Creator/Author:Αγγελοπούλου, Άννα
 
Καπλάνογλου, Μαριάνθη
 
Κατρινάκη, Εμμανουέλα
 
Title:Processing of tale Types and Variations AT 560-599
 
Title of Series:Historical Archive of Greek Youth
 
Nr. within series:44
 
Place of Publication:Athens
 
Publisher:General Secretariat for Youth
 
Date of Publication:2007
 
Pagination:519
 
Nr. of vol.:1 τόμος
 
Language:Greek
 
Subject:Greek fairytales-Catalogue
 
Spatial coverage:Greece
 
Description:Anna Angélopoulou, Marianthi Kaplanoglou, Emmanouella Katrinaki Catalogue raisonné des contes grecs Types et versions A Τ 560-699 RÉSUMÉ Dans ce cinquième tome du Catalogue raisonné du conte grec nous achevons notre étude des types et versions du Conte merveilleux (AT 300-749) en présentant les numéros AT 560-649 (Objets magiques) et AT 650-699 (Force ou savoir surnaturel). Rappelons ici que les types 700-749 avaient été présentés dans un volume précédent. La plupart de ces contes, et notamment la série AT 560-569, mettent en scène l'acquisition par le héros d'un objet magique qui l'aide à résoudre ses problèmes et réaliser ses souhaits. Tant qu'il est en possession de cet objet merveilleux, le héros parvient à ses fins, alors que, dès qu'il le perd, il est conduit à l'échec et se retrouve privé de tous ses acquis. Il s'agit d'objets de la vie quotidienne dotés de pouvoirs magiques, tels que la lampe d'Aladin, le moulin magique qui moud du sel et rend salée l'eau de la mer, le tapis volant et ainsi de suite. Ces objets sont parfois perdus et récupérés par l'intermédiaire de fruits merveilleux [AT 563, (Figues noires, figues blanches)], qui servent d'antidote magique au héros quand il est destitué de sa puissance et abandonné de tous. Dans un autre groupe de récits, des objets magiques confèrent au héros des pouvoirs qui changent le comportement des personnes de son entourage et lui permettent de triompher de ses épreuves. Par exemple, en jouant de la flûte enchantée, il fait danser jusqu'à épuisement ses persécuteurs et échappe ainsi à la justice. On peut notamment citer pour ce groupe les contes-types AT 570 (Le troupeau de lapins), AT 571 (Tous collés ensemble) et AT 592 (La danse dans les épines). Enfin, un troisième groupe comprend des récits d'aventures où le héros acquiert, par des moyens divers (y compris des objets magiques), une force ou un savoir surnaturel qui le rend tout puissant et lui permet de réaliser ses désirs inavoués de réussite sociale ou amoureuse. Ce sont des histoires telles que Les cadeaux du Saint (AT 611), Les feuilles qui ressuscitent (AT 612), Les deux voyageurs (AT 613), Les frères ingénieux (AT 653), Les trois frères savants (AT 655), Le fils adoptif de l'Ogre et la Belle du monde (AT*667), Le langage des animaux (AT 670), Jean des cendres (AT 675). Cet ouvrage s'appuie largement sur le catalogue manuscrit de Georges Mégas. Nous avons généralement suivi sa classification, en jugeant cependant nécessaire de renommer et reclasser certains contes qui, à notre avis, soit appartenaient à des groupes différents de récits, soit constituaient des contestypes différents. Ces nouveaux classements sont basés sur nos propres recherches, ainsi que sur d'autres études récentes. Enfin, nous avons parfois suivi la troisième révision du Catalogue Aarne-Thompson, établie par HansJörg Uther. Notre souhait est que ce nouveau volume ne soit qu'une simple étape vers la publication intégrale du Catalogue du Conte grec.
 
License:This book in every digital format (PDF, GIF, HTML) is distributed under Creative Commons Attribution - NonCommercial Licence Greece 3.0
 
The book in PDF:Download PDF 10.44 Mb
 
Visible pages: 47-66 από: 522
-20
Current page:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/47.gif&w=600&h=915

δ: Επιστρέφοντας, ο ήρωας κλείνεται μέσα στη σπηλιά" δ1: επειδή παρασύρεται και παίρνει κάτι από τους θησαυρούς" δ2: από το μάγο, που θυμώνει γιατί δεν του δίνει το κερί" δ3: ο μάγος τον εγκαταλείπει και φεύγει' δ4: άλλο.

ε: Μέσα στη σπηλιά, ο ήρωας ανακαλύπτει τις ιδιότητες του κεριού, καθώς το ανάβει κι εμφανίζονται οι όμορφες (οι αράπηδες)' ε1: κατορθώνει τελικά να βγει από τη σπηλιά' ε2: βρίσκοντας ένα πέρασμα' ε3: με τη βοήθεια της νεράιδας του δαχτυλιδιού.

II. Γάμος του ήρωα, κλοπή του μαγικού χεριού και ανάκτηση του

α: Ο ήρωας ζει στο εξής πλουσιοπάροχα με τα πλούτη που του φέρνουν οι όμορφες της λάμπας (του κεριού)' α1: ο βασιλιάς τον ζηλεύει και θέλει να αποκτήσει τη μαγική λάμπα' α2: την κλέβει, αλλά όταν την ανάβει εμφανίζονται, αντί για τις όμορφες, σαράντα αράπηδες και τον δέρνουν' α3: επιστρέφει τη λάμπα στον ήρωα.

β: Ο ήρωας αποφασίζει να ζητήσει για γυναίκα του τη βασιλοπούλα" β1: για να του τη δώσει, ο βασιλιάς του ζητά' β2: να φτιάξει ένα παλάτι ομορφότερο από το βασιλικό.

γ: Ο ήρωας με τη βοήθεια των όμορφων χτίζει το παλάτι' γ1: παντρεύεται τη βασιλοπούλα.

δ: Ο μάγος μαθαίνει τι έχει συμβεί κι αποφασίζει να κλέψει τη λάμπα (κερί)' δ1: παρουσιάζεται στο παλάτι και ζητά να ανταλλάξει τη δικιά του με αυτήν' δ2: μην γνωρίζοντας τις ιδιότητές της, η βασιλοπούλα κάνει την ανταλλαγή' δ3: ο μάγος ανάβει τη λάμπα και ζητά να μεταφερθεί το παλάτι με τη βασιλοπούλα σε μακρινό τόπο.

ε: Ο ήρωας αναζητά τη γυναίκα του' ε1 : με τη βοήθεια της νεράιδας του δαχτυλιδιού μεταφέρεται στον τόπο όπου βρίσκεται το παλάτι του' ε2: παίρνει πίσω τη λάμπα και ξαναφέρνει το παλάτι στη θέση του' ε3: ο μάγος σκάει από το κακό του' ε4: άλλο.

ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΠΑΡΑΛΛΑΓΩΝ

ΘΕΣΣΑΛΙΑ

1. ΛΑ 2301, 223-249, Καρδίτσα, άτιτλο. Συμφυρμός με AT 507 C (Η κόρη με τα φίδια), βλ. παρ. αρ. 10.

p. 47
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/48.gif&w=600&h=915

ΘΡΑΚΗ

2. ΛΦ 655, 3-7, Ρύζια Ορεστιάδας, «Η λάμπα κι ο αράπης». Ι: α, α1, β, β2, β4, β7, γ, γ3, γ4, δ, δ2, δ3, ε1, ε2. II: β, β1, β2, γ, γ1, δ, δ1, δ2, δ3, ε, ε1, ε2, ε4 (σκοτώνουν το μάγο και τον αδερφό του, που μεταμφιεσμένος σε γριά προσπαθεί να τους εξοντώσει).

ΝΗΣΙΑ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ

α. Νησιά Ανατολικού Αιγαίου

3. Σταματιάδης Ε', 556, αρ. 8, Σάμος, άτιτλο. I: α (καλόγερος, που έδωσε ένα μήλο στην άτεκνη γυναίκα προκαλώντας έτσι τη γέννηση του ήρωα), α1, α2, β, β3 (ένα κουτί), β4, β5, β6, γ, γ3, δ, ε, ε1. II: α, α1, α2, α3, γ1·

β. Δωδεκάνησα

4. ΔΙΕ Δ', 1892, 707-721, Καστελόριζο, «Το σαμαντανάκι». Συμφυρμός με AT/ATU 570 Α (Το μαγικό ποτηράκι). Η παραλλαγή που δημοσιεύεται εδώ.

