Creator/Author:Τσερές, Δημήτρης Σπ.
 
Title:Secondary Education in Lefkada (1829-1929)
 
Subtitle:Archive Catalogue of the Middle and High School
 
Title of Series:Historical Archive of Greek Youth
 
Nr. within series:43
 
Place of Publication:Athens
 
Publisher:General Secretariat for Youth
 
Date of Publication:2006
 
Pagination:419
 
Nr. of vol.:1 volume + 1 DVD
 
Language:Greek
 
Subject:Education
 
Education-Secondary
 
Spatial coverage:Lefkada, Greece
 
Temporal coverage:1829-1929
 
Description:This book is based on thorough-going research in the archives, all the material from which is assembled on the CD-Rom that accompanies the book. This material consists of: a) The lists, by school year, of the teaching staff of the Gymnasium of Lefkada (1829-1960) and the Greek School of Lefkada (1866-1929) and the corresponding alphabetical index. b) An alphabetical list of pupils of the Gymnasium of Lefkada (1829-1929) and of the Greek School of Lefkada (1866-1929), which includes their place of origin, the profession of their father, the year of study by grade, age, annual conduct, and end-of-year results of every pupil. There is also a list of pupils by school year, which contains the same information. The search engine makes it possible to identify and search for details from all possible entries in the stored material. The same details have also been uploaded on to the Internet, to the site www.iaen.gr. see documentation. This data is the basis for the texts that constitute the second part of the book, in which numerous details are recorded and correlated relating to the teachers who served in the Gymnasium in the Greek School of Lefkada in the years 1829-1929 and, above all, the pupils who studied at these schools during the same period of time. The first part of the book begins with a short introduction to the history of education in the Ionian islands and the Greek state, which is followed by a "reading" of these texts - that is, an attempted interpretation of the phenomena recorded in them. First, with regard to the teaching staff: The typical qualifications of the teachers at the Gymnasium and at the Greek School, as defined by the responsible state organization for the period 1829-1960, are examined, and it is noted that these qualifications were upgraded with the passage of time. After this, there is an examination of the number and specialities of the teachers who served in the high schools of Lefkada, from which it emerges that their number steadily increases and also that the main weight falls on courses in literature. A difference is detected between the final phase of the Ionian period, which shows a more practical direction, and the period after Unification, which reveals the opposite. Finally, an examination of the place of origin of the teachers leads to the striking conclusion that in the Gymnasium, teachers whose origins were outside Lefkada were more numerous then those who came from the island itself, that is to say, Lefkada does not appear to have produced enough teachers to staff its Gymnasium at this period. In contrast, the majority of the teachers at the Greek School came from Lefkada. With regard to the pupils: Persistent study of the possibility of access to the high schools of Lefkada, and of the progress within the school of the pupils (advancement and dismissal, rejection, interruption of studies) provides sound evidence for the fact that: a) In absolute terms, these magnitudes improve steadily, although at the same time there are occasional, explicable reductions. b) When compared with the percentages in Greece as a whole, the number of pupils in secondary education on Lefkada, despite the occasional decline, increases steadily, and the rate of increase becomes much stronger in the early decades of the twentieth century. This observation contrasts with the position adopted by K. Tsoukalas, that the number of pupils increased steadily in Greece until 1911 and declined from 1911 to 1930. c) The percentages for Lefkada are lower then those for most parts of Greece, on the basis of the evidence cited for them by Tsoukalas. Tsoukalas interprets this difference with the argument that the local landed aristocracy never became reconciled to public education and had the larger part of its children educated privately, or at home - this happened more on Corfu and Zakynthos, where the land-owning system was stronger and better organized and only to a lesser extent on Lefkada and Paxi, where the system was looser. There follows a study of the relationship between the access of pupils to high-school education and their social origins, which suggests that the children of the economically and socially privileged classes — that is to say, the children of landowners, merchants, civil servants, and those who practiced a profession of some prestige (lawyer, doctor, pharmacists, etc) - had greater access. Over time, of course, different trends emerge within this privileged bloc, as well as a rise in the percentage of the socially weaker groups. It is interesting to note that the percentage of children of landowners who studied in high schools is very great - particularly at the Gymnasium. This indisputable conclusion contrasts with Tsoukalas's assertion that Ionian landowners were reluctant to send their children to public high schools. Next, study of the relationship between the access of pupils to high-school education and their gender, reveals clearly that, in general, access for girls was much more difficult than access for boys, for specific economic, social and cultural reasons. However, it was more difficult for girls from poorer social classes who lived further away from the city, that is, daughters of farmers, and also for daughters of landowners and clergy. Certainly the landowners and clergy were negatively influenced by the negative stereotypes of the women, and this emerges more strongly in the case of the Gymnasium. As for the place of origin of the pupils: the existing evidence reveals that pupils from the town of Lefkada performed better then pupils from the countryside, a circumstance that lends further support to the idea that social origins influenced access to high-school education. With the passage of time, however, this gap is reduced and at the end of the period under examination the two magnitudes were in balance (and, if pupils from Akarnania are added, the "peasant" element was clearly in the majority), a circumstance that points clearly to major changes in the economic and social power of town dwellers and villagers. The largest influxes from outside Lefkada were from Akarnania. These were non-existent at the time of the Ionian Republic but increased rapidly after Unification, and have made Akarnania the educational (and other), hinterland of Lefkada down to the present day. The influxes from other parts of Greece are what one would expect: reasonable enough from the Ionian islands (though continuously diminishing), appreciable from nearby Preveza, and few and occasional from other parts of Greece. Finally, an examination of the relationship between social origin and the performance of the pupils shows that there is no direct causal link between the two magnitudes, because in these societies there was systematic pre-selection of those who were to study in high schools: only talented students were selected, who could guarantee a successful high school career, and who were obliged to undergo a series of entrance or grading examinations to enrol in the Greek School. Additionally, new stricter examinations had been instituted by the Greek state for the Gymnasium. This harsh educational "Darwinian selection" did not allow the connection between social origin and school performance to become apparent - though it can easily be seen in the modern age of "mass" education. The third part of the book includes the catalogue of the archive of the Gymnasium of Lefkada (1829-1980) and of the Greek School of Lefkada (1866-1929). From the above it emerges that the book moves at the level of the elaboration of specific quantitative data and rarely penetrates into the "internal structure of the school mechanism" or the "ideological content of teaching". This parameter would only be of interest to the "monograph" of a school if it could identify on Lefkada evidence that indicated the dividing line between the local and the general, either in their convergences or in their divergences. It is well known that thoroughgoing monographs on modern Greek education - that is, studies of the infrastructure based on the archive material of the schools - are rare. This deficiency prevents the historian of modern Greek education from standing on solid ground and testing his research hypothesis. In other words, in the absence of such studies, synthetic works are left hovering in space. From this point of view I believe that the present work is a small yet original and worthwhile contribution not only at the local but also at the national level.
 
License:This book in every digital format (PDF, GIF, HTML) is distributed under Creative Commons Attribution - NonCommercial Licence Greece 3.0
 
The book in PDF:Download PDF 80.88 Mb
 
Visible pages: 129-148 από: 422
-20
Current page:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/129.gif&w=600&h=915

β) Στις συντηρητικές ηθικές αντιλήψεις, από τις οποίες εμφορούνται οι αγρότες, και στην παράλληλη απουσία φιλελεύθερων αστικών αντιλήψεων: κατά τα στερεότυπα του χώρου, η γυναίκα είναι προορισμένη για τις δουλειές του σπιτιού και την τεκνοποιία. Αυτές οι αντιλήψεις έχουν πολύ αρνητικά αποτελέσματα ως προς τη φοίτηση των κοριτσιών στο Δημοτικό πόσο μάλλον στη μέση εκπαίδευση. Η αρνητική αυτή παράμετρος επεκτείνεται και στον τομέα της ηθικής και ενδυναμώνεται από την παράμετρο του τόπου: σε αντίθεση με τα στρώματα που διαμένουν στην πόλη, οι γεωργοί φοβούνται ότι τα κορίτσια, όταν φύγουν από το σπίτι για να πάνε στην πόλη να σπουδάσουν, κινδυνεύουν να ξεπέσουν ηθικά.

Για τις μικροδιαφορές στο ποσοστό των θηλέων (και των αρρένων, φυσικά) ισχύουν απολύτως όσα είπαμε για το Γυμνάσιο: όταν βλέπουμε υψηλότερα ποσοστά θηλέων στον πίνακα 2, αυτό σημαίνει ότι τα κορίτσια της ομάδας αυτής έχουν μικρότερες ενδοσχολικές απώλειες, δηλαδή τα κορίτσια της ομάδας που, για διάφορους λόγους, εγκαταλείπουν σε κάποια φάση της φοίτησής τους το Ελληνικό Σχολείο είναι λιγότερα από τα αγόρια. Το αντίθετο τεκμαίρεται, όταν το ποσοστό τους στον πίνακα 2 είναι μικρότερο από το αντίστοιχο ποσοστό του πίνακα 1. Ενδιαφέρον είναι ότι ανοδική τάση του ποσοστού των κοριτσιών δεν παρατηρείται σε καμία επαγγελματική ομάδα, ενώ σημαντική καθοδική τάση παρατηρείται στους υπαλλήλους και μέτρια στους κατώτερους ελεύθερους επαγγελματίες, στους ανώτερους ελεύθερους επαγγελματίες και στους εμπόρους - οι μειώσεις στα ποσοστά των άλλων είναι ασήμαντες. Πιθανή ερμηνεία είναι ότι τα κορίτσια αυτών των επαγγελματικών ομάδων που φοίτησαν στο Ελληνικό Σχολείο είναι πολύ περισσότερα (ως απόλυτοι αριθμοί και σε σύγκριση με τους άρρενες) από αυτά που φοίτησαν στο Γυμνάσιο: λογικά σε αυτές οι ενδοσχολικές απώλειες είναι μεγαλύτερες - ενώ στο Γυμνάσιο, όπου γίνεται πιο σκληρή επιλογή, τα πράγματα παρουσιάζονται διαφορετικά, όπως εξηγήσαμε ανωτέρω. Ειδικά για τις ενδοσχολικές απώλειες των κοριτσιών των υπαλλήλων ενδέχεται να ευθύνεται και η συχνή αλλαγή του τόπου διαμονής αυτής της επαγγελματικής ομάδας, δηλαδή οι μεταθέσεις.

