Creator/Author:Τσερές, Δημήτρης Σπ.
 
Title:Secondary Education in Lefkada (1829-1929)
 
Subtitle:Archive Catalogue of the Middle and High School
 
Title of Series:Historical Archive of Greek Youth
 
Nr. within series:43
 
Place of Publication:Athens
 
Publisher:General Secretariat for Youth
 
Date of Publication:2006
 
Pagination:419
 
Nr. of vol.:1 volume + 1 DVD
 
Language:Greek
 
Subject:Education
 
Education-Secondary
 
Spatial coverage:Lefkada, Greece
 
Temporal coverage:1829-1929
 
Description:This book is based on thorough-going research in the archives, all the material from which is assembled on the CD-Rom that accompanies the book. This material consists of: a) The lists, by school year, of the teaching staff of the Gymnasium of Lefkada (1829-1960) and the Greek School of Lefkada (1866-1929) and the corresponding alphabetical index. b) An alphabetical list of pupils of the Gymnasium of Lefkada (1829-1929) and of the Greek School of Lefkada (1866-1929), which includes their place of origin, the profession of their father, the year of study by grade, age, annual conduct, and end-of-year results of every pupil. There is also a list of pupils by school year, which contains the same information. The search engine makes it possible to identify and search for details from all possible entries in the stored material. The same details have also been uploaded on to the Internet, to the site www.iaen.gr. see documentation. This data is the basis for the texts that constitute the second part of the book, in which numerous details are recorded and correlated relating to the teachers who served in the Gymnasium in the Greek School of Lefkada in the years 1829-1929 and, above all, the pupils who studied at these schools during the same period of time. The first part of the book begins with a short introduction to the history of education in the Ionian islands and the Greek state, which is followed by a "reading" of these texts - that is, an attempted interpretation of the phenomena recorded in them. First, with regard to the teaching staff: The typical qualifications of the teachers at the Gymnasium and at the Greek School, as defined by the responsible state organization for the period 1829-1960, are examined, and it is noted that these qualifications were upgraded with the passage of time. After this, there is an examination of the number and specialities of the teachers who served in the high schools of Lefkada, from which it emerges that their number steadily increases and also that the main weight falls on courses in literature. A difference is detected between the final phase of the Ionian period, which shows a more practical direction, and the period after Unification, which reveals the opposite. Finally, an examination of the place of origin of the teachers leads to the striking conclusion that in the Gymnasium, teachers whose origins were outside Lefkada were more numerous then those who came from the island itself, that is to say, Lefkada does not appear to have produced enough teachers to staff its Gymnasium at this period. In contrast, the majority of the teachers at the Greek School came from Lefkada. With regard to the pupils: Persistent study of the possibility of access to the high schools of Lefkada, and of the progress within the school of the pupils (advancement and dismissal, rejection, interruption of studies) provides sound evidence for the fact that: a) In absolute terms, these magnitudes improve steadily, although at the same time there are occasional, explicable reductions. b) When compared with the percentages in Greece as a whole, the number of pupils in secondary education on Lefkada, despite the occasional decline, increases steadily, and the rate of increase becomes much stronger in the early decades of the twentieth century. This observation contrasts with the position adopted by K. Tsoukalas, that the number of pupils increased steadily in Greece until 1911 and declined from 1911 to 1930. c) The percentages for Lefkada are lower then those for most parts of Greece, on the basis of the evidence cited for them by Tsoukalas. Tsoukalas interprets this difference with the argument that the local landed aristocracy never became reconciled to public education and had the larger part of its children educated privately, or at home - this happened more on Corfu and Zakynthos, where the land-owning system was stronger and better organized and only to a lesser extent on Lefkada and Paxi, where the system was looser. There follows a study of the relationship between the access of pupils to high-school education and their social origins, which suggests that the children of the economically and socially privileged classes — that is to say, the children of landowners, merchants, civil servants, and those who practiced a profession of some prestige (lawyer, doctor, pharmacists, etc) - had greater access. Over time, of course, different trends emerge within this privileged bloc, as well as a rise in the percentage of the socially weaker groups. It is interesting to note that the percentage of children of landowners who studied in high schools is very great - particularly at the Gymnasium. This indisputable conclusion contrasts with Tsoukalas's assertion that Ionian landowners were reluctant to send their children to public high schools. Next, study of the relationship between the access of pupils to high-school education and their gender, reveals clearly that, in general, access for girls was much more difficult than access for boys, for specific economic, social and cultural reasons. However, it was more difficult for girls from poorer social classes who lived further away from the city, that is, daughters of farmers, and also for daughters of landowners and clergy. Certainly the landowners and clergy were negatively influenced by the negative stereotypes of the women, and this emerges more strongly in the case of the Gymnasium. As for the place of origin of the pupils: the existing evidence reveals that pupils from the town of Lefkada performed better then pupils from the countryside, a circumstance that lends further support to the idea that social origins influenced access to high-school education. With the passage of time, however, this gap is reduced and at the end of the period under examination the two magnitudes were in balance (and, if pupils from Akarnania are added, the "peasant" element was clearly in the majority), a circumstance that points clearly to major changes in the economic and social power of town dwellers and villagers. The largest influxes from outside Lefkada were from Akarnania. These were non-existent at the time of the Ionian Republic but increased rapidly after Unification, and have made Akarnania the educational (and other), hinterland of Lefkada down to the present day. The influxes from other parts of Greece are what one would expect: reasonable enough from the Ionian islands (though continuously diminishing), appreciable from nearby Preveza, and few and occasional from other parts of Greece. Finally, an examination of the relationship between social origin and the performance of the pupils shows that there is no direct causal link between the two magnitudes, because in these societies there was systematic pre-selection of those who were to study in high schools: only talented students were selected, who could guarantee a successful high school career, and who were obliged to undergo a series of entrance or grading examinations to enrol in the Greek School. Additionally, new stricter examinations had been instituted by the Greek state for the Gymnasium. This harsh educational "Darwinian selection" did not allow the connection between social origin and school performance to become apparent - though it can easily be seen in the modern age of "mass" education. The third part of the book includes the catalogue of the archive of the Gymnasium of Lefkada (1829-1980) and of the Greek School of Lefkada (1866-1929). From the above it emerges that the book moves at the level of the elaboration of specific quantitative data and rarely penetrates into the "internal structure of the school mechanism" or the "ideological content of teaching". This parameter would only be of interest to the "monograph" of a school if it could identify on Lefkada evidence that indicated the dividing line between the local and the general, either in their convergences or in their divergences. It is well known that thoroughgoing monographs on modern Greek education - that is, studies of the infrastructure based on the archive material of the schools - are rare. This deficiency prevents the historian of modern Greek education from standing on solid ground and testing his research hypothesis. In other words, in the absence of such studies, synthetic works are left hovering in space. From this point of view I believe that the present work is a small yet original and worthwhile contribution not only at the local but also at the national level.
 
License:This book in every digital format (PDF, GIF, HTML) is distributed under Creative Commons Attribution - NonCommercial Licence Greece 3.0
 
The book in PDF:Download PDF 80.88 Mb
 
Visible pages: 55-74 από: 422
-20
Current page:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/55.gif&w=600&h=915

Ιονίου Κράτους -ειδικά με το νόμο Κ' του 1857- να έγινε πρόβλεψη για τη διδασκαλία τέτοιων μαθημάτων, αλλά στο σύντομο διάστημα μέχρι την Ένωση η προσπάθεια δεν προχώρησε. Μετά την Ένωση ο κυρίαρχος θεωρητικός και κλασικιστικός προσανατολισμός του ελληνικού Γυμνασίου ακύρωσε, όπως είδαμε, ως λανθασμένη και αυτή ακόμα την ημιτελή προσπάθεια. Τέτοιου είδους μαθήματα στο τετρατάξιο Γυμνάσιο είναι μόνο η Καλλιγραφία και η Ιχνογραφία και από το 1914 η Ωδική.

3. Δάσκαλοι του Ελληνικού Σχολείου Λευκάδος (1866-1929) Έχουμε ήδη115 εξηγήσει διεξοδικά ποια ήταν τα τυπικά μορφωτικά προσόντα των ελληνοδιδασκάλων: από αποφοίτους Ελληνικού Σχολείου και μαθητές Γυμνασίου (οι δύο αυτές κατηγορίες αποτελούν την πλειοψηφία κατά το 19ο αιώνα) μέχρι πτυχιούχους ή και διδάκτορες των τριών τμημάτων της Φιλοσοφικής (η τάση που επικρατεί κατά τον 20ό αιώνα). Η απόλυτα ακριβής ταξινόμησή τους σε κατηγορίες είναι ανέφικτη ελλείψει στοιχείων. Είναι όμως εφικτή μια σχετικά ακριβής ταξινόμησή τους με βάση τα αρχειακά δεδομένα116 που παραθέτω στη μελέτη μου για τους καθηγητές. Η ταξινόμηση αυτή είναι η ακόλουθη:

Ελληνοδιδάσκαλοι: Κατά το νόμο, στην κατηγορία αυτή υπάγονται όσοι δεν έχουν αποδεικτικό φοίτησης ή αποφοίτησης από το αντίστοιχο τμήμα της Φιλοσοφικής Σχολής. Αυτοί διδάσκουν μόνο στο Ελληνικό Σχολείο και όχι στο Γυμνάσιο.

Φιλόλογοι: Στην κατηγορία αυτή υπάγονται όσοι έχουν αποδεικτικό φοίτησης ή αποφοίτησης από το αντίστοιχο τμήμα της Φιλοσοφικής Σχολής. Γι' αυτό οι περισσότεροι εξ αυτών διδάσκουν και στο Γυμνάσιο Λευκάδος -ή παραλλήλως ή σε άλλη χρονική στιγμή- και αναφέρονται ως «ελληνιστές» ή «φιλόλογοι».

Θεολόγοι: Είναι 4 καθηγητές που έχουν φοιτήσει ή έχουν αποφοιτήσει από τη Θεολογική Σχολή. Το επίπεδο των σπουδών τους τεκμαίρεται από το γεγονός ότι έχουν διδάξει και στο Γυμνάσιο και αναφέρονται στα κατάστιχά του ως θεολόγοι.

115. Βλ. ανωτέρω, Τα τυπικά προσόντα του δασκάλου του Ελληνικού Σχολείου.

116. Βλ. Τσερές, ό.π., σ. 73 και 164-168. Εκεί μπορεί ο αναγνώστης να βρει τα στοιχεία στα οποία στηρίχτηκε η παρούσα ταξινόμηση. Για τις σπουδές ορισμένων υπάρχει βιβλιογραφική ή αρχειακή τεκμηρίωση, ενώ για μερικούς οι σπουδές τους απλώς τεκμαίρονται από το χαρακτηρισμό που τους δίνεται στα κατάστιχα του Αρχείου, σε συνδυασμό με τα υπό του νόμου προβλεπόμενα για τα προσόντα των διδασκόντων στο Ελληνικό Σχολείο και στο τετρατάξιο Γυμνάσιο.

p. 55
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/56.gif&w=600&h=915

Γαλλικών: Είναι 3 διδάσκοντες στο σύνολο, των οποίων δεν γνωρίζουμε τα τυπικά προσόντα (πλην του I. Σικελιανού, που φοίτησε στη Φιλοσοφική) αλλά οι οποίοι δίδαξαν Γαλλικά και στο Γυμνάσιο και αναφέρονται στα κατάστιχά του ως ειδικότητας Γαλλικών.

Μαθηματικοί: Είναι 5 καθηγητές που δίδαξαν και στο Γυμνάσιο και στα κατάστιχά του αναφέρονται ως ειδικότητας Μαθηματικών, ενώ δεν έχουμε άλλη μαρτυρία για τις σπουδές τους.

