Creator/Author:Παπαθανασίου, Ιωάννα
 
Title:The Lambrakis Youth Organisation in the 1960s
 
Subtitle:Archival documentation and autobiographic testimonies
 
Title of Series:Historical Archive of Greek Youth
 
Nr. within series:47
 
Place of Publication:Athens
 
Publisher:General Secretariat for Youth
 
Date of Publication:2008
 
Pagination:679
 
Nr. of vol.:1 volum + 1 CD-ROM
 
Language:Greek
 
Subject:Youth organisations
 
Spatial coverage:Greece
 
Temporal coverage:Δεκαετία 1960
 
Description:The 'Lambrakis Democratic Youth' (LDY) organisation the most dynamic element of the youth movement of the years 1964-1967, a mythical organisation but also a practically 'unexplored territory', is at the very centre of this particular endeavour. The project we undertook, as a team, in the framework of the research programmes of the Historical Archive of the Greek Youth (Istoriko Archeio Ellinikis Neolaias/IAEN), aimed at the creation of a research infrastructure adequate enough to portray with clarity the historical trajectory of the LDY. The archival materials and the diverse traces left behind by this organization during its short life are restored in their chronological continuities, are made accessible, and for the first time are collated with the reminiscences of its leading members. In this logic, the volume at hand must be seen as a research endeavour which serves research itself, as an undertaking primarily aimed at documentation, which it relates to historical debates. A short introduction which lays out the logic of this research project is followed by a historical outline of the political youth organisations of the Left which preserved the thread of continuity from the end of the Civil War to the advent of the dictatorship of April 21st, 1967. In this context, the LDY is given its deserved position through the constant reference to the documentary framework, which comes next and is structured in four parts: First, the analytical presentation of the archive of the organisation's Central Council, which is deposited at ASKI (Contemporary Social History Archives) and is part of the Archive of the predictatorial EDA (Eniaia Dimokratiki Aristera/United Democratic Left). Second, the systematic inventory of the entire corpus of its publications and the indexing of the series of the periodical Tetradia tis Dimokratias (Notebooks of Democracy) and the newspaper I Yienia mas (Our Generation). Third, the indexing of articles in the newspaper Avgi relating to the organisation's activities, as well as reports relating to the assessments of the party of EDA about the organisation and of the LDY's political opponents. Fourth, the presentation of brief autobiographical interviews with the members of the LDY's Central Council and its Auditing Committee. The thematic structure is complemented by a full chronological table for the period from January 1963 to April 1967. Comprising three levels -the LDY's activities, the Greek political setting and the international political context- the chronological table aims at cross-referencing developments in that period and facilitating the reader. Finally, attached in the back cover, the publication includes a digital disc with the analytical database compiled on the basis of references to the 'Lambrakis Democratic Youth' organisation in the newspaper Avgi.
 
License:This book in every digital format (PDF, GIF, HTML) is distributed under Creative Commons Attribution - NonCommercial Licence Greece 3.0
 
The book in PDF:Download PDF 45.04 Mb
 
Visible pages: 56-75 από: 684
-20
Current page:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/56.gif&w=600&h=915

καθώς, όπως τονίζεται, «τα προβλήματα είναι καθολικά, αγκαλιάζουν όλους τους νέους, ανεξάρτητα από την πολιτική τους τοποθέτηση».40 Στον φοιτητικό κόσμο, η σύγκλιση εκφράζεται, το 1957, με την ενεργοποίηση της ΔΕΣΠΑ και της ΕΦΕΠΘ (Επιμορφωτική Φοιτητική Ένωσις Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης), με την επίσημη ίδρυση όλων των φοιτητικών συλλόγων, οι οποίοι θα αποκτήσουν οριστικά καταστατική υπόσταση από τις αρχές του 1960, και με την οργάνωση, τον Νοέμβριο του 1957, του Α' Πανσπουδαστικού Συνεδρίου. Ο διάλογος για τη δημιουργία της ΕΦΕΕ (Εθνική Φοιτητική Ένωσις Ελλάδος) αποκτά για πρώτη φορά περιεχόμενο, ενώ την ίδια εποχή, το ανερχόμενο φοιτητικό κίνημα αποκτά μια παράλληλη αλλά διαφορετικού τύπου οργανωτική διάρθρωση και εκπροσώπηση. Μετά την αφύπνιση των «εθνοτοπικών σπουδαστικών συλλόγων» -όσων προϋπήρχαν- και με τη συγκρότηση νέων, αντιπροσωπευτικών των γεωγραφικών διαμερισμάτων της χώρας, καινούριοι χώροι επαφών και ζυμώσεων ενεργοποιούνται με κριτήριο τον τόπο καταγωγής των φοιτητών. Η ΟΤΣΣΕ (Ομοσπονδία Τοπικών Σπουδαστικών Συλλόγων Ελλάδος) καθίσταται το αντιπροσωπευτικό δευτεροβάθμιο όργανο, ένας κοινός φορέας που αναλαμβάνει την εκπροσώπηση των τοπικών συλλόγων και το συντονισμό των πολιτιστικών, κυρίως, αλλά και πολιτικών δραστηριοτήτων τους.41

«Ο φοιτητικός συνδικαλισμός, πιεζόμενος από τα πράγματα, αναγκάστηκε να αναπτύξει μια μαχητική δράση για την υπεράσπιση κεκτημένων δικαιωμάτων του» σχολίαζε η εισήγηση για τη νεολαία που παρουσιάστηκε στο Α' Πανελλαδικό Συνέδριο της ΕΔΑ, στα τέλη Νοεμβρίου του 1959, και συνέχιζε: «Η πάλη αυτή 'ήταν άμυνα'. Μέσα σε τρία χρόνια η άμυνα έγινε επίθεση. [...] Τώρα αναπτύσσει αγώνες όχι μόνο για τα κεκτημένα αλλά και για κείνα που δεν υπάρχουν (π.χ. το φοιτητικό εισιτήριο)».42 Οι παρατηρήσεις ήταν εύστοχες. Η αμυντική στάση είχε, όντως, από το 1956, μετατραπεί σε επίθεση. Ωστόσο η κατάσταση από τα μέσα του 1958 και για την επόμενη τριετία δεν ευθυγραμμίστηκε σε όλα τα επίπεδα με τις ενυπάρχουσες δυναμικές.

Η παλίρροια έφερε την άμπωτη. Η εκλογική επιτυχία της ΕΔΑ, τον

40. Εισήγηση στην Α' Πανελλαδική Συνδιάσκεψη των στελεχών της Ν.ΕΔΑ, 2627.10.1957. Αρχείο Ν.ΕΔΑ, κ. 269.21, σ. 1.

41. Για τα ζητήματα αυτά βλ. Γ. Γιάνναρης, Φοιτητικά κινήματα και ελληνική παιδεία, ό.π., σ. 183-195.

42. «Η νεολαία στον αγώνα για την αλλαγή», εισήγηση στο Α' Πανελλαδικό Συνέδριο της ΕΔΑ - Εισηγήσεις, Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά, Αθήνα 1960, σ. 156. Για το ρόλο των εθνοτοπικών συλλόγων βλ. επίσης τη συνέντευξη του Γ. Ροδολάκη στο αφιέρωμα του Π. Μακρή «Η γενιά του 114», Ελευθεροτυπία, 18.3.1982.

p. 56
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/57.gif&w=600&h=915

Μάιο του 1958, η αναγόρευση της σε αξιωματική αντιπολίτευση, τοποθετούνται στην απαρχή ενός νέου διωκτικού κύματος που πλήττει σοβαρά το κόμμα αλλά και τη Ν.ΕΔΑ, η οποία είχε κατά κόρον δραστηριοποιηθεί στην προεκλογική εκστρατεία. Στις 22 Ιουλίου 1958, η σύλληψη και εκτόπιση στον Αϊ-Στράτη του προέδρου-γραμματέα της οργάνωσης, Ν. Σολωμού, υποδηλώνει την αποφασιστικότητα των μηχανισμών καταστολής και τον προσανατολισμό τους στα προβλήματα «αξιωματική αντιπολίτευση» και «Νεολαία».43 Σύμφωνα με όσα καταγγέλλονται από τον Ηλία Ηλιού, κοινοβουλευτικό εκπρόσωπο της ΕΔΑ, στη Βουλή στις 2 Δεκεμβρίου, πρόκειται για το μεγαλύτερο διωκτικό κύμα που εξαπολύεται εναντίον της Αριστεράς στη μετεμφυλιοπολεμική περίοδο και αποτιμάται, για το δεύτερο εξάμηνο του 1958, σε 190 εκτοπίσεις.44 Αν και ο ακριβής αριθμός που αφορά τους νεολαίους δεν διευκρινίζεται, παραμένει γεγονός ότι η αριστερή νεολαία βρίσκεται για τέταρτη φορά στο στόχαστρο των διωκτικών αρχών μετά την εκτόπιση των στελεχών που οδήγησε στη διάλυση της ΕΔΝΕ το φθινόπωρο του 1952, τους 45 «Μαγιάτες» -όπως έγιναν γνωστοί οι νέοι που συνελήφθησαν κυρίως στον Πειραιά αλλά και στην Αθήνα, την Πρωτομαγιά του 1953- αλλά και τις εκτοπίσεις των 16 επονιτών στα τέλη Μαΐου 1954, τις ημέρες της επίσημης επίσκεψης του στρατάρχη Τίτο στην Αθήνα.

Διοικητική πράξη, η εκτόπιση εφαρμόστηκε και στη νεολαία ως προϊόν μιας ιδιότυπης τρομοκρατικής παιδαγωγικής που εμπεριείχε τα στοιχεία του εκφοβισμού και του παραδειγματισμού. Ο εγκλεισμός και η στέρηση της ελευθερίας που προέβλεπε ο θεσμός δεν υιοθετήθηκε ως μέτρο απέναντι σε αξιόποινες πράξεις. Στράφηκε πρωτίστως εναντίον των αριστερών πολιτών και των νέων εν γένει, προωθώντας, ως ιδιότυπη ομηρία, μια αποτρεπτική λογική που τιμωρεί τον οιονεί αντίπαλο για τις προθέσεις του. Προϊόν της αντίστοιχης τρομοκρατικής παιδαγωγικής, οι στρατιωτικές μονάδες στον Κολινδρό Πιερίας και στην Εράτυρα Κοζάνης αντικαθιστούν διαδοχικά το στρατόπεδο κληρωτών της Μακρονήσου, το οποίο κλείνει οριστικά τον Σεπτέμβριο του 1958.45 Ο περίφημος «ατομικός φάκελος» που διατηρούσε η Ασφάλεια λειτούργησε και στην περίπτωση αυτή, σε

43. Βλ. την «Απόφαση του ΚΣ της Ν.ΕΔΑ για το ζήτημα της μετεκλογικής τρομοκρατίας και τις διαμαρτυρίες για το νέο διωκτικό κύμα» στο Αρχείο Ν.ΕΔΑ, κ. 268.12,268.7583 και 289.105. Το κοινό υπομνημάτων προοδευτικών νεολαιών για τη σύλληψη του Ν. Σολωμού στο 289.209 και η διεθνής διαμαρτυρία στο 272.14.

44. «Η κυβέρνησις καταλύει την δημοκρατία. Κατηγγέλθη από την ΕΔΑ χθες στην Βουλή», Η Αυγή, 3.12.1958.

45. Για τις διώξεις των κληρωτών στα στρατόπεδα Κολινδρού και Εράτυρας βλ. τις καταγγελίες των συγγενών και τις ερωτήσεις και επερωτήσεις μελών της κοινοβουλευτικής ομάδας της ΕΔΑ στο Αρχείο ΕΔΑ, κ. 24.1.

p. 57
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/58.gif&w=600&h=915

μια δίκη προθέσεων, ως κριτήριο για την κατάταξη των στρατευσίμων στα περίφημα «τάγματα των ανεπιθυμήτων», δηλαδή στην απομόνωση και σε σκληρές συνθήκες εγκλεισμού που αποβλέπουν αφενός στην αποδόμηση της προσωπικότητας των κληρωτών και αφετέρου στον εκφοβισμό και παραδειγματισμό των νεοτέρων.