Επειδή τα δεδομένα των ανωτέρω πινάκων αναφέρονται σε όλη τη χρονική περίοδο 1866-1929, δηλαδή περιλαμβάνουν και το διάστημα από το σχολικό έτος 1866-67 μέχρι το σχολικό έτος 1898-99, κατά το οποίο δεν φοίτησε καμία γυναίκα, προχωρήσαμε στη σύνταξη του κατωτέρω πίνακα 4, για να δούμε τη σχέση αρρένων και θηλέων μαθητών της κάθε επαγγελματικής ομάδας στη βάση διαφορετικών δεδομένων. Ο πίνακας δηλαδή περιέχει το σύνολο των ετήσιων εγγραφών των αρρένων και θηλέων της κάθε επαγγελματικής ομάδας μόνο για το διάστημα από το 1898-99, οπότε εγγράφονται στο Ελληνικό Σχολείο οι πρώτες μαθήτριες, μέχρι το 1928-29.

p. 129
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/130.gif&w=600&h=393

ΠΙΝΑΚΑΣ 4

Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος, 1898-1929: Άρρενες και θήλεις κατά επαγγελματική ομάδα (σε ετήσιες εγγραφές μαθητών)

Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος, 1898-1929: Άρρενες και θήλεις κατά επαγγελματική ομάδα (σε ετήσιες εγγραφές μαθητών)

Φύλο

Ορφανός

ΑΕΕ

Γεωργός

Εκπ/τικός

Έμπορος

ΚΕΕ

Κληρικός

Κτηματίας

Υπάλληλος

Εργάτης-ναύτης

Σύνολα

Άρρενες

560

180

1.305

141

550

627

179

532

340

116

4.530

Θήλεις

144

101

14

23

182

213

15

59

134

23

908

Σύνολο 704 281 1.319 164 732 840 194 591 474 139 5.438

Σύνολο 704 281 1.319 164 732 840 194 591 474 139 5.438

Αρρενες 79,55% 64,06% 98,9% 85,98% 65,14% 74,64% 92,27% 90,02% 71,73% 83,45%% 83,30% Θήλεις 20,45% 35,94% 1,01% 14,02% 24,86% 25,36% 7,73% 9,98% 28,27% 16,55%% 16,79%

p. 130
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/131.gif&w=600&h=915

Αν τώρα συσχετίσουμε τα ποσοστά των θηλέων της κάθε επαγγελματικής ομάδας στους πίνακες 2 και 4, προκύπτει ο επόμενος πίνακας:

ΠΙΝΑΚΑΣ 5

Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος: Σύγκριση των ποσοστών των θηλέων της κάθε επαγγελματικής ομάδας στα χρονικά διαστήματα 1866-1929 και 1898-1929

α.α.

Επαγγελματική ομάδα

1866-1929

α.α.

Επαγγελματική ομάδα

1898-1929

1

Υπάλληλοι

16,65%

1

ΑΕΕ

35,94%

2

ΑΕΕ

17,66%

2

Υπάλληλοι

28,27%

3

Έμποροι

16,61%

3

ΚΕΕ

25,36%

4

ΚΕΕ

16,56%

4

Έμποροι

24,86%

5

Εργάτες - ναύτες

13,45%)

5

Εργάτες - ναύτες

16,55%

6

Εκπαιδευτικοί

10,04%

6

Εκπαιδευτικοί

14,02%

7

Κληρικοί

5,72%

7

Κτηματίες

9,98%

8

Κτηματίες

4,81%

8

Κληρικοί

7,73%)

9

Γεωργοί

0,78%

9

Γεωργοί

1,01%

10

Ορφανοί

13,4%

10

Ορφανοί

20,45%

Η αυτόνομη και η συγκριτική ανάγνωση των πινάκων 4 και 5 δείχνουν τα εξής:

Όπως και στο Γυμνάσιο, η ιεραρχική κατάταξη των επαγγελματικών ομάδων για το διάστημα 1898-1929 δεν αλλάζει ουσιωδώς σε σχέση με το διάστημα 1866-1929. Οι τέσσερις ομάδες που προηγούνται (α.α. 1-4) είναι πάντα οι ίδιες: οι υπάλληλοι, οι ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες, οι έμποροι και οι κατώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες. Μπορεί να αλλάζει η σειρά κατάταξης μεταξύ τους, αλλά ως ενιαία ομάδα προηγούνται πάντα κατά πολύ των άλλων. Η σειρά των εργατών-ναυτών παραμένει η ίδια (5η). Έπεται, όπως και στο διάστημα 1866-1929, η επόμενη τετράδα (α.α. 6-9), με μοναδική διαφοροποίηση την άνοδο των κτηματιών στην 7η θέση και τον υποβιβασμό των κληρικών στην 8η.

Υπάρχει βέβαια άνοδος των ποσοστών των θηλέων της περιόδου 18981929, αναμενόμενη όμως, γιατί την περίοδο αυτή αρχίζουν να φοιτούν μαθήτριες με αυξανόμενο ρυθμό, ενώ στο προ του 1898 διάστημα δεν είχε φοιτήσει καμία. Για να μιλήσουμε με την ορολογία της διαίρεσης, όταν μικραίνει ο διαιρετέος (δηλαδή, το σύνολο των μαθητών) με την αφαίρεση του προ του 1898 αριθμού μαθητών —αποκλειστικά αρρένων-, αυξάνεται το πηλίκο (δηλαδή, το ποσοστό των θηλέων). Αυτό είναι μια φυσιολογική αύξηση

p. 131
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/132.gif&w=600&h=915

ση, που ερμηνεύεται εύκολα και δεν περικλείει άλλα σημαινόμενα. Παρατηρούνται όμως και κάποιες θεαματικές μεταβολές, οι οποίες απαιτούν την επικουρία ιδιαίτερης ερμηνείας.

Τέτοιες θεαματικές μεταβολές παρουσιάζει το ποσοστό των ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών, που εκτινάσσεται από το συνολικό 17,66% στο 35,94%, των υπαλλήλων (από το 16,63% στο 23,63%), των κατώτερων ελεύθερων επαγγελματιών (από το 16,56% στο 25,36%) και των εμπόρων (από το 16,61% στο 24,86%). Η γενική ερμηνεία είναι πάνω-κάτω αυτή που ήδη δώσαμε για το αντίστοιχο φαινόμενο στο Γυμνάσιο: το ποσοστό των παιδιών των ομάδων αυτών (που αποτελείται αποκλειστικά από άρρενες) είναι ήδη μεγάλο προ του 1898 και, από την άλλη, το ποσοστό των μαθητριών τους μετά το 1898 αρκετά υψηλό. Αν αφαιρεθεί αυτό το προ του 1898 υψηλό ποσοστό, που αποτελείται αποκλειστικά από άρρενες, τότε η σύγκριση του αριθμού -που είναι μεγάλος- των θηλέων γίνεται με ένα σαφώς μειωμένο αριθμό αρρένων, οπότε το πηλίκο της «διαίρεσης», δηλαδή το ποσοστό των θηλέων, παρουσιάζει θεαματική αύξηση. Η ειδική ερμηνεία είναι ότι αυτό δεν ισχύει στον ίδιο βαθμό και για τις τέσσερις πρώτες επαγγελματικές ομάδες. Περισσότερο ισχύει για τους ανώτερους ελεύθερους επαγγελματίες και, κατά σειρά, για τους υπαλλήλους, τους κατώτερους ελεύθερους επαγγελματίες και τους εμπόρους. Μια μικρή έρευνα των δεδομένων το δείχνει:

- Για τους ανώτερους ελεύθερους επαγγελματίες: προ του 1898 υπάρχουν 291 εγγραφές μαθητών τους και 281 μετά - σύνολο 572 εγγραφές. Έτσι εξηγείται το άλμα από το 17,66% στο 35,94%: το πρώτο βγαίνει από τη σύγκριση του 101 -του συνόλου δηλαδή των ετήσιων εγγραφών των μαθητριών των ΑΕΕ- με το συνολικό 291+281=572, ενώ το δεύτερο από τη σύγκριση του 101 με το 281, που είναι σαφώς μειωμένο λόγω της αφαίρεσης του υψηλού 291. Το ίδιο, αλλά σε μικρότερη κλίμακα, ισχύει για τις επόμενες τρεις περιπτώσεις:

- Για τους υπαλλήλους: προ του 1898 υπάρχουν 331 εγγραφές μαθητών τους και 474 μετά - σύνολο 805 εγγραφές.

- Για τους κατώτερους ελεύθερους επαγγελματίες: προ του 1898 υπάρχουν 446 εγγραφές μαθητών τους και 840 μετά - σύνολο 1.286 εγγραφές.

- Για τους εμπόρους: προ του 1898 υπάρχουν 364 εγγραφές μαθητών τους και 732 μετά - σύνολο 1.096 εγγραφές.

Στην ίδια βάση θα στηριχθούν η άνοδος των κτηματιών στην 7η θέση και ο υποβιβασμός των κληρικών στην 8η: προ του 1898 υπάρχουν 635 εγγραφές μαθητών, παιδιών κτηματιών, και 591 μετά - σύνολο 1.226 εγγραφές. Για τους κληρικούς τα αντίστοιχα νούμερα είναι 103, 194 και 297.

Η ανάγνωση των πινάκων 4 και 5 επιβεβαιώνει τις διαπιστώσεις που κάναμε κατά την εξέταση των πινάκων 1 και 2 για τη σχέση φύλου και κοι-

p. 132
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/133.gif&w=600&h=915

κοινωνικής προέλευσης, και έτσι ενισχύει την αξιοπιστία τους. Οι όποιες διαφοροποιήσεις δεν αλλάζουν την εικόνα.