5. Dawkins, 45 Stories, 411- 424, Αντιμάχεια Κω, «Ο Γιαννάκης». I: α (δερβίσης), α1 (βουνό), α2, β, β1 (μέσα σε ένα κουτάκι), β4, β7, γ, γ1, γ2, γ3, δ, δ1, δ3, ε1, ε2 (τον σώζει ένας καπετάνιος και τον παίρνει στο καράβι του. Τον παίρνει ένας λόρδος για γιο του, αλλά επειδή ο ήρωας είναι σπάταλος τον διώχνει). II: ο Γιαννάκης ανακαλύπτει τις ιδιότητες του κεριού, α, α1, α2, α3, γ1.

6. Pio, 121-126 (Geldart, 135), Αστυπάλαια, «Ο παπουτσής κι η βασιλοπούλα». I: α, α1, α3, β, β3 (πολυέλαιος) β4, β5, β6, β8, γ, γ5, γ3, δ, ε1. II: α, α1, α2, α3 (η κυρά του πολυέλαιου τους διηγείται την ιστορία της).

7. Dieterich, 504-512, Αστυπάλαια, «Η Σολομωνιτσή». I: α, α3, β, β3 (πολυέλαιο), β4, β5, β6, β8, γ, γ1, γ5, δ4 (η κυρά και οι τριάντα εννιά κοπέλες τον κρατούν μαζί τους για ένα χρόνο. Πριν φύγει του δίνουν τον πολυέλαιο). II: α, α1, α2, α3, ε4 (τα παιδιά του ήρωα παντρεύονται με τα παιδιά του βασιλιά)

β. Εύβοια - Σποράδες

8. ΛΑ 2744, 140-146, Γιάλτρα Ιστιαίας, άτιτλο. Συμφυρμός με AT/ATU 570 Α (Το μαγικό ποτηράκι). Η αρχή όπως AT/ATU 561: I: α, α1, β, β3 (κάσα που γεμίζει χρυσάφι), γ, γ1, γ2, δ, δ1, δ4 (βρίσκει ένα μηχανάκι που πετάει λίρες και το παίρνει), ε1, ε2. Η συν. όπως AT/ATU 570 Α, βλ. παρ. αρ. 6.

p. 48
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/49.gif&w=600&h=915

9. ΛΑ 2744, 239-250, Γιάλτρα Ιστιαίας, άτιτλο. Απαράλλαχτο με το προηγούμενο. Συμφυρμός με AT/ATU 570 Α.

γ. Κρήτη

10.ΛΦ 1216, 13-15, «Το σαμντάνι και τα σαράντα κεριά». Ι: α, α1, β, β1, β4, β5, β6, γ, γ1, γ2, γ3, δ, ε, ε1 (δίνει το κηροπήγιο στην κοπέλα, στην οποία ανήκει, και παντρεύονται).

11.Kretschmer, NM, 128-142, αρ. 34, Ρέθυμνο, «Der Derwisch». Συμφυρμός με AT/ATU 570 (Ο βοσκός των λαγών). Η αρχή όπως AT/ATU 561: I: α, α1, β, β2, γ, δ, δ4 (παρασύρεται και περνά η ώρα), ε1. Στη συνέχεια ο ήρωας φέρεται καλά σε ένα άλογο, ένα σκύλο και ένα λιοντάρι, που τον βοηθούν σε διάφορες περιπέτειες, αφού βγει από τη σπηλιά. Η συν. όπως AT/ATU 570, βλ. παρ. αρ. 7.

δ. Κυκλάδες

12.ΛΦ 1018, 12-17, Σύρος, «Ο πύργος και το μαγικό κεράκι». I: α, α1, α2, β, β1, β4, γ, γ1, γ2, γ3, δ (μέσα στα ερείπια του πύργου, που γκρεμίζεται), δ1, δ4 (ο μάγος σκοτώνεται), ε1. II: α, α1, α2, α3.

13.ΛΦ 1043, 24-229, Σαντορίνη, «Ο πολυέλαιος». I: α, α3, β, β3 (πολυέλαιο), β4, β5, β8, γ, γ5, γ3. II: α, α1, α2, α3.

14.Roussel, αρ. 72, Μύκονος, άτιτλο. Ελλιπές. I: α, α3, γ5. II: ε4 (η κυρά τον κάνει πλούσιο, γιατί την έσωσε).

ΝΗΣΙΑ ΤΟΥ ΙΟΝΙΟΥ

15.ΛΦ 407, 1-3, Λευκίμμη Κέρκυρας, «Το παλιοφάναρο». I: α, α1, β, β2, β4, β7, γ, γ1, γ2, γ3, ε (ζητά απ' τους αράπηδες να σκοτώσουν το μάγο), ε1. II: β, β1, β2, γ, γ1, ε3.

ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ

16.ΛΦ 555, 36-44, Ολυμπία, «Η λάμπα». I: α, α1, β, β2, β4, β5, γ, γ3, δ, δ2, ε, ε1. II: β, β1, β2, γ, γ1, δ, δ3, ε, ε4 (ο ήρωας συναντά δυο ανθρώπους που μαλώνουν για το άφαντο σκουφάκι, που όταν το φοράς γίνεσαι αόρατος, και δυο άλλους που μαλώνουν για έναν ιπτάμενο χαρταετό. Τα κλέβει και μεταφέρεται στον τόπο όπου ο μάγος έχει μεταφέρει το παλάτι και τη γυναίκα του), ε2, ε4 (σκοτώνουν το μάγο).

p. 49
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/50.gif&w=600&h=915

ΜΙΚΡΑ ΑΣΙΑ - ΠΟΝΤΟΣ - ΚΑΠΠΑΔΟΚΙΑ Πόντος

Π. Αρχείον Πόντου Ζ', 1937, 89-91, άτιτλο (Dawkins, MGF, 37-39, αρ. 8, « The Boy and the Box»). I: α, α1 (που ανοίγει μια φορά το χρόνο), β, β1 (μέσα σε ένα κουτί), β4, β5, β6, γ, γ3, δ (δ4 καθώς περνά η ώρα), δ3, ε1, ε2. II: α, α1, α2, α3.

ΚΥΠΡΟΣ

18. ΛΦ 67, 1-12, Πάφος, «Το λιγνούιν». Συμφυρμός με AT/ATU 560. Η αρχή όπως AT/ATU 561: I: α, α1, β, β2, β4, β7, γ, γ1, γ3, δ, δ3, ε1. II: α (Η συν. όπως AT 560: μια μέρα ο αράπης του φέρνει ένα σκυλάκι, ένα γατάκι και μια νυφίτσα.). Η συν. όπως AT/ATU 561: II: β, β1, β2, γ, γ1, δ, δ3 (η βασιλοπούλα άπιστη, τα φτιάχνει με το μάγο), ε, ε4 (βρίσκει το παλάτι του, τα ζώα- βοηθοί κλέβουν το λυχνάρι, αλλά στην επιστροφή το χάνουν και το καταπίνει ένα ψάρι. Το βρίσκουν στην κοιλιά του), ε2, ε4 (σκοτώνουν το μάγο και την άπιστη βασιλοπούλα).

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΣΤΟΝ ΤΥΠΟ AT/ATU 561

Όπως και για τον προηγούμενο τύπο AT/ATU 560, έτσι για τον AT/ATU 561 λείπουν τα σχετικά δελτία του Γ. Μέγα. Έτσι προβήκαμε σε μερική αποκατάσταση του αρχείου μετά από βιβλιογραφική1 καθώς και αρχειακή έρευνα στα χειρόγραφα του Λαογραφικού Φροντιστηρίου (ΛΦ). Εντοπίστηκαν δεκαοκτώ παραλλαγές από τις τριάντα τέσσερις που φαίνεται πως περιείχε η δελτιοθήκη του Μέγα, όπως αναφέρει ο Μ. Μερακλής στα σχόλιά του στα Παραμύθια του Λιβισιού και της Μάκρης2. Οι υπόλοιπες προέρχονται προφανώς από το ΛΑ, το ΙΑ και το ΚΜΣ, όπως και οι υπόλοιποι τύποι του αρχείου Μέγα.

Ο τύπος AT/ATU 561 αντιστοιχεί στο διάσημο παραμύθι Ο Αλαντίν και το μαγικό λυχνάρι. Η διήγηση αυτή έγινε γνωστή στην Ευρώπη από τη μετά-

1. Βλ. κυρίως τα σχόλια του R. Μ Dawkins στο παραμύθι αρ. 39 («Ο Γιαννάκις»), του βιβλίου του R. Μ. Dawkins, Forty five Stories from the Dodekanese, Cambridge 1950, σ. 424-426.