Στα παρεπόμενα της αυταρχικής διακυβέρνησης που «αντιδρά στις νέες απειλές», πρόσθετα μέτρα εγγράφονται, τα οποία αφορούν εν γένει το νεολαιίστικο και φοιτητικό κίνημα. Η συγκρότηση του ειδικού «Σπουδαστικού Τμήματος» στην υποδιεύθυνση της Γενικής Ασφαλείας, το 1958, αποσκοπεί στην αποτελεσματικότερη εποπτεία των ανώτατων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων.46 Αντίστοιχα, η δημιουργία και η έξαρση των νεοφασιστικών οργανώσεων47 που σημειώνεται την ίδια εποχή μπορούν να χαρακτηριστούν ως η άλλη όψη του ιδίου νομίσματος. Το παρακράτος επιστρατεύεται, για μία ακόμη φορά, σε μια προσπάθεια να απαντήσει σε όσα ο συντηρητικός χώρος και η δεξιά θεωρούν προκλήσεις των καιρών. Στην αιχμή του δόρατος, η ΕΚΟΦ αναλαμβάνει δράση στις πανεπιστημιακές και ανώτατες σχολές στην Αθήνα και στη Θεσσαλονίκη, μετά τη λήξη του Β' Πανσπουδαστικού Συνεδρίου τον Απρίλιο του 1959.48 Με την υποστήριξη του κρατικού μηχανισμού και διά της τρομοκρατίας αναγορεύεται σε σημαντική συνιστώσα του φοιτητικού κινήματος, στο οποίο θα κυριαρχήσει για μεγάλο διάστημα και θα επιχειρήσει να το διασπάσει. Το Γ' Πανσπουδαστικό Συνέδριο που διεξάγεται στη Θεσσαλονίκη, τον Δεκέμβριο του 1960, αποτελεί δείγμα της παρέμβασης της, καθώς χαρακτηρίστηκε από τους ίδιους τους φοιτητές ως «παρασυναγωγή της ΕΚΟΦ, που είχε σκοπό την φασιστικοποίηση των σπουδαστικών οργανώσεων, την αναδιοργάνωση και υποδούλωση τους στην Κυβέρνηση μέσω εγκαθέτων, την εισαγωγή απαράδεκτων μεθόδων δράσεως στο φοιτητικό κίνημα».49

46. Το «Σπουδαστικό Τμήμα» διατηρήθηκε ενεργό μέχρι την επιβολή της δικτατορίας παρά τις συνεχείς και συχνά έντονες διαμαρτυρίες των φοιτητών. Βλ. για παράδειγμα το «Ψήφισμα εγκριθέν κατά την πανσπουδαστικήν συγκέντρωσιν της Δ.Ε.Σ.Π.Α διά την αποκατάστασιν των Ακαδημαϊκών Ελευθεριών» στις 6.4.1962, Αρχείο ΕΔΑ, τεκμήρια του φοιτητικού κινήματος, κ. 291.89.

47. Η δημόσια καταγγελία και αναλυτικά στοιχεία για τη δράση τους στο Ανδρέας Λεντάκης, Οι νεοφασιστικές οργανώσεις στη νεολαία, πρόλογος Μίκη Θεοδωράκη, Έκδοση Δ.Κ.Ν. «Γρηγόρης Λαμπράκης», Αθήνα 1963.

48. Για την ίδρυση της ΕΚΟΦ στην Αθήνα και στη Θεσσαλονίκη, τις δραστηριότητές της και τις διασυνδέσεις της με τους κρατικούς και παρακρατικούς μηχανισμούς, βλ. Γ. Γιάνναρης, Φοιτητικά κινήματα και ελληνική παιδεία, ό.π., σ. 198-199 και 207-209. Επίσης,Χρ. Λάζος, Ελληνικό φοιτητικό κίνημα, 1821-1973, ό.π. , σ. 324-327.

49. Βλ. δακτ. κείμενο χωρίς τίτλο για τους στόχους του Δ' Πανσπουδαστικού Συνεδρίου

p. 58
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/59.gif&w=600&h=915

Οι εντάσεις και οι αντιθέσεις στις πανεπιστημιακές και ανώτατες σχολές οδηγούν εμμέσως σε μια ευρύτερη κρίση του φοιτητικού κινήματος. Αντίστοιχα, η κατάσταση στις τεχνικές σχολές δεν είναι καλύτερη, παρότι αποτελούν τη δεύτερη σε δυναμισμό εστία όπου εμφανίστηκαν ο ι νεανικές συλλογικότητες. Σε 50 ιδιωτικές σχολές σε όλη την Ελλάδα -από τις οποίες οι 15 ήταν συγκεντρωμένες στον Πειραιά-φοιτούν 10.000 περίπου μαθητές που αντιμετωπίζουν, εκτός από τα υψηλά δίδακτρα και τα εξέταστρα, την κρατική αδιαφορία. Εργαζόμενοι στην πλειονότητά τους, κάποιοι από αυτούς συνδεδεμένοι με τους νέους του ΔΣΚ, «στοιβάζονται σε μια αίθουσα 120 άτομα». Διεκδικούν 7ωρη εργασία, μειωμένο μαθητικό εισιτήριο, αξιοπρεπή μεροκάματα και άδειες.50 Αν και η Ν.ΕΔΑ ενσωματώνει από νωρίς τα αιτήματα τους, η οργάνωση ενός ισχυρού κινήματος σε δύο μέτωπα ,51 στους σπουδαστές των τεχνικών σχολών και στους μαθητές των νυχτερινών γυμνασίων, συνδέεται κυρίως με την απόφαση της κυβέρνησης Καραμανλή για διαρθρωτικές αλλαγές στην τεχνική εκπαίδευση στα τέλη του 1962. Παρά το καθεστώς τρομοκρατίας που ενισχύει τις αδράνειες και εμποδίζει τους ενυπάρχοντες αριστερούς πυρήνες να αναπτυχθούν, ήδη το φθινόπωρο του 1961, η προσθήκη έβδομου έτους σπουδών στα εσπερινά γυμνάσια οδηγεί στις πρώτες κινητοποιήσεις, ενώ, τον Νοέμβριο του 1962, η έκδοση της εφημερίδας Μαθητική52 εξασφαλίζει πλέον σταθερό βήμα έκφρασης των εργαζόμενων μαθητών.

Την πλέον δυσχερή εικόνα για τη νεολαία δίνει ωστόσο, ακόμα, η ελληνική επαρχία. Στο κλίμα του τρόμου και της βίας προστίθεται η φοβία που δημιουργεί ο κλειστός ορίζοντας των σχέσεων και το πιεστικό περιβάλλον που λειτουργεί ως συμπληρωματικός μηχανισμός ελέγχου. Η εικόνα αυτή είναι η τελευταία που θα αντιστραφεί.

ου. Στο κείμενο εμπεριέχεται σύντομη αναδρομή στα πανσπουδαστικά συνέδρια που προηγήθηκαν. Αρχείο ΕΔΑ, τεκμήρια του φοιτητικού κινήματος, κ. 290.25, σ. 1.

50. Τα στοιχεία παρατίθενται στην κεντρική εισήγηση για τη νεολαία με τίτλο «Η νεολαία στον αγώνα για την αλλαγή » που παρουσιάστηκε στο πλαίσιο του Α' Συνεδρίου της ΕΔΑ, βλ. Το Α' Πανελλαδικό Συνέδριο της ΕΔΑ - Εισηγήσεις, ό.π., σ. 153-154.

51. Για τους νέους του ΔΣΚ και γενικότερα τους εργαζόμενους μαθητές και σπουδαστές, βλ. τις «αυτοβιογραφικές» συνεντεύξεις των Μπ. Κοβάνη, Γ. Πετρόπουλου, Χρ. Ρεκλείτη στο έκτο μέρος του παρόντος τόμου. Για τις δραστηριότητες του Τμήματος Νέων του ΔΣΚ, βλ. Αρχείο ΕΔΑ, τεκμήρια της εργαζόμενης νεολαίας, κ. 273.1-8. Αντίστοιχα για τις δραστηριότητες των εργαζόμενων μαθητών και σπουδαστών και ιδίως του ΣΕΜΜΕ, κ. 302-307.

52. Σειρά τεκμηρίων για τη σύνταξη και την ύλη της εφ. Μαθητική, δεκαπενθήμερο όργανο των εργαζομένων μαθητών διασώζονται στο κατασχεμένο από την Ασφάλεια αρχείο του ΣΕΜΜΕ, βλ. Αρχείο ΕΔΑ, κ. 307. Στα ΑΣΚΙ φυλάσσονται, επίσης, πολλά φύλλα της εφημερίδας, της οποίας διευθυντής χρημάτισε ο Δ. Παπαδάτος, αν και πλήρης σειρά της δεν έχει ακόμη αποκατασταθεί.

p. 59
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/60.gif&w=600&h=915

Στην τρομοκρατία που εξαπέλυσε η κυβέρνηση Καραμανλή από το

1958, η ΕΔΑ απαντούσε με καταγγελίες από τις σελίδες της Αυγής και τα κοινοβουλευτικά έδρανα, ενώ το Α' Συνέδριο του κόμματος, στα τέλη του

1959, αποτιμούσε την κατάσταση και ενέκρινε τα πρόσθετα «μέτρα» που λαμβάνονταν για τη Ν.ΕΔΑ. Η κοινοβουλευτική ομάδα του κόμματος κλήθηκε να «θωρακίσει» θεωρητικά τη Νεολαία, επιφορτίζοντας τρεις πρώην επονίτες βουλευτές με ιδιαίτερα καθήκοντα. Ο Θανάσης Κακογιάννης, βουλευτής Αιτωλοακαρνανίας, αναλάμβανε την προεδρία της Ν.ΕΔΑ. Μαζί με τον εδνίτη Βασίλη Μπρακατσούλια, βουλευτή Καρδίτσας, και τον Χαρίλαο Μπούσιο, βουλευτή Πιερίας, συμμετείχαν στο νέο Κεντρικό Συμβούλιο της Ν.ΕΔΑ και στο Γραφείο του.53 Η προστατευτική «ασπίδα» απέναντι σε όσα συμπαρέσυρε η άμπωτη διατηρήθηκε πρακτικά μέχρι τη λήξη της κοινοβουλευτικής περιόδου.

Τον Οκτώβριο του 1961, οι κοινοβουλευτικές εκλογές θεωρήθηκαν εκείνη τη χρονική στιγμή ως η κορύφωση της κυβερνητικής αυθαιρεσίας. Ωστόσο, παρά τις εκτιμήσεις της εποχής, 19 μήνες αργότερα, τον Μάιο του 1963, ο ίδιος ο πρωθυπουργός Κ. Καραμανλής φέρεται ότι αναρωτιόταν μαζί με την ελληνική κοινωνία και τη νεολαία της για τα ανύπαρκτα όρια της αυθαιρεσίας των κρατικών και παρακρατικών μηχανισμών που η κυβέρνηση του επιστράτευσε και νομιμοποίησε. Ήταν οι ημέρες της δολοφονίας του συνεργαζόμενου με την ΕΔΑ βουλευτή Γρηγόρη Λαμπράκη.

53. Αν και μια ονομαστική κατάσταση όσων συμμετείχαν στα ηγετικά κλιμάκια της Ν.ΕΔΑ αυτής της περιόδου δεν έχει εντοπιστεί στο αρχείο της, οι μαρτυρίες συγκλίνουν σε κάποια πρόσωπα τα οποία πλαισίωσαν τους 3 βουλευτές και εξασφάλισαν επίσημα τη λειτουργία της οργάνωσης από τα τέλη του 1959 μετά τη μετακίνηση κάποιων από τη σειρά του 1956 στο κόμμα: Σπ. Ανδρεάδης, Κ. Βαρβάκης, Γρ. Γιάνναρος, Γ. Γιωτόπουλος, Ζήσης Θέος, Γ. Κατηφόρης, Βύρ. Κουρουνιώτης, Αντρέας Λεντάκης, Θ. Μαλικιώσης που πήρε τη σκυτάλη του γραμματέα της οργάνωσης από τον Ν. Σολωμό, Αρ. Μανωλάκος, Άγγ. Μπενακόπουλος, Ευτ. Μπιτσάκης, Ν. Μπλέτας, Δ. Μπουλούκος, Γ. Πατρινός, Ίρις Σκυλάκου, Ηλ. Στάβερης, Τ. Τρίκκας.