3. Σύγκριση των δεδομένων του Γυμνασίου και του Ελληνικού Σχολείου Λευκάδος

Εδώ συστηματοποιούμε πράγματα που ήδη έχουμε πει ανωτέρω (κατά την εξέταση των δεδομένων του Γυμνασίου και του Ελληνικού Σχολείου ξεχωριστά) είτε ρητά και επί τούτω είτε παρεμπιπτόντως. Η σύγκριση λοιπόν στήλη προς στήλη των ανωτέρω πινάκων 1, 2 και 4 του Γυμνασίου με τους ταυτάριθμους πίνακες του Ελληνικού Σχολείου μάς οδηγεί στα εξής ως προς τη σχέση φύλου μαθητών και επαγγελματικής ομάδας του πατέρα τους:

Το ποσοστό των κοριτσιών των ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών που φοίτησαν στο Ελληνικό Σχολείο είναι αρκετά υψηλότερο από το αντίστοιχο ποσοστό αυτών που φοίτησαν στο Γυμνάσιο. Η από διαφορετικές γωνίες εξέταση των δεδομένων, η οποία γίνεται και στους τρεις πίνακες (1, 2, 4), δείχνει ότι στο Γυμνάσιο το ποσοστό τους σημειώνει πτώση της τάξης του 50% περίπου. Παράλληλα, παρατηρούμε ότι το γενικό ποσοστό των παιδιών και των δύο φύλων της ομάδας αυτής αυξάνεται στο Γυμνάσιο, όπως δείχνουν τα γραφήματα 47 και 49: από 7,77% του συνολικού μαθητικού δυναμικού στο Ελληνικό Σχολείο γίνεται 10,44% στο Γυμνάσιο μια αύξηση που υπερβαίνει το 30%. Το συμπέρασμα είναι σαφές: ενώ το συνολικό (δηλαδή, αρρένων και θηλέων) ποσοστό της φοίτησης των παιδιών αυτής της επαγγελματικής ομάδας στο Γυμνάσιο είναι αρκετά μεγαλύτερο από το αντίστοιχο ποσοστό της στο Ελληνικό Σχολείο, το ποσοστό των κοριτσιών της μειώνεται στο Γυμνάσιο ραγδαία. Και η αιτία δεν μπορεί να είναι άλλη από τη διαφορετική αντιμετώπιση του ζητήματος της πρόσβασης των θηλέων στη μέση εκπαίδευση: οι άρρενες της ομάδας, όπως και των άλλων ομάδων, έχουν περισσότερα δικαιώματα στο δεύτερο κύκλο της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, ο οποίος οδηγεί στο Πανεπιστήμιο και, μέσω αυτού, στην προνομιούχα επαγγελματική και κοινωνική ελίτ. Για τις γυναίκες οι αντίστοιχες προσδοκίες και δυνατότητες είναι -συγκριτικά με των ανδρών— πολύ λιγότερες.

Το ποσοστό των κοριτσιών των γεωργών που φοίτησαν στο Ελληνικό Σχολείο είναι εξίσου απογοητευτικό με το ποσοστό αυτών που φοίτησαν στο Γυμνάσιο. Απλώς, στο Ελληνικό Σχολείο είναι ελαφρώς υψηλότερο κατά 1% περίπου, όπως φαίνεται και στους τρεις πίνακες. Επαναλαμβάνουμε συνοπτικά την ερμηνεία199 που πολλές φορές έχουμε ήδη διατυπώσει:

199. Βλ. την ερμηνεία για το φαινόμενο αυτό στο παρόν κεφάλαιο ανωτέρω: «1. Τετρατάξιο Γυμνάσιο» και «2. Ελληνικό Σχολείο».

p. 133
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/134.gif&w=600&h=915

Η δυνατότητα πρόσβασης των κοριτσιών τους και στους δύο κύκλους της μέσης εκπαίδευσης για συγκεκριμένους οικονομικούς, κοινωνικούς και πολιτισμικούς λόγους κινείται σε πολύ χαμηλά επίπεδα - και στο Γυμνάσιο τα πράγματα είναι ακόμα χειρότερα.

Το κυμαινόμενο γύρω στο 5% ποσοστό των κοριτσιών των κτηματιών που φοίτησαν στο Ελληνικό Σχολείο είναι πολύ καλύτερο από το πολύ χαμηλό 1-1,5% αυτών που φοίτησαν στο Γυμνάσιο. Την ίδια στιγμή παρατηρούμε ότι το συνολικό (δηλαδή, αρρένων και θηλέων) ποσοστό των παιδιών της ομάδας αυτής αυξάνεται θεαματικά στο Γυμνάσιο, όπως δείχνουν τα γραφήματα: από 16,60% στο Ελληνικό Σχολείο γίνεται 23,77% στο Γυμνάσιο. Και εδώ το συμπέρασμα είναι σαφές: Ενώ το συνολικό ποσοστό της φοίτησης των παιδιών αυτής της επαγγελματικής ομάδας στο Γυμνάσιο παρουσιάζει θεαματική βελτίωση της τάξης του 40% περίπου, το ποσοστό των κοριτσιών της μειώνεται κατά 70% περίπου. Η ίδια εικόνα, αλλά πιο έντονα, αποτυπώνεται στους δύο πίνακες 4 (1901-1929 για το Γυμνάσιο, ο πρώτος, και 1898-1929 για το Ελληνικό Σχολείο, ο δεύτερος): Ενώ το συνολικό ποσοστό των παιδιών των κτηματιών αυξάνεται σε αυτή την (περίπου) τριακονταετία άνω του 5%, το ποσοστό των κοριτσιών συρρικνώνεται από το 9,98% στο Ελληνικό Σχολείο σε 1,77% στο Γυμνάσιο - η μείωση υπερβαίνει το 80%. Η αιτία δεν μπορεί να είναι άλλη από αυτήν που αναφέραμε και για τα κορίτσια των ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών: οι άρρενες της ομάδας, όπως και των άλλων ομάδων, έχουν περισσότερα δικαιώματα στο δεύτερο κύκλο της μέσης εκπαίδευσης. Και στην περίπτωση των κτηματιών, μάλιστα, τα δεδομένα δείχνουν ότι η αιτία αυτή παράγει δραστικότερα αποτελέσματα - επομένως, οι σχετικές προκαταλήψεις κατά των θηλέων στο κοινωνικό αυτό στρώμα είναι ισχυρότερες.

Το ποσοστό των κοριτσιών των εμπόρων είναι λίγο καλύτερο στο Ελληνικό Σχολείο. Αλλά εδώ τα πράγματα γενικώς είναι πιο ισορροπημένα: το συνολικό (αρρένων και θηλέων) ποσοστό επί του μαθητικού πληθυσμού του μεν Ελληνικού Σχολείου ανέρχεται σε 14,81%, του δε Γυμνασίου σε 15,87%. Τα ποσοστά είναι περίπου ισοδύναμα - υπάρχει μια αύξηση του 6% περίπου (γραφήματα 49 και 47). Απέναντι σε αυτή τη μικρή αύξηση παρατηρείται μια σχετικά μικρή μείωση του ποσοστού των κοριτσιών στο Γυμνάσιο γύρω στο 15% (πίνακες 1 και 2). Αυτή η μείωση είναι φυσιολογική και αναμενόμενη στο πέρασμα από τον έναν κύκλο στον άλλον. Η επεξεργασία αυτών των δεδομένων λοιπόν δείχνει ότι στα μέλη αυτού του κοινωνικού στρώματος η επιθυμία να συνεχίσουν τα κορίτσια τους στο Γυμνάσιο είναι αρκετά ισχυρή, ώστε να αντισταθεί αποτελεσματικά στις αντιλήψεις που στέκονται εμπόδιο στην πρόσβαση των θηλέων στο δεύτερο κύκλο της μέσης εκπαίδευσης - με άλλα λόγια, ότι διαπνέονται, όπως ήδη έχουμε πει, από προοδευτικές κοινω-

p. 134
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/135.gif&w=600&h=915

κοινωνικές αντιλήψεις. Οι δυο πίνακες 4 (ο πρώτος για το Γυμνάσιο, ο δεύτερος για το Ελληνικό Σχολείο) βέβαια δίνουν (για το διάστημα 1898-1929) μια μεγαλύτερη μείωση του ποσοστού των κοριτσιών των εμπόρων στο Γυμνάσιο, η οποία φθάνει στο 25%. Το εύρημα αυτό αφαιρεί αρκετά από την αξιοπιστία των διαπιστώσεων και ερμηνειών που μόλις διατυπώσαμε.

Μειωμένο εμφανίζεται στο Γυμνάσιο και το ποσοστό των κοριτσιών των κατώτερων ελεύθερων επαγγελματιών. Αλλά το ενδιαφέρον εδώ είναι ότι η μείωση του ποσοστού των κοριτσιών είναι πολύ μικρότερη από τη μείωση του γενικού ποσοστού (αρρένων και θηλέων μαζί) που παρατηρείται στα παιδιά αυτής της ομάδας που φοίτησαν στο Γυμνάσιο: Το γενικό ποσοστό από 17,14% στο Ελληνικό Σχολείο πέφτει στο 9,46% στο Γυμνάσιο (γραφήματα 49 και 47), υπερβαίνει δηλαδή το 45%, ενώ η μείωση του ποσοστού των κοριτσιών του Γυμνασίου, στη χειρότερη περίπτωση (όπως δείχνουν οι δύο πίνακες 1, ο πρώτος για το Γυμνάσιο, ο δεύτερος για το Ελληνικό Σχολείο), είναι κάτω από το 35% και, στην καλύτερη (όπως δείχνουν οι δύο πίνακες 2, ο πρώτος για το Γυμνάσιο, ο δεύτερος για το Ελληνικό Σχολείο), λίγο πάνω από το 5%. Από τα στοιχεία αυτά συνάγεται λογικά ότι η τάση της πρόσβασης των κοριτσιών των κατώτερων ελεύθερων επαγγελματιών στο Γυμνάσιο ανακόπτεται λιγότερο από την ομόλογη τάση των αρρένων της ίδιας ομάδας.

