Συγγραφέας:Κουλούρη, Χριστίνα
 
Τίτλος:Ιστορία και Γεωγραφία στα ελληνικά σχολεία (1834-1914)
 
Υπότιτλος:Ανθολόγιο κειμένων-Βιβλιογραφία σχολικών εγχειριδίων
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:18
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1988
 
Σελίδες:789
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Εκπαίδευση-Πρωτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1834-1914
 
Περίληψη:Στόχος του βιβλίου αυτού είναι η αναζήτηση των καταβολών της ιστορικής παιδείας στο νεοελληνικό κράτος, και κυρίως του τρόπου παροχής της, και η διερεύνηση των μηχανισμών διαμόρφωσης της Ιστορικής συνείδησης μέσα από το εκπαιδευτικό σύστημα στον 19ο αιώνα. Το βιβλίο αποτελείται από τρία μέρη: Μία ιστορική εισαγωγή, ένα ανθολόγιο πηγών και μία βιβλιογραφία σχολικών εγχειριδίων. Τα κείμενα του ανθολογίου φιλοδοξούν να σκιαγραφήσουν τη φυσιογνωμία του ιστορικού και του γεωγραφικού μαθήματος κατά τον 19ο αιώνα, με έμφαση κυρίως στην ιδεολογική λειτουργία της διδασκαλίας, και για το λόγο αυτόν προτιμήθηκαν κείμενα κατεξοχήν στρατηγικά, όπως οι πρόλογοι των διδακτικών βιβλίων και οι επίσημες και μη οδηγίες για τη διδασκαλία, πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια. Στη Βιβλιογραφία συγκεντρώθηκαν 727 τίτλοι σχολικών εγχειριδίων ιστορίας και γεωγραφίας για την περίοδο 1834-1914, που παρουσιάζονται με χρονολογική σειρά, και στο εσωτερικό κάθε έτους σύμφωνα με την αλφαβητική σειρά των ελλήνων συγγραφέων η μεταφραστών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 54.55 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 4-23 από: 794
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/31/gif/4.gif&w=600&h=91518. Κουλούρη, Ιστορία και Γεωγραφία

ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

ΣΠΥΡΟΣ Ι. ΑΣΔΡΑΧΑΣ, ΓΙΑΝΝΗΣ ΓΙΑΝΝΟΥΛΟΠΟΥΛΟΣ, ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΗΛΙΟΥ, ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΣ Ε. ΣΚΛΑΒΕΝΙΤΗΣ

(c) ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ Αχαρνών 417, τηλ. 25 30 872 και 25 30 873

Σελ. 4
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/31/gif/5.gif&w=600&h=915 18. Κουλούρη, Ιστορία και Γεωγραφία

ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΟΥΛΟΥΡΗ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ

ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΣΧΟΛΕΙΑ (1834 -1914)

Γνωστικό αντικείμενο και ιδεολογικές προεκτάσεις

Ανθολόγιο κειμένων Βιβλιογραφία σχολικών εγχειριδίων

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

—————————————— 18 ——————————————

ΑΘΗΝΑ 1988

Σελ. 5
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/31/gif/6.gif&w=600&h=915 18. Κουλούρη, Ιστορία και Γεωγραφία

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 6
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/31/gif/7.gif&w=600&h=91518. Κουλούρη, Ιστορία και Γεωγραφία

ΠΡΟΛΟΓΟΣ 

Η αναζήτηση των καταβολών της ιστορικής παιδείας στο νεοελληνικό κράτος, και κυρίως του τρόπου παροχής της, και η διερεύνηση των μηχανισμών διαμόρφωσης της Ιστορικής συνείδησης μέσα από το εκπαιδευτικό σύστημα στον περασμένο αιώνα, υπήρξαν οι βασικές ερευνητικές ζητήσεις που κατεύθυναν τη συγκρότηση του Ανθολογίου. Τα κείμενα που επιλέχθηκαν φιλοδοξούν να σκιαγραφήσουν τη φυσιογνωμία του Ιστορικού και του γεωγραφικού μαθήματος κατά τον 19ο αιώνα, με έμφαση κυρίως στην ιδεολογική λειτουργία της διδασκαλίας. Ενδιαφέρει δηλαδή ο λόγος ο όποιος αποκαλύπτει τους σκοπούς της Ιστορικής και γεωγραφικής διδασκαλίας, γι' αυτό και προτιμήθηκαν κείμενα κατεξοχήν στρατηγικά, όπως οι πρόλογοι των διδακτικών βιβλίων και οι επίσημες και μη οδηγίες για τη διδασκαλία, πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια.