Φυσικοί: Είναι 3 καθηγητές που δίδαξαν και στο Γυμνάσιο και αναφέρονται ως ειδικότητας Φυσικών, για τις σπουδές των οποίων επίσης δεν έχουμε άλλη μαρτυρία.

Πριν υποβάλουμε σε επεξεργασία τα στοιχεία, να σημειώσουμε ότι ο κορμός των μαθημάτων που διδάσκονται στο Ελληνικό Σχολείο είναι ίδιος με τον κορμό των μαθημάτων του Γυμνασίου, πλην των Φιλοσοφικών, που διδάσκονται μόνο στο Γυμνάσιο. Αυτονόητο είναι ότι η ύπαρξη κοινού κορμού δεν σημαίνει ότι ίδια είναι και η διδακτέα ύλη των δύο σχολείων και ίδιοι οι διδακτικοί στόχοι του κάθε μαθήματος. Σημαίνει όμως ότι και του Ελληνικού Σχολείου ο προσανατολισμός είναι θεωρητικός-κλασικιστικός. Απλώς, στα Ελληνικά Σχολεία, ο δάσκαλος της κάθε τάξης (ένας για κάθε τάξη - το σύνολο των δασκάλων ενός πλήρους Ελληνικού Σχολείου, όπως της Λευκάδας, είναι τρεις) διδάσκει όλα τα μαθήματα της τάξης και, επομένως, από τη μελέτη της σύνθεσης του Συλλόγου Διδασκόντων δεν είναι εφικτή η διάκριση αυτού του προσανατολισμού - αυτό μας το πιστοποιεί η μελέτη του σχολικού ωρολογίου και αναλυτικού προγράμματος. Γι' αυτό, το βάρος το ρίξαμε στην ανεύρεση των στοιχείων εκείνων που δείχνουν την ποιοτική εξέλιξη του διδακτικού προσωπικού του Ελληνικού Σχολείου Λευκάδος. Η επεξεργασία των στοιχείων μάς δίνει τα εξής αποτελέσματα:

Στο Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος στη διαχρονία 1866-1929 υπηρέτησαν 52 διδάσκοντες. Τα γραφήματα 5 και 8 απεικονίζουν την κατανομή των ειδικοτήτων των διδασκόντων αυτών. Το γράφημα 5 έχει ως βάση δεδομένων τον πραγματικό αριθμό των προσώπων που υπηρέτησαν και κατασκευάστηκε για να δοθεί η σωστή εικόνα των πραγματικών μεγεθών του σχολείου, κάτι που δεν γίνεται όταν δουλεύουμε μόνο με ποσοστά. Το γράφημα 8 έχει ως βάση δεδομένων την ετήσια σύνθεση του Συλλόγου Διδασκόντων του σχολείου - γι' αυτό και είναι πιο αξιόπιστο ως προς τα αιτούμενά μας. Παρά τις αναμενόμενες μικροδιαφορές, η εικόνα που προκύπτει (και από τα δύο γραφήματα, αλλά κυρίως από το 8) είναι σαφής: τη μεγάλη πλειοψηφία την αποτελούν οι ελληνοδιδάσκαλοι και οι φιλόλογοι και ακολουθούν με πολύ μικρότερα ποσοστά οι μαθηματικοί. Από εκεί και κάτω συνωστίζονται με μικρότερα ποσοστά οι θεολόγοι, οι καθηγητές των Γαλλικών, οι φυσικοί, οι γυμναστές και ο 1 καθηγητής της Ιχνογραφίας, ενώ ενός δεν

p. 56
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/57.gif&w=600&h=915

εξακριβώθηκε ούτε το όνομα. Επομένως, η γενική εικόνα της διαχρονίας αποτυπώνει τα δύο βασικά χαρακτηριστικά του σχολείου: την πρώτη θέση κατέχουν εκπαιδευτικοί με τα χαμηλότερα προσόντα, οι ελληνοδιδάσκαλοι, και ο χαρακτήρας του είναι θεωρητικός-κλασικιστικός.

Όταν όμως επιμερίσουμε τη διαχρονία 1866-1929 σε δύο χρονικά τμήματα, ένα που να περιλαμβάνει το 19ο αιώνα και ένα που να περιλαμβάνει τον 20ό, αποκαλύπτονται μεγάλες διαφορές και παρατηρείται μια θεαματική μεταβολή και στους πραγματικούς αριθμούς και στην ποσοστικοποίηση των ειδικοτήτων κατά τον 20ό αιώνα, η οποία αποδεικνύει τη γενικότερη τάση που επικρατεί στην ελληνική εκπαίδευση για την άνοδο του μορφωτικού επιπέδου των διδασκόντων του Ελληνικού Σχολείου. Συγκεκριμένα:

- Τα γραφήματα 6 και 9 δείχνουν τη συντριπτική υπεροχή (σε απόλυτους αριθμούς και σε ποσοστά ετήσιας παρουσίας αντίστοιχα) των ελληνοδιδασκάλων και των φιλολόγων. Σύμφωνα με το γράφημα 9, οι δύο αυτές ειδικότητες καλύπτουν κατά μέσο όρο το 85% περίπου της ετήσιας σύνθεσης του Συλλόγου Διδασκόντων στον αιώνα αυτόν. Απομένει ένα πενιχρό 15% για να κατανεμηθεί στις άλλες ειδικότητες. Υπάρχει μόνο ένας φυσικός και ένας μαθηματικός - ο τελευταίος υπηρετεί μόνο ένα σχολικό έτος στο γύρισμα του αιώνα, το 1899-1900. Τα γραφήματα δείχνουν ότι τα δύο βασικά χαρακτηριστικά του σχολείου, τα οποία προαναφέραμε, ισχύουν πολύ περισσότερο γι' αυτόν τον αιώνα.

- Αντίθετα, τον 20ό αιώνα η εικόνα αλλάζει θεαματικά, όπως φαίνεται στα γραφήματα 7 και 10: Παρατηρείται σαφής μείωση της παρουσίας των ελληνοδιδασκάλων και σε απόλυτους αριθμούς (από τους 16 πέφτουν στους 4117) και, κυρίως, σε ποσοστά συμμετοχής στην ετήσια σύνθεση του Συλλόγου Διδασκόντων (το 46,72% του γραφήματος 9 γίνεται 35,71% στο γράφημα 10) και άνοδος του ποσοστού των βασικών εκπαιδευτικών ειδικοτήτων, η παρουσία των οποίων ήταν ισχνή ή ανύπαρκτη κατά τον προηγούμενο αιώνα: κατακόρυφη είναι η άνοδος των μαθηματικών και των θεολόγων, πολύ μικρότερη των φυσικών. Η παρουσία των φιλολόγων εξακολουθεί να είναι πολύ ισχυρή, αν και τα ποσοστά τους φυσιολογικά μειώνονται από τη στιγμή

117. Στο γράφημα 7 ο αριθμός 4 ανταποκρίνεται σε ποσοστό 14,81%. Αυτό, αν συγκριθεί με το αντίστοιχο 57,14% των ελληνοδιδασκάλων του γραφήματος 6, μπορεί να δημιουργήσει την εντύπωση ότι η παρουσία των ελληνοδιδασκάλων όχι απλώς υποχωρεί, αλλά υφίσταται καθίζηση. Δεν είναι έτσι. Απλώς, ο ελληνοδιδάσκαλος Θεοφάνης Κατωπόδης υπερετεί αδιάλειπτα στο Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος από το 1897 ως και το 1927, με αποτέλεσμα η απόλυτη αριθμητική τιμή των ελληνοδιδασκάλων του 20ού αιώνα να είναι μικρή - επομένως και η ποσοστικοποίηση του να εμφανίζει μικρή αριθμητική τιμή. Το γράφημα 10 αποκαθιστά τα πράγματα.

p. 57
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/58.gif&w=600&h=915

που αυξάνονται τα ποσοστά των προαναφερθεισών ειδικοτήτων. Εμφανίζεται και η ειδικότητα του γυμναστή. Το εκπαιδευτικό επίπεδο των διδασκόντων στο Ελληνικό Σχολείο ανεβαίνει και ο θεωρητικός-κλασικιστικός χαρακτήρας του σχολείου, χωρίς καθόλου να αμφισβητείται, υφίσταται ορισμένες αναπόφευκτες μεταβολές.

Γ. Ο ΤΟΠΟΣ ΚΑΤΑΓΩΓΗΣ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ

1. Τόπος καταγωγής των καθηγητών του Γυμνασίου Λευκάδος στη διαχρονία 1829-1929

Το ζητούμενο στο κεφάλαιο αυτό είναι να ανιχνευθεί η εντοπιότητα ή μη των διδασκόντων. Ομαδοποιήθηκαν οι διδάξαντες στο Γυμνάσιο Λευκάδος στη διαχρονία 1829-1929 σε τρεις κατηγορίες: τους «Λευκάδιους», τους «εκτός Λευκάδος» και τους «αλλοδαπούς». Ο διαχωρισμός έγινε είτε με βάση τα αρχειακά ευρήματα, τα οποία παραθέτω στη σχετική μελέτη μου,118 είτε, για πολλούς, από βέβαιη προσωπική γνώση του γράφοντος είτε, για ελάχιστους, από εκτίμηση. Και θεωρώ βέβαιο ότι, παρά τα τυχόν μικροσφάλματα, δεν αλλοιώνεται η γενική εικόνα.

- Το γράφημα 11 μας δείχνει ότι οι περισσότεροι από τους διδάξαντες στο Γυμνάσιο Λευκάδος στη διαχρονία 1829-1929 δεν ήταν Λευκάδιοι στην καταγωγή. Σε πραγματικούς αριθμούς οι Λευκάδιοι είναι 42 (ποσοστό 26,09%) και οι εκτός Λευκάδος 112 (ποσοστό 69,57%). Απομένουν 7 (ποσοστό 4,35%), που κατάγονται από την αλλοδαπή και οι 6 από αυτούς119 ανήκουν στην περίοδο 1829-1866, κατά την οποία τα Επτάνησα βρίσκονται υπό την Προστασία της Μεγάλης Βρετανίας. Η ύπαρξη αυτών των καθηγητών τη δεδομένη χρονική περίοδο δείχνει την, ούτως ή άλλως γνωστή, επικοινωνία των Ιονίων Νήσων με τον ευρωπαϊκό χώρο.

Διαφορετική όμως είναι η εικόνα που μας δίνει το γράφημα 12, η βάση δεδομένων του οποίου δεν είναι ο αριθμός των διδαξάντων αλλά η ετήσια σύνθεση του Συλλόγου Διδασκόντων του Γυμνασίου και γι' αυτό μπορεί να εκφραστεί μόνο με ποσοστά: οι Λευκάδιοι γίνονται πλέον το 40% του συνόλου, οι εκτός Λευκάδος το 53,38% και οι αλλοδαποί το 6,58%. Η εικόνα αυτή αποδίδει πιστότερα την πραγματικότητα, διότι δείχνει το πραγματικό ποσοστό υπηρεσίας Λευκαδίων και μη Λευκαδίων στη διαχρονία, πράγμα που δεν το κάνει ο αριθμός των προσώπων που υπηρέτησαν στο σχολείο.

118. Τσερές, ό.π., passim.