Τα δεδομένα των πινάκων δεν επιτρέπουν μια ευκρινή καταγραφή και ερμηνεία της τάσης του ποσοστού των κοριτσιών των υπαλλήλων: από τη μια, παρατηρείται μια σημαντικότατη -πτώση στο Γυμνάσιο με βάση τους πραγματικούς αριθμούς (από 20,35% σε 13,89%, όπως δείχνουν οι δύο πίνακες 1, ο πρώτος για το Γυμνάσιο, ο δεύτερος για το Ελληνικό Σχολείο) και, από την άλλη, μια ισοδυναμία των ποσοστών με βάση τις ετήσιες εγγραφές μαθητών (16,65% έναντι 16,63, όπως δείχνουν οι δύο πίνακες 2, ο πρώτος για το Γυμνάσιο, ο δεύτερος για το Ελληνικό Σχολείο). Η πτώση σε απόλυτες αριθμητικές τιμές είναι τεκμηριωμένη και καλώς ελεγμένη. Μία μόνο ερμηνεία υπολείπεται και αυτήν υποδεικνύει η λεπτομερέστερη ανάγνωση των αρχειακών δεδομένων: τα κορίτσια των υπαλλήλων στο Γυμνάσιο έχουν μεγαλύτερες «απώλειες» (ανεξεταστέες, απορριπτόμενες κ.λπ.) από τα κορίτσια του Ελληνικού Σχολείου, με αποτέλεσμα να επανεγγράφονται και έτσι να αυξάνεται ο αριθμός των ετήσιων εγγραφών τους. Συγκεκριμένα, σε σύνολο 68 μαθητριών του Ελληνικού Σχολείου οι «απώλειες» είναι 42, ενώ σε σύνολο 30 μαθητριών του Γυμνασίου οι «απώλειες» είναι 26. Δηλαδή, ενώ το 68 είναι υπερδιπλάσιο του 30, το 42 είναι αυξημένο κατά 50% μόνο έναντι του 26.

Το ποσοστό των κοριτσιών των εκπαιδευτικών παρουσιάζει στο Γυμνάσιο μια μικρή μείωση έναντι του Ελληνικού Σχολείου. Την ίδια στιγμή όμως το γενικό ποσοστό (αρρένων και θηλέων μαζί) στο Γυμνάσιο είναι διπλάσιο από το αντίστοιχο του Ελληνικού Σχολείου (γραφήματα 49 και 47). Τα κο-

p. 135
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/136.gif&w=600&h=915

κορίτσια της ομάδας λοιπόν έχουν πολύ λιγότερες ευκαιρίες να φοιτήσουν στο Γυμνάσιο απ' ό,τι τα άρρενα μέλη της ομάδας.

Εργάτες-ναύτες: Τα ποσοστά των κοριτσιών της ομάδας αυτής στο Γυμνάσιο αυξάνονται θεαματικά. Η αύξηση κυμαίνεται ανάμεσα στο 45% και στο 50%. Όπως εξηγήσαμε, όμως, το γενικό δείγμα (αρρένων και θηλέων) της ομάδας αυτής είναι πολύ μικρό και δεν προσφέρεται για εξαγωγή ασφαλών συμπερασμάτων: μόλις 14 μαθητές καταγράφονται, στο διάστημα 1829-1929, ως γόνοι εργατών και ναυτών, εκ των οποίων οι 3 είναι κορίτσια. Και τα τρία αυτά κορίτσια φοιτούν στο Γυμνάσιο μετά το 1920 - δηλαδή, μέχρι τη δεκαετία του 1920, ούτε ένα κορίτσι της ομάδας αυτής δεν είχε γραφεί στο Γυμνάσιο. Αυτό σημαίνει ότι, αν παρακάμψουμε την κίνδυνο των στατιστικών απλουστεύσεων και καταφύγουμε στην επικουρία όλων των άλλων δεδομένων που κατέχουμε, θα οδηγηθούμε στο συμπέρασμα ότι η πρόσβαση των κοριτσιών της ομάδας αυτής στο Γυμνάσιο είναι κυριολεκτικά απαγορευμένη, τουλάχιστον μέχρι το 1920. Μόνο την τρίτη δεκαετία του 20ού αιώνα αρχίζουν τα κορίτσια αυτής της επαγγελματικής ομάδας σιγά-σιγά να έχουν πρόσβαση στο δεύτερο κύκλο της μέσης εκπαίδευσης. Και η αλλαγή των δεδομένων της τελευταίας δεκαετίας (1920-1929) αναζητεί ερμηνείες για τις αιτίες που την προκάλεσαν. Μια αιτία της αλλαγής υποχρεωτικά πρέπει να είναι η χαλάρωση των προκαταλήψεων σε βάρος των γυναικών και, πιθανόν, κάποια βελτίωση της οικονομικής κατάστασης αυτών των επαγγελματιών.

Β) Η κατανομή των θηλέων με βάση την κοινωνική τους προέλευση Εξετάσαμε προηγουμένως τα ποσοστά των θηλέων (του Γυμνασίου και του Ελληνικού Σχολείου) σε σύγκριση με τα ποσοστά των αρρένων στο πλαίσιο της κάθε επαγγελματικής ομάδας. Τώρα θα εξετάσουμε ξεχωριστά τα ποσοστά των θηλέων της κάθε επαγγελματικής ομάδας σε σύγκριση με το σύνολο των θηλέων μαθητριών του σχολείου.

1. Τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος

Το γράφημα 53 στηρίζεται στις ετήσιες εγγραφές του «επαγγέλματος πατρός» των θηλέων και κατανέμει τα ποσοστά μετά την αφαίρεση του 20,61% των ορφανών. Για να αξιολογηθούν πλήρως τα ποσοστά αυτά, το ιδανικό θα ήταν να έχουμε ως μέτρο σύγκρισης το ποσοστό που έχει η κάθε επαγγελματική ομάδα στο σύνολο του πληθυσμού της Λευκάδας.200 Παρά ταύτα, έχοντας υπόψη τη γενική επαγγελματική-κοινωνική διαστρωμάτωση

200. Η γνώση του ποσοστού αυτού θα μας επέτρεπε την εξαγωγή ασφαλών συμπερασμάτων. Ένα παράδειγμα: αλλιώς αξιολογείται το 29,20% των εμπόρων, αν η επαγγελματική αυτή ομάδα αποτελεί το 5% του πληθυσμού της Λευκάδας, και αλλιώς, αν

p. 136
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/137.gif&w=600&h=915

τωση της Λευκάδας,201 η οποία είναι σε γενικές γραμμές ευκρινής, όπως τη σκιαγραφήσαμε ανωτέρω, μπορούμε να προχωρήσουμε σε ορισμένες προφανείς και ασφαλείς διαπιστώσεις:

Η πρώτη γενική διαπίστωση είναι ότι τα γραφήματα επικυρώνουν, από άλλο δρόμο, το συμπέρασμα στο οποίο καταλήξαμε, όταν εξετάζαμε τη σχέση της κοινωνικής προέλευσης των μαθητών αμφοτέρων των φύλων και της δυνατότητας πρόσβασής τους στη μέση εκπαίδευση: τα κορίτσια των εμπόρων, των υπαλλήλων, των κατώτερων ελεύθερων επαγγελματιών και των ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών -δηλαδή, των επαγγελματικών ομάδων που όχι μόνο δεν αποτελούν την πλειοψηφία του πληθυσμού της Λευκάδας, αλλά μάλλον ούτε το 1/4 αυτού- αντιπροσωπεύουν το 84,06% του μαθητικού γυναικείου πληθυσμού του Γυμνασίου. Αν προσθέσουμε και το 5,6% των εκπαιδευτικών, φθάνουμε στο 90%. Υπενθυμίζουμε τον πυρήνα των ερμηνειών που έχουν δοθεί ανωτέρω202 και οι οποίες ισχύουν και στην παρούσα περίπτωση: υπάρχουν συγκεκριμένοι οικονομικοί, κοινωνικοί και πολιτισμικοί λόγοι -που δεν είναι ούτε ίδιοι ούτε ισοδύναμοι σε όλες αυτές τις ομάδες- οι οποίοι ενισχύουν τις δυνατότητες της πρόσβασης των κοριτσιών των ομάδων αυτών στο Γυμνάσιο.

Δεύτερη βασική διαπίστωση είναι ότι τα κορίτσια των κτηματιών και των γεωργών, της πλειοψηφίας του πληθυσμού της Λευκάδας, αντιπροσωπεύονται με το χαμηλότατο αθροιστικό ποσοστό 4,71%. Εξηγήσαμε ανωτέρω203 τις αιτίες που κάνουν πολύ δυσκολότερη -σε σύγκριση με τα κορίτσια άλλων επαγγελματικών ομάδων- την πρόσβαση των κοριτσιών αυτών των στρωμάτων στο Γυμνάσιο και, άρα, εξηγούν και το πολύ χαμηλό ποσοστό τους στο σύνολο του γυναικείου μαθητικού δυναμικού του Γυμνασίου.

αποτελεί το 15%. Παρά την έλλειψη αυτή, η καλή γνώση των πληθυσμιακών δεδομένων της Λευκάδας και της κοινωνικής της διαστρωμάτωσης ελαχιστοποιεί τον κίνδυνο.

201. Τα δεδομένα που μας επιτρέπουν να αισθανόμαστε πιο σίγουροι για τις διαπιστώσεις μας είναι ότι: α) κατά το 19ο αιώνα και τις τρεις πρώτες δεκαετίες του 20ού, ο πληθυσμός της υπαίθρου κυμαίνεται κατά μέσο όρο γύρω στο 80% του πληθυσμού έναντι 20% του αστικού πληθυσμού, β) αυτό το 80% αποτελείται σχεδόν εξ ολοκλήρου από γεωργούς και γ) γνωρίζουμε από ποια κοινωνικά στρώματα αποτελείται η κοινωνία της Λευκάδας και, σε γενικές γραμμές, τη μεταξύ τους αριθμητική αναλογία. Για περισσότερα βλ. παραπάνω «Συνοπτικό διάγραμμα της κοινωνίας της Λευκάδας 1829-1830».

202. Βλ. ανωτέρω, «Κοινωνική προέλευση και φύλο μαθητών, Α) Οι θήλεις σε σύγκριση με τους άρρενες στο πλαίσιο της κάθε επαγγελματικής ομάδας, 1. Τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος».

203. Βλ. ανωτέρω, «Κοινωνική προέλευση και φύλο μαθητών, Α) Οι θήλεις σε σύγκριση με τους άρρενες στο πλαίσιο της κάθε επαγγελματικής ομάδας, 1. Τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος».

p. 137
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/138.gif&w=600&h=915

Πριν προχωρήσουμε στις ειδικότερες διαπιστώσεις, παραθέτουμε έναν πίνακα, ο οποίος βάζει σε σειρά κατάταξης τα ποσοστά επαγγέλματος των γονέων των οποίων τα κορίτσια φοίτησαν στο Γυμνάσιο Λευκάδος το διάστημα 1901-1929 (βλ. και γράφημα 53):

ΠΙΝΑΚΑΣ 1 Τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος, 1901-1929: Η κατανομή των θηλέων με βάση την κοινωνική τους προέλευση

α.α.