Οι απολύσεις από τις φυλακές και η σταδιακή επιστροφή των παλιών επονιτών και εδνιτών από τον Αϊ-Στράτη με το καθεστώς του αδειούχου ή του «μετεκτοπισμένου» εμπλουτίζει με νέα πρόσωπα την ηγεσία της οργάνωσης, όπως του Θ. Κοκλάνη, Τ. Μπενά, Χρ. Μίσσιου, Μιχ. Σεπετίδη, Στ. Στεφάνου, Γ. Χριστοφιλόπουλου. Από το 1961 και ενόψει των προπαρασκευαστικών διεργασιών στη Νεολαία για το Β' Συνέδριο της ΕΔΑ, ο πυρήνας των στελεχών διευρύνεται και παραμένει σταθερός, πρακτικά, μέχρι τη δημιουργία της ΔΝΛ. Οκτώ μάλιστα εν ενεργεία στελέχη της Ν.ΕΔΑ εκλέγονται στο πλαίσιο του συνεδρίου μέλη, τακτικά ή αναπληρωματικά, της Διοικούσας Επιτροπής της ΕΔΑ: Γ. Κατηφόρης, Θ. Κοκλάνης, Θ. Μαλικιώσης, Αρ. Μανωλάκος, Ευδοξία Μουτσίου, Τ. Μπενάς, Ηλ. Στάβερης, Στ. Στεφάνου. Εξ αυτών, ο γραμματέας της Ν.ΕΔΑ, Τ. Μπενάς, εκλέγεται και στο ανώτερο όργανο της ΕΔΑ, στην Εκτελεστική Επιτροπή της.

p. 60
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/61.gif&w=600&h=915

2. Η Ν.ΕΔΑ ΤΩΝ ΚΙΝΗΜΑΤΩΝ ΚΑΙ Η ΔΚΝΓΛ: ΟΙ ΟΡΟΙ ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΤΑΒΑΣΗ

«Πυκνός χρόνος της ιστορίας» η πενταετία 1962-1967 κλείνει μέσα της σημαντικότατες στιγμές για την ιστορία και την ιστοριογραφία των νεολαιίστικων κινημάτων στην ελληνική και στη διεθνή τους διάσταση. Ουσιαστικά πρόκειται για μια συγκυρία στο πλαίσιο της οποίας η νεολαία μετατρέπεται σε «αυτόνομο πολιτικό υποκείμενο» και διεκδικεί πρωταγωνιστικό και ιδιαίτερο ρόλο στο πολιτικό και κοινωνικό γίγνεσθαι. Απαλλαγμένη από την εμπειρία του πολέμου, η πρώτη αμιγώς μεταπολεμική γενιά προσπαθεί να ξορκίσει τις συνέπειες και τις μνήμες του. Ορθώνει σε όλο τον κόσμο ένα ισχυρό κίνημα διαμαρτυρίας και αμφισβήτησης απέναντι σε όσα εκφράζουν την «καθεστηκυία τάξη πραγμάτων» και τους εκπροσώπους της και καλλιεργεί έναν πολυσήμαντο λόγο με αντιπολεμικό, αντιαποικιοκρατικό και πολιτικό περιεχόμενο, το οποίο θα ορίσει τις συντεταγμένες του από τη μια πλευρά στην αντίδραση στον πόλεμο του Βιετνάμ και από την άλλη στον «γαλλικό Μάη».

Στην ελληνική της διάσταση, η έκρηξη του νεολαιίστικου κινήματος δεν προσδιορίζεται μόνον από το μέγεθος της συμμετοχής, ούτε εγκλωβίζεται στην αναπαραγωγή του διεθνούς πλαισίου. Φαινόμενο «αυτοφυές», εγγράφεται στις νέες κοινωνικές και πολιτικές πραγματικότητες της ελληνικής κοινωνίας, συναντά τις διεθνείς του προεκτάσεις και σηματοδοτείται από υπερβάσεις που του προσδίδουν νέα ποιοτικά στοιχεία και αυτοτελή χαρακτηριστικά. Πρωταγωνιστές στην υπόθεση αυτή ήταν και πάλι οι φοιτητές , που απάντησαν στην τρομοκρατία της ΕΚΟΦ, αλλά και η εργαζόμενη νεολαία του ΔΣΚ και του ΣΕΦΣ και οι νυχτερινοί μαθητές με τα δικά τους αιτήματα. Μέσα από τις νέες παραμέτρους που αναδύονται, οι πολιτικές νεολαίες, ειδικά αυτές της Αριστεράς, κλήθηκαν να κρατήσουν τη θέση του εμψυχωτή και απέκτησαν μια δυναμική που τις ώθησε στην υπέρβαση των προδιαγεγραμμένων. Αντίστοιχα, μέσα από τις αμφισβητήσεις, υποχρεώθηκαν να συγχρονισθούν με την εποχή, να αποκτήσουν στόχους επικεντρωμένους στα νεολαιίστικα αιτήματα, να αναπτύξουν αυτόνομο λόγο και προσανατολισμό. Από τα τέλη του 1963, η Ν.ΕΔΑ των νέων κινημάτων ήταν ώριμη να μετεξελιχθεί στον νέο φορέα της αριστερής νεολαίας.

2.1. Η νεολαία στο προσκήνιο τη δεκαετία του '60

Αν η δημιουργία της Ενώσεως Κέντρου υπό τον Γεώργιο Παπανδρέου, τις παραμονές της εκλογικής αναμέτρησης του 1961, όπως και η νίκη της παράταξης, στις κοινοβουλευτικές εκλογές του 1963 και του 1964, αποτελούν

p. 61
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/62.gif&w=600&h=915

κομβικά σημεία για την ελληνική πολιτική ζωή και ειδικότερα για την πορεία της Αριστεράς, οι εξελίξεις στο χώρο της νεολαίας επικαθορίστηκαν από αυτές τις πραγματικότητες αλλά και ακολούθησαν, τουλάχιστον μέχρι ένα σημείο, αυτόνομες τροχιές.

Για τη νεολαία, ο διπλός «ανένδοτος» αγώνας, εναντίον της «επαράτου» Δεξιάς και της αυταρχικής κυβέρνησης Καραμανλή αλλά και εναντίον της Αριστεράς, που κηρύσσει ο Γ. Παπανδρέου τον Μάρτιο του 1962, παραμένει γράμμα κενό περιεχομένου πρακτικά ως προς τη μία του διάσταση , τουλάχιστον μέχρι την εξαγγελία του Γεωργίου Παπανδρέου, στις 13 Δεκεμβρίου 1964, για τις προετοιμαζόμενες αλλαγές στη Νεολαία του Κέντρου και τη δημιουργία της ΕΔΗΝ (Ελληνική Δημοκρατική Νεολαία) τον Μάιο της επόμενης χρονιάς. Η ΟΝΕΚ (Οργάνωσις Νέων της Ενώσεως Κέντρου) είχε κάνει, βεβαίως, την εμφάνιση της, ως Νεολαία του Κέντρου, την επομένη της συγκρότησης της παράταξης επηρεάζοντας το τοπίο των πολιτικών νεολαιών. Ωστόσο, ο «ανένδοτος» της νεολαίας παραμένει κοινός και μονόπλευρος καθώς στοχεύει αποκλειστικά το «αντιδημοκρατικό στρατόπεδο». Έτσι, παρά τα όποια εσωτερικά προβλήματα εντοπίζουμε, υποκινούμενα συχνά από τους κομματικούς ανταγωνισμούς,54 στις σχέσεις των δύο πολιτικών νεολαιών, της Ν.ΕΔΑ και της ΟΝΕΚ, οι βίοι τους καθίστανται παράλληλοι για μεγάλο διάστημα. Δίπλα τους η ΠΕΝ κράτησε, μέχρι το τέλος της θητείας της, σταθερά το ρόλο του συνοδοιπόρου. Η αφανής παρουσία στις γραμμές της νεολαίων της ΕΔΑ -γνωστών ως «υποβρυχίων»-55 διευκολύνει τις συγκλίσεις θέσεων και απόψεων με τις αντίστοιχες της Ν.ΕΔΑ όσον αφορά τουλάχιστον το μαζικό νεολαιίστικο κίνημα. Άλλωστε, παρά τις συνδικαλιστικές τακτικές, η Αριστερά για τον κόσμο της νεολαίας αποτελεί ακόμα την κυρίαρχη δύναμη του «δημοκρατικού στρατοπέδου», ενός στρατοπέδου που συγκροτείται και συσπειρώνεται, εκ των πραγμάτων, γύρω από το αίτημα της «ενότητας».

54. Η συγκρότηση του ΣΥΔΝΕ (Σύνδεσμος Δημοκρατικής Νεολαίας Ελλάδος) -μια πρωτοβουλία του Γ. Παπανδρέου με έντονο αντικομμουνιστικό χαρακτήρα-συνάντησε, την άνοιξη του 1962, τις αντιστάσεις της ΟΝΕΚ, που εξακολουθεί παρ' όλα αυτά να διαδηλώνει από κοινού με τη Ν.ΕΔΑ: «Ενότητα, ενότητα. Κάτω ο Καραμανλής!» Βλ. Η Αυγή, 6.3.1962. Στα προσκόμματα που θέτουν οι κομματικοί ανταγωνισμοί αναφέρεται αναλυτικά στη συνέντευξη του στην υπογράφουσα και ο Θ. Μαλικιώσης, στις 25 Απριλίου 2008, εξιστορώντας το χρονικό της κοινής συγκέντρωσης των δύο πολιτικών νεολαιών σε κεντρικό θέατρο της Αθήνας, στις 5 Μαρτίου 1962.

55. Στην πολιτική ορολογία της εποχής αναφέρονται με το χαρακτηρισμό «υποβρύχια» τα στελέχη εκείνα που, αν και ανήκουν σε κάποια οργάνωση, μεταπηδούν σε κάποια άλλη με την εντολή να επηρεάσουν τη διαμόρφωση των πολιτικών της θέσεων. Τα παραδείγματα από τέτοιου τύπου μετακινήσεις που κατέληξαν συχνά σε πραγματικές πολιτικές μεταγραφές είναι για εκείνα τα χρόνια αρκετά.

p. 62
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/63.gif&w=600&h=915

Οι πρώτες ακτίνες ανάκαμψης είχαν ήδη φανεί στον ορίζοντα πριν από τις ανακατατάξεις στην πολιτική ζωή. Διαφαίνονται ως αλλαγές στην περιρρέουσα ατμόσφαιρα που θα δώσει το στίγμα της νέας εποχής. Η έκδοση μιας τετρασέλιδης εφημερίδας από την ΕΕΔΥΕ (Ελληνική Επιτροπή διά την Διεθνή Ύφεσιν και την Ειρήνην), το 1958, με τον τίτλο Δρόμοι της Ειρήνης56 άνοιγε τον Φεβρουάριο του 1960 το δρόμο για την έκδοση του ομώνυμου περιοδικού, που θα συνέδεε την πορεία του με το αίτημα του αφοπλισμού και της ειρήνης. Την ίδια εποχή, παρά την «εκοφίτικη λαίλαπα»,57 δρομολογούνται περιοδικές εκδόσεις κυρίως των διαφόρων φοιτητικών και επιμορφωτικών συλλόγων58 με δημοκρατικό προσανατολισμό και περιεχόμενο, ενώ η διεύρυνση της εκδοτικής ομάδας της εφημερίδας Πανσπουδαστική και η αλλαγή των γραφείων της, το 1961, μετατρέπουν το περιοδικό σε τόπο ζύμωσης και συνεύρεσης των αριστερών φοιτητών.59 Δίπλα στους τόπους καθημερινής συνάντησης στα πανεπιστήμια, στις ανώτατες και ανώτερες σχολές, νέοι και διαφορετικού τύπου χώροι μπαίνουν στη ζωή της νεολαίας. Αν στη Θεσσαλονίκη το «καφέ Ντορέ» εγκαινιάζεται ως το μεταμεσονύκτιο στέκι60 των δημοκρατικών νέων με όλες τις παρακολουθήσεις που οι επαφές συνεπάγονταν, στην Αθήνα αρχίζουν οι λαϊκές συναυλίες,

56. Για την ΕΕΔΥΕ, τις δραστηριότητες και εκστρατείες της, το Τμήμα Νέων της, καθώς και για τις επαφές της με το διεθνές κίνημα για την ειρήνη, πλούσια στοιχεία συνάγονται από τη σειρά των τεκμηρίων που υπάρχουν στο Αρχείο ΕΔΑ, κ. 256.1 - κ. 267. Στα ΑΣΚΙ, έχει επίσης αποκατασταθεί σειρά του περιοδικού Δρόμοι της Ειρήνης, το οποίο, αν και αποτελεί ένα από τα σημαντικά έντυπα της εποχής, δεν έχει ακόμα αποτελέσει αντικείμενο ιδιαίτερης επεξεργασίας.