Καλύπτονται επομένως οι πρώτες εκπαιδευτικές βαθμίδες (δημοτικά, Ελληνικά σχολεία και γυμνάσια) χωρίς αυστηρή μεθοδολογική, διάκριση μεταξύ τους. η παράλληλη αυτή ματιά νομιμοποιείται αφενός από το γεγονός ότι η Ιστορική -και η γεωγραφική- ύλη προσφέρεται με τη μορφή ομόκεντρων κύκλων, έτσι ώστε να επαναλαμβάνεται στα βασικά της σημεία από το δημοτικό ως το γυμνάσιο. Αφετέρου, και στις δύο περιπτώσεις υπόκειται ο ίδιος ιδεολογικός καμβάς. Παρά τις παραλλαγές δηλαδή στη μέθοδο της διδασκαλίας, αφού θεωρείται ότι η διδακτέα ύλη πρέπει να προσαρμόζεται στην αντιληπτική Ικανότητα του παιδιού, έχουμε να κάνουμε με μια κοινή αντίληψη. Άλλα ακόμη κι αν. θελήσουμε να χαράξουμε μια μεθοδολογική τομή με αφετηρία τον τρόπο της διδασκαλίας και το είδος της ιστορικής γραφής, αύτη δε θα διαχωρίζει τη στοιχειώδη από τη μέση εκπαίδευση αλλά τα δημοτικά και τα Ελληνικά σχολεία από τη μια μεριά, και τα γυμνάσια από την άλλη.

Μια δεύτερη επιλογή που πρέπει να αιτιολογηθεί προκαταρκτικά είναι η συνεξέταση της ιστορίας και της γεωγραφίας. Όπως αναπτύσσεται στην Εισαγωγή, κι όπως -πολύ περισσότερο- αποκαλύπτουν τα ίδια τα κείμενα του Ανθολογίου, η από κοινού αντιμετώπιση επιβλήθηκε εκ των πραγμάτων: η συνεκφορά των δύο μαθημάτων στα πρώτα προγράμματα διδασκαλίας για τη μέση εκπαίδευση, οι επικαλύψεις και οι αλληλοδιεισδύσεις στα ίδια τα διδακτικά κείμενα, και τέλος η γενικότερη αντίληψη για το περιεχόμενο της γεωγραφικής διδασκαλίας, ήταν κάποιοι από τους "αντικειμενικούς" λόγους

Σελ. 7
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/31/gif/8.gif&w=600&h=91518. Κουλούρη, Ιστορία και Γεωγραφία

που υπαγόρευσαν τις επιλογές μου. Επιπλέον συντρέχουν λόγοι "ουσίας": η Ιστορία και η γεωγραφία παρουσιάζονται να επιτελούν κοινή ιδεολογική λειτουργία στο σχολικό χώρο, ο ρόλος τους στη διαμόρφωση της νεοελληνικής εθνικής συνείδησης είναι παραπληρωματικός. Να σημειώσω πάντως εδώ πως συνδέοντας τη γεωγραφία με την ιστορία αποκλείω αναγκαστικά από κάθε εξέταση μέσα στο Ανθολόγιο τη μαθηματική γεωγραφία, την κοσμογραφία δηλαδή, μάθημα αποκλειστικά των γυμνασίων, που υπάγεται στη μαθηματική επιστήμη και διδάσκεται από καθηγητές μαθηματικούς.

