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/111.gif&w=600&h=915

γράφημα 52 παρακολουθούμε τα συγκεντρωτικά ποσοστά των παιδιών των διαφόρων επαγγελματικών ομάδων που φοίτησαν στο Γυμνάσιο και στο Ελληνικό Σχολείο:

Αίσθηση προκαλεί η ραγδαία αύξηση του ποσοστού των ορφανών μαθητών στο Γυμνάσιο, η οποία φθάνει σχεδόν το 50% έναντι της αντίστοιχης στο Ελληνικό.186 Το συγκεντρωτικό ποσοστό των ορφανών και των δύο σχολείων είναι 12,7%. Είναι φανερό ότι τα στοιχεία αποτυπώνουν αυτό που μας είναι γνωστό από άλλες πηγές: στις κοινωνίες αυτές -στις κοινωνίες του 19ου αιώναπροϊούσης της ηλικίας, η θνησιμότητα των ανθρώπων αυξάνεται θεαματικά, δηλαδή ο μέσος όρος ζωής είναι μικρός. Και στην περίπτωση της Λευκάδας, και ειδικά της πόλης, την κατάσταση επιδεινώνουν εγχώριοι δυσμενείς παράγοντες: το κλίμα, η έλλειψη καθαριότητας και οι ανθυγιεινές κατοικίες.187

Τα ποσοστά των παιδιών των ασθενέστερων επαγγελματικών-κοινωνικών ομάδων είναι πολύ υψηλότερα στο Ελληνικό Σχολείο, ενώ πέφτουν εντυπωσιακά στο Γυμνάσιο. Συγκεκριμένα:

- Το ποσοστό των παιδιών των γεωργών υφίσταται θεαματική μείωση: από 23,81% πέφτει στο 16,97% - μια πτώση της τάξης των επτά μονάδων.

- Ακόμα μεγαλύτερη είναι η ποσοστιαία πτώση των παιδιών των κατώτερων ελεύθερων επαγγελματιών: από 17,14% σε 9,46% - μια μείωση της τάξης των οκτώ μονάδων, δηλαδή οι δυσκολίες αυτού του στρώματος για την πρόσβαση στο Γυμνάσιο αποδεικνύονται μεγαλύτερες από τις δυσκολίες των γεωργών.

- Μηδενίζεται σχεδόν το ποσοστό των παιδιών των εργατών-ναυτών: από 2,16% πέφτει στο 0,82%. Στο ίδιο συμπέρασμα οδηγεί και η εξέταση των απόλυτων αριθμητικών δεδομένων: 44 γονέων μαθητών του Ελληνικού Σχολείου (1866-1929) αναγράφεται ως επάγγελμα το «εργατικός» ή «εργάτης» και 33 το «ναυτικός» ή «ναύτης» έναντι 6 και 8 του Γυμνασίου (1829-1929).

Την αιτία της πτώσης των ποσοστών αυτών των επαγγελματικών-κοινωνικών στρωμάτων την έχουμε ήδη επισημάνει: τα παιδιά τους για συγκεκριμένους οικονομικούς και κοινωνικούς λόγους έχουν πολύ λιγότερες δυνατότητες να συνεχίσουν τις σπουδές τους στο Γυμνάσιο. Και στην περίπτωση της Λευκάδας είναι αυταπόδεικτο ότι τη μείωση δεν την προκαλεί η δυσκολία της μετακίνησης, αλλά οι περιορισμένες οικονομικές αντοχές των οικογενειών τους και οι μικρότερου βεληνεκούς επαγγελματικές προσδοκίες των στρωμάτων αυτών για την επαγγελματική πορεία των παιδιών τους μετά την έξοδό τους από τα δικά τους επαγγελματικά όρια: ο τίτλος του Ελληνικού Σχολείου ικανοποιεί σε μεγάλο βαθμό τις φιλοδοξίες για κοινωνική και επαγγελματική ανέ-

186. Τα ποσοστά αυτά δεν αποτυπώνονται στα γραφήματα.

187. Για περισσότερες λεπτομέρειες βλ. υποσημείωση 181.

p. 111
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/112.gif&w=600&h=915

ανέλιξη των παιδιών αυτής της επαγγελματικής τάξης μέσα σε μια κοινωνία και ένα κράτος όπου ο τίτλος αυτός αποτελεί σημαντικό τυπικό και ουσιαστικό προσόν για την κατάληψη, ακόμα και υψηλών, θέσεων στο δημόσιο τομέα.

Δίπλα στην πτώση των ποσοστών των ασθενέστερων στρωμάτων παρατηρείται θεαματική αύξηση του ποσοστού των ισχυροτέρων. Συγκεκριμένα:

- Οι κτηματίες ανεβαίνουν θεαματικά κατά 7 περίπου εκατοστιαίες μονάδες, καθώς από το 16,60% στο Ελληνικό Σχολείο φθάνουν στο 23,77% στο Γυμνάσιο.

- Οι ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες από 7,77% στο Ελληνικό Σχολείο φθάνουν στο 10,44% στο Γυμνάσιο - μια αύξηση της τάξης των τριών περίπου μονάδων.

- Οι εκπαιδευτικοί σημειώνουν αύξηση σχεδόν τρεις εκατοστιαίες μονάδες.

- Οι έμποροι σημειώνουν μια αύξηση κατά μία περίπου εκατοστιαία μονάδα.

- Οι υπάλληλοι σημειώνουν μια μικρή αύξηση - μία μονάδα περίπου. Και αν προσθέσουμε και το ποσοστό των εκπαιδευτικών οι οποίοι ανήκουν σε αυτό το επαγγελματικό στρώμα, η αύξηση γίνεται μεγαλύτερη.