Επαγγελματική ομάδα

Σύνολο εγγραφών θηλέων

Ποσοστό επί του συνόλου των θηλέων μαθητριών

1

Έμποροι

99

29,20%

2

Υπάλληλοι

78

23,01%

3

ΚΕΕ

61

17,99%

4

ΑΕΕ

47

13,86%

5

Εκπαιδευτικοί

19

5,60%

6

Κληρικοί

11

3,24%

7

Κτηματίες

11

3,24%

8

Εργάτες-ναύτες

7

2,06%

9

Γεωργοί

5

1,47%

10

Άγνωστο

1

0,29%

Το πολύ υψηλό 29,2% των κοριτσιών των εμπόρων μάς επιτρέπει να υποθέσουμε βάσιμα ότι αυτή η επαγγελματική ομάδα είναι η πιο προχωρημένη «ιδεολογικά» στο θέμα που εξετάζουμε: σχεδόν το 1/3 του συνολικού γυναικείου μαθητικού δυναμικού του Γυμνασίου ανήκει στα κορίτσια της. Όποιο και να είναι το ποσοστό των εμπόρων επί του συνολικού πληθυσμού της νήσου, το 29,2% δεν παύει να είναι ένα πολύ μεγάλο ποσοστό. Επιβεβαιώνονται έτσι τα σχετικά συμπεράσματα στα οποία έχουμε καταλήξει για τη δυνατότητα πρόσβασης των κοριτσιών των εμπόρων στη μέση εκπαίδευση γενικά και, ειδικά, στο δεύτερο κύκλο της.

Το 17,99% των κατώτερων ελεύθερων επαγγελματιών προκαλεί μια αμηχανία: απέναντι του ορθώνονται οι στερεότυπες αντιλήψεις, που θέλουν χαμηλή τη γενική προσβασιμότητα του στρώματος αυτού στη μέση εκπαίδευση συγκριτικά με άλλες επαγγελματικές ομάδες - πόσο μάλλον την ειδική προσβασιμότητα των θηλέων. Η πραγματικότητα όμως μας υποχρεώνει να δεχθούμε ότι η ερμηνεία που δώσαμε204 για τα ικανοποιητικά ποσο-

204. Βλ. ανωτέρω, «Κοινωνική προέλευση και φύλο μαθητών, Α) Οι θήλεις σε σύγκριση

p. 138
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/139.gif&w=600&h=915

ποσοστά των κοριτσιών αυτής της ομάδας εξηγεί και το υψηλό ποσοστό της επί του συνολικού γυναικείου μαθητικού δυναμικού του Γυμνασίου.

2. Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος

Το γράφημα 54 στηρίζεται στις ετήσιες εγγραφές του «επαγγέλματος πατρός» των θηλέων και κατανέμει τα ποσοστά μετά την αφαίρεση του 15,86% των ορφανών. Παρά τις επιφυλάξεις που διατυπώσαμε κατά την ανάλυση του αντίστοιχου γραφήματος για το Γυμνάσιο (γράφημα 53), για την έλλειψη γνώσης των ποσοστών της κάθε ομάδας επί του συνολικού πληθυσμού του νησιού, μπορούμε και εδώ να προχωρήσουμε σε ορισμένες προφανείς και ασφαλείς διαπιστώσεις:

Τα γραφήματα μας οδηγούν στο συμπέρασμα στο οποίο καταλήξαμε όταν εξετάζαμε τη σχέση της κοινωνικής προέλευσης των μαθητών αμφοτέρων των φύλων και της δυνατότητας πρόσβασής τους στη μέση εκπαίδευση: τα κορίτσια των εμπόρων, των υπαλλήλων, των κατώτερων ελεύθερων επαγγελματιών και των ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών, που δεν αποτελούν την πλειοψηφία του πληθυσμού της Λευκάδας αλλά ένα μικρό τμήμα του, αντιπροσωπεύουν το 82,46% του μαθητικού γυναικείου πληθυσμού του Ελληνικού Σχολείου. Αν προσθέσουμε και το 3,01% των εκπαιδευτικών, φθάνουμε στο 85,47%. Διατυπώσαμε ήδη ορισμένες απόψεις, οι οποίες ισχύουν και στην παρούσα περίπτωση: υπάρχουν συγκεκριμένοι οικονομικοί, κοινωνικοί και πολιτισμικοί λόγοι -που δεν είναι ούτε ίδιοι ούτε ισοδύναμοι σε όλες αυτές τις ομάδες- οι οποίοι ενισχύουν τις δυνατότητες της πρόσβασης των κοριτσιών των ομάδων αυτών στο Ελληνικό Σχολείο.205

Μια δεύτερη γενική διαπίστωση είναι ότι τα κορίτσια των κτηματιών και των γεωργών, της πλειοψηφίας του πληθυσμού της Λευκάδας, αντιπροσωπεύονται με ένα ποσοστό μόλις 9,55%. Έχουμε ήδη εντοπίσει τις αιτίες που κάνουν πολύ δυσκολότερη -σε σύγκριση με τα κορίτσια άλλων επαγγελματικών ομάδων- την πρόσβαση των κοριτσιών αυτών των στρωμάτων στο Ελληνικό Σχολείο και, άρα, εξηγούν και το πολύ χαμηλό ποσοστό τους στο σύνολο του γυναικείου μαθητικού δυναμικού του Ελληνικού Σχολείου.206

ση με τους άρρενες στο πλαίσιο της κάθε επαγγελματικής ομάδας, 1. Τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος».

205. Βλ. ανωτέρω, «Κοινωνική προέλευση και φύλο μαθητών, Α) Οι θήλεις σε σύγκριση με τους άρρενες στο πλαίσιο της κάθε επαγγελματικής ομάδας, 2. Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος».

206. Βλ. ανωτέρω. «Κοινωνική προέλευση και φύλο μαθητών, Α) Οι θήλεις σε σύγκριση με τους άρρενες στο πλαίσιο της κάθε επαγγελματικής ομάδας, 2. Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος».

p. 139
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/140.gif&w=600&h=915

Πριν προχωρήσουμε σε ειδικότερες διαπιστώσεις, παραθέτουμε έναν πίνακα, ο οποίος βάζει σε σειρά κατάταξης τα ποσοστά επαγγέλματος των γονέων που τα κορίτσια τους φοίτησαν στο Ελληνικό Σχολείο το διάστημα 1898-1929 (βλ. και γράφημα 54):

ΠΙΝΑΚΑΣ 2 Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος, 1898-1929: Η κατανομή των θηλέων με βάση την κοινωνική τους προέλευση

α.α.

Επαγγελματική ομάδα

Σύνολο εγγραφών θηλέων

Ποσοστό επί του συνόλου των θηλέων μαθητριών

1

ΚΕΕ

213

27,88%

2

Έμποροι

182

23,82%

3

Υπάλληλοι

134

17,54%

4

ΑΕΕ

101

13,22%

5

Κτηματίες

59

7,72%

6

Εκπαιδευτικοί

23

3,01%

7

Εργάτες-ναύτες

23

3,01%

8

Κληρικοί

15

1,96%

9

Γεωργοί

14

1,83%

Το εντυπωσιακό 27,88% των κοριτσιών των κατώτερων ελεύθερων επαγγελματιών προκαλεί και εδώ, όπως το ανάλογο ποσοστό στο Γυμνάσιο, μια αμηχανία: έρχεται σε αντίθεση με τις διαδεδομένες στερεότυπες αντιλήψεις, που θέλουν χαμηλή τη γενική προσβασιμότητα του στρώματος αυτού στη μέση εκπαίδευση συγκριτικά με άλλες επαγγελματικές ομάδες - πόσο μάλλον την ειδική προσβασιμότητα των θηλέων. Αυτό το υψηλό ποσοστό όμως μας υποχρεώνει να δεχθούμε ότι η ερμηνεία που έχουμε δώσει207 για τα ικανοποιητικά ποσοστά των κοριτσιών αυτής της ομάδας εξηγεί και το πολύ υψηλό ποσοστό της επί του συνολικού γυναικείου μαθητικού δυναμικού του Ελληνικού Σχολείου: τα δεδομένα δείχνουν ότι στην ομάδα αυτή η τάση για φοίτηση των θηλέων στον πρώτο κύκλο της μέσης εκπαίδευσης είναι εντονότατη.

Το υψηλό 23,82% των κοριτσιών των εμπόρων μάς επιτρέπει για μία ακόμα φορά, και από άλλη οπτική γωνία, να διαπιστώσουμε ότι αυτή η επαγγελματική ομάδα είναι πολύ προχωρημένη «ιδεολογικά» στο θέμα που

207. Βλ. ανωτέρω, «Κοινωνική προέλευση και φύλο μαθητών, Α) Οι θήλεις σε σύγκριση με τους άρρενες στο πλαίσιο της κάθε επαγγελματικής ομάδας, 2. Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος».

p. 140
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/141.gif&w=600&h=915

εξετάζουμε και τα κορίτσια της έχουν πολύ μεγάλες δυνατότητες πρόσβασης στο Ελληνικό Σχολείο συγκριτικά με τα κορίτσια άλλων επαγγελματικών ομάδων.208

3. Σύγκριση δεδομένων Γυμνασίου και Ελληνικού Σχολείου Λευκάδος

Στον πίνακα που ακολουθεί συγκεντρώσαμε τα δεδομένα των γραφημάτων 53 και 54 και τα ιεραρχήσαμε κατά κατιούσα κλίμακα ποσοστών. Ο πίνακας συστηματοποιεί και παρουσιάζει εποπτικά και συνοπτικά πράγματα που ήδη έχουμε αναφέρει ανωτέρω (κατά την εξέταση των δεδομένων του Γυμνασίου και του Ελληνικού Σχολείου ξεχωριστά) είτε ρητά και επί τούτω είτε παρεμπιπτόντως. Τα συγκρινόμενα μεγέθη είναι:

α) Τα ποσοστά των θηλέων της κάθε επαγγελματικής-κοινωνικής ομάδας που φοίτησαν στο Γυμνάσιο, όπως αυτά αποτυπώνονται στο γράφημα 53 και τα οποία υπολογίζονται επί του συνόλου του γυναικείου μαθητικού δυναμικού του Γυμνασίου, και β) τα ποσοστά των θηλέων της κάθε επαγγελματικής-κοινωνικής ομάδας που φοίτησαν στο Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος, όπως αυτά αποτυπώνονται στο γράφημα 54 και τα οποία υπολογίζονται επί του συνόλου του γυναικείου μαθητικού δυναμικού του Ελληνικού Σχολείου.