Η επιλογή των χρονικών ορίων του Ανθολογίου δεν είναι επίσης τυχαία, πάρα την εξ ορισμού συμβατικότητα κάθε χρονικής τομής. η σχέση της ιστοριογραφίας, και ειδικότερα της Ιστορικής διδασκαλίας, και του εθνικού κράτους αποτελεί ένα πρώτο κριτήριο επιλογής. Ο 19ος αιώνας ονομάστηκε "αιώνας της ιστορίας" όχι τόσο για την έντονα αυξητική τάση που παρουσιάζει η ποσοστιαία αναλογία της Ιστοριογραφικής παραγωγής μέσα στο σύνολο της εκδοτικής δραστηριότητας, όσο για τον ειδικό ρόλο που κλήθηκε να διαδραματίσει η ιστορική επιστήμη στη διαδικασία οικοδόμησης του έθνους - κράτους; Μέσα από αυτή την οπτική, το 1834 μπορεί να θεωρηθεί ως χρονική αφετηρία της διδασκαλίας της ιστορίας -και. της γεωγραφίας- και για ένα επιπλέον κριτήριο: το εκπαιδευτικό σύστημα που νομοθετείται κατά την οθωνική περίοδο παραμένει αναλλοίωτο στα βασικά θεσμικά του χαρακτηριστικά ως το τελικό όριο αυτού του Ανθολογίου, δηλαδή το 1914. Υπάρχει, επομένως, ένας βασικός νομοθετικός κορμός που μας επιτρέπει να παρακολουθήσουμε με συνέπεια τη στάση της πολιτείας απέναντι στα δύο μαθήματα και τον επίσημο λόγο ο οποίος καθορίζει τη διδασκαλία τους. Η Ιδιαίτερη λειτουργία της διδασκαλίας της Ιστορίας και της γεωγραφίας μέσα στα όρια του κράτους προσδίδει εξάλλου στο Ανθολόγιο την ελλαδική του φυσιογνωμία. Δεν εξετάζεται, επομένως, η ιστορική και η γεωγραφική διδασκαλία στο χώρο τον ελληνισμού της οθωμανικής αυτοκρατορίας και της διασποράς γιατί, παρά τις αναμενόμενες συγκλίσεις, πρόκειται για μια εντελώς διαφορετική πραγματικότητα. Το Ανθολόγιο σταματά στο 1914, με τα προγράμματα της μέσης εκπαίδευσης, τα οποία οριοθετούν και συγκεφαλαιώνουν την πορεία ελληνοποίησης του ιστορικού και γεωγραφικού μαθήματος από το 1834, και δίνουν το στίγμα της Ιστορικής διδασκαλίας για τα επόμενα εξήντα χρόνια τουλάχιστον. Ένα χρόνο πριν, εξάλλου, έχουν δημοσιευθεί και τα προγράμματα του δημοτικού σχολείου.

Τα κείμενα που απαρτίζουν το Ανθολόγιο δεν αποτελούν παρά ένα μόνο μέρος των πηγών που χρησιμοποιήθηκαν για τη σύνταξη της Εισαγωγής. Καθαρά πρακτικοί λόγοι επέβαλαν μια αντιπροσωπευτική επιλογή των κειμένων και τον περιορισμό των παραπομπών, έτσι ώστε η Εισαγωγή να προβάλλει τα ίδια τα κείμενα και να παρακινεί σε ανάγνωση των πηγών. Είναι βέβαια

Σελ. 8
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/31/gif/9.gif&w=600&h=91518. Κουλούρη, Ιστορία και Γεωγραφία

αυτονόητο ότι κι εδώ, όπως σε κάθε παρόμοια εργασία ανθολόγησης πηγών και όχι εξαντλητικής παρουσίασης τους, υπάρχει το στοιχείο της αυθαιρεσίας. η επιλογή του "σημαντικού" και η απόρριψη τον "ασήμαντου" είναι πράξεις καθαρά υποκειμενικές, οι όποιες τελικά εξυπηρετούν κάποιο σχήμα η κάποια υπόθεση που συνήθως προϋπάρχει. Τα κείμενα που εντάχθηκαν στο Ανθολόγιο αναζητήθηκαν στους παράλληλους η και τεμνόμενους χώρους του επίσημου και του μη επίσημου λόγου. Επιλέχθηκαν λοιπόν αφενός τα κείμενα που σκιαγραφούν τις προθέσεις της πολιτείας και διαγράφουν το θεσμικό πλαίσιο της ιστορικής και γεωγραφικής διδασκαλίας: προγράμματα μαθημάτων, προκηρύξεις διαγωνισμών για τη συγγραφή διδακτικών βιβλίων και εκθέσεις των κριτικών επιτροπών, εγκύκλιοι, οδηγίες του υπουργείου προς τους δασκάλους η τους καθηγητές, εκθέσεις επιθεωρητών, νόμοι και διατάγματα' επίσης κείμενα θεωρητικά για τη διδασκαλία της Ιστορίας και της γεωγραφίας, όπου διαγράφεται το "δέον γενέσθαι", οι σκοπιμότητες δηλαδή και το περιεχόμενο μιας τέτοιας διδασκαλίας: άρθρα στον ημερήσιο και τον περιοδικό τύπο, μελέτες παιδαγωγικού περιεχομένου και πρόλογοι των συγγραφέων η των εκδοτών διδακτικών εγχειριδίων.