Η ερμηνεία και για τα συμπεράσματα αυτά έχει ήδη δοθεί: τα ισχυρότερα, από οικονομική και κοινωνική άποψη, επαγγελματικά-κοινωνικά στρώματα έχουν καλύτερη πρόσβαση στο δεύτερο κύκλο της μέσης εκπαίδευσης, ο οποίος οδηγεί και στα πιο «προνομιούχα» επαγγέλματα, γιατί και καλύτερες οικονομικές δυνατότητες έχουν και το βεληνεκές των φιλοδοξιών τους -όπως διαμορφώνονται από τις συλλογικές νοοτροπίες και τα κοινωνικά στερεότυπαείναι μεγαλύτερο: το απολυτήριο του Γυμνασίου και από μόνο του έχει μεγάλο συμβολικό και ουσιαστικό βάρος για την κοινωνική και επαγγελματική καταξίωση του κατόχου του, αλλά αποτελεί και το απαραίτητο προσόν για την είσοδο στο Πανεπιστήμιο, το φορέα που χορηγεί τους τίτλους για την είσοδο στο χώρο των προνομιούχων οικονομικά και κοινωνικά επαγγελματικών ελίτ, οι οποίες διαμορφώνονται καθώς η ελληνική κοινωνία βαδίζει, με τους δικούς της ρυθμούς, στο δρόμο της αστικοποίησης και συγκροτούν την ιθύνουσα τάξη της ελληνικής κοινωνίας. Το παράδειγμα της Λευκάδας αυτό δείχνει.

Στο γράφημα 52 βλέπουμε τα συγκεντρωτικά ποσοστά των παιδιών των διαφόρων επαγγελματικών κατηγοριών όλων των σχολείων μέσης εκπαίδευσης της Λευκάδας στη διαχρονία 1829-1929. Τα ποσοστά παραλλάζουν και το εύρος των μεταξύ τους διαφοροποιήσεων μετριάζεται, αλλά τα βασικά συμπεράσματα, που μας προέκυψαν από τις επί μέρους εξονυχιστικές αναλύσεις, δεν υφίστανται άξιες λόγου τροποιήσεις: τα παιδιά των κτηματιών, σε αντίθεση με το πολλάκις μνημονευθέν σχήμα του Τσουκαλά, αποτελούν το 20% του μαθητικού πληθυσμού και το συνολικό ποσοστό των ισχυρότερων επαγγελματικών κοινωνικών στρωμάτων υπερβαίνει το 60%.

p. 112
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/113.gif&w=600&h=915

6. Κοινωνική προέλευση και φύλο των μαθητών

Στα προηγούμενα κεφάλαια εξετάσαμε την κοινωνική προέλευση των μαθητών ανεξαρτήτως φύλου. Στο κεφάλαιο αυτό θα την εξετάσουμε εισάγοντας και την παράμετρο του φύλου και φωτίζοντας, κυρίως, τις όψεις εκείνες που αφορούν τη φοίτηση των θηλέων. Προηγουμένως όμως θα δώσουμε λίγα βασικά στοιχεία για τη δυνατότητα πρόσβασης των θηλέων στο σχολικό δίκτυο της μέσης εκπαίδευσης, τα οποία αντλούμε από το βιβλίο της Σιδηρούλας ΖιώγουΚαραστεργίου, Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893):

- Η δημόσια μέση εκπαίδευση (τα Ελληνικά Σχολεία και τα Γυμνάσια), όπως οργανώθηκε με το διάταγμα του 1836, ήταν προορισμένη αποκλειστικά για τους άρρενες. Πουθενά δεν γίνεται αναφορά για «μαθήτριες» παρά μόνο για «μαθητές».188

- Μέχρι την τελευταία δεκαετία του αιώνα δευτεροβάθμια εκπαίδευση στα κορίτσια παρέχουν μόνο τα αμιγώς ιδιωτικά σχολεία (τα ονομαζόμενα «Ανώτερα Παρθεναγωγεία»), το Αρσάκειο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας (που επιχορηγείται από την Πολιτεία) και το δημοσυντήρητο «Ανώτερο Παρθεναγωγείο» της Ερμούπολης.189

- Είναι χαρακτηριστικό ότι σε επίσημο στατιστικό πίνακα του Υπουργείου Παιδείας το 1853 τα σχολεία της χώρας κατατάσσονται σε τρεις κατηγορίες: η πρώτη περιλαμβάνει το Πανεπιστήμιο, τα Γυμνάσια και τα Ελληνικά Σχολεία των αγοριών, η δεύτερη, με τίτλο «Δημοτική Εκπαίδευσις», περιλαμβάνει τα Δημοτικά Σχολεία των αγοριών και το Διδασκαλείο, και η τρίτη, με τίτλο «Εκπαίδευσις του θήλεος γένους», περιλαμβάνει το Αρσάκειο και τα «δημοσυντήρητα» και «ιδιοσυντήρητα» σχολεία των κοριτσιών.190 Δηλαδή, η Πολιτεία ομολογεί ότι η εκπαίδευση των θηλέων -δημοτική και μέση- αποτελεί τμήμα εντελώς ξεχωριστό από τον επίσημο κορμό της ελληνικής εκπαίδευσης.

- Τα Παρθεναγωγεία αναγνωρίζονται ως σχολεία μέσης εκπαίδευσης, αντίστοιχα με τα Ελληνικά Σχολεία, από το τέλος της δεκαετίας του 1850: «Παρθεναγωγεία ιδιωτικά μέσης εκπαιδεύσεως» ονομάζει στατιστικός πίνακας του Υπουργείου Παιδείας το 1858 τα σχετικά ιδιωτικά σχολεία. Μέχρι τότε ήταν σχολεία δημοτικής εκπαίδευσης. Αλλά και μετά την «αναγνώρισή» τους, η ποιότητά τους σε σύγκριση προς τα Ελληνικά Σχολεία των αγοριών είναι χαμηλή.191

188. Σιδηρούλα Ζιώγου-Καραστεργίου, Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893), Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας - Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς, Αθήνα 1986, σ. 69.

189. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 228-9 και 241-2.

190. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 125.

191. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 125-8.

p. 113
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/114.gif&w=600&h=915

Α) Οι θήλεις σε σύγκριση με τους άρρενες στο πλαίσιο της κάθε επαγγελματικής ομάδας

1. Τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος Για να δείξουμε τη σχέση των μαθητών και των μαθητριών στο πλαίσιο της κάθε επαγγελματικής ομάδας, παραθέτουμε πρώτα δύο πίνακες:

0 πρώτος καταγράφει, με κριτήριο κατάταξης το «επάγγελμα πατρός», τον αριθμό των φυσικών προσώπων, αρρένων και θηλέων χωριστά, που φοίτησαν στο Γυμνάσιο Λευκάδος κατά το χρονικό διάστημα 1866-1929. Πρέπει εδώ να σημειώσουμε ότι οι πρώτες εγγραφές θηλέων στο Γυμνάσιο απαντούν το σχολικό έτος 1901-02. Οι μαθητές και οι μαθήτριες καταγράφονται ανεξαρτήτως αν περάτωσαν τις σπουδές τους ή φοίτησαν μόνο για κάποιο διάστημα, ή απλώς και μόνο γράφτηκαν στο σχολείο χωρίς να φοιτήσουν ποτέ. Τα ποσοστά στις δύο τελευταίες γραμμές του πίνακα δείχνουν την επί τοις % αναλογία μεταξύ αρρένων και θηλέων μαθητών στο πλαίσιο της κάθε επαγγελματικής ομάδας.

Ο δεύτερος κινείται στην ίδια ακριβώς λογική, αλλά καταγράφει όχι τον πραγματικό αριθμό των μαθητών αλλά το άθροισμα των ετήσιων εγγραφών των αρρένων και των θηλέων των επαγγελματικών ομάδων. Το άθροισμα αυτό δεν ισούται με το τετραπλάσιο (όσες είναι και οι τάξεις του Γυμνασίου) του αριθμού των προσώπων που φοίτησαν - και δεν ισούται γιατί άλλων (λόγω απόρριψης κ.λπ.) η φοίτηση υπερβαίνει τα τέσσερα σχολικά έτη και άλλων (λόγω εγκατάλειψης, μετεγγραφής κ.λπ.) είναι μικρότερη των τεσσάρων ετών. Επομένως, ο δεύτερος πίνακας αποτυπώνει καλύτερα την εκπαιδευτική πραγματικότητα.

Η σύνταξη δύο πινάκων με παρεμφερή δεδομένα (αριθμός φυσικών προσώπων και άθροισμα ετήσιων εγγραφών) έγινε για να είναι ασφαλέστερα τα συμπεράσματα που θα εξαχθούν από τη μελέτη τους, από τη στιγμή μάλιστα που υπάρχουν και ορισμένες αμφιβολίες για την ακριβή αναγραφή του επαγγέλματος στα κατάστιχα και άλλες δυσκολίες, τις οποίες αναφέραμε στην αρχή του παρόντος κεφαλαίου.

Στους πίνακες αυτούς ο κεντρικός άξονας είναι η σύγκριση της απόλυτης τιμής των ποσοστών των αρρένων και των θηλέων μέσα σε κάθε επαγγελματική ομάδα. Επίσης, οι ορφανοί δεν αφαιρέθηκαν, αλλά εμφανίζονται στους πίνακες σαν να αποτελούσαν κανονική επαγγελματική κατηγορία. Έτσι, και το μέγεθος της θνησιμότητας φαίνεται και η σειρά κατάταξης των επαγγελματικών ομάδων δεν μεταβάλλεται.

p. 114
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/115.gif&w=600&h=393

ΠΙΝΑΚΑΣ 1 Τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος, 1866-1929: Άρρενες και θήλεις κατά επαγγελματική ομάδα (σε αριθμούς φυσικών προσώπων)

ΠΙΝΑΚΑΣ 1 Τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος, 1866-1929: Άρρενες και θήλεις κατά επαγγελματική ομάδα (σε αριθμούς φυσικών προσώπων)

Φύλο

Ορφανός

ΑΕΕ

Γεωργός

Εκπ/τικός

Έμπορος

ΚΕΕ

Κληρικός

Κτηματίας Υπάλληλος

Εργάτης-ναύτης

Σύνολο

Άρρενες

253

153

289

80

203

129

82

324

188

11

1.712

Θήλεις

27

18

2

8

36

18

4

5

30

3

151

Σύνολο

280

171

291

88

239

147

86

329

218

14

1.863

Άρρενες

84,08%

89,47%

99,31%

90,91%

84,94%

87,76%

95,35%

98,48%

86,11%

78,57%

91,90%

Θήλεις

15,92%

10,53%

0,69%

9,09%

15,06%

12,24%

4,65%

1,52%

13,89%)

21,42%

8,10%

Σημείωση: Οι πρώτες εγγραφές θηλέων απαντούν το 1901-02.

Σημείωση: Οι πρώτες εγγραφές θηλέων απαντούν το 1901-02.

ΠΙΝΑΚΑΣ 2 Τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος, 1866-1929: Άρρενες και θήλεις κατά επαγγελματική ομάδα (σε ετήσιες εγγραφές μαθητών)

ΠΙΝΑΚΑΣ 2 Τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος, 1866-1929: Άρρενες και θήλεις κατά επαγγελματική ομάδα (σε ετήσιες εγγραφές μαθητών)

Φύλο

Ορφανός

ΑΕΕ

Γεωργός

Εκπ/τικός

Έμπορος

ΚΕΕ

Κληρικός

Κτηματίας Υπάλληλος

Εργάτης-ναύτης

Σύνολο

Άρρενες

763

388

702

226

562

333

219

979

391

27

4.590

Θήλεις

88

47

5

19

99

61

11

11

78

7

426

Σύνολο

851

435

707

245

661

394

230

990

469

34

5.016

Άρρενες

89,66%

89,2%

99,29%

92,24%

85,02%

84,52%

95,22%

98,89%

83,37%

79,41%

91,50%

Θήλεις

10,34%

10,8%

0,71%

7,76%

14,98%

15,48%

4,78%

1,11%

16,63%

20,59%

8,50%

Σημείωση: Οι πρώτες εγγραφές θηλέων απαντούν το 1901-02.