119. Είναι σίγουρα οι Ροβέρτος Σάννον, Ιωάννης Σολαίρ και, κατά πάσα πιθανότητα, οι Μάρκος Βάταγκελ, Πέτρος Βράττιτζ, Βικέντιος Ναννούντσης και Δομήνικος Ματσιάρης. Για περισσότερα βλ. Τσερές, ό.π., σ. 82-93.

p. 58
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/59.gif&w=600&h=915

Μπορεί, π.χ., να πέρασαν από το Γυμνάσιο 10 εκτός Λευκάδος καθηγητές, που να υπηρέτησαν από ένα χρόνο ο καθένας, και ένας Λευκάδιος να υπηρέτησε επί 30 χρόνια. Η ερμηνεία της μεταβολής της εικόνας, που δείχνει το γράφημα 12, είναι εύκολη: η παρουσία των εκτός Λευκάδος διδασκόντων στο σχολείο υπήρξε βραχύχρονη, ενώ η αντίστοιχη των γηγενών μακροχρόνια, γιατί οι μεν επιδιώκουν -όπως πάντα- να μετατεθούν σε άλλο τόπο, συνήθως στο γενέθλιο, ενώ οι δεύτεροι είναι γνωστό ότι επιδιώκουν να παραμείνουν. Η γενική εικόνα, πάντως, που παραμένει είναι ότι η παρουσία των καθηγητών με καταγωγή εκτός Λευκάδος είναι εντονότερη από την παρουσία των Λευκαδίων.120 Με διαφορετικά λόγια: η Λευκάδα δεν φαίνεται να ανέδειξε στην περίοδο που εξετάζουμε τους διδάσκοντες που απαιτούνταν για την επάνδρωση του Γυμνασίου της.

2. Τόπος καταγωγής των δασκάλων του Ελληνικού Σχολείου Λευκάδος (1866-1929)

Η ομαδοποίηση των διδασκόντων του Ελληνικού Σχολείου έγινε ακριβώς όπως και η ομαδοποίηση των καθηγητών του Γυμνασίου. Η εικόνα που προκύπτει είναι ότι στο Ελληνικό Σχολείο ο αριθμός των ντόπιων και των εκτός Λευκάδος διδασκόντων είναι ο ίδιος: 25 (ποσοστό 48,08%) οι πρώτοι, 26 (ποσοστό 50%) οι δεύτεροι (γράφημα 13). Η εικόνα όμως ανατρέπεται εντελώς όταν πάρουμε ως βάση όχι τον αριθμό των ατόμων που δίδαξαν αλλά την ετήσια σύνθεση του Συλλόγου Διδασκόντων, που δείχνει το γράφημα 14: το ποσοστό των γηγενών ανέρχεται στο 76,92% έναντι 22,65% των εκτός Λευκάδος. Δείχνει, δηλαδή, ότι -για τους λόγους που εξηγήσαμε προηγουμένως- η παρουσία των εκτός Λευκάδος διδασκόντων στο σχολείο υπήρξε βραχύχρονη, ενώ αυτή των γηγενών μακροχρόνια και ότι, επομένως, στη διαχρονία 1866-1929 το διδακτικό προσωπικό του σχολείου αποτελούνταν βασικά από Λευκάδιους — μια εικόνα που διαφοροποιείται αρκετά από την αντίστοιχη του Γυμνασίου. Και, αυτονόητα, η εικόνα του γραφήματος αυτού αποδίδει πιστότερα την πραγματικότητα, όπως εξηγήσαμε και για το Γυμνάσιο.

120. Ο Ροντογιάννης, προβάλλοντας στο παρελθόν την εικόνα που είχε για την περίοδο μετά το 1920, καταλήγει σε αντίθετη και λαθεμένη εκτίμηση: Ροντογιάννης, Ιστορία της Νήσου Λευκάδος, ό.π., τ. Β', σ. 678.

p. 59
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/60.gif&w=600&h=915

II. ΤΟ ΜΑΘΗΤΙΚΟ ΔΥΝΑΜΙΚΟ

Α. Η ΠΡΟΣΒΑΣΗ ΣΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΤΗΣ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΤΗΣ ΛΕΥΚΑΔΑΣ ΚΑΙ Η ΕΝΔΟΣΧΟΛΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ (ΠΡΟΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΑΠΟΛΥΣΗ - ΑΠΟΡΡΙΨΗ - ΔΙΑΚΟΠΗ ΦΟΙΤΗΣΗΣ)

1. Η επεξεργασία των στοιχείων του μαθητικού δυναμικού της Λευκάδας α) Επί Ιονίου Κράτους: Δευτερεύον Σχολείο και Λύκειο Λευκάδος (1829-1866)

Η περίοδος του Ιονίου Κράτους πρέπει να εξεταστεί ξεχωριστά από την επόμενη περίοδο για τους δύο λόγους: Πρώτον, η Λευκάδα ανήκει σε ένα άλλο κράτος, που έχει διαφορετικό εκπαιδευτικό σύστημα από το ισχύον στην Ελλάδα: προβλέπει έναν τύπο σχολείου αντί δύο, δηλαδή τριτάξιο Ελληνικό και τετρατάξιο Γυμνάσιο. Και, δεύτερον, τα αρχειακά δεδομένα της εποχής είναι διαφορετικού τύπου από τα αντίστοιχα του τετραταξίου Γυμνασίου και, συνεπώς, επιδέχονται και διαφορετικού τύπου επεξεργασία. Δηλαδή, τα βιβλία του σχολείου τηρούνται διαφορετικά και δεν καταγράφουν τα ίδια ακριβώς στοιχεία. Ακόμα και τα αρχειακά δεδομένα του Δευτερεύοντος Σχολείου είναι διαφορετικά από τα αντίστοιχα του Λυκείου, γιατί, συν τοις άλλοις, έχει μεταβληθεί και η εσωτερική δομή του σχολείου (αριθμός τάξεων και διδακτέα μαθήματα).

Πλήρη αρχειακά δεδομένα για την εποχή του Ιονίου Κράτους, τα οποία αφορούν το θέμα μας, αρχίζουν από το σχολικό έτος 1836-37: από το έτος αυτό αρχίζει η καταγραφή των μαθητών στα μαθητολόγια και στους ελέγχους. Για τα σχολικά έτη Φεβρουάριος-Ιούλιος 1829, 1829-30 και 1835-36 έχουμε τη μαρτυρία του Ροντογιάννη για τον αριθμό των μαθητών. Με βάση λοιπόν τα δεδομένα αυτά, καταλήγουμε στις εξής διαπιστώσεις για την πρόσβαση στο σχολικό δίκτυο της δημόσιας121 μέσης εκπαίδευσης και την ενδοσχολική πορεία των μαθητών:

121. Για να σχηματίσουμε πληρέστερη εικόνα, πρέπει να έχουμε υπόψη ότι, παράλληλα με τη δημόσια εκπαίδευση, υπάρχει και ένα ισχυρό δίκτυο ιδιωτικής εκπαίδευσης. Είναι γνωστό ότι ένα μεγάλο μέρος των γόνων της τοπικής αριστοκρατίας φοιτούσαν σε ιδιωτικά σχολεία ή παρακολουθούσαν κατ' οίκον μαθήματα. Βλ. Θεοτόκης, ό.π., σ. 112, Τσουκαλάς, ό.π., σ. 424, όπου επιχειρείται και συνοπτική ερμηνεία του φαινομένου, και Αλόη Σιδερή, «Η εκπαίδευση στα Επτάνησα όπως εμφανίζεται στα πιστοποιητικά σπουδών των υποψηφίων φοιτητών του Πανεπιστημίου της Πίζας 1842-1860», Πρακτικά ΣΤ' Διεθνούς Πανιονίου Συνεδρίου,

p. 60
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/61.gif&w=600&h=915

Πρώτη διαπίστωση: Όπως μας δείχνει το γράφημα 15, κατ' αρχάς υπάρχει μια έντονη ανοδική τάση, που αρχίζει από το 1829122 με την αθρόα εγγραφή μαθητών και -αφού επανέρχεται σε φυσιολογικά επίπεδα, μετά τον αρχικό ενθουσιασμό που προκάλεσαν η ίδρυση του Δευτερεύοντος Σχολείου και η ανάληψη της διεύθυνσής του από τον Αθανάσιο Ψαλίδα- κορυφώνεται το σχολικό έτος 1838-39. Τα έτη 1839-1842 η ανοδική τάση μετατρέπεται σε φθίνουσα, αν και ο αριθμός των εγγραφών διατηρείται σε ικανοποιητικά επίπεδα. Από το 1842 η στάθμη των εγγραφών εμφανίζει ραγδαία μείωση, που φθάνει στο έσχατο σημείο της το σχολικό έτος 1850-51. Η ανάκαμψη αρχίζει βαθμιαία από το σχολικό έτος 1851-52 και συνεχίζεται σε σταθερό ρυθμό ως την Ένωση, με κορυφαίο σημείο το σχολικό έτος 185758. Πάντως, η πτώση του διαστήματος 1842-1851 είναι τόσο έντονη, ώστε εξουδετερώνει τις πριν και μετά ανοδικές τάσεις και κάνει φθίνουσα τη γενική τάση του γραφήματος στη διαχρονία 1829-1865. Για να ολοκληρωθεί η εικόνα, πρέπει να υπενθυμίσουμε αυτό που ήδη αναφέραμε και το οποίο σαφώς προκύπτει από το Βιβλίον Γενικής Καταγραφής των ετών 1836-1853: κατά την πρώτη δεκαετία του Σχολείου, κυρίως, εγγράφονταν και πολλοί μικροϋπάλληλοι της διοίκησης, για να εξασφαλίσουν ορισμένα μορφωτικά εφόδια, σύμφωνα με σχετική απόφαση της Κυβέρνησης.123

Δεύτερη διαπίστωση: Τα γραφήματα 16 (κυρίως) και 17 για το Δευτερεύον Σχολείο (1829-1857) μας πληροφορούν ότι ο αριθμός των μαθητών που παρακολουθούν τα διάφορα μαθήματα μειώνεται δραματικά από τάξη σε τάξη. Ειδικά στην τελευταία τάξη, τη Δ', ο αριθμός των μαθητών μειώνεται παρά πολύ, με εξαίρεση το μάθημα των Ελληνικών. Και μια τόσο μεγάλη μείωση δεν μπορεί να οφείλεται μόνο στον ενδοσχολικό παράγοντα της απόρριψης αλλά, κυρίως, σε εξωσχολικούς-κοινωνικούς παράγοντες. Στην ίδια διαπίστωση μας οδηγούν και τα γραφήματα 18 (κυρίως) και 19 για το Λύκειο Λευκάδος (1857-1866): Οι δυσκολίες πρόσβασης στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση δεν απαντώνται μόνο στο στάδιο της αρχικής εγγραφής, αλλά

Ζάκυνθος 23-27/9/1997, τ. Γ', Αθήνα 2002, σ. 187-203, όπου δημοσιεύονται βεβαιώσεις υποψήφιων φοιτητών ότι παρακολούθησαν ιδιωτικό σχολείο ή ιδιαίτερα κατ' οίκον μαθήματα.

122. Τα δεδομένα για τα σχολικά έτη Φεβρουάριος 1829-Ιούλιος 1829, 1829-1830 και 1835-36, για τα οποία δεν υπάρχουν έλεγχοι και μαθητολόγια, τα παίρνω από τον Ροντογιάννη, ο οποίος τα έχει εντοπίσει από άλλες αρχειακές πηγές, μη προσιτές πλέον σε εμένα (Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 222, 231 και 232 αντίστοιχα). Κατά τον Ροντογιάννη (Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 222) το Φεβρουάριο είχαν εγγραφεί στο, έτοιμο να ανοίξει, Δευτερεύον Σχολείο Λευκάδος 145 μαθητές. Προφανώς η αθρόα προσέλευση οφείλεται στον αρχικό ενθουσιασμό και δεν φοίτησαν όλοι, αν λάβουμε υπόψη ότι το Δεκέμβριο του 1829, πάλι κατά τον Ροντογιάννη (Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 231), φοιτούσαν μόνο 67.