ΠΙΝΑΚΑΣ 3

Η κατανομή των θηλέων με βάση την κοινωνική τους προέλευση: Σύγκριση δεδομένων Γυμνασίου και Ελληνικού Σχολείου Λευκάδος

Η κατανομή των θηλέων με βάση την κοινωνική τους προέλευση: Σύγκριση δεδομένων Γυμνασίου και Ελληνικού Σχολείου Λευκάδος

Σειρά

Επαγγελματική

Ελληνικό

Γυμνάσιο

Σειρά

Παρατηρήσεις

επαγ/κής

ομάδα στην

Σχολείο

επαγ/κής

ομάδας στο

οποία ανήκουν

ομάδας στο

Γυμνάσιο

οι θήλεις

Ελληνικό Σχολείο

1

Έμποροι

23,82%

29,2%

2

Εντυπωσιακή άνοδος

2

Υπάλληλοι

17,54%

23,01%

3

Εντυπωσιακή άνοδος

3

Κατώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες

27,88%

17,99%

1

Εντυπωσιακή πτώση

208. Βλ. και ανωτέρω, «Κοινωνική προέλευση και φύλο μαθητών, Α) Οι θήλεις σε σύγκριση με τους άρρενες στο πλαίσιο της κάθε επαγγελματικής ομάδας, 2. Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος».

p. 141
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/142.gif&w=600&h=915

Σειρά

Επαγγελματική

Ελληνικό

Γυμνάσιο

Σειρά

Παρατηρήσεις

επαγ/κής

ομάδα στην

Σχολείο

επαγ/κής

ομάδας στο

οποία ανήκουν

ομάδας στο

Γυμνάσιο

οι θήλεις

Ελληνικό

Σχολείο

4

Ανώτεροι

13, 22%

13,86%

4

Στασιμότητα

ελεύθεροι

επαγγελματίες

5

Εκπαιδευτικοί

3,01%

5,6%

6

Σαφής άνοδος

6

Κτηματίες

7,72 %

3,24%

5

Σαφής πτώση

7

Κληρικοί

1,96%

3,24%

8

Σαφής άνοδος

8

Εργάτες - ναύτες

3,01%

2,06%

7

Πτώση

9

Γεωργοί

1,83%

1,47%

9

Αμελητέα πτώση

Εντυπωσιακή είναι η αύξηση του ποσοστού των κοριτσιών των εμπόρων: η αύξηση του συνολικού ποσοστού (αρρένων και θηλέων μαζί) των παιδιών τους από το Ελληνικό Σχολείο στο Γυμνάσιο είναι περίπου μία εκατοστιαία μονάδα (γραφήματα 47 και 49), ενώ η αύξηση του ποσοστού των κοριτσιών τους, όπως φαίνεται στον ανωτέρω πίνακα, είναι σχεδόν έξι εκατοστιαίες μονάδες. Η διαφορά αυτή επιβεβαιώνει αυτό που είπαμε όταν προσπαθούσαμε να ερμηνεύσουμε αυτόνομα το υψηλό ποσοστό των κοριτσιών τους στο Γυμνάσιο, ότι δηλαδή οι έμποροι είναι το προχωρημένο «ιδεολογικά» επαγγελματικό στρώμα στο θέμα που εξετάζουμε και, ως εκ τούτου, τα κορίτσια τους έχουν τη μεγαλύτερη προσβασιμότητα στο δεύτερο κύκλο της μέσης εκπαίδευσης από τα κορίτσια όλων των άλλων επαγγελματικών ομάδων.

Εντυπωσιακή είναι και η αύξηση του ποσοστού των κοριτσιών των υπαλλήλων. Ενώ η αύξηση του συνολικού ποσοστού (αρρένων και θηλέων μαζί) των παιδιών τους από το Ελληνικό Σχολείο στο Γυμνάσιο είναι περίπου μία εκατοστιαία μονάδα (γραφήματα 47 και 49), η αύξηση του ποσοστού των κοριτσιών τους, όπως φαίνεται στον ανωτέρω πίνακα, είναι σχεδόν έξι εκατοστιαίες μονάδες. Και στην προκειμένη περίπτωση, η διαφορά αυτή μας επιτρέπει να διατυπώσουμε την άποψη ότι το υπαλληλικό στρώμα είναι προχωρημένο «ιδεολογικά» στο θέμα που εξετάζουμε: τα κορίτσια του μοιράζονται την πρώτη θέση με τα κορίτσια των εμπόρων στον ανταγωνισμό για την προσβασιμότητα στο δεύτερο κύκλο της μέσης εκπαίδευσης.

Σαφής είναι και η αύξηση του ποσοστού των κοριτσιών των εκπαιδευτικών. Εδώ όμως η αύξηση του ποσοστού των θηλέων είναι ισοδύναμη με την

p. 142
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/143.gif&w=600&h=915

αύξηση που παρουσιάζει το συνολικό ποσοστό των παιδιών τους από το Ελληνικό Σχολείο στο Γυμνάσιο (γραφήματα 47 και 49) - δεν παρουσιάζεται διαφορά θετική ή αρνητική, η οποία να προσθέτει κάτι νέο σε όσα έχουμε ήδη επισημάνει κατά την εξέταση των δεδομένων του Ελληνικού Σχολείου και του Γυμνασίου ξεχωριστά.

Ό,τι είπαμε για τα κορίτσια των εκπαιδευτικών ισχύει και για τα κορίτσια των κληρικών.

Ανεπαίσθητη αύξηση -στην ουσία, στασιμότητα- παρουσιάζει το ποσοστό των κοριτσιών των ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών. Και η στασιμότητα αυτή έρχεται σε αντίθεση με την ικανοποιητική αύξηση του συνολικού ποσοστού (αρρένων και θηλέων) των παιδιών της ομάδας αυτής από το Ελληνικό Σχολείο στο Γυμνάσιο - αύξηση της τάξης των τριών περίπου εκατοστιαίων μονάδων (γραφήματα 47 και 49). Η στασιμότητα αυτή μας οδηγεί να υποθέσουμε ότι η ομάδα αυτή στο ζήτημα της συνέχισης των σπουδών των κοριτσιών της στο Γυμνάσιο διακατέχεται από συντηρητικές τάσεις, καθώς οικονομικά αίτια δεν μπορεί να υπάρχουν, γιατί η ομάδα αυτή είναι από τις προνομιούχες.

Πτωτική τάση σχεδόν μίας μονάδας εμφανίζει και το ποσοστό των κοριτσιών των εργατών και ναυτών. Η πτώση όμως αυτή είναι μικρότερη από την πτώση που παρουσιάζει το συνολικό ποσοστό (αρρένων και θηλέων) των παιδιών της από το Ελληνικό Σχολείο στο Γυμνάσιο — πτώση μιάμισης περίπου μονάδας (γραφήματα 47 και 49). Το στατιστικό αυτό δεδομένο δείχνει ότι η ομάδα αυτή δεν έχει ιδιαίτερες αναστολές για τη συνέχιση των σπουδών των κοριτσιών της στο Γυμνάσιο. Αλλά, όπως ήδη σημειώσαμε, η εκτίμηση αυτή αντιμετωπίζει μια ανυπέρβλητη δυσκολία: το στατιστικό δείγμα των κοριτσιών της ομάδας αυτής στο Γυμνάσιο είναι τόσο μικρό, που όχι μόνο δεν επιτρέπει αξιόπιστα συμπεράσματα, αλλά μας οδηγεί και σε ουσιώδη λάθη.209

Εντυπωσιακή είναι η πτώση του ποσοστού των κοριτσιών των κατώτερων ελεύθερων επαγγελματιών: από 27,88% σε 17,99% - δέκα περίπου εκατοστιαίες μονάδες. Η μεγάλη αυτή πτώση είναι ανάλογη με τη μεγάλη πτώση του συνολικού ποσοστού (αρρένων και θηλέων) των παιδιών της ομάδας αυτής από το Ελληνικό Σχολείο στο Γυμνάσιο - πτώση της τάξης των οκτώ περίπου εκατοστιαίων μονάδων (γραφήματα 47 και 49). Η διατήρηση της διαφοράς μάς οδηγεί να δεχθούμε ότι η οικονομική αδυναμία συναρτημένη με

209. Όπως έχουμε εξηγήσει, αν παρακάμψουμε την κίνδυνο των στατιστικών απλουστεύσεων και καταφύγουμε στην επικουρία όλων των άλλων δεδομένων που κατέχουμε, θα οδηγηθούμε στο συμπέρασμα ότι η πρόσβαση των κοριτσιών της ομάδας αυτής στο Γυμνάσιο είναι, κυριολεκτικά, απαγορευμένη, τουλάχιστον μέχρι το 1920. Μόνο την τρίτη δεκαετία του 20ού αιώνα αρχίζουν τα κορίτσια αυτής της επαγγελματικής ομάδας σιγά-σιγά να έχουν πρόσβαση στο δεύτερο κύκλο της μέσης εκπαίδευσης.

p. 143
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/144.gif&w=600&h=915

συντηρητικές αντιλήψεις δυσκολεύει πολύ τη συνέχιση των σπουδών των κοριτσιών της επαγγελματικής αυτής ομάδας στο Γυμνάσιο. Για να μην υπάρξει σύγχυση, πρέπει να προσέξουμε ότι η ομάδα αυτή παρουσιάζει υψηλά ποσοστά στην προσβασιμότητα και των δύο φύλων και στους δύο κύκλους της μέσης εκπαίδευσης, συγκριτικά με τις άλλες ομάδες. Η ίδια όμως παρουσιάζει απώλειες στο πέρασμα από το Ελληνικό Σχολείο στο Γυμνάσιο και στα γενικά ποσοστά των δύο φύλων και στο ποσοστό των θηλέων.