Σημείωση: Οι πρώτες εγγραφές θηλέων απαντούν το 1901-02.

p. 115
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/116.gif&w=600&h=915

Οι πίνακες μας οδηγούν στις εξής διαπιστώσεις, η βασιμότητα των οποίων προϋποθέτει192 ότι, στο πλαίσιο της ευρύτερης κοινωνίας, υπάρχει μια σχετική ισορροπία ανάμεσα στον αριθμό των αρρένων και στον αριθμό των θηλέων τέκνων κάθε επαγγελματικής κατηγορίας και δεν παρουσιάζονται θεαματικές αριθμητικές αποκλίσεις υπέρ των μεν ή των δε:

Η σειρά των επαγγελματικών ομάδων, με κριτήριο κατάταξης το υψηλότερο ποσοστό θηλέων, στον πρώτο πίνακα είναι: εργάτες, έμποροι, υπάλληλοι, κατώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες, ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες, εκπαιδευτικοί, κληρικοί, κτηματίες και γεωργοί. Ίδια περίπου σειρά τούς δίνει και ο δεύτερος πίνακας, με τη διαφορά ότι εδώ γίνεται εναλλαγή τους στις θέσεις 2-4: τις καταλαμβάνουν κατά σειρά οι υπάλληλοι, οι κατώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες και οι έμποροι. Οι διαφορές όμως των ποσοστών αυτών των επαγγελματικών ομάδων στους δύο πίνακες είναι τόσο μικρές, που κινούνται στα όρια του στατιστικού λάθους. Επομένως, τα ποσοστά των πινάκων αποτελούν μια αξιόπιστη βάση δεδομένων για να βγάλει κανείς συμπεράσματα ή να διατυπώσει υποθέσεις εργασίας. Η προαναφερόμενη κατάταξη φαίνεται στις δύο στήλες του επόμενου πίνακα:

ΠΙΝΑΚΑΣ 3 Τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος, 1866-1929: Κατάταξη των επαγγελματικών ομάδων με βάση τα ποσοστά των μαθητριών τους (σε πραγματικούς αριθμούς και σε ετήσιες εγγραφές)

α.α.

α.

α.α.

β·

Με βάση τον πραγματικό αριθμό

Με βάση τις ετήσιες εγγραφές

των μαθητριών

των μαθητριών

1

Εργάτες

1

Εργάτες

2

Έμποροι

2

Υπάλληλοι

3

Υπάλληλοι

3

Κατώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες

4

Κατώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες

4

Έμποροι

5

Ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες

5

Ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες

6

Εκπαιδευτικοί

6

Εκπαιδευτικοί

7

Κληρικοί

7

Κληρικοί

8

Κτηματίες

8

Κτηματίες

9

Γεωργοί

9

Γεωργοί

192. Η κοινή εμπειρία διδάσκει ότι αυτή η προϋπόθεση ισχύει πάντα στο πλαίσιο μεγάλων κοινωνικών συνόλων. Γεννιέται όμως ένας εύλογος προβληματισμός αν ισχύει πάντοτε στο πλαίσιο πολύ μικρών κοινωνικών ομάδων, όπως οι κληρικοί ή οι εκπαιδευτικοί της Λευκάδας. Αν δεν ισχύει αυτή η προϋπόθεση, τότε τα συμπεράσματα για τα ποσοστά

192. Η κοινή εμπειρία διδάσκει ότι αυτή η προϋπόθεση ισχύει πάντα στο πλαίσιο μεγάλων κοινωνικών συνόλων. Γεννιέται όμως ένας εύλογος προβληματισμός αν ισχύει πάντοτε στο πλαίσιο πολύ μικρών κοινωνικών ομάδων, όπως οι κληρικοί ή οι εκπαιδευτικοί της Λευκάδας. Αν δεν ισχύει αυτή η προϋπόθεση, τότε τα συμπεράσματα για τα ποσοστά

p. 116
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/117.gif&w=600&h=915

Προκύπτει, επομένως, σαφώς ότι, με κριτήριο την αριθμητική σχέση αρρένων και θηλέων μέσα σε κάθε επαγγελματική ομάδα, το ευνοϊκότερο για τα θήλεα ποσοστό απαντά στους εργάτες-ναύτες και ακολουθούν οι έμποροι, οι υπάλληλοι, οι κατώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες και οι ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες.

Τα ποσοστά των κοριτσιών στις ομάδες των κτηματιών και, πιο πολύ, των γεωργών είναι απογοητευτικά.

Τα ποσοστά των κοριτσιών των εκπαιδευτικών βρίσκονται συγκριτικά σε ένα ικανοποιητικό επίπεδο: πολύ ανώτερα από τα αντίστοιχα ποσοστά των γεωργών και των κτηματιών, αλλά απέχουν αρκετά από τα ποσοστά των εμπόρων, των υπαλλήλων, των ΚΕΕ και των ΑΕΕ.

Τα ποσοστά των κοριτσιών των κληρικών είναι χαμηλά: υστερούν όλων των άλλων και υπερέχουν μόνο των ποσοστών των κτηματιών και των γεωργών.