123. Βλ. και Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 220.

p. 61
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/62.gif&w=600&h=915

εντείνονται δραματικά και κατά τη διάρκεια της φοίτησης, βρισκόμαστε δηλαδή μπροστά σε φαινόμενο μεγάλης ενδοσχολικής διαρροής. Αυτό επιβεβαιώνεται από τις σημειώσεις στη στήλη «Παρατηρήσεις» του καταστίχου Βιβλίον Γενικής Καταγραφής από του 1836-37 σχ. έτους μέχρι του 1852-53 σχ. έτους (α.α. Καταλόγου του Αρχείου 80/3), στην οποία απαντούν πολλές σημειώσεις του τύπου «απεχώρησεν του σχολείου». Και είναι, επίσης, γνωστό ότι το γεγονός αυτό δεν αποτελεί χαρακτηριστικό μόνο των σχολείων της Λευκάδας,124 αλλά είναι γενικό γνώρισμα του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος (καλύτερα, της ελληνικής κοινωνίας) κατά την ίδια χρονική περίοδο. Και όχι μόνο της ελληνικής, αλλά όλων των κοινωνιών όταν διανύουν τα ίδια στάδια ανάπτυξης. Να προσθέσουμε επίσης ότι το φαινόμενο συνεχίζει να υπάρχει και σήμερα, υπό εντελώς διαφορετικούς κοινωνικούς επικαθορισμούς, βέβαια. Μια τελευταία παρατήρηση: στα γραφήματα, που εξετάζουμε στο παρόν κεφάλαιο, το φαινόμενο της ενδοσχολικής διαρροής αποτυπώνεται καθαυτό -δεν απεικονίζεται η σχέση ανάμεσα στη σχολική διαρροή και στην κοινωνική προέλευση των μαθητών-, η ταξική, τελικά, φύση της σχολικής διαρροής. Τη σχέση αυτή θα την εξετάσουμε παρακάτω στο κεφάλαιο «Σχέση κοινωνικής προέλευσης των μαθητών και σχολικής επίδοσης».

Τρίτη διαπίστωση: Το γράφημα 20 μας δείχνει ότι, αν αθροίσουμε τον αριθμό των ετήσιων εγγραφών των μαθητών και τον ετήσιο αριθμό των προσελεύσεων στις εξετάσεις, θα διαπιστώσουμε ότι οι μαθητές που προσέρχονται στις εξετάσεις είναι πολύ λιγότεροι από αυτούς που εγγράφονται. Και αυτή η διαπίστωση μας επιτρέπει να υπολογίσουμε ακριβέστερα τη δυνατότητα πρόσβασης στο σχολείο απ' ό,τι μας επιτρέπει ο αριθμός των εγγραφών, ο οποίος μας δίνει μια εικόνα πολύ καλύτερη από την πραγματική, σχεδόν πλασματική. Το συμπέρασμα στο οποίο καταλήγουμε είναι το ίδιο ακριβώς με το προηγούμενο: Πολλοί εγκαταλείπουν το σχολείο κατά τη διάρκεια της φοίτησης. Σημειώνουμε εδώ ότι στοιχεία συγκριτικά διαθέτουμε μόνο για το Δευτερεύον Σχολείο και όχι για το Λύκειο (1857-1866). Για το Λύκειο έχουμε μόνο εγγραφές μαθητών και όχι επαρκή στοιχεία για την προσέλευσή τους στις εξετάσεις.

Τέταρτη διαπίστωση: Τα παραπάνω γραφήματα μας δείχνουν ότι στη συγκεκριμένη χρονική περίοδο και στο συγκεκριμένο τύπο σχολείου το μέγεθος «πρόσβαση στο σχολείο» επηρεάζεται από την παράμετρο του σχολικού προγράμματος. Με άλλα λόγια, σε ορισμένα μαθήματα εγγράφονται περισσότεροι,125 σε άλλα λιγότεροι κ.λπ. Πρωτεύουν οι εγγραφές στα Ελληνικά

124. Για τη σχολική διαρροή γενικά βλ. Μαρία Ηλιου, Εκπαιδευτική και κοινωνική δυναμική. Πορεία, Αθήνα 1984, σ. 65-72. Η έρευνα της Ηλιου αναφέρεται όμως μόνο στη μεταπολεμική Ελλάδα.

125. Να υπενθυμίσουμε ότι οι μαθητές μπορούσαν να γραφούν, μετά από κατατακτήριες

p. 62
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/63.gif&w=600&h=915

και ακολουθούν οι εγγραφές στα Μαθηματικά και στις ξένες γλώσσες - παραφωνία αποτελεί ο μεγάλος αριθμός των μαθητών του Λυκείου των εγγραφέντων στην Ιστορία. Η προτίμηση αυτή είναι φυσιολογική και αναμενόμενη: οι μαθητές προτιμούν, όπως και σήμερα, τα μαθήματα εκείνα που το σχολικό σύστημα και η ευρύτερη κοινωνία θεωρούν πιο σημαντικά για την προαγωγή και για τη μελλοντική επαγγελματική τους αποκατάσταση.

Η προσπάθεια ερμηνείας των ανωτέρω διαπιστώσεων μας οδηγεί στις κατωτέρω επισημάνσεις:

α) Η αρχική έκρηξη οφείλεται στον ενθουσιασμό που φυσιολογικά προξένησε η ίδρυση ενός σχολείου μέσης εκπαίδευσης στη Λευκάδα, στο πλαίσιο μιας γενικότερης προσπάθειας του κράτους για τη διοργάνωση της δημόσιας εκπαίδευσης στο σύνολο της. Είναι πειστική η άποψη του Ροντογιάννη126 ότι η ανάληψη της διεύθυνσης του σχολείου από τον Ψαλίδα ενίσχυσε τον ενθουσιασμό των Λευκαδίων.

β) Την πτώση των εγγραφών από το 1839-40 μέχρι το 1850-51 ο Ροντογιάννης την αποδίδει127 -με αξιοπρόσεκτα αλλά όχι αμάχητα επιχειρήματαστην κακή ποιότητα του διδακτικού προσωπικού, που διέψευσε τις αρχικές προσδοκίες, αλλά και στην αδυναμία ή στην αδιαφορία των αρμόδιων κρατικών φορέων, γεγονός που αναγκάζει το διευθυντή του σχολείου Σπυρίδωνα Φέτση να γράψει την 7η Αυγούστου 1850 προς το «Γενικό Επιθεωρητή της Προκαταρκτικής και Δευτερευούσης Παιδείας» στην Κέρκυρα ότι... ήθελε είναι προτιμότερον και ωφελιμώτερον να παύσει η ενταύθα Παιδεία παρά εις την οποίαν ευρίσκεται θεσιν.128 Θεωρώ ότι στους ανωτέρω λόγους πρέπει να προσθέσουμε ως ισχυρό αντικίνητρο για την πρόσβαση στο Δευτερεύον Σχολείο την επιβολή διδάκτρων, που προβλεπόταν μεν και από το άρθρο 24 της πράξης ΙΣΤ/31.5.1828 του Γ' Επτανησιακού Κοινοβουλίου, φαίνεται όμως ότι εφαρμόστηκε με την πράξη 34 της 6/18-5-1842 του Ζ' Κοινοβουλίου. Την επιβολή διδάκτρων —μαζί με το χαμηλό επίπεδο του διδακτικού προσωπικού— ως αιτία της μείωσης των μαθητών των Δευτερευόντων Σχολείων αναφέρει στην έκθεσή του της 16.5.1843 ο Γενικός Επιθεωρητής Έκτωρ Ρίκης129 - επιβολή από την οποία εξαιρέθηκαν με το νόμο Κ' του 1857 οι «παντελώς άποροι».

κτήριες εξετάσεις, σε ορισμένα μόνο μαθήματα και σε άλλα όχι. Επίσης, τα μαθήματα

στα οποία εγγράφονταν δεν ήταν υποχρεωτικά της ίδιας τάξης, αλλά τα επέλεγαν ανάλογα με το επίπεδο των γνώσεων τους.

126. Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 222.

127. Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 252. Βλ. και Θεοτόκης, ό.π., σ. 137.

128. Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 254.

129. Βλ. Θεοτόκης, ό.π., σ. 137.

p. 63
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/64.gif&w=600&h=915

γ) Η αύξηση των εγγραφών από το 1852-53, κατά τον Ροντογιάννη, συνδέεται με την ανάληψη της διεύθυνσης του σχολείου από τον ικανό Σπυρίδωνα Βρεττό.130 Αλλά, νομίζω, περισσότερο πρέπει να οφείλεται στο ανέβασμα του επιπέδου του σχολείου, στο πλαίσιο της αναβάθμισης της εκπαίδευσης, που επιχειρήθηκε με το νόμο Κ' του 1857, και στην κατάργηση των διδάκτρων για τους «παντελώς άπορους» που προέβλεπε ο νόμος αυτός.131 δ) Για να αξιολογήσουμε καλύτερα τα δεδομένα, πρέπει να διευκρινίσουμε ότι είναι συνηθισμένο ο αριθμός των μαθητών να αυξομειώνεται κατά τη διάρκεια του σχολικού έτους: οι μαθητές μπορούν να διακόπτουν, να επανέρχονται, να εγγράφονται ή να επανεγγράφονται ακόμα και τον Ιούλιο. Τα κατάστιχα της περιόδου (τα βιβλία πρακτικών κυρίως) είναι γεμάτα από τέτοιες εγγραφές.

β) Μετά την Ένωση: Τετρατάξιο μικτό Γυμνάσιο Λευκάδος (1866-1929) Για να είναι πληρέστερη η ανάγνωση των γραφημάτων, πρέπει να σημειώσουμε ότι το τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος είναι το μοναδικό Γυμνάσιο σε όλο το νομό και, επί πλέον, είναι το σχολείο υποδοχής των μαθητών της απέναντι ακαρνανικής ακτής, της εκτεινόμενης από τη Βόνιτσα μέχρι τον Αστακό.

Το γράφημα 21 δίνει το συνολικό αριθμό των εγγραφέντων, προαχθέντων-απολυθέντων και απορριφθέντων σε κάθε σχολικό έτος, χωρίς διάκριση φύλου και τάξης. Από την ανάγνωσή του μπορούμε να συμπεράνουμε: α) Ότι η πρόσβαση (και των δύο φύλων αδιακρίτως) στο σχολείο, με βάση υπολογισμού την εγγραφή, ακολουθεί σταθερά ανοδική τάση με ενδιάμεσες φυσιολογικές μειώσεις, μερικές από τις οποίες ερμηνεύονται από την ύπαρξη συγκυριακών φαινομένων (π.χ., κατά τα σχολικά έτη 1876-77 και 1877- 78 το επανιδρυθέν σχολείο λειτουργεί μόνο με τις τάξεις Α' και Β', για το σχολικό έτος 1878-79 τα στοιχεία είναι ελλιπή και το 1879-80 δεν λειτουργεί ακόμα η Δ' τάξη), τα οποία όμως δεν μπορούν να την αλλάξουν.

β) Τη σχέση ανάμεσα στην πρόσβαση και στην προαγωγή-απόλυση ή απόρριψη των μαθητών. Υπάρχει μια σταθερή σχέση μεταξύ εγγραφέντων και προαγομένων-απολυομένων: η αύξηση των εγγραφών συνοδεύεται από ισόποση περίπου αύξηση των προαγωγών-απολύσεων. Αντίθετα, η τάση της απόρριψης δεν ακολουθεί την τάση των δύο ανωτέρω μεταβλητών και παραμένει πιο ήπια. Το φαινομενικά παράδοξο αίρεται, αν παρατηρήσουμε ότι στο γράφημα λείπει (από το σύνολο των εγγραφέντων) ο αριθμός εκείνων που, για διάφορους λόγους, δεν προσήλθαν στις εξετάσεις και οι οποίοι, κατ' ουσίαν, είναι απορριφθέντες.

130. Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 258.

131. Βλ. και Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 268.

p. 64
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/65.gif&w=600&h=915

Την ίδια γενική ανοδική τάση της πρόσβασης δείχνει και το γράφημα 22, το οποίο μας δίνει (για τεχνικούς λόγους: εποπτικά, χωρίς αριθμούς) τον αριθμό των μαθητών που έχει εγγραφεί σε κάθε τάξη κατά σχολικό έτος - η τάση δηλαδή έχει κατανεμηθεί στις τέσσερις τάξεις του σχολείου. Το γράφημα δείχνει επίσης και τη σημαντική ενδοσχολική διαρροή, δηλαδή τη μείωση των μαθητών από τάξη σε τάξη, γεγονός που δείχνει ότι είναι ισχυροί οι δύο παράγοντες που την προκαλούν: ο ενδοσχολικός παράγοντας της σχολικής αποτυχίας και ο εξωσχολικός παράγοντας της εγκατάλειψης του σχολείου, ο οποίος, με τη σειρά του, οφείλεται σε σειρά οικονομικών-κοινωνικών αιτίων που επιχωριάζουν στην κοινωνία της Λευκάδας κατά την εποχή αυτή.

Το γράφημα 23 κατανέμει τη γενική τάση του γραφήματος 21 στα δύο φύλα χωρίς να λαμβάνεται υπόψη ο παράγοντας «τάξη», δηλαδή αποτυπώνει, ξεχωριστά και παράλληλα, τη διαχρονική εξέλιξη του συνολικού δυναμικού των αρρένων και των θηλέων ξεχωριστά κατά σχολικό έτος. Η σύγκριση αφορά το χρονικό διάστημα μετά το σχολικό έτος 1901-02, οπότε και εμφανίζονται για πρώτη φορά εγγραφές θηλέων. Οι αριθμοί αποτυπώνουν την αναμενόμενη συντριπτική υπεροχή του ανδρικού μαθητικού πληθυσμού. Όσον αφορά την τάση, το συμπέρασμα είναι ότι οι δύο μεταβλητές, η εγγραφή αρρένων και η εγγραφή θηλέων, ακολουθούν τη γενική αυξητική τάση της πρόσβασης και η μεταξύ τους σχέση στη διαχρονία δεν παρουσιάζει έντονες αποκλίσεις. Μια λεπτομερέστερη εξέταση όμως μας πείθει ότι η τάση της πρόσβασης των αρρένων είναι ελαφρώς πιο ανοδική από την αντίστοιχη των θηλέων, η οποία φθάνει στη μέγιστη τιμή της το σχολικό έτος 1922-23: 50 θήλεις έναντι 183 αρρένων και συνόλου 233, το οποίο είναι επίσης το υψηλότερο στο τετρατάξιο Γυμνάσιο. Το γράφημα 24, πάλι, μας δείχνει, στατικά και όχι στη διαχρονική της εξέλιξη, τη συνολική μεγάλη υπεροχή του άρρενος μαθητικού πληθυσμού στη διαχρονία 1866-1929: μόνο το 8,11% των εγγραφέντων στο διάστημα αυτό ήταν γυναίκες.

Τα γραφήματα 25, 26, 27 και 28, που αποτυπώνουν την τάση της πρόσβασης αρρένων και θηλέων κατανεμημένη στις τέσσερις τάξεις, μας οδηγούν στο ίδιο συμπέρασμα: η τάση και των δύο μεταβλητών είναι ανοδική, δεν παρουσιάζονται μεταξύ τους θεαματικές αποκλίσεις, η τάση της πρόσβασης των αρρένων είναι ελαφρώς ισχυρότερη της αντίστοιχης των θηλέων και στις τέσσερις τάξεις. Το τελευταίο επιτρέπει τη βάσιμη υπόθεση ότι ο παράγοντας της σχολικής αποτυχίας ή της εγκατάλειψης, ή και οι δύο ταυτοχρόνως, ασκούν ισχυρότερη πίεση στο μαθητικό δυναμικό των θηλέων παρά στων αρρένων. Επί πλέον, αποτυπώνεται και εδώ η —σε απόλυτους αριθμούς- συντριπτική υπεροχή του ανδρικού μαθητικού πληθυσμού στο πλαίσιο κάθε τάξης.

Στα γραφήματα 29 και 30 αποτυπώνεται σε συνολικά ποσοστά η κατανομή των αρρένων και των θηλέων αντίστοιχα στις τέσσερις τάξεις μέσα στη δια-

p. 65
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/66.gif&w=600&h=915

διαχρονία 1901-29 - πριν το 1901 δεν υπάρχουν εγγεγραμμένες μαθήτριες στο σχολείο. Η κατανομή αυτή, με τη σειρά της, αποτυπώνει τα μεγάλα ποσοστά της ενδοσχολικής διαρροής γενικώς (δηλαδή, αρρένων και θηλέων συνολικά) αλλά και ειδικώς (δηλαδή, χωριστά αρρένων και θηλέων). Ως προς το τελευταίο, η κατανομή δείχνει ότι από την Α' στη Β' τάξη το συνολικό ποσοστό των διαρροών των θηλέων υπήρξε ελαφρώς μεγαλύτερο, από τη Β' στη Γ ελαφρώς μεγαλύτερο το συνολικό ποσοστό των διαρροών των αρρένων, ενώ από τη F στη Δ' αισθητά μεγαλύτερο το συνολικό ποσοστό διαρροής των θηλέων. Το εύρημα αυτό συμβαδίζει με το συμπέρασμα που αποκομίσαμε από την ανάγνωση των γραφημάτων 25, 26, 27 και 28, ότι δηλαδή ο παράγοντας της σχολικής αποτυχίας ή της εγκατάλειψης, ή και οι δύο ταυτοχρόνως, ασκούν ισχυρότερη πίεση στο μαθητικό δυναμικό των θηλέων παρά στων αρρένων. Το ίδιο δείχνει πολύ καλά και ο επόμενος πίνακας, ο οποίος παρακολουθεί την πορεία των μαθητών, αρρένων και θηλέων, από την Α' ως τη Δ' τάξη, καταγράφοντας τον αριθμό των απωλειών και τον ποσοστιαίο υπολογισμό αυτών των απωλειών.

ΠΙΝΑΚΑΣ 1 ΤΕΤΡΑΤΑΞΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΛΕΥΚΑΔΟΣ, 1901-1929: ΕΝΔΟΣΧΟΛΙΚΗ ΔΙΑΡΡΟΗ ΚΑΤΑ ΦΥΛΟ ΑΠΟ ΤΑΞΗ ΣΕ ΤΑΞΗ

ΑΡΡΕΝΕΣ

ΘΗΛΕΙΣ

ΑΡΡΕΝΕΣ

ΘΗΛΕΙΣ

Σχολ.

Έτος

Τάξη A

Τάξη Β

Τάξη Γ

Τάξη Δ

Απώλειες

Επί τοις%

Απώλειες

Επί τοις%

Τάξη Τάξη Τάξη Τάξη Α Β Γ Δ

1901-05

28

24

20

15

13

46,42%

4

4

4

3

1

25%

1902-06

43

26

22

20

23

53,46%

0

0

0

0

0

-

1903-07

37

32

23

21

16

21,73%

0

0

0

0

0

-

1904-08

23

23

23

18

5

46,87%

0

0

0

0

0

-

1905-09

32

29

16

17

15

30,43%

0

0

0

0

0

-

1906-10

23

22

19

16

7

52,17%

0

0

0

0

0

-

1907-11

23

17

12

11

12

26,08%

0

3

2

1

2

66,66%

1908-12

23

20

18

17

6

55,88%

1

1

1

1

0

0%

1909-13

34

21

15

15

19

65,21%

2

0

0

0

2

100%

1910-14

23

19

10

8

15

20,83%

1

1

1

1

0

0%

1911-15

24

20

25

19

5

37,03%

1

1

1

1

0

0%

1912-16

27

15

19

17

10

48,38%

5

4

3

2

3

60%

1913-17

31

21

18

16

15

61,29%

2

0

0

0

2

100%

1914-18

31

20

16

12

19

61,29%

3

2

1

1

2

66,66%

1915-19

34

23

21

16

18

52,94%

4

6

2

2

2

50%

1916-20

27

24

22

23

4

14,81%

6

4

3

3

3

50%

1917-21

34

24

25

23

11

32,35%

8

5

4

4

4

50%

1918-22

34

26

24

24

10

29,41%

4

2

2

0

4

100%

1919-23

56

36

41

31

25

44,64%

12

12

7

8

4

33,33%

1920-24

31

29

29

30

1

3,22%

7

7

7

7

0

0%

Σχολ.

Έτος

Τάξη A

Τάξη Β

Τάξη Γ

Τάξη Δ

Απώλειες

Επί τοις%

Απώλειες

Επί τοις%

Τάξη Τάξη Τάξη Τάξη Α Β Γ Δ

p. 66
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/67.gif&w=600&h=915

ΑΡΡΕΝΕΣ

ΑΡΡΕΝΕΣ

ΘΗΛΕΙΣ

Σχολ.

Τάξη Τάξη

Τάξη Τάξη

Απώ

Επί

Τάξη Τάξη

Τάξη

Τάξη

Απώ

Επί

Έτος

Α

Β

Γ

Δ

λειες

τοις%

Α

Β

Γ

Δ

λειες

τοις%

1921-25

65

50

48

37

28

43,07%

21

18

9

7

14

66,66%

1922-26

73

54

46

52

21

28,76%

17

9

8

6

11

64,70%

1923-27

53

37

38

35

18

33,96%

17

14

14

13

4

23,52%

1924-28

45

36

37

36

9

20%

5

4

5

6

(+)1

0%

1925-29

52

45

38

40

12

23,07%

3

5

5

4

(+)1

0%

1926-29

63

56

48

0

15

23,80%

14

12

12

0

2

14,28%

1927-29

54

43

0

0

11

20,37%

4

4

0

0

0

0%

1928-29

48

0

0

0

0

-

10

0

0

0

0

-

Σύνολο

1071

792

673

569

363

151

119

93

70

1

ΘΗΛΕΙΣ

Υπόμνημα:

1. Κάθε γραμμή του πίνακα αποτυπώνει την πορεία της κάθε τάξης στην τετραετή διάρκειά της από την Α' στη Δ' τάξη, ξεχωριστά για τους άρρενες και τις θήλεις. Π.χ., στην τετραετία 1901-1905 βλέπουμε ότι η Α' τάξη το σχολικό έτος 1901-02 είχε (καλύτερα: προσήλθαν στις εξετάσεις, διότι τα στοιχεία προέρχονται από τους Γενικούς και Ειδικούς Ελέγχους, στους οποίους πάντως σημειώνονται και οι για οποιονδήποτε λόγο μη προσελθόντες) 28 άρρενες, το σχολικό έτος 1902-03 η Β' τάξη είχε 24 άρρενες (από τους 28 της Α'), το σχολικό έτος 1903-04 η Γ τάξη 20 (από τους 24 της Β') και το σχολικό έτος 1904-05 η Δ' 15 (από τους 20 της Γ).

2. Δεν μας απασχόλησε ποιοι από τους μαθητές της Δ' απολύθηκαν, απορρίφθηκαν κ.λπ.

3. Όταν υπάρχουν περισσότεροι μαθητές στη Δ' από την Α' (στις τετραετίες 1924-28 και 1925-29 για τις θήλεις), αυτό σημαίνει ότι η μεν Α' τάξη αυτών των τετραετιών δεν είχε μεγάλες απώλειες, οι δε Β' ή Γ', ή και οι δύο, είχαν, με αποτέλεσμα στη Δ' τάξη των τετραετιών αυτών να συσσωρευτούν περισσότεροι μαθητές απ' ό,τι στην Α'.