2. Μ. Μερακλής, σχόλια στα παραμύθια αρ. 16 και αρ. 17 του βιβλίου της Κ. Μουσαίου-Μπουγιούκου, Παραμύθια του Λιβισιού και της Μάκρης, Εκδόσεις Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, Αθήνα 1976, σ. 262. Τα δύο αυτά παραμύθια, που ανήκουν στον τύπο AT/ATU 561, δεν περιλαμβάνονται στο αρχείο Μέγα που σταματά πριν από το 1976.

p. 50
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/51.gif&w=600&h=915

μετάφραση του Galland των 1001 Νυχτών {Les Milles et Une Nuits, 1704-1717), και στη συνέχεια από πολλές άλλες μεταφράσεις σε διάφορες ευρωπαϊκές γλώσσες και στα ελληνικά3. Σύμφωνα με τον Κ. Ranke4 οι περισσότερες ευρωπαϊκές προφορικές παραλλαγές που έχουν καταγραφεί ακολουθούν την υπόθεση του παραμυθιού όπως αυτή εκτυλίσσεται στη γαλλική του μετάφραση:

Ο τεμπέλης Αλαντίν είναι το μοναδικό πρόσωπο που μπορεί να μπει σε μια σπηλιά γεμάτη θησαυρούς και να πάρει από εκεί το μαγικό λυχνάρι. Γνωρίζοντάς το, ένας αφρικανός μάγος τον πείθει να μπει στη σπηλιά για να του φέρει το λυχνάρι. Του δίνει ακόμη ένα μαγικό δαχτυλίδι. Ο Αλαντίν παίρνει πράγματι το λυχνάρι, αλλά γεμίζει τις τσέπες του πετράδια κι όταν ο μάγος του ζητά το λυχνάρι, ο Α. δεν το βρίσκει. Εξοργισμένος ο μάγος τον κλείνει μέσα στη σπηλιά, απ' όπου ο Α. βγαίνει με τη βοήθεια ενός τζίνι, που εμφανίζεται όταν κατά λάθος ο Α. τρίβει το μαγικό δαχτυλίδι.

Επιστρέφει στη μητέρα του, ανακαλύπτει το τζίνι του λυχναριού που μπορεί να του εκπληρώσει κάθε επιθυμία κι αποφασίζει να ζητήσει τη βασιλοπούλα για γυναίκα του. Ο βασιλιάς έχει όμως υποσχεθεί την κόρη του στο γιο του βεζίρη, και για να τον αποτρέψει του ζητά να φτιάξει ένα παλάτι καλύτερο από το δικό του. Ο Α. αποτρέπει την ολοκλήρωση του γάμου της βασιλοπούλας ζητώντας από το τζίνι να του φέρνει κάθε βράδυ το ζευγάρι. Φτιάχνει το παλάτι και παντρεύεται τελικά ο ίδιος την κόρη του βασιλιά.

Όμως ο μάγος μαθαίνει τι έχει συμβεί, κλέβει με πονηριά το λυχνάρι δίνοντας στην ανίδεη βασιλοπούλα ένα άλλο και μεταφέρει το παλάτι στην Αφρική. Ο βασιλιάς φυλακίζει τον Αλαντίν, που καλεί το τζίνι του δαχτυλιδιού και του ζητά να τον πάει στο παλάτι του. Παίρνει πίσω κρυφά το λυχνάρι και τη γυναίκα του, σκοτώνουν το μάγο κι επιστρέφουν στο βασίλειο τους. Τέλος γλιτώνουν και από τον αδερφό του μάγου, που προσπαθεί να τους εξοντώσει, και τον σκοτώνουν.

Πέρα από την ομάδα των προφορικών παραλλαγών που ακολουθούν αυτή την υπόθεση, υπάρχει και μια δεύτερη ομάδα αφηγήσεων, την οποία θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε μεσογειακή. Σε αυτήν εντάσσονται πολλές ελληνικές, τουρκικές και αραβικές παραλλαγές. Υπάρχουν επίσης καταγραφές από τη Βοσνία και από τα μεσογειακά παράλια5. Στις παραλλαγές αυτές, από το μαγικό αντικείμενο (ένα λυχνάρι, κερί ή λάμπα) αντί για ένα τζίνι βγαίνουν

3. Για τις 1001 Νύχτες στην Ελλάδα βλ. Γ. Κεχαγιόγλου «Χίλιες και Μία Νύχτες: σταθμοί στις τύχες του έργου και η μετάφραση του Κώστα Τρικογλίδη», Διαβάζω 33, Ιούλιος 1980, σ. 42-59, Γ. Κεχαγιόγλου Γιώργος (επιμ.), Τα παραμύθια της Χαλιμάς (Αραβικόν Μυθολογικόν και Νέα Χαλιμά), τ. 4, Ερμής, Αθήνα 1988-1994 και Μ. Papachristophorou, « The Arabian Nights in Greece», Fabula, Band 45, 2004, σ. 311-329.

4. Κ. Ranke, « Alad(d)in. AaTh 561», Enzyklopädie des Märchens M, Band 1, 1999, σ. 240-247.

5. Κ. Ranke, ό. π., σ. 245.

p. 51
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/52.gif&w=600&h=915

κορίτσια που χορεύουν, ή δερβίσηδες, που εκπληρώνουν τις επιθυμίες του ήρωα" αντί για το μάγο, το πρόσωπο που κλέβει από ζήλια το λυχνάρι είναι ο βασιλιάς, αλλά όταν προσπαθεί να το ανάψει, αντί για κοπέλες βγαίνουν αράπηδες και τον δέρνουν. Έτσι αναγκάζεται να το επιστρέψει στον κάτοχο του.

Όσον αφορά τις ελληνικές παραλλαγές που διαθέτουμε, μπορούν να χωριστούν σε δύο βασικές αφηγηματικές ομάδες: η πρώτη (στην οποία ανήκουν και οι παλαιότερες6) αντιστοιχεί στη μεσογειακή μορφή του παραμυθιού, ενώ η δεύτερη φαίνεται πως προέρχεται από κάποια (ή κάποιες) μετάφραση της ιστορίας του Αλαντίν7. Όταν βέβαια η αφήγηση περνά από το γραπτό κείμενο στον προφορικό λόγο συμπτύσσεται σημαντικά8. Έτσι καταργούνται όχι μόνο μορφολογικά στοιχεία (οι εκτενείς περιγραφές για παράδειγμα) αλλά και στοιχεία περιεχομένου (απουσιάζουν ορισμένα μοτίβα ή και επεισόδια, για παράδειγμα το επεισόδιο του πρώτου γάμου της πριγκήπισσας με το γιο του βεζίρη, που παραμένει ανολοκλήρωτος με την παρέμβαση του Αλαντίν και ακυρώνεται) .

6. Βλ. παραπάνω τις παραλλαγές αρ. 3, 4, 5, 6, 7, 12. Η παραλλαγή αρ. 12 φαίνεται πως έχει στοιχεία κι από τις δύο μορφές.

7. Βλ. παραπάνω τις παραλλαγές αρ. 1, 11, 15.

8. Στη μετάφραση του Τρικογλίδη το παραμύθι του Αλαντίν εκτείνεται σε 113 σελίδες (Αγνώστου Άραβα συγγραφέα: Χίλιες και μία Νύχτες. Μετάφραση Κ. Τρικογλίδη, Ηριδανός, Αθήνα, τόμος 7ος, σ. 1-113).

p. 52
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/53.gif&w=600&h=915

ΠΑΡΑΜΥΘΙΑΚΟΣ ΤΥΠΟΣ AT/ATU 562

p. 53
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/54.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 54
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/55.gif&w=600&h=915

ΠΑΡΑΜΥΘΙΑΚΟΣ ΤΥΠΟΣ AT/ATU 562

Το μαγικό κασελάκι

AT: The Spirit in the Blue Light ATU: The Spirit in the Blue Light Delarue - Tenèze: L' Homme de fer Grimm no 116: Das blaue Licht Eberhard - Boratav no 219

Η Πεντάμορφη

Μια φορά ήταν ένας βασιλιάς κι είχε τρεις γιους. Τον μεγάλο τον έλεγαν Πέτρο, τον δεύτερο Δήμο και τον μικρότερο Φώτο. Κάθε μέρα που περνούσε, ο πατέρας τους, που είχε πάρα πολύ γεράσει, ένιωθε πως φθάνει το τέλος του. Γι' αυτό μια μέρα φώναξε τα παιδιά του και τους λέει: «Εγώ, παιδιά μου, δεν έχω πια δύναμη να κυβερνώ το κράτος μου. Καλό θα είναι να πάρει ο Πέτρος τη βασιλεία, σαν μεγαλύτερος που είναι, με τη συμφωνία να μην ανοίξει την κάμαρα που είναι κλειδωμένη. Όποιος δεν ακούσει το θέλημα μου, θα 'χει την κατάρα μου».