57. Βλ. τα ενδιαφέροντα τεκμήρια της ΕΚΟΦ που δημοσιεύονται στο πλαίσιο του αφιερώματος του Π. Μακρή «Η γενιά του 114 », Ελευθεροτυπία, 15.3.1982.

58. Αν και ο πλήρης κατάλογος αυτών των εκδόσεων δεν είναι εύκολο να οριστικοποιηθεί, βλ. κάποια χαρακτηριστικά όπως Το Αύριο, μηνιαίο περιοδικό που εκδίδεται από αριστερούς και άλλους νέους στον Πειραιά, αρ. φ. 1, Δεκέμβριος 1959, Το Φώς, μηνιαία έκδοση του Μορφωτικού και Εκπολιτιστικού Συλλόγου Ελευσίνας, αρ. φ. 1, Φεβρουάριος 1960, Πρωτοπορία, περιοδικαί εκδόσεις του Συλλόγου Φοιτητών Νέας Ιωνίας και Ηρακλείου Αττικής, αρ. φ. 1, φθινόπωρο 1962. Χωρίς να αποτελεί προνομιακό χώρο μόνο των προοδευτικών δυνάμεων, το εκδοτικό τοπίο συμπληρώνεται με εκδόσεις που πρόσκεινται στη Δεξιά και συχνά στην ΕΚΟΦ, όπως Ηχώ των Σπουδαστών ή 21ος Αιών.

59. Βλ. τη συνέντευξη του Γ. Καλεώδη στο αφιέρωμα του Π. Μακρή «Η γενιά του ili», Ελευθεροτυπία, 20.3.1982 αλλά και τις μάλλον αιρετικές απόψεις του Στ. Ράμφου, «Η γενιά του 114 και του 15%», Αντί, τχ. 209,9 Ιουνίου 1989, σ. 28-30. Για την τελευταία φάση του περιοδικού βλ. επίσης την «αυτοβιογραφική» συνέντευξη του Δ. Γιάννου στο έκτο μέρος του παρόντος τόμου.

60. Βλ. την προσωπική κατάθεση του Β. Νέτα,«Ανένδοτος,'Καφέ Ντορέ' και 1-1-4», εφ. Ελευθεροτυπία, 9.3.1982. Για το φοιτητικό κίνημα στη Θεσσαλονίκη βλ. επίσης Γ. Γιάνναρης, Φοιτητικά κινήματα και ελληνική παιδεία, ό.π., σ. 200-201.

p. 63
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/64.gif&w=600&h=915

που καταλήγουν συχνά σε πετροπόλεμο της νεολαίας με την αστυνομία, και ανοίγουν τις πόρτες τους οι πρώτες μπουάτ. Το τοπίο από τις αρχές του 1960 συμπλήρωνε η μουσική. Επιστρέφοντας από το Παρίσι στην Αθήνα με τον Επιτάφιο του Γιάννη Ρίτσου στις αποσκευές του, ο Μίκης Θεοδωράκης καθιερώνεται αυτόματα ως ο συνθέτης της νεολαίας και της Αριστεράς. Μια «μαχόμενη» κουλτούρα με προτάσεις για την τέχνη, τα γράμματα και τον πολιτισμό διαμορφώνεται μαζί και παράλληλα με τις οικονομικές διεκδικήσεις και τα πολιτικά αιτήματα της νεολαίας.

Συμπιεσμένα, από τα προηγούμενα χρόνια, αιτήματα του φοιτητικού κόσμου βρίσκουν μια πρώτη εκτόνωση μέσα από τις κινητοποιήσεις, τις απεργίες πείνας και τις καταλήψεις των σχολών, στα τέλη του 1961 και το 1962. Τα αιτήματα είναι σαφή και δεν είναι μόνον πολιτικά. Αν οι καταγγελίες για τις εκλογικές διαδικασίες του 1961 συναντούν τις συνεχείς διαμαρτυρίες για τις τακτικές της ΕΚΟΦ και τις διασυνδέσεις της με το Υπουργείο Παιδείας και το στρατό, η επαγγελματική εξασφάλιση και τα άμεσα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι φοιτητές στα δύο πανεπιστημιακά ιδρύματα της χώρας, στο ΕΜΠ και στις άλλες ανώτατες σχολές συνθέτουν τον καμβά των κινητοποιήσεων. Διεκδικούν την ολοκλήρωση της μεταφοράς των μαθημάτων, την άμεση κατοχύρωση και τον επαναπροσδιορισμό των ατελειών, τη βελτίωση του συσσιτίου, τη μείωση των διδάκτρων και των εισιτηρίων, τη θέσπιση υποτροφιών, τη δημιουργία φοιτητικού οίκου και κατασκηνώσεων. Καταγγέλλονται τα αναχρονιστικά προγράμματα σπουδών, τα κακά συγγράμματα, η έλλειψη επιστημονικού προσωπικού και οι κενές έδρες, η απουσία εργαστηρίων και εποπτικών μέσων, τα κτιριακά προβλήματα και η ανεπάρκεια αιθουσών. Οι εξωτερικές παρεμβάσεις στις σχολές, η παραβίαση του πανεπιστημιακού ασύλου και η γενικότερη κατάσταση στην εκπαίδευση σε συνδυασμό με τα πολιτικά δρώμενα προσθέτουν νέες παραμέτρους στη φοιτητική αντιπαράθεση. Στον αναβρασμό που επικρατεί, το πολιτικό θερμόμετρο θα καταγράψει το 1962 ως έναν εξαιρετικά «θερμό» χρόνο στη διάρκεια του οποίου η νεολαία -πρωτίστως η σπουδάζουσα- έμπαινε στο πολιτικό προσκήνιο με καθαρές προτάσεις και συγκεκριμένο περιεχόμενο .61

Δύο συνθήματα, το «1-1-4» και το «15% στην παιδεία», που γεννήθηκαν και καθιερώθηκαν το 1962, καθώς και η ίδρυση του «Συνδέσμου Νέων διά τον Πυρηνικόν Αφοπλισμόν "Bertrand Russell"» σηματοδοτούν τις αλλαγές και λειτουργούν ως αφετηρία στους νέους δρόμους που ανοίγονταν για τη νεολαία.

61. Ένα αναλυτικό ημερολόγιο των φοιτητικών κινητοποιήσεων στο Γ. Γιάνναρης, Φοιτητικά κινήματα και ελληνική παιδεία, ό.π., σ. 212-219.

p. 64
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/65.gif&w=600&h=915

Η επίκληση του ακροτελεύτιου άρθρου του Ελληνικού Συντάγματος, του 114, συνδέθηκε με τον αγώνα για τη δημοκρατία, με έναν «ανένδοτο» που ανήκει αποκλειστικά στη νεολαία και τον οποίο υιοθέτησε η Αριστερά. Κατάπληκτη η αθηναϊκή κοινωνία αντίκρισε, το πρωί της 2ας Απριλίου , τον τριψήφιο αριθμό στους τοίχους των σπιτιών της, στους οποίους δεν είχαν γραφεί συνθήματα από τον καιρό της γερμανικής Κατοχής και της Απελευθέρωσης. Η αστυνομία θεώρησε ότι επρόκειτο για κάποια καινούρια μυστική οργάνωση και η ηγεσία της ΕΔΑ έμεινε, για ένα διάστημα, αμήχανα επιφυλακτική απέναντι στη χρήση ενός άρθρου του Συντάγματος του 1952. Το σύνθημα, την πατρότητα του οποίου διεκδικεί μια ομάδα φοιτητών, μελών της Ν.ΕΔΑ,62 ακολούθησε διαφορετική διαδρομή από εκείνη της κίνησης ΔΑΣ (Δημοκρατική Αντίσταση Σπουδαστών) στην οποία ανήκαν οι βασικοί εμπνευστές του. Αν και η ΔΑΣ το ενσωμάτωσε αμέσως στον τίτλο της,63 το σύνθημα την υπερέβη. Έγινε σύμβολο στους φοιτητικούς πολιτικούς αγώνες που ακολούθησαν και καταξιώθηκε ως θεσμικό πρόταγμα στις ημέρες των «Ιουλιανών».

Αντίστοιχα, ο αγώνας για το «15% προίκα στην παιδεία και όχι στη Σοφία», όπως ήταν το πλήρες σύνθημα, πυροδοτήθηκε από μια κραυγαλέα αντίφαση. Η κυβερνητική απόφαση για την προικοδότηση της πριγκίπισσας Σοφίας με 9.000.000 δρχ., τον Μάιο του 1962, από χρήματα του δημοσίου και η μείωση του προβλεπόμενου στον κρατικό προϋπολογισμό ποσού για την παιδεία οδήγησε στις φοιτητικές καταγγελίες με ένα σύνθημα που «έδειχνε λιγότερο πολιτικό από το 1-1-4»,64 ενώ ταυτόχρονα αναδείκνυε «μια άλλη δημοσιονομική αντίληψη και, προφανώς, μια άλλη επενδυτική πολιτική : με κέντρο τον άνθρωπο, τον πνευματικό εξοπλισμό του, την ανάπτυξη των δυνατοτήτων του, την εύρυνση των οριζόντων του».65 Αν η Ένωση Κέντρου, αρχικά, τήρησε σιωπή για το ζήτημα αυτό,

62. Βλ. τη μαρτυρία του Ν. Καραμανλή με τίτλο «Πρόσωπα και αναμνήσεις από το κίνημα του IH», Δρόμοι της Νεολαίας στη δεκαετία του '60, ό.π., σ. 138-142, όπως και την κατάθεση ενός ακόμη πρωταγωνιστή, του Θ. Πάγκαλου, στην «αυτοβιογραφική» συνεντευξή του στο έκτο μέρος του παρόντος τόμου. Για την προϊστορία του συνθήματος βλ. επίσης Γ. Γιάνναρης, Φοιτητικά κινήματα και ελληνική παιδεία, ό.π., σ. 210-211.

63. Σημαντικές πληροφορίες για τη δραστηριότητα της «ΔΑΣ-114» παρέχονται στο αρχείο της οργάνωσης το οποίο έχει κατατεθεί στα ΑΣΚΙ και εμπεριέχεται στο αρχείο Ντ. Κουσίδου - Στ. Σταυρόπουλου, κ. 3.

64. Από την παρέμβαση του Γ. Γιανουλόπουλου στη σειρά του Π. Μακρή «Η γενιά του 114» στην εφ. Ελευθεροτυπία, 7.4.1982. Βλ. επίσης τη συνέντευξη του Ανδρ. Λεντάκη στην εφ. Ελευθεροτυπία, 13.5.1976 αλλά και ένα από τα χαρακτηριστικά πρωτοσέλιδα της εφ. Η Αυγή, «Με το σύνθημα Προίκα στην παιδεία οι φοιτητές ξεχύνονται στους δρόμους», 6.12.1962.

65. Στ. Στεφάνου, «Η νεολαία το 1963: 40 χρόνια τώρα...». Το δελτίο της ΕΜΙΑΝ, τχ.

p. 65
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/66.gif&w=600&h=915

μεταθέτοντας την επίλυση του στην άνοδό της στην εξουσία, η Αριστερά το επανέφερε στο πρόγραμμα για την «αναγέννηση στην Παιδεία» και του έδωσε τον ακριβή προσανατολισμό ,66 Η συγκέντρωση υπογραφών υπό την αιγίδα της ΔΕΣΠΑ, που ξεπέρασαν το 1.000.000 στις αρχές Φεβρουαρίου του 1963, και τα «πούλμαν της Παιδείας» που «όργωσαν» την ελληνική επαρχία στο μεσοδιάστημα δεν έφεραν μόνο τους νεολαίους-επιβάτες τους πιο κοντά μεταξύ τους.67 Συνέδεσαν το πολιτικό αίτημα των φοιτητών για την εκπαίδευση με το μαζικό κίνημα και την κοινωνία.