4. Από το σχολικό έτος 1926-27 η τετραετής πορεία δεν ολοκληρώνεται, καθώς το τετρατάξιο Σχολείο καταργείται το 1929. Υπολογίστηκε το ποσοστό της τριετίας 1926-29 με τέρμα τη Γ' τάξη και της διετίας 1927-29 με τέρμα τη Β' τάξη. Για το 1928-29, φυσικά, δεν μπορούσε να υπολογιστεί ποσοστό.

γ) Μετά την Ένωση: Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος

Πριν προχωρήσουμε στην αποκωδικοποίηση των γραφημάτων, να υπενθυμίσουμε ότι στη Λευκάδα, εκτός από το Ελληνικό Σχολείο της πόλης, λειτουργούν σε κάποια διαστήματα της περιόδου 1866-1929 και τα Ελληνικά Σχολεία της Καρυάς, του Αγίου Πέτρου και της Βασιλικής. Στην απέναντι ακαρνανική ακτή Ελληνικά Σχολεία αποκτούν, αρχής γενομένης προς το τέλος του αιώνα, η Βόνιτσα, η Ζαβέρδα (Πάλαιρος), ο Μύτικας, ο Αστακός, η Αμφιλοχία και η Κατούνα Ξηρομέρου.

Η ανάγνωση των γραφημάτων μάς οδηγεί στις εξής διαπιστώσεις: Το γράφημα 31 μάς δίνει τη διαχρονική μεταβλητή του μαθητικού δυναμικού, δηλαδή το συνολικό αριθμό των εγγραφέντων, προαχθέντων-απολυθέντων και απορριφθέντων σε κάθε σχολικό έτος χωρίς διάκριση φύλου ή

p. 67
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/68.gif&w=600&h=915

τάξης. Το γράφημα 31 δείχνει σχεδόν ό,τι και το αντίστοιχο γράφημα 21 για το Γυμνάσιο Λευκάδος, δηλαδή:

α) Ότι η πρόσβαση στο Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος -με βάση υπολογισμού την εγγραφή- ακολουθεί στη διαχρονία σταθερά ανοδική τάση με ενδιάμεσες φυσιολογικές μειώσεις, μερικές από τις οποίες ερμηνεύονται από την ύπαρξη συγκυριακών φαινομένων. Μια τέτοια περίπτωση είναι η προφανής κάμψη της δεκαετίας του 1890-1900, η οποία οφείλεται στη λειτουργία των νέων Ελληνικών Σχολείων του Αγίου Πέτρου, της Καρυάς, της Βασιλικής, της Βόνιτσας, της Παλαίρου, του Μύτικα, της Κατούνας και του Αστακού, τα οποία απορροφούν έναν αριθμό μαθητών. Μια δεύτερη είναι η σύντομη κάμψη των ετών 1905-08, για την οποία δεν βρίσκω πειστική αιτία. Οι μειώσεις αυτές, πάντως, δεν μπορούν να αλλάξουν την ανοδική τάση.

β) Τη σχέση πρόσβασης και σχολικής επίδοσης, δηλαδή της προαγωγήςαπόλυσης ή απόρριψης των μαθητών. Υπάρχει μια σταθερή σχέση μεταξύ εγγραφέντων και προαγομένων-απολυομένων: η αύξηση των εγγραφών συνοδεύεται από ισόποση περίπου αύξηση των προαγωγών-απολύσεων. Αντίθετα, η τάση της απόρριψης δεν ακολουθεί την τάση των δύο ανωτέρω μεταβλητών και παραμένει πιο ήπια. Το φαινομενικά παράδοξο αίρεται, αν παρατηρήσουμε ότι στο γράφημα δεν εμφανίζεται ο αριθμός εκείνων που, για διάφορους λόγους, δεν προσήλθαν στις εξετάσεις και οι οποίοι κατ' ουσίαν είναι απορριφθέντες.

Την ίδια γενική ανοδική τάση της πρόσβασης, που δείχνει η αντίστοιχη γραμμή του ανωτέρω γραφήματος, δείχνει και το γράφημα 32 - μόνο που εδώ η τάση έχει κατανεμηθεί στις τρεις τάξεις του Σχολείου. Σημειωτέον ότι για λόγους τεχνικούς στο γράφημα δεν υπάρχουν αριθμοί. Ενδιαφέρον -και απόκλιση από το αντίστοιχο γράφημα για το Γυμνάσιο- παρουσιάζει η έντονα ανοδική τάση της Γ τάξης, η οποία σε ορισμένες περιπτώσεις είναι ισχυρότερη από την αντίστοιχη της Β' αλλά και της Γ — δηλαδή, σε αριθμούς η F τάξη έχει περισσότερους μαθητές από τη Β' και την Α'. Το εκ πρώτης όψεως παράδοξο ερμηνεύεται, κυρίως, από τα αρχειακά ευρήματα, τα οποία μας πληροφορούν ότι οι απορριπτόμενοι στις εισαγωγικές εξετάσεις του Γυμνασίου επανεγγράφονταν στη Γ' τάξη του Ελληνικού, φοιτούσαν, έδιναν κανονικά εξετάσεις και εκδιδόταν γι' αυτούς αποτέλεσμα, όπως και για τους άλλους μαθητές. Υπάρχει, επίσης, η περίπτωση -προβλεπόμενη από το νόμο και αρκετά συνηθισμένη- κάποιοι μαθητές να γράφονται κατ' ευθείαν στη F τάξη, όπως και στη Β', κατόπιν κατατακτηρίων εξετάσεων.

Στο διάγραμμα 33 ο συνολικός (χωρίς διάκριση αρρένων και θηλέων) αριθμός των εγγραφέντων μαθητών του γραφήματος 31 (πρώτη γραμμή) κατανέμεται στα δύο φύλα γενικώς, χωρίς δηλαδή να υπολογίζεται η παράμετρος «τάξη». Η σύγκριση αφορά το χρονικό διάστημα μετά το σχολικό

p. 68
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/69.gif&w=600&h=915

έτος 1899-1900, οπότε και εμφανίζονται για πρώτη φορά εγγραφές θηλέων. Οι αριθμοί αποτυπώνουν τη συντριπτική υπεροχή του ανδρικού μαθητικού πληθυσμού. Όσον αφορά την τάση, το συμπέρασμα είναι ότι οι δύο μεταβλητές, η εγγραφή αρρένων και η εγγραφή θηλέων, ακολουθούν τη γενική τάση της πρόσβασης και η μεταξύ τους σχέση στη διαχρονία παρουσιάζεται ισορροπημένη, χωρίς ορατές αποκλίσεις, αντιθέτως με το Γυμνάσιο, όπου η τάση της πρόσβασης των αρρένων είναι ελαφρώς ισχυρότερη από την αντίστοιχη των θηλέων. Τη μέγιστη τιμή της τη σημειώνει το σχολικό έτος 1923-24 και δεν είναι τυχαίο ότι το προηγούμενο σχολικό έτος έχουν εγγραφεί στο σχολείο 10 μαθητές, παιδιά προσφύγων από τη Μικρά Ασία και τον Πόντο, από τα οποία τα 5 είναι κορίτσια. Και είναι αναμενόμενη αυτή η πιο ισορροπημένη σχέση των δύο μεταβλητών στο Ελληνικό Σχολείο, διότι είναι φυσικό οι αντιλήψεις που κρατούσαν τα θήλεα τέκνα μακριά από τη μέση εκπαίδευση να είναι πιο ανθεκτικές, όταν επρόκειτο για το δεύτερο κύκλο της, το Γυμνάσιο, και πιο ελαστικές, όταν επρόκειτο για τον πρώτο κύκλο της, το Ελληνικό. Τέλος, το γράφημα 34 μας δείχνει στατικά και όχι στη διαχρονική της εξέλιξη τη συνολική συντριπτική υπεροχή του άρρενος μαθητικού πληθυσμού στη διαχρονία 1866-1929: 88,04% έναντι 11,96%.

Τα γραφήματα 35, 36 και 37 αποτυπώνουν τη διαχρονική εξέλιξη της πρόσβασης αρρένων και θηλέων κατανεμημένη στις τρεις τάξεις του Σχολείου — υπό άλλη διατύπωση, δείχνουν και την ενδοσχολική διαρροή κατά φύλο, διαρροή που οφείλεται είτε σε εγκατάλειψη του σχολείου, δηλαδή σε εξωσχολικόκοινωνικό αίτιο, είτε σε αποτυχία προαγωγής, δηλαδή σε ενδοσχολικό αίτιο. Τα γραφήματα μας οδηγούν στο ίδιο γενικό συμπέρασμα: οι τάσεις και των δύο μεταβλητών, δηλαδή της πρόσβασης αρρένων και της πρόσβασης θηλέων, είναι ανοδικές και δεν παρουσιάζονται μεταξύ τους ισχυρές αποκλίσεις. Αν μπούμε σε λεπτομέρειες, θα δούμε ότι η τάση πρόσβασης των θηλέων στην Α' τάξη είναι ελαφρώς ισχυρότερη από την αντίστοιχη των αρρένων. Με άλλα λόγια, στη διαχρονία η σχέση εγγραφέντων αρρένων και θηλέων στο Ελληνικό Σχολείο βελτιώνεται υπέρ των θηλέων, ενώ το αντίστροφο συμβαίνει στη Β' και στη F τάξη. Αυτή η διαφορά οδηγεί αναγκαστικά στην εξής παραδοχή: ή τα κορίτσια εγκαταλείπουν ευκολότερα το σχολείο ή το ποσοστό της σχολικής τους αποτυχίας υπερβαίνει το αντίστοιχο των αρρένων, ή και τα δύο. Από κοινού και οι τρεις τάξεις δίνουν την ισορροπημένη σχέση που αποτυπώνει το γράφημα 33. Επί πλέον, αποτυπώνεται και στο γράφημα αυτό η αριθμητικά συντριπτική υπεροχή του άρρενος μαθητικού πληθυσμού στο πλαίσιο της κάθε τάξης.

Στα γραφήματα 38 και 39 αποτυπώνεται -στατικά και όχι στη διαχρονική της εξέλιξη- σε συνολικά ποσοστά η κατανομή των αρρένων και των θηλέων αντίστοιχα στις τρεις τάξεις μέσα στη διαχρονία 1866-1929. Η κατανομή αυτή, με τη σειρά της, υποδεικνύει, όπως και τα γραφήματα 35, 36 και 37, ότι

p. 69
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/70.gif&w=600&h=915

από τάξη σε τάξη υπήρξαν αξιοσημείωτες απώλειες μαθητικού δυναμικού και των δύο φύλων, οφειλόμενες είτε σε εγκατάλειψη του σχολείου είτε σε αποτυχία προαγωγής. Ειδικότερα, υποδεικνύει ότι από την Α' στη Β' τάξη «χάθηκε» μεγαλύτερο ποσοστό άρρενος μαθητικού δυναμικού, ενώ από τη Β' στη Γ τάξη υπήρξε μεγαλύτερο το ποσοστό των απωλειών του μαθητικού δυναμικού των θηλέων. Για να μην υπάρξει σύγχυση, η τάση που ανιχνεύσαμε κατά την ανάγνωση των γραφημάτων 35, 36 και 37 και δίνει ασθενέστερη -έναντι της αντίστοιχης των αρρένων- την τάση πρόσβασης των θηλέων στη Β' και στη Γ τάξη δεν μπορεί να συγκριθεί ευθέως με τα συμπεράσματα των παρόντων γραφημάτων, διότι τα υπό σύγκριση μεγέθη δεν είναι ομόλογα.