Δεν πέρασε πολύς καιρός και ο γερο-βασιλιάς πέθανε. Πήρε τη βασιλεία ο Πέτρος με δόξα και τιμή. Μα ενώ ήταν τόσο ευτυχισμένος, τον βασάνιζε η περιέργεια για την κλειδωμένη κάμαρα: σαν τι να έχει άραγε μέσα που δεν πρέπει ν' ανοιχτεί; Αυτή η συλλογή δεν τον άφηνε να ησυχάσει ούτε μέρα ούτε νύχτα. Πώς να την άνοιγε, όμως, αφού θα είχε την κατάρα του πατέρα του; Στο τέλος, η περιέργεια, πιο δυνατή από τη θέλησή του, νίκησε και μια μέρα άνοιξε την απαγορευμένη κάμαρα. Μεγάλη απογοήτευση τον περίμενε σαν είδε μια κάμαρα εντελώς αδειανή και γεμάτη σκόνες κι αραχνιές. «Χαράς στην κάμαρη», συλλογίστηκε, «που θα έχω και την κατάρα του πατέρα μου...»

Λέγοντας αυτά, βλέπει σε μια γωνιά ένα ντουλαπάκι. Πηγαίνει κοντά, το ανοίγει και τι να δει μέσα! Τη ζωγραφιά μιας βασιλοπούλας τόσο ωραίας, που μόλις την είδε του ήρθε ζάλη. Από κάτω έγραφε: «Εγώ είμαι η Ωραία του Κόσμου και όποιος θέλει να με βρει, ας έρθει στην τάδε πολιτεία».

Ο Πέτρος δεν κρατήθηκε, τράβηξε τη ζωγραφιά με τα δυο του χέρια, τη δίπλωσε και την έκρυψε στην τσέπη του. Όλη τη νύχτα δεν έκλεισε μάτι, είχε τη

p. 55
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/56.gif&w=600&h=915

ζωγραφιά αντίκρυ του και τη θαύμαζε. Αποφασίζει να φύγει την άλλη μέρα, να πάει και να βρει την ωραία βασιλοπούλα. Φωνάζει τον δεύτερο αδελφό του και του λέγει: «Εγώ, Δήμο, θα πάγω σε μια περιοδεία, θα πάρεις εσύ τη βασιλεία ώσπου να γυρίσω».

Πήρε μαζί του ένα δισάκι φλουριά κι έφυγε. Πολλές μέρες περπατούσε και όταν έφτασε σ' αυτήν την πολιτεία ήταν πια αργά. Εκείνον τον καιρό, ήταν όλο μικρά βασίλεια, που ήταν τριγυρισμένα από ψηλούς τοίχους και είχαν μια μεγάλη σιδερένια πόρτα, για κάθε προφύλαξη από τους εχθρούς. Αυτή η πόρτα άνοιγε με την ανατολή του ήλιου και σφαλούσε με τη δύση. Μόλις πρόλαβε να μπει μέσα ο Πέτρος και αμέσως η πόρτα έκλεισε. Ήταν ότι σουρούπωνε και από την κούραση δεν έβλεπε καλά. Άξαφνα ακούει μια φωνή: «Ώρα καλή, παλικάρι μου...» «Καλώς τη μάνα». Ήταν μια γριά που τον ρωτούσε: «Θέλεις τίποτε, παιδάκι μου;» «Θα ήθελα», της λέγει, «να φάω και να κοιμηθώ». «Μετά χαράς, γιόκα μου, δώσ' μου λεπτά να ψωνίσω για να φας κι όσο για τον ύπνο, θα σου ετοιμάσω ένα κρεβάτι βασιλικό».

Έφερε η γριά ένα ωραίο πουλάκι, έφερε και κρασί κι έφαγε ο Πέτρος με μεγάλην όρεξη. Ετοίμασε και το κρεβάτι του, πλάγιασε το παλικάρι κι ευθύς το πήρε ο ύπνος. Η γριά περίμενε έξω από την πόρτα να δει πότε θα κοιμηθεί. Μόλις τον βλέπει κοιμισμένο, τρέχει και φωνάζει το γιο της, που ήταν ένας κακούργος. Έρχεται αυτός μ' ένα χαντζάρι, δίνει μια στο παλικάρι και το σκοτώνει. Υστερα παίρνουνε τα φλουριά του και τον ρίχνουνε σ' ένα λάκκο, που ρίχνανε όσους σκοτώνανε.

Ας δούμε τώρα τι έκαμε ο άλλος γιος που και αυτός είχε το ίδιο κεφάλι με τον πρώτο κι έπαθε τα ίδια με αυτόν. Έμεινε πια ο μικρότερος, ο Φώτος. Πήρε αυτός τη βασιλεία, αλλά κάθε μέρα που περνούσε, τον στεναχωρούσε η αργοπορία των αδελφών του. Θέλησε να πάει να δει πού βρίσκονται κι αποφασίζει να φύγει. Φωνάζει το βεζίρη και του λέγει: «Εγώ θα πάω να βρω τ' αδέλφια μου, εσύ θα μείνεις στη βασιλεία ώσπου να γυρίσω».

Αρχίζουν τις ετοιμασίες, παίρνουν μαζί τους σκηνές, τρόφιμα, μάγειρους, υπηρέτες, ιπποκόμους, άφθονα φλουριά και ξεκινούν. Αφού περπάτησαν όλη μέρα, το βράδυ βρήκαν ένα ωραίο μέρος που είχε πολλά δέντρα και μια μεγάλη βρύση με νερό σαν το κρύσταλλο. Ετοίμασαν μια ωραία σκηνή για το Φώτο. Μόλις έφαγε, πλάγιασε να κοιμηθεί, γιατί ήταν πολύ κουρασμένος. Μόλις τον έπαιρνε ο ύπνος, ακούει τη φωνή του αλόγου του που χλιμιντρούσε. «Μούου... ου... ου... μου... ου...» «Τι τρέχει;», ρωτά ο βασιλιάς τον ιπποκόμο, «γιατί φωνάζει τ' άλογο;» «Δεν ξέρω τι έχει βασιλιά μου, του δίνω να πιει νερό κι αυτό τραβά το κεφάλι του και φωνάζει». «Αμέσως να καθαρίσετε τη γούρνα», διατάζει ο βασιλιάς.

Καθαρίζουν τη γούρνα, βάζουν άλλο νερό, αλλά μόλις το άλογο πάει κοντά στη βρύση, τραβά πάλι του κεφάλι του και φωνάζει. Πάει ο Φώτος να δει με τα μάτια του ποια είναι η αιτία που δεν πίνει νερό το ζώο. Σκύβει στη βρύση

p. 56
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/57.gif&w=600&h=915

και βλέπει μέσα στο νερό να λάμπει η σκιά μιας κοπέλας, που σαν την είδε θαμπώθηκε από την ομορφιά της. Γυρίζει το κεφάλι του επάνω και βλέπει μια ζωγραφιά κρεμασμένη σ' ένα κλαδί του δέντρου.

Την άλλη μέρα, διατάζει να μαζέψουν τα πράματα και να γυρίσουν όλοι πίσω. Κρατά ο Φώτος ένα δισάκι φλουριά και το σπαθί του. Αφού έφυγαν όλοι, ανεβαίνει στο δέντρο και παίρνει τη ζωγραφιά. Αυτή η ζωγραφιά ήταν η ίδια που ήταν στο ντουλαπάκι κι έγραφε τα ίδια λόγια, γιατί ήταν μαγική και παρουσιαζόταν παντού. Βάζει τη ζωγραφιά στην τσέπη του, παίρνει τα φλουριά και το σπαθί του και πάει να βρει την κοπέλα. Πολλές μέρες περπάτησε και τέλος έφτασε στην πολιτεία που ήταν η Πεντάμορφη. Μόλις πρόφτασε να περάσει την πόρτα και κρακ!... την έκλεισαν οι φρουροί γιατί ήταν η ώρα περασμένη. Βρίσκει την ίδια γριά, που με κολακείες προσπαθούσε να τραβήξει κι αυτόν σπίτι της για να τον σκοτώσει, όπως και τους άλλους δύο. Του 'δωσε να φάει και του ετοίμασε το κρεβάτι του. Κατάλαβε όμως ο Φώτιος πως αυτή δεν ήταν καλή γυναίκα, είδε πως πηγαινοερχότανε και πως περίμενε για κάποιον κακό σκοπό. Πλάγιασε και έκανε πως διαβάζει ένα βιβλίο, αλλά με τρόπο παρακολουθούσε τη γριά. Την έβλεπε πως κοίταζε κάθε τόσο από τη χαραμάδα της πόρτας. Καμώθηκε πως τον πήρε ο ύπνος κι έπεσε το βιβλίο από το χέρι του. Με την άκρη του ματιού του, έβλεπε τι θα κάμει η γριά.