Τέλος, από τον Μάρτιο του 1962, η ίδρυση του Συνδέσμου «Bertrand Russell» -από το όνομα του νομπελίστα βρετανού φιλοσόφου- μετέθεσε την υπόθεση της ειρήνης από «ακαδημαϊκή υπόθεση» υπό τη διαχείριση της ΕΕΔΥΕ σε μαζική εκστρατεία για τον πυρηνικό αφοπλισμό και την «ειρηνική συνύπαρξη», τη συνέδεσε με τα αντίστοιχα κινήματα ιδιαίτερα της Δυτικής Ευρώπης και την επανέφερε στο επίκεντρο των αιτημάτων της νεολαίας. Ο ετήσιος εορτασμός της επετείου του ολοκαυτώματος στη Χιροσίμα και κυρίως οι «μαραθώνιες πορείες ειρήνης» που εγκαινιάζονται από το 1963 δημιούργησαν μια νέα μετωπική δυναμική για την Αριστερά.68 Πεζοπόρος της ειρήνης, ο βαλκανιονίκης γιατρός Γρ. Λαμπράκης πραγματοποίησε πρακτικά μόνος -λόγω των αστυνομικών απαγορεύσεων- την πρώτη πορεία, βαδίζοντας από τον Τύμβο του Μαραθώνα προς την Αθήνα, στις 21 Απριλίου του 1963. Με τη δολοφονία του από παρακρατικούς στη Θεσσαλονίκη, ένα μήνα αργότερα, γίνεται το σύμβολο του νεολαιίστικου κινήματος. Προσωποποίησε την αντίσταση απέναντι στον αυταρχισμό και την τρομοκρατία, τη φωνή για ειρήνη απέναντι στη βία και την καταστολή

1, Φεβρουάριος 2005, σ. 8.

66. Το αίτημα του 15% είχε ήδη τεθεί από τον εκλογικό συνδυασμό του ΠΑΜΕ στην προεκλογική εκστρατεία του 1961 ως εξής: «Να αυξηθή το κονδύλι για την παιδεία από 6.8% που είναι σήμερα στα 15%». Βλ. τα σχετικά προεκλογικά πολύπτυχα του ΠΑΜΕ για τους φοιτητές και τους νέους επιστήμονες, ΕΜΙΑΝ, Συλλογή Στ. Στεφάνου και Αλ. Γρίμπα. Στις 7.12.1962, ο πρόεδρος της ΕΔΑ, Γ. Πασαλίδης, δήλωνε : «Η πάλη των φοιτητών - μαθητών για τη σωτηρία και την αναγέννηση της Παιδείας χαράσει τις διαστάσεις ενός αληθινά Εθνικού Κινήματος». Στη συνέχεια, η EE του κόμματος στη συνεδρίαση της στις 31.12 της ίδιας χρονιάς αποφάσιζε ότι «το αίτημα [του 15%] είναι πραγματοποιήσιμο» και ότι αποτελεί υπόθεση του κόμματος, πανεθνική, και όχι μόνο των φοιτητών. Βλ. Αρχείο ΕΔΑ, κ.18.

67. Βλ. την «αυτοβιογραφική» συνέντευξη του Μ. Μανωλάκου στο έκτο μέρος του παρόντος τόμου.

68. Μια πλουσιότατη σειρά τεκμηρίων για τον Σύνδεσμο «Bertrand Russell» και κυρίως για τις 4 μαραθώνιες πορείες ειρήνης (1963,1964,1965, 1966), καθώς και για εκείνη που αναβλήθηκε το 1967, φυλάσσεται στα ΑΣΚΙ σε δύο αρχειακές συλλογές : στο Αρχείο ΕΔΑ, κ. 263, και στο Αρχείο Ντ. Κουσίδου - Στ. Σταυρόπουλου, κ. 5.

p. 66
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/67.gif&w=600&h=915

και δάνεισε το όνομά του αρχικά σε μια κίνηση νέων και αργότερα στη μαζικότερη , μετά την ΕΠΟΝ, ελληνική πολιτική νεολαία.

2.2. Η Ν.ΕΔΑ των κινημάτων: Αγκυλώσεις και προσαρμογές

Τρεις διαφορετικές εικόνες απαντούν στο ερώτημα για το πώς μια διωκόμενη, αλλά και υπό κομματική κηδεμονία, πολιτική νεολαία διαχειρίστηκε την έκρηξη του νεολαιίστικου κινήματος και διευθέτησε τα εσωτερικά ζητήματά της.

Η πρώτη εικόνα προέρχεται από το Α' Συνέδριο της ΕΔΑ και αφορά τη Ν.ΕΔΑ, στα τέλη του 1959. Σε χειρόγραφο προσχέδιο έκθεσης του Β. Μπρακατσούλια, με τίτλο «Γενικά χαρακτηριστικά της κατάστασης της Νεολαίας της ΕΔΑ», καταγράφονται οι δυνάμεις της Νεολαίας και οι εσωτερικές της δυναμικές :

«1. Υπάρχει ένας σκελετός οργάνωσης διακλαδισμένος σ' όλες σχεδόν τις συνοικίες των πόλεων Αθήνας και Πειραιά. Τα μέλη που πήραν μέρος στις προσυνεδριακές συνελεύσεις της Αθήνας ήταν 630 και στον Πειραιά 120. Στις πόλεις της υπαίθρου οι οργανώσεις ήταν ακόμα πιο αδύνατες σε σημείο που δεν έχουν ακόμα διαμορφωθεί σε οργανώσεις με δική τους νεολαιίστικη οντότητα και συγκρότηση. Εξαίρεση αποτελούν οι οργανώσεις Θεσσαλονίκης, Αγρινίου, Βόλου, Καβάλλας, Ελευσίνας κλπ.

2. Ξεχωριστή θέση έχουν οι φοιτητικές οργανώσεις της Αθήνας που είναι οργανώσεις γερές, έμπειρες και με ένα υποδειγματικά ορθό προσανατολισμό και από πλευράς περιεχομένου και από πλευράς πρακτικών τρόπων και μεθόδων δράσης. Επηρεάζουν αποφασιστικά 3 εκ των 6 πανεπιστημιακών σχολών και από τις μη πανεπιστημιακές το σύλλογο του Πολυτεχνείου και [το σύλλογο] της Γεωπονικής.

3. Υπάρχει ένα σύνολο νέων στελεχών ικανών να κρατήσουν και να αναπτύξουν τη δουλειά αν βοηθηθούν και σωστά προσανατολιστούν στο περιεχόμενο και στους τρόπους της νεολαιίστικης δουλειάς».69

Η απόκλιση των οργανωμένων δυνάμεων στον άξονα κέντρο-περιφέρεια, η ιδιαίτερη θέση και δυναμική της Σπουδάζουσας και ο ικανός αριθμός ενός στελεχικού δυναμικού στις οργανώσεις αποτυπώνονται ευκρινώς στην έκθεση, παράλληλα με την έμμεση επισήμανση για την ανάγκη ενός «σωστού προσανατολισμού» από το κόμμα, μιας καθοδήγησης «στο περιεχόμενο και στον τρόπο της νεολαιίστικης δουλειάς».

Παρά τις αποφάσεις του Α' Συνεδρίου για επικέντρωση στα ζητήματα

69. Β. Μπρακατσούλιας, «Γενικά χαρακτηριστικά της κατάστασης της Νεολαίας της ΕΔΑ», Αρχείο Ν.ΕΔΑ, κ. 269.25, σ. 1.

p. 67
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/68.gif&w=600&h=915

της νεολαίας και τη «στροφή στη μαζική δουλειά των νέων», οι αναμενόμενες ουσιαστικές αλλαγές δεν φαίνεται να καταγράφονται τρία χρόνια αργότερα. Το πιστοποιεί η δεύτερη εικόνα, η οποία προέρχεται και πάλι από την παρουσία της Ν.ΕΔΑ, στα τέλη του 1962, στο ανώτερο κομματικό «σώμα» της ΕΔΑ και συγκεκριμένα στο Β' Συνέδριο της. Πενήντα δύο νέοι -43 τακτικοί και 9 αναπληρωματικοί-καλούνται να εκπροσωπήσουν τη Ν.ΕΔΑ σε ένα σύνολο 354 συνέδρων.70 Ο αριθμός, πρακτικά ισοδύναμος με εκείνον του Α' Συνεδρίου (49 αντιπρόσωποι στους 355 συνέδρους), συμπληρώνεται από τη σχετικά διευρυμένη παρουσία ομιλητών, εκπροσώπων της νεολαίας, «η ορμητική είσοδος» της οποίας «στο στίβο της πάλης» χαιρετίζεται ήδη από τη Διοικούσα Επιτροπή του κόμματος στις προσυνεδριακές θέσεις της. Όπως τονίζεται στην ομιλία του Στ. Στεφάνου «το Συνέδριο [πραγματοποιείται] με τον αχό των μεγάλων νεολαιίστικων διαδηλώσεων της άνοιξης στη μνήμη του και ζώντας την ατμόσφαιρα των αγωνιστικών κινητοποιήσεων των φοιτητών, των νυχτερινών μαθητών και των σπουδαστών των τεχνικών σχολών για την αναγέννηση της Παιδείας, τις μαζικές απεργίες που τείνουν ν' αγκαλιάσουν όλη τη χώρα και που γίνονται κάτω από την καθοδήγηση της οργάνωσης της Νεολαίας της ΕΔΑ».71

Τους διθυράμβους και τους επαίνους ακολουθούν τα προβλήματα. «Δεν είμαι σε θέση να μεταφέρω τον χαιρετισμό των νέων», έλεγε ο Θόδωρος Καζέλης, αντιπρόσωπος της Ν.ΕΔΑ Σερρών, «διότι παρ' όλες τις προσπάθειές μας, δεν μπορέσαμε να αναπτύξουμε οργανωτική δραστηριότητα, όσο έπρεπε, όσο ήταν δυνατόν και όσο μπορούσαμε. Εκτός από το κλίμα τρόμου, βίας και φοβίας, έλειψε και ο υποκειμενικός παράγοντας».72 Το πρόβλημα δεν εντοπίζεται μόνο στη Μακεδονία και στις «επιτηρούμενες ζώνες», όπου όντως είναι μεγαλύτερο. Οι αποστάσεις κέντρου και περιφέρειας, όπως και μεταξύ αστικών κέντρων και αγροτικών περιοχών, εξακολουθούν να ταλανίζουν τη Ν.ΕΔΑ μαζί με μια σειρά από εσωτερικά ζητήματα, τα οποία συνοψίζονται στη σύσκεψη των συνέδρων αντιπροσώπων της Νεολαίας που οργανώνεται στο πλαίσιο του Συνεδρίου :

«Η οργάνωση της νεολαίας και η δράση της δεν βρίσκονται στο ύψος των αγωνιστικών διαθέσεων της νεολαίας, δεν βρίσκονται στο ύψος της

70. Βλ. το χφ. σημείωμα του Τ. Μπενάγια τη σύνθεση της αντιπροσωπείας της Ν.ΕΔΑ Αρχείο Ν.ΕΔΑ, κ. 269.32. Τα αριθμητικά δεδομένα προέρχονται από τις πληροφορίες για τη «σύνθεση» των δύο συνεδρίων που παρατίθενται στα Το Α Πανελλαδικό Συνέδριο της ΕΔΑ, 28/1 έως 2/12/1959, ΕΔΑ, Αθήνα, 1960, σ. 3 και Το Ε Πανελλαδικό Συνέδριο της ΕΔΑ, 8-15 Δεκεμβρίου 1962, ΕΔΑ, 1963, σ. 7.

71. Ομιλία του Στ. Στεφάνου στο Β' Συνέδριο της ΕΔΑ, 15-18.12.1962. Αρχείο ΕΔΑ, κ. 7.3, σ. 9.