Όλα αυτά τα κείμενα όμως, παρά τη διαφορετική τους προέλευση συμπίπτουν ως προς μία βασική τους Ιδιότητα : συγκροτούν τη "θεωρία" για τη διδασκαλία της Ιστορίας και της γεωγραφίας και δεν παρέχουν στοιχεία για την "πράξη", για τη σχολική πραγματικότητα. Στο κρίσιμο όριο μεταξύ θεωρίας και πράξης βρίσκεται το σχολικό εγχειρίδιο. Παρόλο που η διαμορφωτική επίδραση του εγχειριδίου στους χρήστες του δεν μπορεί να μετρηθεί, καθώς υπάρχει πάντα μια υπολογίσιμη απόσταση μεταξύ σχολικού προορισμού και σχολικής χρήσης, εντούτοις αποτελεί το σημαντικότερο δείκτη για την ποιότητα της Ιδεολογικής εγχάραξης. Το διδακτικό βιβλίο είναι καταρχάς αντανάκλαση της κοινωνίας που το παράγει, άλλα και παράγοντας επιρροής σ' αυτήν. Συνήθως δε χρησιμοποιείται ως βήμα νεοτερισμών και πειραματισμών, άλλα ως αγωγός μετάδοσης της κυρίαρχης Ιδεολογίας της εποχής του. Οπωσδήποτε ο σημαντικότερος δείκτης για τη χρήση -και κατά συνέπεια την επίδραση- ενός εγχειριδίου είναι η διάδοση του. Η αναζήτηση όμως της αντιπροσωπευτικότητας κατά την επιλογή των κειμένων του Ανθολογίου επέβαλε την προβολή όχι μόνο των "σημαντικών" εγχειριδίων, εκείνων δηλαδή με τις περισσότερες επανεκδόσεις, αλλά και των "ησσόνων". Με αυτόν τον τρόπο βρισκόμαστε πολύ πιο κοντά στους μέσους όρους, και μπορούμε να σταθμίσουμε με λιγότερες πιθανότητες λάθους την Ιδεολογία που διοχετεύεται μέσω του ιστορικού και του γεωγραφικού μαθήματος.

Το Ανθολόγιο αυτό περιέχει κείμενα που προέρχονται από τρεις κατηγορίες διδακτικών βιβλίων: ιστορίες, γεωγραφίες και αναγνωστικά. Τα κείμενα τοποθετούνται κατά χρονολογική σειρά, έτσι ώστε να φανεί η εξέλιξη τόσο της

Σελ. 9
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/31/gif/10.gif&w=600&h=91518. Κουλούρη, Ιστορία και Γεωγραφία

αφηγηματικής μορφής του Ιστορικού και του γεωγραφικού εγχειριδίου όσο και του ιδεολογικού τους περιεχομένου. η τοποθέτηση αυτή διευκολύνει εξάλλου την ανίχνευση του "νέου" και, κυρίως, το χρονικό εντοπισμό του. Επιτρέπει επίσης να διαφανεί έμμεσα η άποψη ότι δεν έχουμε να κάνουμε με ένα εξαρχής αποκρυσταλλωμένο σχήμα, το όποιο απομένει να αναλύσουμε στα σταθερά και μόνιμα συστατικά του, άλλα με διακυμάνσεις - αποβολή κάποιων στοιχείων και ενσωμάτωση κάποιων άλλων - τις οποίες πρέπει να παρακολουθήσουμε στη διαχρονία. Από την άλλη μεριά, η εξωτερική, τεχνητή πυκνότητα των επιλεγμένων κειμένων παρακολουθεί τις εκδοτικές πυκνότητες: η σημαντική αύξηση των σχολικών εκδόσεων μετά το 1880 και οι συσπειρώσεις γύρω από τα χρόνια διεξαγωγής των διαγωνισμών για τη συγγραφή των διδακτικών βιβλίων είναι γεγονότα που όχι μόνο δεν πρέπει να αγνοηθούν αλλά και να προβληθούν. Η προσθήκη, τέλος, της βιβλιογραφίας των διδακτικών βιβλίων Ιστορίας και γεωγραφίας θεωρήθηκε χρήσιμη για να ολοκληρωθεί η εικόνα της διδασκαλίας των δύο μαθήματος, που σκιαγραφείται μέσα από τα κείμενα. η βιβλιογραφία δεν έχει δηλαδή μόνο πληροφοριακό χαρακτήρα, άλλα κατέχει οργανική θέση: είναι η "υλική" πλευρά της διδασκαλίας. Για τον τρόπο παρουσίασης της υπάρχει ξεχωριστό σημείωμα μετά τα κείμενα του Ανθολογίου.