Τη βλέπει, λοιπόν, που πάει και φωνάζει το γιο της, έναν άγριο άντρακλα ως εκεί πάνω, με το χαντζάρι του, έτοιμο να τον κομματιάσει. Την ίδια στιγμή, παίρνει ο Φώτιος το σπαθί του, δίνει μια στον κακούργο και τον σκοτώνει. Τρέχει αρπάζει και τη γριά απ' τα μαλλιά και της λέει: «Εσύ, κακούργα, είσαι η αιτία που σκοτώθηκαν τ' αδέλφια μου. Να μου πεις αμέσως πού τους ρίξατε και πού βάλατε τα φλουριά τους». Φωνάζει αυτή, παρακαλεί, το παλικάρι δεν αφήνει τα μαλλιά της και την αναγκάζει να του δείξει πού είχε ρίξει τους αδελφούς του. Δεν χάνει καιρό και της κόβει το κεφάλι με το σπαθί του. Έτσι εκδικήθηκε για τ' αδέλφια του. Έμεινε σ' αυτό το σπίτι, γιατί δεν ήθελε να φανερωθεί πως ήταν βασιλιάς.

Την άλλη μέρα πήγε στην πόλη. Εκεί που προχωρούσε, βλέπει πολύν κόσμο μαζεμένο σ' ένα μέρος. Ρωτά τι τρέχει, του λένε πως από δω θα περάσει η Πεντάμορφη με τ' αμάξι της κι όποιος θέλει να τη δει, θα γεμίσει ένα δοχείο φλουριά. Αυτός, λοιπόν, που είχε πολλά, το γεμίζει και περιμένει να φανεί το αμάξι. Όταν έσκυψε στο παράθυρο του αμαξιού για να δει την Πεντάμορφη, τόση ήταν η ομορφιά και η λάμψη της κοπέλας, που ζαλίστηκε και δεν μπόρεσε να δει τίποτα. Την άλλη μέρα πάλι τα ίδια, και την άλλη, ώσπου τελείωσαν τα φλουριά του κι αυτός δεν κατάφερε να τη δει. Έτσι έμεινε χωρίς δεκάρα κι από δουλειά δεν ήξερε τίποτα.

Άρχισε να τον βασανίζει η πείνα. Να ζητιανέψει δεν μπορούσε. Τι να κάμει; Κατά καλή του τύχη, περνούσε μια μέρα από ένα φούρνο που έκαναν κουλούρια. Τον χτύπησε η μυρωδιά και γούρλωσαν τα μάτια του να τα βλέπει.

p. 57
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/58.gif&w=600&h=915

Τον είδε ο φούρναρης και κατάλαβε πως πεινούσε. «Τι αγαπάς, παλικάρι;» τον ρωτά. «Θα ήθελα να δουλέψω», είπε το παλικάρι. «Και τι δουλειά ξέρεις να κάνεις;» «Μα ... ό,τι να 'ναι» (κι ας μην ήξερε τίποτε από δουλειές). «Έλα μέσα», του λέει ο φούρναρης, και πρώτα πρώτα του δίνει να φάει. Του φέρνει ένα πιάτο φασόλια, ένα κρεμμύδι και ψωμί. Δεν μπορώ να σας πω με τι όρεξη και τι γλύκα έφαγε. Ποτέ του δεν είχε φάει τόσο νόστιμο φαΐ. «Ε», του λέει ο μάστορης, «τώρα δουλειά. Πάρε τη στάμνα και πάνε στη βρύση για νερό».

Αυτός όμως, καθώς πήγαινε αμέριμνος, χτυπά τη στάμνα σε μια πέτρα και την κάμει θρύψαλα. Απελπισμένος γυρίζει πίσω κι ο μάστορης τον υποδέχεται με βρισιές και κλωτσιές. Φεύγει από εκεί και συλλογίζεται πού να πάει... Καθώς περπατούσε στενοχωρημένος, ακούει κάποιον να τον ρωτά: «Για πού, παλικάρι από δω;» Ήταν ένας λουτράρης, που στεκότανε στην πόρτα του και ρωτούσε. «Γυρεύω δουλειά», λέει ο Φώτος. «Έλα μέσα, να σου δώσω εγώ δουλειά».

Πρώτα πρώτα του δίνει να φάει, γιατί αυτός ήταν μάγος και κατάλαβε πως ήταν πεινασμένος. Του 'δωσε κοτόπουλο, άλλα ωραία φαγιά και κρασί. Όταν πέρασε καμιά ώρα αφού έφαγε, του λέει ο λουτράρης: «Πάμε τώρα για δουλειά». Πηγαίνουν στη μάντρα που είχε πολλά ξύλα για το καζάνι του λουτρού. «Τώρα θα σκίζεις ξύλα», του λέει. Παίρνει ο Φώτος το πελέκι κι αρχίζει να χτυπά με όλη του τη δύναμη. «Τι κάμεις αυτού;» φωνάζει ο λουτράρης, «θα σπάσεις το πελέκι. Πρέπει να ξέρεις πως για να σπάσει κανείς ξύλα, πρέπει ν' ανοίξει στο ξύλο μια χαραματιά, να βάλει μέσα μια σκίζα, ένα κομμάτι ξύλο μυτερό, ύστερα να χτυπήσει με ορμή τη σκίζα ώσπου ν' ανοίξει το ξύλο. Έτσι και το ξύλο εύκολα κόβεται και το πελέκι δεν σπάνει».

Σαν έμαθε ο Φώτος να σκίζει τα ξύλα, του λέει ο μάγος: «Φθάνει για σήμερα η δουλειά, τώρα πες μου τίνος γιος είσαι». Ο Φώτος κοντοστάθηκε, ο λουτράρης όμως του λέει: «Μη μου κρύψεις τίποτε, γιατί τα ξέρω όλα, ακόμη και γιατί ήρθες εδώ. Επειδή όμως εσύ άκουσες τη συμβουλή του πατέρα σου, ό,τι ποθείς θα γίνει. Θα σε στείλω στο παλάτι να δεις τη βασιλοπούλα. Αλλά τη φυλάνε τόσο καλά, που ούτε πουλί δεν μπορεί να φτάσει κοντά της, γι' αυτό θα σου δώσω ένα σκούφο που όταν τον φοράς δε θα σε βλέπει κανείς». Φορά ο μάγος το σκούφο και σκουντά το Φώτο. «Με βλέπεις;» τον ρωτά. «Όχι, δε βλέπω τίποτε». «Μ' αυτό το σκούφο θα πας στο παλάτι και θα μπεις, χωρίς να σε βλέπουν, στην κάμαρα της βασιλοπούλας».

Παίρνει αυτός το σκούφο κι αν τον πιάσεις. Μόλις φθάνει κοντά στο παλάτι, τον φορά. Περνά εμπρός από τους φρουρούς - κανείς δεν τον πήρε είδηση, καθώς ήξερε και από παλάτια - ανεβαίνει σαν καλός νοικοκύρης και μια και δυο, ίσια στης βασιλοπούλας την κάμαρα.

Αυτή καθόταν σε μια χρυσή πολυθρόνα και κεντούσε. Μόλις την είδε ο Φώτος, τα 'χασε από την ομορφιά της. Πηγαίνει κοντά της, παίρνει την κλωστή που κεντούσε και τη σπάνει. Βάζει η βασιλοπούλα τις φωνές, τόσο τρόμαξε

p. 58
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/59.gif&w=600&h=915

ξε που είδε να σπάνει ξαφνικά η κλωστή της χωρίς να βλέπει κανέναν. Τρέχουν όλες οι σκλάβες να δουν τι έπαθε η κοπέλα, μα αυτή από την ντροπή της είπε πως τσίμπησε το χέρι της.

Το βράδυ γύρισε το βασιλόπουλο όλο χαρά στο λουτράρη που του έκαμε αυτή τη χάρη. Περίμενε με αγωνία πότε θα έρθει η άλλη μέρα και αφού έσκισε αρκετά ξύλα, ήρθε η ώρα να φύγει. Μπαίνει πάλι στης βασιλοπούλας την κάμαρα, που μόλις της είχαν φέρει το φαΐ της. Πάει αυτός ο καλός σου, παίρνει το πιρούνι και τρώει όλο το φαΐ. Η κοπέλα ντράπηκε να φωνάξει, αφού δεν έβλεπε κανένα, αλλά πεινούσε και διατάζει να της φέρουν άλλο φαΐ.

Ο Φώτος πήγαινε κάθε μέρα στο παλάτι και επειδή έτρωγε της βασιλοπούλας το φαΐ, αυτή πρόσταζε και της έφερναν άλλο. Όλοι απορούσαν με την πείνα της και έλεγαν πως αυτό δεν είναι φυσικό. Ανησύχησαν λοιπόν όλοι στο παλάτι κι αποφάσισαν να φωνάξουν ένα γιατρό. «Κάτι τρέχει, λέει αυτός, αλλά δεν είναι δική μου δουλειά. Να φωνάξετε ένα μάγο να σας πει».