Συνοψίζοντας, μπορούμε να πούμε ότι τα στοιχεία που δείχνουν την ενδοσχολική διαρροή στο Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος, σε αντίθεση με τα αντίστοιχα στοιχεία του τετραταξίου Γυμνασίου, είναι επισφαλή και, ως εκ τούτου, και τα εξ αυτών παράγωγα συμπεράσματα πρέπει να αντιμετωπίζονται αναλόγως. Η επισφάλεια οφείλεται στα εξής:

- Υπάρχει η δυνατότητα εγγραφής μαθητή στη Β' ή στη Γ τάξη κατόπιν κατατακτηρίων εξετάξεων. Επομένως, οι τάξεις αυτές μπορεί να φανερώνουν αριθμό μαθητών μεγαλύτερο από την προηγούμενή τους τάξη. Δηλαδή, η ενδοσχολική διαρροή δεν εμφανίζεται, καθώς την υπερκαλύπτει η αύξηση αυτή. Και από την έρευνα φαίνεται ότι η κατ' οίκον διδασκαλία συνηθιζόταν πιο πολύ για τις μαθήτριες παρά για τους μαθητές.

- Πολλοί από τους απορριπτόμενους, όπως καθαρά φαίνεται στους Γενικούς Ελέγχους, στις εισαγωγικές για το Γυμνάσιο επανεγγράφονταν στη F τάξη του Ελληνικού, φοιτούσαν, έδιναν κανονικά εξετάσεις και εκδιδόταν γι' αυτούς αποτέλεσμα, όπως και για τους άλλους μαθητές. Και στα πρακτικά φαίνεται το ίδιο. Π.χ., στο πρακτικό Δ' της 28ης Σεπτεμβρίου 1892 (Βιβλίο πρακτικών του Γυμνασίου Λευκάδος 1868-1909, φ. 148ν, α.α. 37/27 του Καταλόγου του Αρχείου) ορίζεται ρητώς ότι ο Σύλλογος Διδασκόντων το μαθητή Κωνσταντίνο Κατηφόρη, που απερρίφθη στις εισιτήριες εξετάσεις του Γυμνασίου, υπεχρέωσε να διακούση και πάλι τα μαθήματα εν τω Ελληνικώ Σχολείω. Δεν γνωρίζω βάσει ποιων διατάξεων γίνεται αυτό, αλλά είναι βέβαιο ότι αυτό συνέβαινε. Υπάρχει μάλιστα περίπτωση μαθητή, του Μεσσήνη Δημητρίου, που εγγράφεται τέσσερα συνεχή έτη (από το 1921 μέχρι το 1925) στη F τάξη του Ελληνικού Σχολείου, ύστερα από αντίστοιχες αποτυχίες στις εισαγωγικές του Γυμνασίου. Χωρίς να έχω καταμετρήσει ακριβώς όλες τις σχετικές περιπτώσεις, θεωρώ ότι το ποσοστό των μαθητών αυτών δεν είναι αμελητέο και ότι συντελεί στην απόκρυψη της ενδοσχολικής διαρροής.

Ο παρακάτω πίνακας, αντίστοιχος με τον παρόμοιο του τετραταξίου Γυμνασίου, δείχνει ακριβώς ότι δεν είναι καθόλου εύκολο να συλληφθεί η ενδοσχολική διαρροή των μαθητών του Ελληνικού Σχολείου Λευκάδος.

p. 70
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/71.gif&w=600&h=915

ΠΙΝΑΚΑΣ 2 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΛΕΥΚΑΔΟΣ, 1898-1929: ΕΝΔΟΣΧΟΛΙΚΗ ΔΙΑΡΡΟΗ ΚΑΤΑ ΦΥΛΟ ΑΠΟ ΤΑΞΗ ΣΕ ΤΑΞΗ

ΑΡΡΕΝΕΣ

ΘΗΛΕΙΣ

ΑΡΡΕΝΕΣ

ΘΗΛΕΙΣ

Σχολ.

Τάξη Τάξη

Τάξη Απώ-

Επί

Τάξη

Τάξη

Τάξη

Απώ

Επί

Έτος

Α

Β

Γ

λείες τοις%

Α

Β

Γ

λειες

τοις%

1898-1901

35

37

41

(+)6

-

7

11

10

(+3)

-

1899-1902

55

46

56

(+)1

-

0

0

1

(+1)

-

1900-03

28

26

43

(+)15

-

0

0

1

(+1)

-

1901-04

42

35

38

(+)4

-

9

8

8

1

11,11%

1902-05

63

57

61

2

3,71%

0

10

9

(+9)

-

1903-06

58

58

51

7

12,06%

0

6

0

(+6)

-

1904-07

52

48

50

2

3,84%

0

0

0

0

-

1905-08

50

31

32

18

36%

0

0

0

0

-

1906-09

48

39

35

13

27,08%

0

0

1

(+1)

-

1907-10

36

26

27

9

25%

0

2

3

(+3)

-

1908-11

44

41

30

14

31,81

11

10

8

3

27,27%

1909-12

55

42

48

7

12,72%

9

8

9

0

0%

1910-13

51

39

41

10

19,6%

14

14

10

4

28,57%

1911-14

41

29

48

(+7)

-

7

8

6

1

14,28%

1912-15

43

24

37

6

13,95%

4

6

13

(+9)

-

1913-16

51

43

36

15

29,41%

7

12

8

(+1)

-

1914-17

58

50

64

(+6)

-

14

10

15

(+1)

-

1915-18

61

59

47

14

22,95%

6

6

3

3

50%

1916-19

64

50

51

13

20,31%

18

11

12

6

33,33%

1917-20

39

44

41

(+2)

-

17

18

16

1

5,88%

1918-21

40

36

46

(+6)

-

14

11

17

(+3)

-

1919-22

59

68

84

(+25)

-

17

14

15

2

11,76%

1920-23

39

45

56

(+)17

-

14

13

11

3

21,42%

1921-24

67

73

69

(+2)

-

23

26

16

7

30,43%

1922-25

64

53

72

(+8)

-

25

25

17

8

32%

1923-26

51

57

64

(+13)

-

23

21

20

3

13,04%

1924-27

56

78

69

(+13)

-

13

10

7

6

46,15%

1925-28

61

71

67

(+6)

-

28

20

19

9

32,14%

1926-29

56

66

67

(+11)

-

22

17

12

10

45,45%

1927-29

57

65

0

(+8)

-

12

10

0

2

16,66%

1928-29

30

0

0

0

-

20

0

0

0

-

ΣΥΝΟΛΟ

Υπόμνημα:

1. Κάθε γραμμή του πίνακα αποτυπώνει την πορεία της κάθε τάξης στην τριετή διάρκεια της από την Α' στη F τάξη ξεχωριστά για τους άρρενες τις θήλεις. Π.χ., στην τριετία 1908-11 βλέπουμε ότι η Α' τάξη το σχολικό έτος 1908-09 είχε (καλύτερα: προσήλθαν στις εξετάσεις, διότι τα στοιχεία προέρχονται από τους Γενικούς και Ειδικούς Ελέγχους, στους οποίους βέβαια καταγράφονται και οι για οποιονδήποτε λόγο μη

p. 71
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/72.gif&w=600&h=915

προσελθόντες) 44 άρρενες, το σχολικό έτος 1909-10 η Β' τάξη είχε 41 άρρενες (από τους 44 της Α'), το σχολικό έτος 1910-11 η Γ τάξη 30 (από τους 41 της Β').

2. Δεν μας απασχόλησε ποιοι από τους μαθητές της Γ απολύθηκαν, απορρίφθηκαν κ.λπ.

3. Σε πολλά σχολικά έτη οι μαθητές της Β' και της Γ τάξης είναι περισσότεροι από τους μαθητές της Α'. Εξηγήσαμε ανωτέρω αναλυτικά τους λόγους.

4. Από το σχολικό έτος 1927-28 η τριετής πορεία δεν ολοκληρώνεται, καθώς το Ελληνικό Σχολείο καταργείται το 1929. Υπολογίστηκε το ποσοστό της διετίας 1927-29 με τέρμα τη Β' τάξη. Για το 1928-29, φυσικά, δεν μπορεί να υπολογιστεί ποσοστό.

2. Σύγκριση του μαθητικού πληθυσμού της μέσης εκπαίδευσης της Λευκάδας με το συνολικό πληθυσμό της νήσου

Με τα γραφήματα 40, 41, 42, 43 και 44 επιχειρούμε να διευκρινίσουμε τη σχέση ανάμεσα στο μαθητικό πληθυσμό των σχολείων της μέσης εκπαίδευσης της Λευκάδας και στο συνολικό πληθυσμό132 του νησιού στη διαχρονία 1829-1929. Στο μαθητικό πληθυσμό δηλαδή συγκαταλέγονται οι μαθητές του ενός τύπου σχολείου μέσης εκπαίδευσης επί Ιονίου Κράτους (18291866) και οι μαθητές των δύο τύπων σχολείου μέσης εκπαίδευσης (Ελληνικού Σχολείου της πόλης και τετραταξίου Γυμνασίου) μετά την Ένωση. Δεν έχουμε στοιχεία για τα Ελληνικά Σχολεία του Αγίου Πέτρου (ιδρύθηκε το 1891 και καταργήθηκε το 1909), της Βασιλικής (λειτουργούσε από το 1885-86, σταμάτησε κάποια χρονική στιγμή, επανιδρύθηκε το 1919 και καταργήθηκε το 1929) και της Καρυάς (λειτούργησε το διάστημα 1885-1991 και επανασυστήθηκε το 1927-28).133 Ως εκ τούτου, ο συνολικός μαθητικός πληθυσμός και τα εξ αυτού απορρέοντα αριθμητικά μεγέθη παρουσιάζονται μικρότερα απ' ό,τι είναι στην πραγματικότητα κατά το χρονικό διάστημα 1891-1929.

132. Για τον πληθυσμό της Λευκάδας κατά την περίοδο 1829-1865 βλ. Σεβαστή Λάζαρη, «Δημογραφικές πληροφορίες για τη Λευκάδα (1760, 1788, 1824)», Πρακτικά Δ' Επτανησιακού Συνεδρίου, Λευκάδα (8-12 Σεπτεμβρίου 1993), Αθήνα 1996, σ. 211-215. Τα στοιχεία που δίνει η Σεβαστή Λάζαρη δεν καλύπτουν αυτή την εποχή, αλλά τα «κατασκεύασα», για να έχω έναν ενδεικτικό αριθμό, ξεκινώντας από τα δεδομένα του 1824 και προσθέτοντας μια ομοιόμορφη αύξηση ανά δεκαετία, ώστε να έρθει φυσιολογικά η σύμπτωση με τα στοιχεία της απογραφής του 1865 που δίνει ο Χουλιαράκης. Στοιχεία για την εποχή αυτή δίνει και ο Πάνος Ροντογιάννης, «Ο πληθυσμός της Λευκάδος από το απώτερο παρελθόν ως το 1991», Επετηρίς Εταιρείας Λευκαδικών Μελετών, 8 (1995), σ. 114-118, αλλά δεν είναι σίγουρα. Τα στοιχεία αυτά διαφέρουν λίγο από αυτά που «κατασκεύασα» εγώ, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι αλλάζουν ουσιωδώς τα δεδομένα και τα εξ αυτών συμπεράσματα. Για τον πληθυσμό της Ελλάδας και της Λευκάδας (μετά την Ένωση) βλ. Μιχαήλ Χουλιαράκης, Γεωγραφική, διοικητική και πληθυσμιακή εξέλιξις της Ελλάδος, 1821-1971, Αθήνα 1974. Τα ίδια στοιχεία και στον Ροντογιάννη, «Ο πληθυσμός της Λευκάδος...», ό.π., σ. 119-133.