Η κατά περίπου 50% πτώση του ποσοστού των κοριτσιών των κτηματιών έρχεται σε κραυγαλέα αντίθεση με τη ραγδαία αύξηση του συνολικού ποσοστού (αρρένων και θηλέων) των παιδιών της ομάδας αυτής από το Ελληνικό Σχολείο στο Γυμνάσιο - αύξηση της τάξης των επτά περίπου εκατοστιαίων μονάδων (γραφήματα 47 και 49). Γίνεται φανερό ότι οι κτηματίες είναι αρνητικοί στο ζήτημα της εκπαίδευσης των θηλέων - και η αρνητική τους τάση κορυφώνεται όταν τα κορίτσια τους βρίσκονται προ των πυλών του Γυμνασίου.

Τα μηδαμινά ποσοστά των κοριτσιών των γεωργών δεν μας αφήνουν περιθώρια να κάνουμε συγκρίσεις. Μας επιτρέπουν μόνο να επαναλάβουμε το ήδη γνωστό: η δυνατότητα πρόσβασης των κοριτσιών τους στη μέση εκπαίδευση είναι εξαιρετικά μικρή, σχεδόν ανύπαρκτη.

7. Αγορά βιβλίων και κοινωνική προέλευση των μαθητών στο Δευτερεύον

Σχολείο Λευκάδος: 1843-1853 Μπορεί για την περίοδο του Ιονίου Κράτους τα στοιχεία που μας παρέχουν τα σχολικά κατάστιχα για το επάγγελμα πατρός των μαθητών να είναι ελλιπή, αλλά, από την άλλη, έχουμε την τύχη να διαθέτουμε ορισμένα επικουρικά στοιχεία για την κοινωνική προέλευση των μαθητών της περιόδου 1843-1853, τα οποία έρχονται να ενισχύσουν τις διαπιστώσεις στις οποίες καταλήξαμε.

Συγκεκριμένα, στο Αρχείο του Δευτερεύοντος Σχολείου Λευκάδος υπάρχει το 104 (7) κατάστιχο, που φέρει στο εξώφυλλο την ένδειξη Βιβλίον απροσδιορίστου εγγραφής ενδεικτικών προς αγοράν βιβλίων και σημειώσεων των πωληθέντων από του 1842 μέχρι του 1853 Ιούνιος και αποτελείται από τριάντα φύλλα. Στο 1ο φύλλο του βιβλίου αυτού ο μαθητής με αίτησή του, ή με αίτηση του πατέρα του ή του θείου του, δηλώνει ποια μαθήματα επιθυμεί να παρακολουθήσει, διότι οι μαθητές του Δευτερεύοντος Σχολείου δεν ήταν υποχρεωμένοι να παρακολουθούν όλα τα μαθήματα του σχολικού προγράμματος. Στα φύλλα 3-12 δηλώνεται ποια βιβλία ζητούσε να προμηθευθεί ο κάθε μαθητής (αναγράφεται το ονοματεπώνυμο του) κατά το χρονικό διάστημα 1848-1853. Τα βιβλία αυτά το σχολείο τα παράγγελνε στη «Γενική Επιτροπή της Παιδείας» στην Κέρκυρα, η οποία τα έστελνε στο σχολείο και τα αγόραζαν οι μαθητές. Στα φύλλα 19-24 σημειώνονται πόσα και ποια βιβλία πουλήθηκαν, τα ονοματεπώνυμα των μαθητών που τα αγόρασαν και σε ποια

p. 144
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/145.gif&w=600&h=915

τιμή τα αγόρασαν, κατά το χρονικό διάστημα 1843-1848. Τα χρήματα που εισέπρατταν τα έστελναν στο Γενικό Επίτροπο της Παιδείας στην Κέρκυρα.

Με βάση τα στοιχεία αυτά, καταρτίστηκε ο επόμενος πίνακας,210 που δείχνει ποιων επαγγελματικών ομάδων τα παιδιά αγόρασαν τα βιβλία που παράγγειλε το Σχολείο στην Κέρκυρα κατά το χρονικό διάστημα 1843-1853. Το «επάγγελμα πατρός» το βρήκαμε από το Μαθητολόγιο (80/3) του Δευτερεύοντος Σχολείου Λευκάδος.

ΠΙΝΑΚΑΣ 1 Δευτερεύον Σχολείο Λευκάδος, 1843-1853: Αγορά βιβλίων και κοινωνική προέλευση των μαθητών

Κατηγορίες

Σύνολο

επαγγελμάτων

βιβλίων για

των γονέων

κάθε κατηγορία

1

Δεν αναγράφεται επάγγελμα

34

2

Κτηματίας

99

3

Νομοθέτης

26

4

Δημογέρων

2

Κτηματίες

127

5

Ορφανός

21

6

Δικηγόρος

1

7

Επαγγελματίας

31

8

Ιατρός

9

9

Χρυσοχόος

5

Ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες

46

210. 1. Οι α.α. 2, 3 και 4 αποτελούν μια επαγγελματική-κοινωνική ομάδα, τους κτηματίες. οι νομοθέτες και δημογέροντες προέρχονται αποκλειστικά από το στρώμα των κτηματιών.

2. Οι α.α. 6, 7, 8 και 9 αποτελούν την ευρύτερη επαγγελματική ομάδα των ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών. Εδώ υπάρχει ένα πρόβλημα: κατατάξαμε στην ομάδα αυτή τους αναγραφόμενους ως «επαγγελματίες», αρκετοί από τους οποίους μπορεί να είναι έμποροι. Έτσι εξηγείται και το ότι δεν απαντά ούτε μία εγγραφή με επάγγελμα πατρός «έμπορος». Παρά ταύτα, το γενικό συμπέρασμα δεν αμφισβητείται, γιατί και οι έμποροι κοινωνικά βρίσκονται κοντά στην ομάδα αυτή.

3. Οι α.α. 11, 12, 13, 14, 15 και 16 αποτελούν την ευρύτερη επαγγελματική ομάδα των υπαλλήλων. Στην ομάδα αυτή ενέταξα και τους εκπαιδευτικούς.

4. Το Σχολείο Κορασίδων είναι δημόσιο Δημοτικό Σχολείο για κορίτσια, το οποίο ιδρύθηκε το 1840.

p. 145
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/146.gif&w=600&h=915

Κατηγορίες

Σύνολο

επαγγελμάτων

βιβλίων για

των γονέων

κάθε κατηγορία

10

Τεχνίτης

1

Κατώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες

1

11

Διδάσκαλος

1

12

Αρχειοφύλακας

3

13

Αξιωματικός

17

14

Δικαστής

8

15

Κλήτωρ

1

16

Τελώνης

12

Υπάλληλοι

42

17

Ιερεύς

2

18

«Σχολείον Κορασίδων»

14

Σύνολο

287

Αν αφαιρεθεί το ποσοστό των ορφανών και του Σχολείου Κορασίδων, προκύπτουν τα ποσοστά που αποτυπώνονται στο γράφημα 58 και τα οποία δείχνουν ότι τα βιβλία τα αγόραζαν τα παιδιά των ισχυρότερων επαγγελματικών ομάδων: 50,4% τα παιδιά των κτηματιών, 18,5% τα παιδιά των ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών, 16,67% των υπαλλήλων, 0,79% των ιερέων, 0,4% των τεχνιτών, ενώ ενός 13,49% δεν δηλώθηκε το επάγγελμα του πατέρα, το οποίο λογικά κατανέμεται αναλογικά μεταξύ των ανωτέρω ομάδων και αυξάνει τα ήδη υψηλά ποσοστά τους.

Από τα ποσοστά αυτά προκύπτει το προφανές συμπέρασμα ότι στη Λευκάδα, κατά το δεδομένο χρονικό διάστημα, την οικονομική δυνατότητα να αγοράσουν βιβλία την έχουν τα παιδιά των ισχυρότερων επαγγελματικών ομάδων και, κυρίως, των κτηματιών. Και αυτό είναι αναμενόμενο, αφού, όπως έχουμε δει (γράφημα 46), το μαθητικό δυναμικό του Δευτερεύοντος Σχολείου αποτελείται στη συντριπτική του πλειοψηφία από παιδιά των επαγγελματικών αυτών ομάδων - πλειοψηφούντων σαφώς των παιδιών των κτηματιών. Από την άλλη, προκαλεί εντύπωση ότι ούτε ένα παιδί γεωργού ή άλλου «κατώτερου» επαγγέλματος δεν αγοράζει έστω και ένα βιβλίο. Είναι φανερό ότι οι εκπαιδευτικές δυσκολίες των ασθενέστερων κοινωνικών στρωμάτων είναι πολύ μεγάλες. Μπορούμε να πούμε ότι, από μια άλλη άποψη, το ευρήματα του παρόντος πίνακα ενισχύουν τις διαπιστώσεις που προκύπτουν από το γράφημα 46.

p. 146
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/147.gif&w=600&h=915

Γ. Ο ΤΟΠΟΣ ΚΑΤΑΓΩΓΗΣ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ

Στο κεφάλαιο αυτό το ερευνητικό αιτούμενο είναι να ανιχνευθεί, να ομαδοποιηθεί και να αποτυπωθεί ο τόπος καταγωγής των μαθητών των σχολείων της μέσης εκπαίδευσης της Λευκάδας και από την αποτύπωση αυτή να προκύψει η σχέση των σχολείων αυτών -και κατ' επέκταση της πόλης και της νήσου Λευκάδας- και με τους όμορους τόπους (κυρίως με αυτούς) και με τον ευρύτερο ελληνικό χώρο. Σχέσεις οι οποίες βέβαια δεν περιορίζονται στην εκπαιδευτική διάσταση, αλλά είναι ευρύτερες και βαθύτερες, και από το σύνολό τους επικαθορίζεται και η εκπαιδευτική διάσταση. Το κεφάλαιο αυτό θα το χωρίσουμε σε δύο ενότητες, την περίοδο του Ιονίου Κράτους και την περίοδο μετά την Ένωση. Η χρονική αυτή τομή είναι απαραίτητη, διότι η Λευκάδα ανήκει σε διαφορετικά κράτη κατά τις δύο αυτές εποχές. Αυτή η διαφορετική πολιτική κατάσταση επέβαλε και διαφορετική ομαδοποίηση του τόπου καταγωγής των μαθητών.