Ψηλά, σ' ένα βουνό, ήταν μια γριά μάγισσα. Αυτήν έστειλαν κι εφώναξαν και τους είπε: «Τώντις, κάποιος έρχεται στην κάμαρα της κοπέλας και ο μάγος που τον έστειλε είναι μεγαλύτερος από μένα, αλλά εγώ θα κατορθώσω να τον βρω». Προστάζει και της φέρνουν μαγκάλι με αναμμένα κάρβουνα κι ένα τσουβάλι γεμάτο άχυρα. Αφού έκλεισε τις πόρτες και τα παράθυρα, κάθισε μπροστά στο μαγκάλι, άρχισε να λέει τα μαγικά της κι όλο έριχνε από λίγο άχυρο στη φωτιά. Βγήκε τότε ένας κατάμαυρος και πυκνός καπνός, που έκανε να τσούζουν τα μάτια. Ο Φώτος άρχισε να τρίβει τα μάτια του. Τόσο τα 'τρίψε, που δίχως να το καταλάβει, έπεσε ο σκούφος απ' το κεφάλι του. Τρέχει η γριά, αρπάζει το σκούφο και φωνάζει τους δούλους: «Ελάτε να πιάσετε αυτόν που ήταν εδώ!»

Τον παίρνουν τον καλό σου και τον βάζουν στη φυλακή. Τον ρωτούν: «Τίνος γιος είσαι;» «Του λουτράρη», λέει αυτός. Στέλνει ο βασιλιάς, στρατιώτες και διατάζει να φέρουν το λουτράρη. Πηγαίνει η συνοδεία του βασιλιά και του λέει: «Ο βασιλιάς κι αφέντης μας προστάζει να 'ρθεις αμέσως στο παλάτι, γιατί πιάσαμε το γιο σου, μέσα στης βασιλοπούλας την κάμαρα και τον βάλαμε φυλακή». «Όποιος θέλει να μιλήσει μαζί μου», λέει ο λουτράρης, «ας έρθει εκείνος εδώ». «Μωρέ, έτσι μιλά αυτός για το βασιλιά! Πιάστε τον αμέσως να τον πάμε με το στανιό!»

Τραβά ο ένας το χέρι του, το χέρι βγαίνει! Τραβούν και το άλλο χέρι, βγαίνει κι αυτό! Φέρνουν ένα σακί και τα βάζουν μέσα, τραβούν και το πόδι βγαίνει και το πόδι. Να μη σας τα πολυλογώ, ο λουτράρης γίνεται κομμάτια. Τα βάζουν όλα στο σακί και ίσια για το παλάτι. Το σακί ήταν ασήκωτο από το βάρος κι ώσπου να φθάσουν στο παλάτι, ο ιδρώς έτρεχε ποτάμι από το πρόσωπο τους. Τους ρωτά ο βασιλιάς τι τρέχει, του διηγούνται όλη την ιστορία. «Ανοίξτε το σακί!» διατάζει. Βγάζουν τα κομμάτια ένα - ένα κι αντί να είναι του λουτράρη, ήταν ενός γαϊδάρου, κεφάλι, χέρια, πόδια. Όλοι απόρησαν σαν

p. 59
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/60.gif&w=600&h=915

τα είδαν. Αποφασίζει ο βασιλιάς να πάει στο λουτράρη, καθώς του είχε μηνύσει. «Ω... καλώς όρισες, συμπέθερε», του λέει αυτός. Ο βασιλιάς από το κακό του φωνάζει τη συνοδεία του. «Αρπάξτε αυτόν τον αυθάδη και πετάξτε τον από το παράθυρο», λέει.

Μόλις τον πετούν, αυτός βρίσκεται καθισμένος αντίκρυ στο βασιλιά και κουβεντιάζει. «Τι λέγαμε, λοιπόν, συμπέθερε;» Τότε πια τρόμαξε με τα σωστά του ο βασιλιάς. « Έλα να σιάξουμε τα πράματα και να παντρέψουμε τα παιδιά μας». «Α, μπράβο, έτσι δα βασιλιά μου, μάθε όμως, πως αυτό το παλικάρι δεν είναι γιος μου, παρά της τάδε χώρας βασιλιάς, που είναι μεγαλύτερη από τη δική σου, και ήρθε εδώ μόνο και μόνο για την κόρη σου».

Φαντάζεστε τη χαρά του βασιλιά, στέλνει αμέσως τους ανθρώπους του να βγάλουν το παλικάρι από τη φυλακή. Με δόξα τον πήγαν στο παλάτι κι έμαθε ο κόσμος πως η Πεντάμορφη αρραβωνιάστηκε με το βασιλιά Φώτο της μεγάλης πολιτείας. Άρχισαν οι ετοιμασίες του γάμου κι έφεραν πολλές κοπέλες για να κεντήσουν το νυφικό φόρεμα, όλο με μαργαριτάρι και διαμάντι. Όταν το φόρεσε η βασιλοπούλα ήταν πραγματικά πεντάμορφη! Έγιν' ένας γάμος ξακουστός.

Την άλλη μέρα, ετοίμασαν το βασιλικό αμάξι, που ήταν ολόχρυσο και μέσα με μπλε βελούδο στολισμένο. Μπήκαν η νύφη κι ο γαμπρός στο ωραίο αμάξι και έφυγαν για την πολιτεία τους. Εκεί τους δέχτηκαν με μεγάλες τιμές. Οκτώ μέρες έκαμαν γιορτές, είχαν τραπέζια στρωμένα κι έτρωγε κι έπινε ο κόσμος δίχως πληρωμή. Έτσι έζησαν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα.

Δ. Πασχαλίδου, Παραμύθια του λαού μας, Αθήνα 1939, σ. 7-18. Παραλλαγή από την Κωνσταντινούπολη.

ΣΥΝΘΕΤΙΚΗ ΠΑΡΑΛΛΑΓΗ

I: Η απόχτηση του μαγιχού αντικειμένου

α: Ο ήρωας είναι ένας νέος" α1: φτωχός" α2: πλούσιος' α3: που όμως σπατάλησε την περιουσία του' α4: ένας στρατιώτης" α5: άλλο.

β: Αγοράζει ένα αντικείμενο' β1: κασελάκι (μπαούλο κτλ.)' β2: που, «όποιος το πάρει θα το μετανιώσει και όποιος δεν το πάρει πάλι θα το μετανιώσει»' β3: από το οποίο εμφανίζεται ένα μαγικό ον' β4: δαίμονας' β5: αράπης" β6: που πραγματοποιεί τις επιθυμίες του ήρωα' β7: κάποιο άλλο πρόσωπο βοηθάει τον ήρωα' β8: του δίνει' β9: άφαντο σκουφάκι' β10: και (ή) άλλο μαγικό αντικείμενο.

p. 60
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/61.gif&w=600&h=915

II: Ο ήρωας και η βασιλοπούλα

α: Ο ήρωας ζητά από το μαγικό υπηρέτη φαγητά (λεφτά κ.ά)' α1: διατάζει να του φέρει τη βασιλοπούλα (ή την Πεντάμορφη)' α2: την επισκέπτεται ο ίδιος χάρη στο άφαντο σκουφάκι' α3: διαδοχικές νύχτες.

β: Ο βασιλιάς (ή η γυναίκα του) μαθαίνει για την ύπαρξη του διαφθορέα' β1: από την ίδια του (της) την κόρη' β2: αναθέτει στη βασιλοπούλα (σε κάποιο άλλο πρόσωπο) να σημαδέψει την πόρτα του ήρωα' β3: αλλά ο μαγικός υπηρέτης σημαδεύει όλες τις πόρτες' β4: ο βασιλιάς προσπαθεί με άλλον τρόπο να τον ανακαλύψει' β5: αλλά ο δαίμονας ματαιώνει πάλι τα σχέδιά του' β6: με κάποια άλλη πονηριά' β7: ο ήρωας αποκαλύπτεται και συλλαμβάνεται.

III: Οι περιπέτειες του ήρωα και του μαγικού υπηρέτη του

α: Ο μαγικός υπηρέτης νικάει το στρατό που ο βασιλιάς έχει στείλει εναντίον τους' α1: ο βασιλιάς αναγκάζεται να συμφιλιωθεί με τον ήρωα' α2: ο ήρωας αποχωρίζεται τον μαγικό υπηρέτη' α3: που στέλνεται από το βασιλιά σε κάποια μακρινή αποστολή' α4: ενώ ο μαγικός υπηρέτης απουσιάζει' α5: ο ήρωας φυλακίζεται' α6: καταδικάζεται σε θάνατο' α7: του βγάζουν τα μάτια' α8: κλείνεται στο σακί' α9: σκοτώνεται.