72. Από την ομιλία του Θ. Καζέλη, Αρχείο ΕΔΑ, κ. 7.7, σ. 1.

p. 68
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/69.gif&w=600&h=915

οξύτητας των προβλημάτων της. [...] Η οργάνωση της Ν.ΕΔΑ καθυστερεί σοβαρά από του να μπορέσει να εκπληρώσει τη βασική αποστολή της. Την ανάπτυξη και καθοδήγηση των αγώνων της νεολαίας, την αποφασιστική συμπαράσταση της σ' αυτούς τους αγώνες. [...] λείπει απ' τη δουλειά της [...] το νεολαιίστικο χρώμα και περιεχόμενο. Λείπουν οι ειδικές μορφές που συγκινούν και κινητοποιούν ευκολώτερα τη νεολαία [...] Δεν μπόρεσε να αποβάλει ακόμα το στενό χαρακτήρα της. Να δρα αυτοτελώς και πρωτόβουλα σαν οργάνωση που κινείται σ' ένα ιδιαίτερο χώρο με ιδιαίτερα προβλήματα. Περιορίζεται βασικά, παρ' ότι τελευταία τείνει να ξεπεραστεί, στο ρόλο επιτροπών, τμημάτων, δίπλα στις άλλες οργανώσεις της ΕΔΑ».73

Ο «στενός» χαρακτήρας της οργάνωσης, η έλλειψη αυτοτέλειας και πρωτοβουλιών, ο ρόλος της σε σχέση με την ΕΔΑ και τις κομματικές οργανώσεις, όσα επισημαίνονται, διαιωνίζονται πρακτικά από την εμφάνιση της Ν .ΕΔΑ, το 1956, και δεν συνδέονται αποκλειστικά με το πολιτικό κλίμα της εποχής. Εγγραφόμενα ως εσωτερικά προβλήματα της οργάνωσης, ακουμπούν τις σχέσεις της με το κόμμα της ΕΔΑ και συνιστούν, εντέλει, πτυχές του ευρύτερου ζητήματος των σχέσεων εντός της Αριστεράς. Με άλλα λόγια, αν τα προβλήματα και η «καθυστέρηση» στην οργανωτική συγκρότηση οφείλονται εν πολλοίς σε εξωγενείς παράγοντες, οι άλλες ελλείψεις που υπογραμμίζονται, με ιδιαίτερη έμφαση στα τέλη του 1962, αποτελούν προεκτάσεις ενδογενών αντιφάσεων που μεταφέρονται και στη Ν.ΕΔΑ, καθώς αφορούν συστήματα νοοτροπιών και αντιλήψεων που χαρακτήρισαν τους όρους του πολιτικού σχεδιασμού αλλά και τις ιεραρχήσεις των σχέσεων σε όλο το αριστερό οικοδόμημα. Η επισήμανση τους, ωστόσο, από τα στελέχη της Ν.ΕΔΑ, ή καλύτερα η δημόσια έκθεσή τους, αποτελούσε, μετά τις συνειδητοποιήσεις, το πρώτο βήμα για την κατά το δυνατόν πολιτική τους υπέρβαση.

Είναι γεγονός ότι το ζήτημα του στελεχικού δυναμικού επιλύθηκε σχετικά εύκολα. Σε μια πρώτη φάση οι «χρυσές» παρακαταθήκες της παράνομης ΕΠΟΝ αναλαμβάνουν, στο μεγαλύτερο ποσοστό τους, επισήμως από το 1959, θέσεις στο ΚΣ της Ν.ΕΔΑ και στο Γραφείο του. Σε μια δεύτερη φάση η οποία συνδέεται με το μεγάλο κύμα απολύσεων πολιτικών κρατουμένων και εξόριστων, δόκιμα στελέχη της ΕΠΟΝ από την περίοδο της Κατοχής και της Απελευθέρωσης, μετά τη θητεία τους στις φυλακές και στο στρατόπεδο του Αϊ-Στράτη, καλούνται να διασφαλίσουν τη λειτουργία της οργάνωσης και την καθοδήγηση της. Στη φάση αυτή, ο Τάκης Μπενάς παίρνει τη σκυτάλη από τον Θόδωρο Μαλικιώση στη θέση του

73. Σύσκεψη των συνέδρων αντιπροσώπων της Νεολαίας στο πλαίσιο του Β' Συνεδρίου της ΕΔΑ, Αρχείο Ν.ΕΔΑ, κ. 269.34, σ. 2-3.

p. 69
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/70.gif&w=600&h=915

γραμματέα της Ν.ΕΔΑ στις αρχές του 1961. Στη συνέχεια, οι νέες εντάξεις στο ΚΣ και οι αλλαγές νομιμοποιούνται στο πλαίσιο του Β' Συνεδρίου.74 Δύο γενιές επονιτών συνυπάρχουν στα κεντρικά όργανα της νεολαίας με σεβασμό στις ηλικιακές διαφορές και με κριτήριο την πολιτική και κομματική εμπειρία που παρέχει, ως εγγύηση, ο χρόνος κράτησης. Πλαισιώνονται από μια σειρά νεότερων στελεχών που προέρχονται από το φοιτητικό κίνημα, την εργαζόμενη νεολαία η οποία πυκνώνει τις γραμμές του ΔΣΚ, τους υπεύθυνους των συνοικιών και του ημιπαράνομου μαθητικού τομέα. Στο σημείο αυτό αρχίζουν οι αντιφάσεις που αφορούν τις εσωτερικές σχέσεις και τις νοοτροπίες. Παρά τις ασφαλιστικές καθοδηγητικές δικλείδες, η επιζητούμενη «αυτοτέλεια» της οργάνωσης προσκρούει στην αντίληψη περί κομματικής νεολαίας, που υπερβαίνει τα όρια της διπλής εποπτείας της οργάνωσης από ένα μέλος της Εκτελεστικής Επιτροπής της ΕΔΑ, το οποίο ανήκει παράλληλα στο Γραφείο Εσωτερικού του ΚΚΕ.75 Ενυπάρχουσα ως νοοτροπία στην κομματική βάση, κυρίως στις νομαρχιακές επιτροπές, η λογική αυτή ευνοεί τις «εργαλειακές» σχέσεις μεταξύ κόμματος και νεολαίας, μεγεθύνοντας τα προβλήματα που εντόπιζε η Γιούλια Λιναρδάτου ήδη από το Α' Συνέδριο του 1959: «Οι περισσότερες οργανώσεις μας ασχολούνται με τα γενικά πολιτικά καθήκοντα και παραμελούν τα προβλήματα της νεολαίας. Αυτό οφείλεται στο ότι οι οργανώσεις των μεγάλων χρησιμοποιούν τους νέους σχεδόν αποκλειστικά για τα γενικά κα-

74. Χωρίς να καθίσταται εφικτή η πλήρης αποκατάσταση του καταλόγου των ονομάτων που συγκρότησαν το ΚΣ της Ν .ΕΔΑ μετά το 1962, οι μαρτυρίες συγκλίνουν σε κάποια πρόσωπα που αποτέλεσαν το σταθερό πολιτικό προσωπικό της οργάνωσης : Ν. Αρβανίτης (Εύβοια), Σπ. Ανδρεάδης (Αθλητισμός), Γρ. Γιάνναρος (Σπουδάζουσα), Γ. Γιωτόπουλος (Πειραιάς), Μπ. Θεοδωρίδης (Αθήνα), Ζ. Θέος, Ν. Καραμανλής, Μ. Καράμπελας (Λιβαδειά), Τ. Καράμπελας (Πειραιάς), Τ. Καρέλλος (Αιτωλοακαρνανία), Γ. Κατηφόρης (Σπουδάζουσα), Θ. Κοκλάνης (Αθήνα), Π. Κομματάς (Αχαΐα), Τ. Κουλάνδρου (Σπουδάζουσα Θεσσαλονίκης), Ανδρ. Λεντάκης (Πολιτισμός-μαζικό κίνημα), Αρ. Μανωλάκος (Σπουδάζουσα), Χρ. Μισσιος (Θεσσαλονίκη), Τ. Μπενάς, Ευδοξία Μουτσίου (μαθητές), Γ. Μπανιάς (Σπουδάζουσα), I. Μπούζεμπεργκ, Γ. Πατρινός, Γ. Πετρόπουλος, Χρ. Ρεκλείτης, Μιχ. Σεπετίδης (Θεσσαλονίκη), Αλ. Σόφης (Ήπειρος-Επτάνησα), Ηλ. Στάβερης,Στ. Στεφάνου, Καίτη Τσαρουχά (Θεσσαλονίκη), Τ. Τρίκκας (Αθήνα), Μ. Τρικούκης (Θεσσαλονίκη), Κ. Τσουράκης (Πειραιάς), Στέλλα Πασβάνη-Φουρτούνη, Βαγγ. Φυτράκης (Σπουδάζουσα), Β. Χατζηζήσης (Λάρισα), Γ. Χριστοφιλόπουλος.

75. Τον επίσημο ρόλο του συνδέσμου μεταξύ κόμματος και νεολαίας ανέλαβε, από το 1961, ο Πότης Παρασκευόπουλος. Τον διαδέχτηκε για σύντομο χρονικό διάστημα ο Λ. Κύρκος και στη συνέχεια το ρόλο ανέλαβε ο Ν. Καρράς, ο οποίος τον διατήρησε και στα χρόνια της ΔΝΛ. Ανεπίσημα, ο Αντ. Μπριλλάκης και ο Π. Κατερίνης, στην οργάνωση του Πειραιά, δεν φαίνεται να λησμόνησαν την ιδιαίτερη σχέση που καλλιέργησαν με τη νεολαία από τα χρόνια της εμπλοκής του «νέου κέντρου Μακρονησιωτών» στην ΕΔΝΕ.

p. 70
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/71.gif&w=600&h=915

καθήκοντα π.χ. εκλογές, εξορμήσεις και ακόμα περισσότερο δεν τους βοηθάνε για να προσανατολιστούν στους τόπους όπου συγκεντρώνονται και στα προβλήματά τους».76

Η εικόνα διαφοροποιείται εμφανώς από τα μέσα του 1963. Χωρίς να απολέσει το χαρακτήρα της κομματικής νεολαίας, η Ν.ΕΔΑ πραγματοποιεί την υπέρβαση, αναπροσαρμοζόμενη σε δύο κατευθύνσεις. Η πρώτη αφορά τη μαζικοποίησή της, η δεύτερη τις στοχοθεσίες και την πολιτική φυσιογνωμία της. Η αλλαγή του πολιτικού κλίματος μετά τη δολοφονία του Γρ. Λαμπράκη, η παραίτηση του Κ. Καραμανλή και η άνοδος της Ενώσεως Κέντρου στην εξουσία οδηγούν στο λιώσιμο των πάγων και στην άρση των επιφυλάξεων. Το φαινόμενο της οργανωτικής άνθησης και της ενίσχυσης της αριθμητικής εμβέλειας της Αριστεράς δεν περιορίζεται μόνο στη νεολαία αλλά αγκαλιάζει όλο τον κόσμο της ΕΔΑ. Η μαζικοποίηση του κομματικού οργανισμού βαίνει στη φάση αυτή αντιστρόφως με την πτωτική τάση της εκλογικής επιρροής της ΕΔΑ και τις διαρροές των ψηφοφόρων της προς το Κέντρο. Για τη νεολαία, ωστόσο, η παρατηρούμενη άνθηση δεν οφείλεται αποκλειστικά στην αλλαγή του πολιτικού κλίματος. Συστοιχεί με την εγγενή αυτόνομη δυναμική του νεολαιίστικου κινήματος και με όσα εξωτερικεύτηκαν το 1962. Τον Ιούνιο του 1963 κυκλοφορεί η εφημερίδα της Ν.ΕΔΑ Αθήνας Πρωτοπόρος,77 ενώ τον Σεπτέμβριο, οι οργανώσεις της Ν.ΕΔΑ μόνον στην πρωτεύουσα υπερβαίνουν τα 5.000 μέλη.78 Πανελλαδικά το άνοιγμα της οργανωτικής «ψαλίδας» αρχίζει να μειώνεται. Η Ν.ΕΔΑ «βγαίνει» από τα κομματικά γραφεία, αποκτά λόγο και υπόσταση στους μαζικούς χώρους και εξαπλώνει τις δυνάμεις της στην περιφέρεια, έχοντας ως βάση περιοχές που χαρακτηρίστηκαν από την ισχυρή κομμουνιστική παρουσία αλλά και από την παράδοση του ΕΑΜ που καλλιεργούσε η ΕΔΑ. Το μαρτυρούν τα πλάνα οικοδόμησης της οργάνωσης και το ερμηνεύουν, πλην των άλλων, οι νέοι προσανατολισμοί και οι αναπροσαρμογές στην πολιτική χάραξη.79

76. Από την ομιλία της Γιούλιας Λιναρδάτου στο Α' Συνέδριο της ΕΔΑ 28.11.2.12.1959, Αρχείο ΕΔΑ, κ. 4.2, σ. 7.