Βάση των ερευνών μας αποτελεί η στήλη «πατρίς», που υπάρχει στα κατάστιχα των ελέγχων και των μαθητολογίων του Αρχείου. Εκεί σημειώνεται ο τόπος καταγωγής του μαθητή. Ο τόπος καταγωγής αναφέρεται στο παρόν, δηλαδή καταγράφεται ο τόπος στον οποίο κατοικεί (ή κατοικούσε μέχρι πρόσφατα) μόνιμα η οικογένειά του, πρόκειται δηλαδή για τον τόπο διαμονής. Σίγουρα, ορισμένες από τις οικογένειες αυτές εγκαταστάθηκαν μόνιμα στη Λευκάδα. Άλλες όχι - κυρίως υπαλλήλων του κρατικού μηχανισμού. Επομένως, αποτυπώνουμε πρωτίστως τη μαθητική κινητικότητα προς τη Λευκάδα σε δεδομένους χρόνους και όχι τη μόνιμη εγκατάσταση σε αυτήν, αν και ορισμένες φορές τα δύο αυτά ταυτίζονται. Ειδικά, πάντως, για τους αλλοδαπούς μαθητές, που φοίτησαν στο Γυμνάσιο Λευκάδος κατά την εποχή του Ιονίου Κράτους, καταγράφεται στα κατάστιχα ο τόπος της προέλευσής τους και όχι ο τόπος της παρούσης διαμονής τους - και είναι αυτονόητο ότι η εγκατάσταση των οικογενειών αυτών στη Λευκάδα είχε γίνει σχετικά πρόσφατα και δεν είχαν αποκτήσει «εντοπιότητα», γι' αυτό είναι εντυπωμένη και καταγράφεται η ξενική τους προέλευση.

Επί Ιονίου Κράτους (1829-1866) 1. Ομαδοποίηση του τόπου καταγωγής των μαθητών

Στοιχεία για τον τόπο καταγωγής των μαθητών έχουμε μόνο για το διάστημα από το σχολικό έτος 1836-37 μέχρι και το σχολικό έτος 1852-53. Στην περίοδο του Ιονίου Κράτους ο τόπος καταγωγής των μαθητών ομαδοποιείται ως εξής:

p. 147
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/148.gif&w=600&h=915

α) Λευκάδιοι μαθητές: Αυτοί που κατάγονται από την πόλη και αυτοί που κατάγονται από τα χωριά.

β) Εκτός Λευκάδος μαθητές: Οι αλλοδαποί, αυτοί που προέρχονται από κάποια περιοχή του ελληνικού κράτους και εκείνοι που έχουν πατρίδα κάποιο άλλο νησί του Ιονίου.

Η ομαδοποίηση αυτή στηρίχθηκε στους εξής λόγους: Διακρίνονται οι Λευκάδιοι γενικώς από τους εκτός Λευκάδος Έλληνες, διότι η Λευκάδα ανήκει σε άλλο κράτος. Η διάκριση αυτή επιτρέπει να δούμε τις εκπαιδευτικές ανταλλαγές μεταξύ Λευκάδας και ελλαδικού χώρου καλύτερα την προσέλευση Ελλήνων στο Γυμνάσιο της Λευκάδας (με τις τότε ονομασίες: Δευτερεύον Σχολείο και στη συνέχεια Λύκειο).

Διακρίνονται οι Λευκάδιοι από τους αλλοδαπούς. Στο Δευτερεύον Σχολείο και στο Λύκειο φοιτούν λίγοι αλλοδαποί, βασικά Άγγλοι, Ιταλοί και Μαλτέζοι, οι οποίοι κατοικούν στη Λευκάδα. Οι αλλοδαποί αυτοί είναι είτε κρατικοί υπάλληλοι είτε επαγγελματίες, που έχουν μετοικήσει και εργάζονται στο νησί. Η διάκριση αυτή επιτρέπει να δούμε, από μια ορισμένη -και περιορισμένη— πλευρά, τις σχέσεις, όχι μόνο τις εκπαιδευτικές, της Λευκάδας με το Δυτικό κόσμο, με τον οποίο τη συνδέουν πολλαπλοί δεσμοί.

Διακρίνονται οι Λευκάδιοι από τους άλλους Επτανήσιους. Η διάκριση αυτή επιτρέπει να δούμε τις εκπαιδευτικές αλλά και τις γενικότερες σχέσεις ανάμεσα στη Λευκάδα και στα άλλα νησιά του Ιονίου, τα οποία ανήκουν στο ίδιο κράτος, και, συνεπώς, συνδέονται με ένα πλέγμα διοικητικών, οικονομικών και πολιτισμικών σχέσεων, αν και οι μεταξύ τους αποστάσεις πιέζουν προς τη χαλάρωση των σχέσεων αυτών.

Η διάκριση σε κατοίκους της πόλης και σε κατοίκους των χωριών έγινε για να ανιχνευθεί η διαφορά στη δυνατότητα πρόσβασης στο εκπαιδευτικό σύστημα ανάμεσα στους κατοίκους της πόλης και στους κατοίκους της υπαίθρου. Αλλά αυτή η διάκριση δεν είναι εφικτή, παρά μόνο για περιορισμένα διαστήματα, λόγω μη τακτικής αναγραφής των σχετικών ενδείξεων στα κατάστιχα του σχολείου.

Το σύνολο των ετήσιων εγγραφών είναι μόνο 700, που σημαίνει ότι πολύ μικρότερος είναι ο αριθμός των μαθητών που φοίτησαν. Το γεγονός ότι λείπουν τα στοιχεία 20 ετών σε μια περίοδο 37 ετών αφαιρεί μέρος από την αξιοπιστία των επόμενων διαπιστώσεων.

2. Τόπος καταγωγής των μαθητών του Δευτερεύοντος Σχολείου και του Λυκείου Λευκάδος

Εξετάζοντας τα γραφήματα 56 και 57, μπορούμε να συμπεράνουμε τα εξής: α) Λευκάδιοι μαθητές. Το ποσοστό των Λευκαδίων μαθητών φθάνει στο

p. 148
Search form
Search the book: Secondary Education in Lefkada (1829-1929)
Search results
    Digitized books
    Page: 129
    

    β) Στις συντηρητικές ηθικές αντιλήψεις, από τις οποίες εμφορούνται οι αγρότες, και στην παράλληλη απουσία φιλελεύθερων αστικών αντιλήψεων: κατά τα στερεότυπα του χώρου, η γυναίκα είναι προορισμένη για τις δουλειές του σπιτιού και την τεκνοποιία. Αυτές οι αντιλήψεις έχουν πολύ αρνητικά αποτελέσματα ως προς τη φοίτηση των κοριτσιών στο Δημοτικό πόσο μάλλον στη μέση εκπαίδευση. Η αρνητική αυτή παράμετρος επεκτείνεται και στον τομέα της ηθικής και ενδυναμώνεται από την παράμετρο του τόπου: σε αντίθεση με τα στρώματα που διαμένουν στην πόλη, οι γεωργοί φοβούνται ότι τα κορίτσια, όταν φύγουν από το σπίτι για να πάνε στην πόλη να σπουδάσουν, κινδυνεύουν να ξεπέσουν ηθικά.

    Για τις μικροδιαφορές στο ποσοστό των θηλέων (και των αρρένων, φυσικά) ισχύουν απολύτως όσα είπαμε για το Γυμνάσιο: όταν βλέπουμε υψηλότερα ποσοστά θηλέων στον πίνακα 2, αυτό σημαίνει ότι τα κορίτσια της ομάδας αυτής έχουν μικρότερες ενδοσχολικές απώλειες, δηλαδή τα κορίτσια της ομάδας που, για διάφορους λόγους, εγκαταλείπουν σε κάποια φάση της φοίτησής τους το Ελληνικό Σχολείο είναι λιγότερα από τα αγόρια. Το αντίθετο τεκμαίρεται, όταν το ποσοστό τους στον πίνακα 2 είναι μικρότερο από το αντίστοιχο ποσοστό του πίνακα 1. Ενδιαφέρον είναι ότι ανοδική τάση του ποσοστού των κοριτσιών δεν παρατηρείται σε καμία επαγγελματική ομάδα, ενώ σημαντική καθοδική τάση παρατηρείται στους υπαλλήλους και μέτρια στους κατώτερους ελεύθερους επαγγελματίες, στους ανώτερους ελεύθερους επαγγελματίες και στους εμπόρους - οι μειώσεις στα ποσοστά των άλλων είναι ασήμαντες. Πιθανή ερμηνεία είναι ότι τα κορίτσια αυτών των επαγγελματικών ομάδων που φοίτησαν στο Ελληνικό Σχολείο είναι πολύ περισσότερα (ως απόλυτοι αριθμοί και σε σύγκριση με τους άρρενες) από αυτά που φοίτησαν στο Γυμνάσιο: λογικά σε αυτές οι ενδοσχολικές απώλειες είναι μεγαλύτερες - ενώ στο Γυμνάσιο, όπου γίνεται πιο σκληρή επιλογή, τα πράγματα παρουσιάζονται διαφορετικά, όπως εξηγήσαμε ανωτέρω. Ειδικά για τις ενδοσχολικές απώλειες των κοριτσιών των υπαλλήλων ενδέχεται να ευθύνεται και η συχνή αλλαγή του τόπου διαμονής αυτής της επαγγελματικής ομάδας, δηλαδή οι μεταθέσεις.

    Επειδή τα δεδομένα των ανωτέρω πινάκων αναφέρονται σε όλη τη χρονική περίοδο 1866-1929, δηλαδή περιλαμβάνουν και το διάστημα από το σχολικό έτος 1866-67 μέχρι το σχολικό έτος 1898-99, κατά το οποίο δεν φοίτησε καμία γυναίκα, προχωρήσαμε στη σύνταξη του κατωτέρω πίνακα 4, για να δούμε τη σχέση αρρένων και θηλέων μαθητών της κάθε επαγγελματικής ομάδας στη βάση διαφορετικών δεδομένων. Ο πίνακας δηλαδή περιέχει το σύνολο των ετήσιων εγγραφών των αρρένων και θηλέων της κάθε επαγγελματικής ομάδας μόνο για το διάστημα από το 1898-99, οπότε εγγράφονται στο Ελληνικό Σχολείο οι πρώτες μαθήτριες, μέχρι το 1928-29.