β: Ο μαγικός υπηρέτης απελευθερώνει (γιατρεύει, ξαναζωντανεύει) τον ήρωα' β1: κάνει άλλα κατορθώματα' β2: ο ήρωας ζητά το μαγικό αντικείμενο και χρησιμοποιώντας το γλιτώνει' β3: ο ήρωας παντρεύεται τη βασιλοπούλα (Πεντάμορφη).

ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΠΑΡΑΛΛΑΓΩΝ

ΗΠΕΙΡΟΣ

1. Dozon, 77-81, «Le coffre merveilleux». I: α, α2, α3, β, β1, β2, β3, β5, β6. II: α1, α3, β, β2, β3, β6 (ρίχνοντας αρωματισμένο υγρό ο ήρωας μυρίζει στο λουτρό), β7. III: α3, β (το μαγικό ον φτιάχνει φιρμάνι όμοιο με του βασιλιά, που διατάζει το στρατηγό που θα κρέμαγε το παλικάρι να τον αφήσει ελεύθερο), β3.

ΘΕΣΣΑΛΙΑ

2. ΛΦ 1308, 3-4, Καλαμπάκα, άτιτλο. Ι: α5 (άνθρωπος), β, β1, β2, β3, β4, β6. II: α, α1, α3, β, β2, β7. III: α5, α9, β3.

p. 61
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/62.gif&w=600&h=915

ΘΡΑΚΗ

3. Πασχαλίδου, 7-18, Κωνσταντινούπολη, «Η Πεντάμορφη». Η παραλλαγή που δημοσιεύουμε εδώ.

ΝΗΣΙΑ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ

α. Κρήτη

4. ΛΑ 2396, 127-151, Ιεράπετρα, «Ο Σμαήλ-Μπέης». I: α, α2 (βεζιρόπουλο), α3, β7 (η μάνα του), β8, β9, β10 (οργανάκι να παίζει και να βγάζει λεφτά, του το κλέβουν οι φίλοι). Ο βασιλιάς του παίρνει το άφαντο σκουφάκι και τον στέλνει στους δαίμονες, που του δίνουν για συνοδό ένα δαίμονα με τη συμφωνία να μην τον αφήσει, αν δεν τον διώξει γραπτά. II: α (χρυσό παλάτι, όλες τις κοπέλες της πολιτείας), α1, β, β2, β3. III: α (κάνει μπακιρένιες τις επάλξεις του σπιτιού, έτσι ο στρατός δεν μπορεί να περάσει), α1, α2, α4 (διώχνεται από τον ήρωα), α8, β, β3.

5. ΣΛ I, 160-167, Ιεράπετρα, «Η μαγεμένη ποδιά». I: α4, β7 (μάγισσα που του προλέγει ότι θα παντρευτεί τη βασιλοπούλα), β8, β10 (μαγική ποδιά). Με τη συμβουλή της μάγισσας ο ήρωας σηκώνει πλάκα και κατεβαίνει σε τρεις κάμαρες, όπου βρίσκει τρεις κασέλες που φυλάνε τρεις σκύλοι. Στρώνοντας κάτω την ποδιά, κατεβαίνουν τα σκυλιά και ο ήρωας ανοίγει τις κασέλες και γεμίζει διαμάντια και φλουριά. Ανεβαίνοντας πάνω δεν επιστρέφει στη μάγισσα την ποδιά και ακούγοντας τα σκυλιά τον τσακωμό χυμούν και τρώνε τη μάγισσα. Ο στρατιώτης δίνει την ποδιά σε ένα γέρο, που γίνεται βοηθός του. II: α1, α3, β, β1 (που νομίζει ότι βλέπει όνειρο), β2, β3, β6 (η βασίλισσα ράβει στον ποδόγυρο του νυχτικού σουσάμι που σκορπιέται τη νύχτα), β7. III: α6, β2, β3.

β. Κυκλάδες

6. ΛΑ 1395, 207-229 (Αδ. Αδαμαντίου, Τηνιακά), Τήνος, «Ο ιμάμης». I: α, α1, β7, β8, β9. II: α2, β, β6 (βάζοντας φωτιά στην κάμαρα τον αναγκάζει να βγει), β7. III: α6, β (παρουσιάζεται τάχα σαν απεσταλμένος του βασιλιά), β3.

7. ΛΑ 2339, 113-116, Μήλος, «Το κασελάκι κι ο δαίμονας». I: α, α1, β, β1, β2, β3, β4, β6. II: α1, α3, β, β1, β2, β3, β4 (να ρίξει άμμο στο δρόμο του), β5. III: α, α1, α2, α3, α4, α7, β, β3.

p. 62
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/63.gif&w=600&h=915

ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ

8. ΛΑ 1188, 8-10, Ηλεία, «Ο νάνος Τζιτζές». I: α (βασιλόπουλο), α3 (για να δει την Πεντάμορφη), β, β1, β2, β3 (νάνος), β6. II: α, α1, α3, β, β1, β7. III: α5, β, β3.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΣΤΟΝ ΤΥΠΟ AT/ATU 562

Στον διεθνή Κατάλογο η υπόθεση του παραμυθιού παρουσιάζεται ως εξής: σε έναν απολυμένο στρατιώτη (λιποτάκτη) ανατίθεται από μια γριά γυναίκα (μάγισσα) να της φέρει το τσακμάκι (φως, ταμπακέρα, κερί) από έναν υπόγειο θησαυρό (μαγικό κάστρο) που φυλάσσεται από σκυλιά. Εκείνος το ιδιοποιείται (σκοτώνει τη γριά γυναίκα). Ανακαλύπτει ότι ανάβοντας το τσακμάκι εμφανίζεται ένα πνεύμα-βοηθός (σκυλιά, σιδερένιος άντρας, γίγαντας). Διατάζει το πνεύμα να του φέρει την πριγκίπισσα για τρεις διαδοχικές νύχτες. Εκείνη πρέπει να τον υπηρετεί (τη φιλάει, την αφήνει έγκυο). Ο βασιλιάς προσπαθεί να ανακαλύψει πού πηγαίνει η κόρη του βάζοντας ένα σημάδι στην πόρτα. Το πνεύμα ανακαλύπτει το κόλπο και το ακυρώνει βάζοντας το ίδιο σημάδι σε όλα τα σπίτια. Την τρίτη φορά που ο στρατιώτης παίρνει την πριγκίπισσα, ανακαλύπτεται (παραδίνεται) και φυλακίζεται. Ζητάει το τσακμάκι του και πριν εκτελεστεί, ζητά την άδεια να καπνίσει για τελευταία φορά. Όταν ανάβει το τσακμάκι, το πνεύμα εμφανίζεται και τον σώζει (φυλακίζει το βασιλιά στη θέση του). Ο στρατιώτης πείθει με απειλές το βασιλιά να τον παντρέψει με την κόρη του.

Ο AT/ATU 562 κατατάσσεται στην ομάδα των παραμυθιών για τα μαγικά αντικείμενα που ο ήρωας (συνήθως ένας στρατιώτης) κερδίζει, χάνει και ξαναβρίσκει. Όπως στο παραμύθι του Aladdin (AT/ATU 561), το μαγικό αντικείμενο (τσακμάκι) βρίσκεται σε ένα υπόγειο δωμάτιο. Ανάβοντάς το εμφανίζεται ένα πνεύμα που υπηρετεί τον ήρωα και του φέρνει τρεις διαδοχικές νύχτες τη βασιλοπούλα. Τον βρίσκουν όμως και πάνω στην αναταραχή χάνει το τσακμάκι. Λίγο πριν τον εκτελέσουν, ζητά την άδεια να ανάψει την πίπα του με το τσακμάκι που κάποιος του έχει φέρει στη φυλακή. Καθώς το ανάβει, εμφανίζεται ο μαγικός υπηρέτης και τον σώζει. Παρά τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του, ο παραμυθιακός αυτός τύπος είναι τόσο στενά συγγενής με άλλους (AT/ATU 560, AT/ATU 561, AT/ATU 566 κ.ά) ώστε να μην είναι πάντα δυνατή μια ακριβής διαφοροποίηση.

Στην Ευρώπη το παραμύθι είναι ευρέως διαδομένο, ιδιαίτερα στις Βαλτικές χώρες και τη Σκανδιναβία. Αναφέρονται επίσης τουρκικές, αρμενικές, ιουδαϊκές και ινδικές παραλλαγές ενώ το παραμύθι φθάνει έως την Ιαπωνία.

Ο W. Liungman εντοπίζει την παλαιότερη μορφή της διήγησης (χωρίς το

p. 63
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/64.gif&w=600&h=915

μοτίβο του αναπτήρα) στην περιοχή δυτικά της Βαγδάτης, πιθανώς στην Τουρκία ή στα Βαλκάνια. Στις τουρκικές, αλβανικές και αρμενικές παραλλαγές απουσιάζει το μοτίβο του αναπτήρα ενώ εμφανίζεται ένας μαγικός υπηρέτης με την επίκληση του ονόματος του. Όπως όμως αναφέρει η Elizabeth Tucker, η θεωρία αυτή δεν είναι αρκετά πειστική καθώς συγκρίσιμες παραλλαγές ανευρίσκονται και στον βορειοανατολικό ευρωπαϊκό χώρο1.