77. Η εφημ. Πρωτοπόρος, δεκαπενθήμερη έκδοση της Ν.ΕΔΑ Αθήνας με εκδότη τον Τ. Τρίκκα, κυκλοφόρησε σταθερά από τις 26.6.1963 μέχρι τη συγχώνευση της Ν.ΕΔΑ με τη ΔΚΝΓΛ και τη δημιουργία της ΔΝΛ. Το σώμα του εντύπου έχει αποκατασταθεί και φυλάσσεται στα ΑΣΚΙ.

78. Βλ. τη χφ. «Έκθεση νεολαίας» του γραμματέα της Ν.ΕΔΑ Αθήνας, Θ. Κοκλάνη, με ημερομηνία 11.11.1963, Αρχείο Ν.ΕΔΑ, κ. 271.2.10, σ. 1. Σύμφωνα με το γραμματέα της οργάνωσης Αθήνας της Ν.ΕΔΑ, η «δύναμη» κατανέμεται ως εξής: Συνοικίες 3.500, εργάτες 740, νυχτ. γυμνάσια 420, ημερήσια 610, τεχνικές σχολές 90.

79. Οι αλλαγές διαγράφονται με σαφήνεια στη χφ. εισήγηση των Τ. Μπενά και Στ.

p. 71
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/72.gif&w=600&h=915

Κομιστές του πνεύματος της ΕΠΟΝ, διαπαιδαγωγημένοι στα ιδανικά της αυτόνομης και πρωτοπόρας νεολαίας, οι παλιοί επονίτες ζυμώθηκαν με την εμπειρία των τελευταίων και ετεροχρονισμένων παράνομων και με τα στελέχη των μαζικών χώρων για να ανταποκριθούν, κατά το δυνατόν και παρά τις όποιες κομματικές αγκυλώσεις, στα νέα αιτούμενα των καιρών. Δεν είναι ίσως της παρούσης να αναπτυχθεί το πώς και σε ποιο βαθμό η ηγεσία της οργάνωσης κατανόησε τα νέα κινήματα που όφειλε να διαχειριστεί. Σημασία έχει ότι καλλιεργήθηκε μια συγκλίνουσα προοπτική, η οποία επέτρεψε στη Ν.ΕΔΑ και την ηγεσία της να διευρύνουν τους ορίζοντες τους. Οι προτάσεις για την ανώτατη και την τεχνική εκπαίδευση, για τον πολιτισμό και την κουλτούρα των νέων, οι αποφάσεις για τη δραστηριοποίηση των ειδικών τμημάτων για τα νέα κορίτσια, τους εργαζόμενους νέους και τον αθλητισμό, η μέριμνα για την αγροτική νεολαία, η ίδρυση λεσχών της νεολαίας, που εγκρίθηκαν από τη Β' Σύνοδο του Κεντρικού Συμβουλίου της,80 τον Ιούνιο του 1963, βαίνουν παράλληλα με την επέκταση της επιρροής της οργάνωσης και με την υποστήριξη που παρέχει στις κινήσεις και τις πρωτοβουλίες που εκδηλώνονται στην περιφέρειά της.

Την ίδια εποχή, η Σπουδάζουσα της Ν.ΕΔΑ αρχίζει να αντιμετωπίζει τους πρώτους εσωτερικούς τριγμούς. Ως παλμογράφος του νεολαιίστικου κινήματος, το σπουδαστικό τμήμα επιβαρύνεται με τους κραδασμούς από την εμφάνιση αντιπολίτευσης στην αριστερή πτέρυγα της οργάνωσης. Αν οι θέσεις των τροτσκιστών αποκτούν ξανά αίγλη ,81 η οποία δεν συγκρίνεται με τη μεσοπολεμική επιρροή τους, η σοβιετοκινεζική διαμάχη δημιουργεί τις προϋποθέσεις για νέες ιδεολογικές διαφωνίες και αποστασιοποιήσεις εντός της κομμουνιστικής Αριστεράς και στην Ελλάδα. Οι «κινεζόφιλοι» -όπως εκφράζονται μέσα από την «Κίνηση Φίλων Νέων Χωρών»-82 και οι πρώτες ομάδες που εκκινούν από μια αντίληψη περί «Νέας Αριστεράς»83

Στεφάνου με τίτλο «Εμπρός για τον αντιφασιστικό συναγερμό της ελληνικής νεολαίας. Νέα κατάσταση -νέα καθήκοντα» στη Β' Σύνοδο του ΚΣ της Ν.ΕΔΑ, τον Ιούνιο του 1963. Αρχείο Ν.ΕΔΑ, κ. 268.1, σ. 1-37.

80. Βλ. τον μεγάλο αριθμό ανακοινώσεων, οδηγιών και εγκυκλίων προς τις τοπικές οργανώσεις για την εφαρμογή των αποφάσεων όπως και τις επεξεργασίες για τα διάφορα ζητήματα στο Γραφείο του ΚΣ, Αρχείο Ν .ΕΔΑ, κ. 268.60- 73.

81. Βλ. για παράδειγμα διάφορες καταγγελίες για τη δράση τροτσκιστικών ομάδων που κατατίθενται στο Γραφείο Σπουδάζουσας, Αρχείο Ν.ΕΔΑ, κ. 271.1.38 και 47.

82. Η σειρά του περιοδικού Φίλοι Νέων Χωρών της ομώνυμης Κίνησης, που κυκλοφόρησε αρχικά σε πολυγραφημένα αντίτυπα και στη συνέχεια, από τον Ιανουάριο του 1965, σε έντυπη μορφή, φυλάσσεται στα ΑΣΚΙ, στη συλλογή Γ. Χατζόπουλου.

83. Αναφέρομαι σε ένα ζήτημα για το οποίο, όσο γνωρίζω, δεν έχουν ακόμη κατατεθεί δημόσια μαρτυρίες. Η δυσχερής οικονομική κατάσταση των φοιτητών η οποία οδηγούσε

p. 72
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/73.gif&w=600&h=915

βρίσκουν τον απόηχό τους στο εσωτερικό της Σπουδάζουσας. Η κινητικότητα και οι ζυμώσεις που προκαλεί η απόφαση για τη δημιουργία της ΕΦΕΕ στο πλαίσιο του Δ' Πανσπουδαστικού Συνεδρίου,84 τον Απρίλιο του 1963, τα ζέοντα εσωτερικά ζητήματα του φοιτητικού κινήματος μεταθέτουν για απώτερο χρόνο τις πολιτικές αντιπαραθέσεις στο εσωτερικό μέτωπο της Αριστεράς. Η υποφώσκουσα κρίση, ωστόσο, δεν άργησε να εκδηλωθεί. Την άνοιξη του 1964, «κατά τη διαδικασία σύγκλησης της Πανσπουδαστικής Συνδιάσκεψης [της Ν.ΕΔΑ] παρουσιάστηκε και αποκαλύφτηκε η ύπαρξη φραξιονιστικής δουλειάς μέσα στην σπουδαστική οργάνωση με αριστερίστικες τάσεις».85 Ό, τι κι αν ισχύει, λύση ανάγκης ή πολιτική απόφαση, η τακτική της αναμονής που υιοθετήθηκε σε μια αμοιβαία πίστωση χρόνου απέναντι στο «φραξιονισμένο» γραφείο της Σπουδάζουσας επιτρέπει μια πρόσθετη διαπίστωση. Σε αντίθεση με όσα χτίστηκαν μέσα στο χρόνο,86 η κατάσταση στη Σπουδάζουσα αποτελούσε πλέον «κρίσιμο θέμα» προς αντιμετώπιση για την ηγεσία της οργάνωσης.

Στον αντίποδα, η εργαζόμενη νεολαία αναβαθμίζεται κομματικά. «Η εργατική νεολαία είναι η ραχοκοκαλιά του νεολαιίστικου δημοκρατικού κινήματος, η πιο συνεπής δύναμη τόσο στο σημερινό στάδιο του αγώνα όσο και μακροπρόθεσμα για την πραγματοποίηση της εθνικής δημοκρατικής αλλαγής» υπογραμμίζεται στη «Συνεισήγηση» -πιθανώς του Γιώργη Χριστοφιλόπουλου— με θέμα «Η δουλειά μας στην Εργατική Νεολαία» που παρουσιάζεται στο πλαίσιο της Γ' Συνόδου του ΚΣ, τον Ιούνιο του

ανέκαθεν σε υποχρεωτικές συγκατοικήσεις για τη μείωση των εξόδων τους προεκτάθηκε στις αρχές της δεκαετίας του '60 σε μια κοινοβιακού τόπου συμβίωση. Η εγγύτητα των σχέσεων, το κοινό ταμείο και ο εσωτερικός καταμερισμός των καθημερινών εργασιών στο «κοινόβιο» ενισχύθηκαν από τις κοινές ιδεολογικές αναφορές. Ένας ακραίος ιδεολογικός λόγος καλλιεργήθηκε στην κατεύθυνση μιας «μαχητικής Αριστεράς», που υπερέβαινε τα όρια της κομμουνιστικής ορθοδοξίας και προσανατολιζόταν σε πρότυπα ένοπλων επαναστατικών κινημάτων. Από το χώρο αυτό, μετά τη δολοφονία του Σ. Πέτρουλα, θα αναπηδήσει. η ΠΑΝΔΗΚ-Σωτήρης Πέτρουλας.

84. Για την ίδρυση της ΕΦΕΕ και το Δ' Πανσπουδαστικό Συνέδριο βλ. τις συνεντεύξεις του Γ. Καλεώδη (Καλιόρη) στο αφιέρωμα του Π. Μακρή «Η γενιά του 114», εφ. Ελευθεροτυπία, 20.3.1982 και του Στ. Ράμφου στο Αντί, ό.π., σ. 28. Βλ. επίσης τα υλικά για την προετοιμασία και τη διεξαγωγή του Συνεδρίου στο Αρχείο ΕΔΑ, τεκμήρια του φοιτητικού κινήματος, κ. 290.22-34.

85. Από την εισήγηση του Τ. Μπενά στην «Έκτακτη Συνεδρίαση του Γραφείου του ΚΣ της Νεολαίας», 20.5.1964. Βλ. Αρχείο Ν.ΕΔΑ, κ. 268.43. Ο εισηγητής συνδέει τη «φράξια» στη Σπουδάζουσα με τους «κινεζόφιλους» και συγκεκριμένα με τον «όμιλο Φίλων Νέων Χωρών (Ψυρούκης) στα γραφεία του οποίου γίνονταν οι συγκεντρώσεις».