Οι ερμηνείες που πρέπει να δοθούν στις διαπιστώσεις αυτές, για το χώρο της Λευκάδας193 πάντα, είναι οι παρακάτω:

Οι πίνακες δείχνουν ότι τα κορίτσια των εργατών και των ναυτών έχουν το υψηλότερο ποσοστό φοίτησης στο Γυμνάσιο από τα κορίτσια των άλλων επαγγελματικών ομάδων. Νομίζω ότι εδώ τα δεδομένα μάς οδηγούν σε λανθασμένη εκτίμηση. Και αυτό συμβαίνει γιατί το δείγμα είναι πολύ μικρό και δεν προσφέρεται για εξαγωγή ασφαλών συμπερασμάτων: σε απόλυτες αριθμητικές τιμές μόλις 14 καταγράφονται, στο διάστημα 1829-1929, ως γόνοι εργατών και ναυτών, εκ των οποίων οι 3 είναι κορίτσια - ποσοστό 21,42%. Τα δύο κορίτσια είναι τέκνα εργατών και η τρίτη κόρη ναυτικού από την Ιθάκη. Τα δύο κορίτσια των εργατών φοίτησαν το μεν πρώτο τη διετία 1921-22, το δε άλλο την τριετία 1926-29, δηλαδή μέχρι τη δεκαετία του 1920 ούτε ένα κορίτσι, κόρη εργάτη, δεν είχε γραφεί καν στο Γυμνάσιο. Το τρίτο κορίτσι, η κόρη του ναυτικού από την Ιθάκη, φοίτησε τη διετία 1920-22.

Οι αιτίες των υψηλών ποσοστών των θηλέων των οποίων ο πατέρας είναι έμπορος ή υπάλληλος πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να αναζητηθούν σε τέσσερα επίπεδα ταυτόχρονα:

των αρρένων και θηλέων μαθητών στο πλαίσιο κάθε επαγγελματικής ομάδας δέχονται πλήγμα στην αξιοπιστία τους. Με πιο απλά λόγια: αν στη Λευκάδα σε μια δεδομένη χρονική στιγμή υπάρχουν 20 οικογένειες κληρικών, εκ των οποίων οι 15 έχουν θήλεα τέκνα στη μεγάλη τους πλειοψηφία, τότε τα μαθητικά ποσοστά των θηλέων της ομάδας αναπόφευκτα θα ενισχυθούν έναντι των αρρένων - και θα είναι πολύ διαφορετικά απ' ό,τι θα ήταν, αν ο αριθμός των αρρένων και θηλέων τέκνων της ομάδας ήταν ο αυτός περίπου.

193. Το αν οι ερμηνείες αυτές, που αφορούν αφετηριακά την περίπτωση της Λευκάδας, εντάσσονται σε ένα ευρύτερα ισχύον πλέγμα αιτιών είναι θέμα προς διερεύνηση.

p. 117
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/118.gif&w=600&h=915

α) Στο πεδίο των αντιλήψεων και των νοοτροπιών: οι επαγγελματικές αυτές ομάδες ανήκουν στα αστικά στρώματα, τα οποία ήταν και είναι φορείς αντιλήψεων πιο φιλελεύθερων σε σχέση με τα αγροτικά στρώματα, δηλαδή τους κτηματίες και τους γεωργούς. Οι αντιλήψεις αυτές μετριάζουν την ισχύ των κατεστημένων προκαταλήψεων για τη θέση της γυναίκας και την επαγγελματική της προοπτική - προκαταλήψεων δυσμενέστατων για τη γυναίκα, οι οποίες κυριαρχούν στην ελληνική κοινωνία στη διαχρονία 18291929 και που η δραστικότητά τους βέβαια μειώνεται με την πάροδο του χρόνου. Είναι αυτονόητο ότι η εκτίμησή μας αυτή σκιαγραφεί το μέσο όρο των αντιλήψεων και των νοοτροπιών των συγκεκριμένων επαγγελματικών ομάδων της Λευκάδας στη διαχρονία 1829-1929 και δεν σημαίνει ότι αυτές παραμένουν αναλλοίωτες σε αυτό το χρονικό διάστημα.

β) Στο οικονομικό επίπεδο: οι επαγγελματικές αυτές ομάδες βρίσκονται σε καλύτερη οικονομική κατάσταση από άλλες πολυπληθείς, π.χ., τους γεωργούς. Ειδικότερα στην ομάδα των εμπόρων, οποιοδήποτε εύρος και να δώσουμε στον όρο, περιλαμβάνονται τα πιο εύρωστα και δυναμικά στοιχεία της λευκαδίτικης κοινωνίας, η ισχύς των οποίων αυξάνει με το πέρασμα του χρόνου, όπως μπορεί εύκολα να διαπιστωθεί από μια πρόχειρη ανάγνωση του «Συνοπτικού διαγράμματος της δομής της κοινωνίας της Λευκάδος 1830-1930», που επιχειρήσαμε ανωτέρω. Και πρέπει εδώ να προσθέσουμε ότι η οικονομική επιβάρυνση τους από τη φοίτηση των παιδιών τους (όχι μόνο των θηλέων αλλά και των αρρένων) ελαχιστοποιείται από το γεγονός ότι οι συντριπτικά περισσότεροι διαμένουν στην πόλη.

γ) Το ότι διαμένουν στην πόλη συντελεί πολύ στο να καμφθούν και οι ισχυρές ηθικές αναστολές για τη φοίτηση των κοριτσιών τους στο Γυμνάσιο, αναστολές οι οποίες βρίσκονται στον πυρήνα των προκαταλήψεων για τις οποίες αναφερθήκαμε στην ανωτέρω περίπτωση α: τα κορίτσια δεν κινδυνεύουν «ηθικώς», γιατί βρίσκονται μέσα στα χέρια της οικογένειας.

δ) Η επιθυμία που διακατέχει τα στρώματα αυτά για κοινωνική και επαγγελματική άνοδο των παιδιών τους είναι τόσο έντονη, που, συνδυαστικά με τις ανωτέρω αιτίες, δεν περιορίζεται μόνο στα αγόρια, αλλά ένα μέρος της κατευθύνεται και στα κορίτσια.