Το παραμύθι του Άντερσεν ««Fyrtojet» (Το τσακμάκι), δημοσιευμένο το 1835, φαίνεται ότι συνδέεται με την εξάπλωση της διήγησης από τον 19ο αιώνα. Όπως αναφέρει ο St. Thompson, η μορφή με την οποία το παραμύθι κυκλοφορεί σε ένα μεγάλο μέρος της Ευρώπης είναι άμεσα επηρεασμένη από την παραλλαγή του Χανς Κρίστιαν Άντερσεν. Ωστόσο είναι δύσκολο να διακρίνουμε αν πρόκειται για μια επίδραση απευθείας από το παραμύθι του Άντερσεν ή εάν τα κείμενα δημιουργούνται από την προφορική παράδοση, απ' όπου άλλωστε και ο Άντερσεν άντλησε το υλικό του2.

Ο Άντερσεν, όπως νωρίτερα οι αδελφοί Γκριμ, καθόρισε με το έργο του τους κανόνες του παραμυθιού για παιδιά, ως είδους, καθώς, μέσα από τη λογοτεχνική καταγραφή των λαϊκών παραμυθιών, συνετέλεσε στο να γίνουν ευρύτερα αποδεκτά από τις ανερχόμενες κοινωνικές ομάδες του 19ου αιώνα. Προσπάθησε να συνδυάσει τα παραδοσιακά μοτίβα των λαϊκών παραμυθιών με τα έντεχνα λογοτεχνικά μοτίβα των ρομαντικών παραμυθιών, βασισμένων όμως σε ένα σύστημα αξιών ολοκληρωτικά αστικό και εμπνευσμένο από τις αντιλήψεις για τις ανθρώπινες δεξιότητες και διαθέσεις.

Στην ελληνική παράδοση ο AT/ATU 562 απαντάται σπάνια και από τις υπάρχουσες καταγραφές μόνο ένα κρητικό παραμύθι φαίνεται να βρίσκεται πιο κοντά στο δημοφιλές παραμύθι του Άντερσεν. Ας σημειωθεί ότι το παραμύθι του Άντερσεν είχε μεταφρασθεί στην αρχή του 20ού αιώνα [με τίτλο Το πυρείον, σε μετάφραση Αιμύλιου Ειμαρμένου (Αριστοτέλη Κουρτίδη), Διάπλασις των Παίδων, σε τέσσερις συνέχειες (Οκτώβριος-Νοέμβριος 1901], ενώ περιληπτική αναφορά του υπάρχει από νωρίτερα (Διάπλασις των Παίδων 1882). Οι ελληνικές μεταφράσεις των παραμυθιών του Άντερσεν είχαν ξεκινήσει ήδη στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα στα παιδικά περιοδικά και σε ανεξάρτητες εκδόσεις, που δείχνουν τον ιδιαίτερα ευνοϊκό τρόπο με τον οποίο έγιναν δεκτά τα παραμύθια αυτά όχι μόνο από το κοινό αλλά και από τους παιδαγωγούς και λόγιους της εποχής3. Ωστόσο δε φαίνεται να άσκησαν σημαντική επίδραση στην ελληνική προφορική παράδοση4.

1. Tucker, «Geist im blauen Licht», Enzyklopädie des Märchens, Band 5, σ. 928-933.

2. Tucker, ό.π., σ. 930.

3. Καπλάνογλου, Ελληνική Λαϊκή Παράδοση: Τα παραμύθια στα περιοδικά για παιδιά και νέους (1836-1922), Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 1998, σ. 185-211.

4. Μ. Kaliambou, «Hans Christian Andersens "Reise" in Griechenland. Zur seiner Märchen seit Ende des 19. Jahrhunderts», Fabula, Band 46, 2005, σ. 78-88.

p. 64
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/65.gif&w=600&h=915

Με τον αμοραλισμό που διακρίνει το μαγικό αυτό παραμύθι ασχολήθηκαν, μεταξύ άλλων, οι L. Röhrich και W. Woeller, οι οποίοι τονίζουν ότι ο στρατιώτης που αποστρατεύτηκε με βίαιο τρόπο από τους ευρωπαϊκούς στρατούς του 18ου και 19ου αιώνα ανήκει στους φτωχούς και τους καταπιεσμένους, αποτελώντας μια παλαιότερη και όχι πια κατανοητή σ' εμάς μορφή. Στην αντιπαλότητα μεταξύ στρατιώτη και βασιλιά εκφράζεται η κοινωνική κριτική για τη σύγκρουση πλούσιων και φτωχών, κυρίαρχων και υπηκόων5.

Το βασικό μαγικό αντικείμενο (το τσακμάκι) δεν αναφέρεται στις ελληνικές παραλλαγές, που το αντικαθιστούν συνήθως με ένα κλειστό κιβώτιο απ' όπου πετάγεται το μαγικό ον. Άλλοτε πρόκειται για έναν μαγικό βοηθό που φέρνει στον ήρωα (σπάνια ένας στρατιώτης, συνηθέστερα ένας νέος φτωχός ή πλούσιος που σπατάλησε την περιουσία του) τη βασιλοπούλα και τον σώζει στο τέλος.

5. Tucker, ό.π., σ. 931.

p. 65
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/68/gif/66.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 66
Search form
Search the book: Processing of tale Types and Variations AT 560-599
Search results
    Digitized books
    Page: 47
    

    δ: Επιστρέφοντας, ο ήρωας κλείνεται μέσα στη σπηλιά" δ1: επειδή παρασύρεται και παίρνει κάτι από τους θησαυρούς" δ2: από το μάγο, που θυμώνει γιατί δεν του δίνει το κερί" δ3: ο μάγος τον εγκαταλείπει και φεύγει' δ4: άλλο.

    ε: Μέσα στη σπηλιά, ο ήρωας ανακαλύπτει τις ιδιότητες του κεριού, καθώς το ανάβει κι εμφανίζονται οι όμορφες (οι αράπηδες)' ε1: κατορθώνει τελικά να βγει από τη σπηλιά' ε2: βρίσκοντας ένα πέρασμα' ε3: με τη βοήθεια της νεράιδας του δαχτυλιδιού.

    II. Γάμος του ήρωα, κλοπή του μαγικού χεριού και ανάκτηση του

    α: Ο ήρωας ζει στο εξής πλουσιοπάροχα με τα πλούτη που του φέρνουν οι όμορφες της λάμπας (του κεριού)' α1: ο βασιλιάς τον ζηλεύει και θέλει να αποκτήσει τη μαγική λάμπα' α2: την κλέβει, αλλά όταν την ανάβει εμφανίζονται, αντί για τις όμορφες, σαράντα αράπηδες και τον δέρνουν' α3: επιστρέφει τη λάμπα στον ήρωα.

    β: Ο ήρωας αποφασίζει να ζητήσει για γυναίκα του τη βασιλοπούλα" β1: για να του τη δώσει, ο βασιλιάς του ζητά' β2: να φτιάξει ένα παλάτι ομορφότερο από το βασιλικό.

    γ: Ο ήρωας με τη βοήθεια των όμορφων χτίζει το παλάτι' γ1: παντρεύεται τη βασιλοπούλα.

    δ: Ο μάγος μαθαίνει τι έχει συμβεί κι αποφασίζει να κλέψει τη λάμπα (κερί)' δ1: παρουσιάζεται στο παλάτι και ζητά να ανταλλάξει τη δικιά του με αυτήν' δ2: μην γνωρίζοντας τις ιδιότητές της, η βασιλοπούλα κάνει την ανταλλαγή' δ3: ο μάγος ανάβει τη λάμπα και ζητά να μεταφερθεί το παλάτι με τη βασιλοπούλα σε μακρινό τόπο.

    ε: Ο ήρωας αναζητά τη γυναίκα του' ε1 : με τη βοήθεια της νεράιδας του δαχτυλιδιού μεταφέρεται στον τόπο όπου βρίσκεται το παλάτι του' ε2: παίρνει πίσω τη λάμπα και ξαναφέρνει το παλάτι στη θέση του' ε3: ο μάγος σκάει από το κακό του' ε4: άλλο.

    ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΠΑΡΑΛΛΑΓΩΝ

    ΘΕΣΣΑΛΙΑ

    1. ΛΑ 2301, 223-249, Καρδίτσα, άτιτλο. Συμφυρμός με AT 507 C (Η κόρη με τα φίδια), βλ. παρ. αρ. 10.