86. Κ. Ρούσος, «Σπουδάζουσα της Νεολαίας ΕΔΑ (1956-1962)», Το δελτίο της EMIΑΝ, τχ. 1, Φεβρουάριος 2005, σ. 22-24.

p. 73
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/74.gif&w=600&h=915

1964.87 Η αναβάθμιση δεν εκπορεύεται αποκλειστικά από τα «ηχηρά» διεκδικητικά κινήματα που συσπειρώνονται από τη ΣΕΕΝΕ (Συντονιστική Επιτροπή Εργαζομένων Νέων Ελλάδας), τον ΣΕΜΜΕ (Σύλλογος Εργαζομένων Μαθητών Μέσης Εκπαίδευσης) και τους σπουδαστές των μέσων σχολών τεχνικής εκπαίδευσης, ούτε από τις διεκδικήσεις για τη βελτίωση των άθλιων συνθηκών δουλειάς των νέων (παραβίαση του 8ώρου, καταπάτηση των ασφαλιστικών δικαιωμάτων, εργατικά ατυχήματα λόγω έλλειψης μέτρων ασφάλειας, αγγαρείες κ.ά.).88 Συναρτάται άμεσα με την αφύπνιση των κομμουνιστικών αντιλήψεων περί εργατισμού που διαπερνούν τις γραμμές της ΕΔΑ σε μια διαδικασία παράλληλη με την κομμουνιστικοποίησή της και εκτείνονται ώς τη νεολαία. Έτσι άλλωστε ερμηνεύεται και η αυτοκριτική του ΚΣ της Ν.ΕΔΑ τη στιγμή που το τριπολικό κίνημα της εργαζόμενης νεολαίας έκανε σαφή τη δυναμική παρουσία του και ενώ η κομματική «διείσδυση» στις γραμμές του διαγραφόταν θετικά: «Στη ρίζα της όλης κατάστασης βρίσκεται η μη αφομοίωση της γραμμής του κόμματος, η απαράδεκτη υποτίμηση της δουλειάς στην Εργατική τάξη και την Εργατική Νεολαία. Την πρώτη ευθύνη γι' αυτό την έχει το ίδιο το Κ.Σ. που δεν μπόρεσε [...] να εξασφαλίσει σταθερή και επαρκή καθοδήγηση στο χώρο της Εργατικής δουλειάς».89

Στις διαφοροποιήσεις αυτές της εικόνας της Ν.ΕΔΑ προστίθεται, τέλος, η διεύρυνση των σχέσεών της και των επαφών στο εξωτερικό. Σταθερό σημείο αναφοράς για τις κομμουνιστικές, κυρίως, νεολαίες, από το 1947, η ΠΟΔΝ (Παγκόσμια Ομοσπονδία Δημοκρατικής Νεολαίας) λειτούργησε για τη Ν.ΕΔΑ από το 1956 ως βασικός συντονιστής στις ελεγχόμενες από τις αρχές και ως εκ τούτου περιορισμένες επαφές και διασυνδέσεις της. Στο νέο πλαίσιο που δημιουργείται από τη «φιλελευθεροποίηση» του καθεστώτος στη χώρα, το άνοιγμα στο εξωτερικό συνδέεται, όπως είναι φυσικό, με την εσωτερική κατάσταση που επιτρέπει τις ανταλλαγές.90 Δεν παύει

87. «Συνεισήγηση» με θέμα «Η δουλειά μας στην Εργατική Νεολαία» στο πλαίσιο της Γ' Συνόδου του ΚΣ, Ιούνιος 1964, Αρχείο Ν.ΕΔΑ, κ. 271.1.58, σ. 1.

88. Για τα αιτήματα των εργαζόμενων νέων βλ. τις μακρές σειρές υπομνημάτων και τις άλλες δραστηριότητές τους (π.χ. την εβδομάδα εργατικού ατυχήματος) που οργανώνονται από τη ΣΕΕΝΕ, τη ΣΕΕΝΑ αλλά και τον ΣΕΜΜΕ. Αρχείο ΕΔΑ, τεκμήρια της εργαζόμενης νεολαίας κ. 304-306. Βλ. επίσης τις «αυτοβιογραφικές» συνεντεύξεις του Θ. Τσουκνίδα, προέδρου της ΣΕΕΝΕ, και του Χρ. Ρεκλείτη, που διετέλεσε ο πρώτος πρόεδρος του ΣΕΜΜΕ, στο έκτο μέρος του παρόντος τόμου.

89. Από τη «συνεισήγηση» με θέμα «Η δουλειά μας στην Εργατική Νεολαία», Γ' Σύνοδος του ΚΣ, τον Ιούνιο του 1964, ό.π., σ. 7.

90. Η απόσταση που διανύθηκε στις σχέσεις μεταξύ Ν.ΕΔΑ και ΠΟΔΝ από την πρώτη επίσκεψη ελληνικής αντιπροσωπείας στη Μόσχα στο πλαίσιο του Παγκοσμίου Φεστιβάλ

p. 74
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/75.gif&w=600&h=915

ει όμως ταυτόχρονα να απηχεί τις ευρύτερες ανακατατάξεις και τα νεολαιίστικα αιτήματα στις περισσότερες χώρες που ακολουθούν την αφύπνιση της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς και τη δυναμική είσοδό της στο κοινωνικό και πολιτικό προσκήνιο.

Αυτή η ίδια γενιά έμπαινε και στην Ελλάδα στον δημόσιο στίβο διεκδικώντας την αυτόνομη παρουσία της. Μετά τη «ΔΑΣ 114» και το Σύνδεσμο «Bertrand Russell», ΔΚΝΓΛ (Δημοκρατική Κίνηση Νέων «Γρηγόρης Λαμπράκης») με την ίδρυση της επικαθόριζε το τοπίο της ελληνικής νεολαίας.

2.3. Η Δημοκρατική Κίνηση Νέων 'Γρηγόρης Λαμπράκης', όχημα της μετάβασης

Τα γεγονότα της Θεσσαλονίκης, κυρίως οι πέντε ημέρες πάλης του Λαμπράκη με το θάνατο που μεσολαβούν ώς την κηδεία, συνιστούν μια χρονική στιγμή στη διάρκεια της οποίας οι κοινωνικές διεργασίες και αντιδράσεις υπερβαίνουν τους χώρους παρέμβασης της Αριστεράς και του οργανωμένου κινήματος της. Την ημέρα της κηδείας, στις 28 Μαΐου, στη διάρκεια της τελετής και στην προβλεπόμενη πομπή την οποία η ηγεσία της ΕΔΑ σε συνεννόηση με τις αρχές σχεδίαζε «βουβή» και περιφρουρούμενη για τον κίνδυνο των επεισοδίων, χιλιάδες νεολαίοι πλαισιώνουν το μέγα πλήθος, στη «μεγαλύτερη μεταπολεμική συγκέντρωση», όπως γράφει Η Αυγή. Η ιαχή «Κάθε νέος και Λαμπράκης»91 που αντηχεί μετά τη Θεσσαλονίκη και στην Αθήνα εκείνο το απόγευμα και καθιερώνεται στη συνέχεια ως σύνθημα της νεολαίας είναι αποτέλεσμα μιας διαγεγραμμένης πορείας, αλλά και μια αυθόρμητη απάντηση απέναντι στην κρατική βία και στην εξουσία των παρακρατικών μηχανισμών. Δίπλα στον Λαμπράκη που καθιερώνεται ως σύμβολο, ένα νέο έμβλημα, το «Ζ», και μαζί ένα νέο σύνθημα γεννιέται εκείνες τις ημέρες, την πατρότητα των οποίων δεν μπόρεσε να διεκδικήσει κανείς.

Η άτυπη σύσκεψη που πραγματοποιείται ad hoc στα γραφεία της ΕΔΑ, στην οδό Αριστείδου, σύμφωνα με τις μαρτυρίες,92 το ίδιο βράδυ της κη-

Νεολαίας και Σπουδαστών, το καλοκαίρι του 1957, μέχρι τη συγχώνευση της Ν.ΕΔΑ με τη ΔΚΝΓΛ και τη δημιουργία της ΔΝΛ αντανακλάται με τον καλύτερο τρόπο στις πυκνότητες της αλληλογραφίας, όπως και στη συχνότητα της εκπροσώπησης και στο μέγεθος των ελληνικών αντιπροσωπειών. Βλ. Αρχείο Ν.ΕΔΑ κ. 272.25-57 καθώς και τη σειρά των τεκμηρίων της ΠΟΔΝ στο κ. 311-315.

91. Το σύνθημα καταγράφεται για πρώτη φορά στην εφ. Η Αυγή στις 30 Μαΐου 1963, σ. 5 στη στήλη Με την Γενιά της Δημοκρατίας, «"Κάθε νέος και Λαμπράκης". Οι μαθητές στον αγώνα για την ειρήνη».

92. Σύμφωνα με τον Τ. Μπενά, στη συνάντηση μετείχαν, εκτός από τον ίδιο και τον Μ.

p. 75
Search form
Search the book: The Lambrakis Youth Organisation in the 1960s
Search results
    Digitized books
    Page: 56
    

    καθώς, όπως τονίζεται, «τα προβλήματα είναι καθολικά, αγκαλιάζουν όλους τους νέους, ανεξάρτητα από την πολιτική τους τοποθέτηση».40 Στον φοιτητικό κόσμο, η σύγκλιση εκφράζεται, το 1957, με την ενεργοποίηση της ΔΕΣΠΑ και της ΕΦΕΠΘ (Επιμορφωτική Φοιτητική Ένωσις Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης), με την επίσημη ίδρυση όλων των φοιτητικών συλλόγων, οι οποίοι θα αποκτήσουν οριστικά καταστατική υπόσταση από τις αρχές του 1960, και με την οργάνωση, τον Νοέμβριο του 1957, του Α' Πανσπουδαστικού Συνεδρίου. Ο διάλογος για τη δημιουργία της ΕΦΕΕ (Εθνική Φοιτητική Ένωσις Ελλάδος) αποκτά για πρώτη φορά περιεχόμενο, ενώ την ίδια εποχή, το ανερχόμενο φοιτητικό κίνημα αποκτά μια παράλληλη αλλά διαφορετικού τύπου οργανωτική διάρθρωση και εκπροσώπηση. Μετά την αφύπνιση των «εθνοτοπικών σπουδαστικών συλλόγων» -όσων προϋπήρχαν- και με τη συγκρότηση νέων, αντιπροσωπευτικών των γεωγραφικών διαμερισμάτων της χώρας, καινούριοι χώροι επαφών και ζυμώσεων ενεργοποιούνται με κριτήριο τον τόπο καταγωγής των φοιτητών. Η ΟΤΣΣΕ (Ομοσπονδία Τοπικών Σπουδαστικών Συλλόγων Ελλάδος) καθίσταται το αντιπροσωπευτικό δευτεροβάθμιο όργανο, ένας κοινός φορέας που αναλαμβάνει την εκπροσώπηση των τοπικών συλλόγων και το συντονισμό των πολιτιστικών, κυρίως, αλλά και πολιτικών δραστηριοτήτων τους.41

    «Ο φοιτητικός συνδικαλισμός, πιεζόμενος από τα πράγματα, αναγκάστηκε να αναπτύξει μια μαχητική δράση για την υπεράσπιση κεκτημένων δικαιωμάτων του» σχολίαζε η εισήγηση για τη νεολαία που παρουσιάστηκε στο Α' Πανελλαδικό Συνέδριο της ΕΔΑ, στα τέλη Νοεμβρίου του 1959, και συνέχιζε: «Η πάλη αυτή 'ήταν άμυνα'. Μέσα σε τρία χρόνια η άμυνα έγινε επίθεση. [...] Τώρα αναπτύσσει αγώνες όχι μόνο για τα κεκτημένα αλλά και για κείνα που δεν υπάρχουν (π.χ. το φοιτητικό εισιτήριο)».42 Οι παρατηρήσεις ήταν εύστοχες. Η αμυντική στάση είχε, όντως, από το 1956, μετατραπεί σε επίθεση. Ωστόσο η κατάσταση από τα μέσα του 1958 και για την επόμενη τριετία δεν ευθυγραμμίστηκε σε όλα τα επίπεδα με τις ενυπάρχουσες δυναμικές.

    Η παλίρροια έφερε την άμπωτη. Η εκλογική επιτυχία της ΕΔΑ, τον

    40. Εισήγηση στην Α' Πανελλαδική Συνδιάσκεψη των στελεχών της Ν.ΕΔΑ, 2627.10.1957. Αρχείο Ν.ΕΔΑ, κ. 269.21, σ. 1.

    41. Για τα ζητήματα αυτά βλ. Γ. Γιάνναρης, Φοιτητικά κινήματα και ελληνική παιδεία, ό.π., σ. 183-195.

    42. «Η νεολαία στον αγώνα για την αλλαγή», εισήγηση στο Α' Πανελλαδικό Συνέδριο της ΕΔΑ - Εισηγήσεις, Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά, Αθήνα 1960, σ. 156. Για το ρόλο των εθνοτοπικών συλλόγων βλ. επίσης τη συνέντευξη του Γ. Ροδολάκη στο αφιέρωμα του Π. Μακρή «Η γενιά του 114», Ελευθεροτυπία, 18.3.1982.