Το υψηλό ποσοστό των θηλέων των οποίων ο πατέρας είναι κατώτερος ελεύθερος επαγγελματίας πρέπει να αποδοθεί στην τρίτη και τέταρτη αιτία που αναφέραμε για τα παιδιά των εμπόρων και των υπαλλήλων, δηλαδή στην παράκαμψη των ηθικών αναστολών τους, λόγω του τόπου διαμονής τους, και στην έντονη επιθυμία τους για κοινωνική εξέλιξη των παιδιών τους. Πρέπει να προσθέσουμε και τον οικονομικό παράγοντα: τα έξοδα είναι λιγότερα, γιατί τα παιδιά διαμένουν μαζί με τις οικογένειές τους. Η ερμηνεία που προτείνουμε βέβαια πιθανόν να πάσχει σε ένα σημείο: προϋποθέτει

p. 118
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/119.gif&w=600&h=915

θέτει ότι η πλειοψηφία των μελών αυτής της επαγγελματικής ομάδας μένει στην πόλη. Δεν έχουμε κάνει όμως αυτή τη διασταύρωση των στοιχείων, ούτως ώστε η προϋπόθεση που θέσαμε να είναι τεκμηριωμένη - γιατί τα στοιχεία του τόπου καταγωγής των Λευκαδίων μαθητών δεν τηρούνται ακριβώς στα κατάστιχα του Αρχείου.194 Η εμπειρική γνώση όμως του χώρου της Λευκάδας, τα ονοματεπώνυμα των γονέων και τα, έστω, ελλιπή στοιχεία για τον τόπο καταγωγής τους πείθουν ότι, όντως, το μεγάλο ποσοστό των κατώτερων ελεύθερων επαγγελματιών είναι κάτοικοι της πόλης.

Το σχετικά υψηλό ποσοστό των κοριτσιών των ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών πρέπει, κατά τη γνώμη μας, να αποδοθεί στις ίδιες αιτίες που επικαλεστήκαμε για τα κορίτσια των εμπόρων και των υπαλλήλων. Παραμένει, εν τούτοις, ένα ανερμήνευτο υπόλοιπο: γιατί το ποσοστό των θηλέων της ομάδας αυτής, μιας ομάδας που αποτελεί το σκληρό πυρήνα της τότε λευκαδίτικης αστικής τάξης, κυμαίνεται μόνο ανάμεσα στο 10% και στο 11%, τη στιγμή που τα αντίστοιχα ποσοστά των εμπόρων, των υπαλλήλων και των κατώτερων ελεύθερων επαγγελματιών είναι αρκετά υψηλότερα;

Το ποσοστό των κοριτσιών των εκπαιδευτικών, που κυμαίνεται γύρω από το συγκριτικά υψηλό 8-9%, λογικά πρέπει να αποδοθεί στους ίδιους λόγους που επικαλεστήκαμε για τα παιδιά των υπαλλήλων, στο επαγγελματικό στρώμα των οποίων ανήκουν και οι εκπαιδευτικοί. Υπάρχει, πάντως, μια εμφανής απόκλιση ανάμεσα στο γενικό ποσοστό των υπαλλήλων και στο επί μέρους ποσοστό των εκπαιδευτικών, η οποία είναι δύσκολο να ερμηνευτεί: είναι πολύ καλύτερο το ποσοστό των κοριτσιών των υπαλλήλων (που κυμαίνεται ανάμεσα στο 13,89% και στο 16,63%) από το ποσοστό των κοριτσιών των εκπαιδευτικών (που κυμαίνεται ανάμεσα στο 9,09% και στο 7,76%).

Το χαμηλό ποσοστό των κοριτσιών των κληρικών έναντι του αντίστοιχου των αρρένων σηματοδοτεί μια εμφανή συντηρικότητα της ομάδας αυτής στο θέμα της φοίτησης των θηλέων στο δεύτερο κύκλο της μέσης εκπαίδευσης.

Το ποσοστό των κοριτσιών των κτηματιών είναι πάρα πολύ μικρό και, αντίστοιχα, απόλυτη η κυριαρχία των αρρένων τέκνων τους. Αυτή η απουσία σχεδόν των κοριτσιών τους από το Γυμνάσιο είναι βέβαιο ότι οφείλεται στο συντηρητισμό της νοοτροπίας και των ηθικών αντιλήψεων αυτού του κοινωνικού στρώματος, που ορθώνουν αξεπέραστες δυσκολίες στην πρόσβαση των θηλέων στο δεύτερο κύκλο της μέσης εκπαίδευσης. Στο σημείο

194. Στη στήλη «τόπος καταγωγής» σημειώνεται συνηθέστατα «Λευκάδιος» ή «Λεύκας», χωρίς να διευκρινίζεται αν είναι κάτοικος της πόλης ή κάποιου (και ποιου) χωριού. Μόνο για μικρά διαστήματα υπάρχουν ακριβείς αναγραφές του τόπου καταγωγής (βλ. στο κεφάλαιο Γ «Ο τόπος καταγωγής των μαθητών»).

p. 119
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/120.gif&w=600&h=915

αυτό να σημειώσουμε ότι η διαφορά των εννοιών «γεωργός» και «κτηματίας» έχει αμβλυνθεί κατά το υπό εξέταση χρονικό διάστημα 1901-29 και δεν έχει την ίδια διακριτική δραστικότητα που είχε παλιότερα. Επομένως, κρατάμε μια επιφύλαξη ως προς τη διάκριση του «γεωργού» και του «κτηματία», που σημειώνεται στα κατάστιχα του Αρχείου, και τα εξ αυτής προκύπτοντα πορίσματα. Αλλά, παρά την επιφύλαξη, η βασική διαπίστωση -δεδομένου και του ελάχιστου ποσοστού των κοριτσιών των γεωργών- δεν κλονίζεται: η δυνατότητα πρόσβασης των κοριτσιών των κτηματιών στο Γυμνάσιο είναι πολύ μικρή.

Το ποσοστό των κοριτσιών των γεωργών είναι απειροελάχιστο. Αυτό, νομίζω, οφείλεται σε δύο παράγοντες:

α) Στις περιορισμένες οικονομικές δυνατότητες αυτού του κοινωνικού στρώματος, η ύπαρξη των οποίων επηρεάζει δυσμενώς την πρόσβαση των παιδιών του, αμφοτέρων των φύλων, στο Γυμνάσιο και, κατά μείζονα λόγο, των θηλέων.