133. Βλ. Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 372.

p. 72
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/73.gif&w=600&h=915

Η σύγκριση οργανώθηκε ως εξής: από τη μια, ο συνολικός πληθυσμός του νησιού ανά δεκαετία (εκτός και αν η απογραφή του πληθυσμού έγινε σε διαφορετικό της δεκαετίας χρόνο) και, από την άλλη, το σύνολο των μαθητών όλων των τάξεων και των δύο φύλων των σχολείων της μέσης εκπαίδευσης της Λευκάδας το αντίστοιχο έτος - με τον περιορισμό που προαναφέραμε. Από τη σύγκριση προκύπτουν τα εξής:

Στα χρόνια του Ιονίου Κράτους ο αριθμός των μαθητών αυξομειώνεται, αλλά η γενική τάση του ποσοστού των μαθητών επί του συνολικού πληθυσμού της Λευκάδας είναι καθοδική (γράφημα 41). Ορισμένες ακραίες καταστάσεις είναι συγκυριακές, δεν μεταβάλλουν τη γενική τάση και έχουν ήδη ερμηνευτεί: το υψηλό 0,78% του 1829 αντανακλά τις μαζικές εγγραφές, που ήρθαν ως αποτέλεσμα του ενθουσιασμού της ίδρυσης δημοσίου σχολείου και της ανάληψης της διεύθυνσής του από τον Αθανάσιο Ψαλίδα. Το χαμηλό 0,12% του 1849 είναι αποτέλεσμα της πολύ κακής λειτουργίας του Δευτερεύοντος Σχολείου Λευκάδος τη συγκεκριμένη περίοδο και το 0,21% του 1865 αποτυπώνει μια μεταβατική στιγμή κατά την οποία δεν υπολογίζονται οι μαθητές του Ελληνικού Σχολείου.

Μια δεύτερη σύγκριση μας δίνει και το γράφημα 42: Στο γράφημα αυτό υπολογίσαμε το μέσο όρο του πληθυσμού και του μαθητικού δυναμικού επί Ιονίου Κράτους κατά δεκαετία (1829-39, 1839-49, 1849-59, 1859-65). Έτσι, τα ποσοστά που προκύπτουν αντιπροσωπεύουν καλύτερα την πραγματικότητα. Η εικόνα που απορρέει είναι η ίδια με την ανωτέρω, αλλά πιο αξιόπιστη: η τάση είναι καθοδική.

Το γράφημα 43 αποτυπώνει τη σχέση των δύο μεγεθών μετά την Ένωση. Από τη μια πλευρά, έχουμε το συνολικό πληθυσμό της Λευκάδας σύμφωνα με τις απογραφές των ετών 1865, 1870, 1879, 1889, 1896, 1907, 1920, 1928 και, από την άλλη, το σύνολο των μαθητών του Ελληνικού Σχολείου και του Γυμνασίου Λευκάδος τα ίδια χρόνια. Η τάση είναι ανοδική. Δεν κατασκευάσαμε γράφημα αντίστοιχο του 42, γιατί κρίναμε ότι, λόγω της εμφανώς ανοδικής τάσης, δεν χρειάζεται να καταφύγουμε στην επικουρία των μέσων όρων κατά δεκαετία. Στην πενταετία 1865-1870, βέβαια, έχουμε μείωση των μαθητών σε απόλυτους αριθμούς και, φυσικά, καθοδική τάση του ποσοστού του μαθητικού δυναμικού ως προς το συνολικό πληθυσμό του νησιού, αλλά η πτώση ερμηνεύεται εύκολα από τη συγκυρία: από τον Ιανουάριο του 1868 το Γυμνάσιο Λευκάδος έχει κλείσει και θα ανοίξει το 1876. Επομένως, το χρονικό αυτό διάστημα υπάρχουν μόνο οι μαθητές του Ελληνικού Σχολείου.

Μετά το 1870 παρατηρείται σταθερή αύξηση και του αριθμού των μαθητών και του ποσοστού τους ως προς τον πληθυσμό του νησιού. Η αύξηση αυτή του αριθμού των μαθητών και του ποσοστού τους γίνεται εντονότερη το χρονικό διάστημα 1907-1928. Η τάση αυτή είναι ομόλογη της πα-

p. 73
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/74.gif&w=600&h=915

πανελλήνιας τάσης, η οποία, κατά το ερμηνευτικό σχήμα του Κ. Τσουκαλά,134 δείχνει ότι στην Ελλάδα το ποσοστό της φοίτησης στη μέση εκπαίδευση είναι εξαιρετικά υψηλό σε σχέση με τα αντίστοιχα ποσοστά ακόμα και των ανεπτυγμένων βιομηχανικών χωρών της Ευρώπης.

3. Σύγκριση του μαθητικού πληθυσμού της μέσης εκπαίδευσης της Λευκάδας με τον αντίστοιχο μαθητικό πληθυσμό της ελληνικής επικράτειας

Εξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η σύγκριση του μαθητικού πληθυσμού της μέσης εκπαίδευσης και του συνολικού πληθυσμού της Λευκάδας με τα αντίστοιχα στοιχεία σε πανελλαδικό επίπεδο. Θα χρησιμοποιήσουμε ως βάση της σύγκρισης τα στοιχεία που παρουσιάζει ο Τσουκαλάς,135 για να τεκμηριώσει την άποψη ότι η «διείσδυση του σχολικού δικτύου» στην Ελλάδα -αντιθέτως προς την ευρέως διαδεδομένη αντίληψη- έγινε με πολύ γρήγορους ρυθμούς, από την απελευθέρωση και εντεύθεν, και στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση και στη δευτεροβάθμια.136 Η αντιβολή των πινάκων 1 και 2, που ακολουθούν, μας οδηγεί στις εξής διαπιστώσεις:

ΠΙΝΑΚΑΣ 1 Ποσοστά των μαθητών της μέσης εκπαίδευσης επί του πληθυσμού στο σύνολο της ελληνικής επικράτειας

ΠΙΝΑΚΑΣ 1 Ποσοστά των μαθητών της μέσης εκπαίδευσης επί του πληθυσμού στο σύνολο της ελληνικής επικράτειας

Έτος

Σε σχέση με

τον πληθυσμό

1830

0,33

1855

0,48

1878

0,70

1901

0,98

1908

-

1911

1,29

1924

-

1930

0,90

Πηγή: Τσουκαλάς, ό.π., σ. 397.

Πηγή: Τσουκαλάς, ό.π., σ. 397.

ΠΙΝΑΚΑΣ 2 Ποσοστά των μαθητών της μέσης εκπαίδευσης στη Λευκάδα επί του συνολικού πληθυσμού της

ΠΙΝΑΚΑΣ 2 Ποσοστά των μαθητών της μέσης εκπαίδευσης στη Λευκάδα επί του συνολικού πληθυσμού της

Έτος

Σε σχέση με

τον πληθυσμό

1829

0,78

1839

0,62

1849

0,12

1859

0,43

1865

0,21

1879

0,52

1889

0,61

1896

0,64

1907

0,79

1920

1,26

1928

1,58

Τα ποσοστά είναι μεγαλύτερα, γιατί στοιχεία έχω μόνο για το Ελληνικό Σχολείο της πόλης.

Τα ποσοστά είναι μεγαλύτερα, γιατί στοιχεία έχω μόνο για το Ελληνικό Σχολείο της πόλης.

134. Τσουκαλάς, ό.π., σ. 397-399.

135. Τσουκαλάς, ό.π., σ. 398.

136. Τσουκαλάς, ό.π., σ. 391-495.

p. 74
Search form
Search the book: Secondary Education in Lefkada (1829-1929)
Search results
    Digitized books
    Page: 55
    

    Ιονίου Κράτους -ειδικά με το νόμο Κ' του 1857- να έγινε πρόβλεψη για τη διδασκαλία τέτοιων μαθημάτων, αλλά στο σύντομο διάστημα μέχρι την Ένωση η προσπάθεια δεν προχώρησε. Μετά την Ένωση ο κυρίαρχος θεωρητικός και κλασικιστικός προσανατολισμός του ελληνικού Γυμνασίου ακύρωσε, όπως είδαμε, ως λανθασμένη και αυτή ακόμα την ημιτελή προσπάθεια. Τέτοιου είδους μαθήματα στο τετρατάξιο Γυμνάσιο είναι μόνο η Καλλιγραφία και η Ιχνογραφία και από το 1914 η Ωδική.

    3. Δάσκαλοι του Ελληνικού Σχολείου Λευκάδος (1866-1929) Έχουμε ήδη115 εξηγήσει διεξοδικά ποια ήταν τα τυπικά μορφωτικά προσόντα των ελληνοδιδασκάλων: από αποφοίτους Ελληνικού Σχολείου και μαθητές Γυμνασίου (οι δύο αυτές κατηγορίες αποτελούν την πλειοψηφία κατά το 19ο αιώνα) μέχρι πτυχιούχους ή και διδάκτορες των τριών τμημάτων της Φιλοσοφικής (η τάση που επικρατεί κατά τον 20ό αιώνα). Η απόλυτα ακριβής ταξινόμησή τους σε κατηγορίες είναι ανέφικτη ελλείψει στοιχείων. Είναι όμως εφικτή μια σχετικά ακριβής ταξινόμησή τους με βάση τα αρχειακά δεδομένα116 που παραθέτω στη μελέτη μου για τους καθηγητές. Η ταξινόμηση αυτή είναι η ακόλουθη:

    Ελληνοδιδάσκαλοι: Κατά το νόμο, στην κατηγορία αυτή υπάγονται όσοι δεν έχουν αποδεικτικό φοίτησης ή αποφοίτησης από το αντίστοιχο τμήμα της Φιλοσοφικής Σχολής. Αυτοί διδάσκουν μόνο στο Ελληνικό Σχολείο και όχι στο Γυμνάσιο.

    Φιλόλογοι: Στην κατηγορία αυτή υπάγονται όσοι έχουν αποδεικτικό φοίτησης ή αποφοίτησης από το αντίστοιχο τμήμα της Φιλοσοφικής Σχολής. Γι' αυτό οι περισσότεροι εξ αυτών διδάσκουν και στο Γυμνάσιο Λευκάδος -ή παραλλήλως ή σε άλλη χρονική στιγμή- και αναφέρονται ως «ελληνιστές» ή «φιλόλογοι».

    Θεολόγοι: Είναι 4 καθηγητές που έχουν φοιτήσει ή έχουν αποφοιτήσει από τη Θεολογική Σχολή. Το επίπεδο των σπουδών τους τεκμαίρεται από το γεγονός ότι έχουν διδάξει και στο Γυμνάσιο και αναφέρονται στα κατάστιχά του ως θεολόγοι.

    115. Βλ. ανωτέρω, Τα τυπικά προσόντα του δασκάλου του Ελληνικού Σχολείου.

    116. Βλ. Τσερές, ό.π., σ. 73 και 164-168. Εκεί μπορεί ο αναγνώστης να βρει τα στοιχεία στα οποία στηρίχτηκε η παρούσα ταξινόμηση. Για τις σπουδές ορισμένων υπάρχει βιβλιογραφική ή αρχειακή τεκμηρίωση, ενώ για μερικούς οι σπουδές τους απλώς τεκμαίρονται από το χαρακτηρισμό που τους δίνεται στα κατάστιχα του Αρχείου, σε συνδυασμό με τα υπό του νόμου προβλεπόμενα για τα προσόντα των διδασκόντων στο Ελληνικό Σχολείο και στο τετρατάξιο Γυμνάσιο.