β) Στις συντηρητικές ηθικές αντιλήψεις, από τις οποίες εμφορούνται οι αγρότες, και στην παράλληλη απουσία φιλελεύθερων αστικών αντιλήψεων. Σύμφωνα με αυτές, η γυναίκα είναι προορισμένη να κάνει τις δουλειές του σπιτιού και να τεκνοποιεί - η φοίτησή της στη μέση εκπαίδευση και, μάλιστα, στο Γυμνάσιο απέχει πολύ από τα στερεότυπα που δυναστεύουν αυτό τον κοινωνικό χώρο. Η αρνητική αυτή νοοτροπία ενδυναμώνεται από την παράμετρο του τόπου που θέτει σε εγρήγορση τις ηθικές τους φοβίες: σε αντίθεση με τα στρώματα που διαμένουν στην πόλη, οι γεωργοί φοβούνται ότι «θα φύγουν τα κορίτσια μέσα από τα χέρια τους και θα ξεπέσουν».

Οι μικροδιαφορές στο ποσοστό των θηλέων (και των αρρένων φυσικά), οι οποίες παρατηρούνται ανάμεσα στον πίνακα 1 και στον πίνακα 2, οφείλονται στη σταθερότητα της φοίτησης: όταν βλέπουμε υψηλότερα ποσοστά θηλέων στο δεύτερο πίνακα, αυτό σημαίνει ότι τα κορίτσια της ομάδας αυτής έχουν μικρότερες ενδοσχολικές απώλειες, δηλαδή τα κορίτσια της ομάδας που, για διάφορους λόγους, εγκαταλείπουν σε κάποια φάση της φοίτησής τους το Γυμνάσιο είναι λιγότερα από τα αγόρια. Το αντίθετο τεκμαίρεται, όταν το ποσοστό τους μειώνεται. Άξια λόγου ανοδική τάση του ποσοστού παρατηρείται στους υπαλλήλους και στους κατώτερους ελεύθερους επαγγελματίες και καθοδική στους εκπαιδευτικούς. Οι αυξομειώσεις στα ποσοστά των άλλων είναι ασήμαντες. Επειδή τα δεδομένα των ανωτέρω πινάκων και τα εξ αυτών εξαγόμενα συμπεράσματα αναφέρονται σε όλη τη χρονική περίοδο 1866-1929, δηλαδή περιλαμβάνουν και το διάστημα από το σχολικό έτος 1866-67 μέχρι το σχολικό έτος 1900-01, κατά το οποίο δεν φοίτησε καμία γυναίκα, προχωρήσαμε στη σύνταξη του κατωτέρω πίνακα 4, για να δούμε τη σχέση αρρένων και θηλέων μαθητών της κάθε επαγγελματικής

p. 120
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/121.gif&w=600&h=393

ΠΙΝΑΚΑΣ 4 Τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος, 1901-1929: Άρρενες και θήλεις κατά επαγγελματική ομάδα (σε ετήσιες εγγραφές)

Φύλο

Ορφανός

ΑΕΕ

Γεωργός

Εκπ/τικός

Έμπορος

ΚΕΕ

Κληρικός

Κτηματίας Υπάλληλος

Εργάτης-ναύτης

Σύνολα

Άρρενες

491

205

586

177

432

270

140

612

252

21

3.186

Θήλεις

88

47

5

19

99

61

11

11

78

7

426

Σύνολο

579

252

591

196

531

331

151

623

330

28

3.612

Άρρενες

84,8%

81,35%

99,15%

90,3%

81,35%

81,57%

92,72%

98,23%

76,37%

75%

88,20%

Θήλεις

15,2%

18,65%

0,85%

9,7%

18,65%

18.43%

7,287%

1,77%

23,63%

25%

11,79%>

Σημείωση: Σε 20 εγγραφές δεν αναγράφεται επάγγελμα (19 άρρενες και 1 θήλυ).

Σημείωση: Σε 20 εγγραφές δεν αναγράφεται επάγγελμα (19 άρρενες και 1 θήλυ).

p. 121
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/122.gif&w=600&h=915

τικής ομάδας στη βάση διαφορετικών δεδομένων. Ο πίνακας περιέχει το σύνολο των ετήσιων εγγραφών των αρρένων και των θηλέων της κάθε επαγγελματικής ομάδας μόνο για το διάστημα από το σχολικό έτος 1901-02, οπότε εγγράφονται οι πρώτες μαθήτριες, μέχρι το σχολικό έτος 1928-29.

Αν τώρα συσχετίσουμε τα ποσοστά των θηλέων της κάθε επαγγελματικής ομάδας στους πίνακες 2 και 4, προκύπτει ο επόμενος πίνακας:

ΠΙΝΑΚΑΣ 5

Τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος: Σύγκριση των ποσοστών των θηλέων της κάθε επαγγελματικής ομάδας στα χρονικά διαστήματα 1866-1929 και 1901-1929

α.α.

Επαγγελματική ομάδα

1866-1929

α.α.

Επαγγελματική ομάδα

1901-1929

1

Εργάτες-ναύτες

20, 59%

1

Εργάτες-ναύτες

25%

2

Υπάλληλοι

16,63%

2

Υπάλληλοι

23,63%

3

ΚΕΕ

15,48%

3

Έμποροι

18,65%

4

Έμποροι

14,98%

4

ΑΕΕ

18,65%

5

ΑΕΕ

10,8%

5

ΚΕΕ

18,43%

6

Εκπαιδευτικοί

7,76%

6

Εκπαιδευτικοί

9,7%

7

Κληρικοί

4,78%

7

Κληρικοί

7,28%

8

Κτηματίες

1,11%

8

Κτηματίες

1,77%

9

Γεωργοί

0,71%

9

Γεωργοί

0,85%

10

Ορφανοί

10,34%

10

Ορφανοί

15,2%

Η αυτόνομη και η συγκριτική ανάγνωση των πινάκων 4 και 5 δείχνει τα εξής:

Η ιεραρχική κατάταξη των επαγγελματικών ομάδων κατά την περίοδο 1866-1901 δεν αλλάζει ουσιωδώς σε σχέση με το διάστημα 1901-1929. Οι τέσσερις ομάδες που προηγούνται (α.α. 2-5) είναι πάντα οι ίδιες: οι υπάλληλοι, οι έμποροι, οι ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες και οι κατώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες. Μπορεί να αλλάζει η σειρά κατάταξης μεταξύ τους, αλλά ως σύνολο προηγούνται πάντα και σαφώς των άλλων. Των υπολοίπων τεσσάρων (α.α. 6-9) η σειρά κατάταξης παραμένει αδιατάρακτη. Η πρωτιά των εργατών - ναυτών, όπως εκτενώς και επανειλημμένα έχουμε εξηγήσει ανωτέρω, πρέπει να οφείλεται στο μικρό στατιστικό δείγμα της ομάδας και, ως εκ τούτου, είναι παραπλανητική.

Υπάρχει βέβαια άνοδος των ποσοστών της περιόδου 1901-1929, και αυτό είναι απολύτως φυσιολογικό, γιατί την περίοδο αυτή αρχίζουν να φοιτούν μαθήτριες με αυξανόμενο ρυθμό, ενώ την περίοδο 1866-1901 δεν είχε φοι-

p. 122
Search form
Search the book: Secondary Education in Lefkada (1829-1929)
Search results
    Digitized books
    Page: 103
    

    νει από το γενικό σχήμα του Τσουκαλά182 για τα Ιόνια περισσότερο απ' ό,τι για τη μετά την Ένωση περίοδο και για τη σύνολη διαχρονία 1829-1929.

    Η συμμετοχή των παιδιών των «γεωργών» στη σύνθεση του μαθητικού πληθυσμού του Γυμνασίου κινείται με έντονα ανοδικούς ρυθμούς: από το 7,04% της περιόδου του Ιονίου Κράτους φθάνουμε στο 16,97% της περιόδου μετά την Ένωση - το ποσοστό σχεδόν τριπλασιάζεται. Το εύρημα αυτό συμβαδίζει με το ερμηνευτικό σχήμα του Τσουκαλά ως προς την τάση που δείχνει, δηλαδή την αλματώδη αύξηση του ποσοστού των παιδιών των γεωργών-μικροϊδιοκτητών στη σύνθεση του μαθητικού πληθυσμού της μέσης εκπαίδευσης, ιδίως μετά τη δεύτερη δεκαετία του 20ού αιώνα αλλά, όπως αναλυτικά ανωτέρω εξηγήσαμε, όχι ως προς το τελικό αποτέλεσμα: το συνολικό ποσοστό των παιδιών των γεωργών, μαθητών του Γυμνασίου Λευκάδας, στη διαχρονία εξακολουθεί να είναι χαμηλό συγκριτικά με τα ποσοστά των άλλων επαγγελματικών κατηγοριών.

    Τα ποσοστά των παιδιών των ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών είναι υψηλότερα στα χρόνια του Ιονίου Κράτους (14,26%) και πέφτουν μετά την Ένωση (10, 44%). Το πρώτο ποσοστό δείχνει ότι τα κοινωνικώς και πολιτισμικώς προνομιούχα στρώματα κατευθύνουν τα παιδιά τους προς τη μέση εκπαίδευση - τάση που, τηρουμένων των αναλογιών, εξακολουθεί να ισχύει και σήμερα. Το ποσοστό, πάντως, είναι ιδιαίτερα υψηλό, αν ληφθεί υπόψη ότι στην κοινωνία του 19ου αιώνα τα στρώματα αυτά δεν είναι πολυάνθρωπα - με διαφορετική διατύπωση: το μαθητικό 14, 26% δεν αντιστοιχεί σε ένα αριθμητικά ίδιο ποσοστό του στρώματος των ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών ως προς το σύνολο του πληθυσμού του νησιού. Και η πτώση του ποσοστού σε 10,44% μετά την Ένωση δεν πρέπει να ερμηνευτεί ως απροθυμία του στρώματος αυτού να κατευθύνει τα παιδιά του προς το Γυμνάσιο.

    μεγάλο ποσοστό ορφανών μαθητών κατά την πρώτη δεκαπενταετία του Δευτερεύοντος Σχολείου Λευκάδος και θεωρεί το νοσηρό κλίμα της πόλης ως την πηγή του κακού. Δηλαδή, στην περίπτωση της Λευκάδας, στο δεδομένο στις κοινωνίες της εποχής χαμηλό μέσο όρο ζωής προστίθενται και οι ανωτέρω τρεις επιβαρυντικοί παράγοντες, οι οποίοι επιδεινώνουν την ήδη κακή κατάσταση. Πολύτιμες πληροφορίες για τη Λευκάδα επί του θέματος αυτού στο: Ματούλα Τομαρά-Σιδέρη, Νίκος Σιδερής, Συγκρότηση και διαδοχή των γενεών στην Ελλάδα του 19ου αιώνα. Η δημογραφική τύχη της νεότητας, Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας, Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς, αρ. 4, Αθήνα 1986.

    182. Αποκλίνει περισσότερο, γιατί ο Τσουκαλάς υποστηρίζει ότι η αρνητική διάθεση της ιόνιας γαιοκτητικής αριστοκρατίας έναντι της δημόσιας εκπαίδευσης (στοιχειώδους και μέσης) ήταν πιο έντονη επί Ιονίου Κράτους, ενώ τα ευρήματα που προσάγουμε κινούνται προς την εντελώς αντίθετη κατεύθυνση, τουλάχιστον όσον αφορά τη μέση εκπαίδευση. Βλ. και ανωτέρω «Η κοινωνική προέλευση των μαθητών και των δύο φύλων στο Γυμνάσιο, 1829-1929», όπου εκτίθεται αναλυτικότερα το σχετικό ζήτημα.