Στην πορεία της ερεύνας πολλοί είναι εκείνοι που πρόθυμα συζήτησαν μαζί μου η μου παραχώρησαν φιλικά τα δελτία τους. Ξεχωριστά θα ήθελα να ευχαριστήσω τον Σπύρο Ασδραχά, που καθοδήγησε διακριτικά την πρωτοβουλία μου σε όλα τα στάδια της εργασίας και με ενίσχυσε στη διατύπωση των αρχικών μου υποθέσεων. Ο Τριαντάφυλλος Σκλαβενίτης υπήρξε φίλος και συνδρομητής μου στην αναζήτηση του υλικού και στην τεκμηρίωση της έρευνας. Ευχαριστώ επίσης τους Αλέξη Δημαρά, Χρήστο Λούκο και Αλέξη Πολίτη, που διάβασαν το αρχικό κείμενο της Εισαγωγής και μου έκαναν χρήσιμες υποδείξεις. Σημαντική ήταν η προσφορά του Μάνου Χαριτάτου και της Εταιρείας Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου σε εικαστικό και πληροφοριακό υλικό. Ιδιαίτερες ευχαριστίες ανήκουν, τέλος, στον Φίλιππο Ηλιού, ο οποίος με εύστοχες επισημάνσεις απέτρεψε λάθη η παραλείψεις μου και μου υπέδειξε νέες οδούς προσέγγισης ενός πεπερασμένου υλικού. Η τελική μορφή του βιβλίου οφείλει πολλά στην πείρα και τη φροντίδα της Ελένης Γεωργιάδου, την οποία και ευχαριστώ.

Σελ. 10
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/31/gif/11.gif&w=600&h=91518. Κουλούρη, Ιστορία και Γεωγραφία

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Ημείς ουδέν άλλο έχομεν εφ' ω δυνάμεθα να καυχηθώμεν ή μόνον την ιστορίαν ημών.

περ. Εκπαίδευσις, 1894

Σελ. 11
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/31/gif/12.gif&w=600&h=393 18. Κουλούρη, Ιστορία και Γεωγραφία

ΕΙΚΟΝΑ 1. Μάθημα ιστορίας στο Αρσάκειο

Σελ. 12
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/31/gif/13.gif&w=600&h=91518. Κουλούρη, Ιστορία και Γεωγραφία

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

ΤΑ ΠΡΟΓΕΝΕΣΤΕΡΑ

Η επιλογή ως χρονικής αφετηρίας του έτους στη διάρκεια τού, οποίου νομοθετείται το πρώτο κρατικό εκπαιδευτικό σύστημα δε σημαίνει, παραγνώριση της πνευματικής δραστηριότητας και των εκπαιδευτικών πρακτικών που είχαν αναπτυχθεί στον ελληνικό χώρο πολύ πριν από τη δημιουργία του ελληνικού κράτους. Τα διδακτικά βιβλία που χρησιμοποιήθηκαν στα πνευματικά κέντρα του ελληνισμού1 κατά τις τρεις πρώτες δεκαετίες του αιώνα ξανατυπώνονται και χρησιμοποιούνται παράλληλα με τις νέες εκδόσεις· στα σχολεία της ελεύθερης Ελλάδας διδάσκουν και δάσκαλοι που έχουν μορφωθεί μέσα στο πνευματικό κλίμα των χρόνων που προηγήθηκαν του Αγώνα. 'Υπάρχει λοιπόν για το θέμα που θα μας απασχολήσει μια παράδοση στην οποία θα χρειασθεί να αναφερθούμε όχι διεξοδικά αλλά υπαινικτικά, στα επιμέρους σημεία της Εισαγωγής.

Από το δεύτερο μισό του 18ου αιώνα, και με αιχμή τη στροφή προς τον 190, η διαφωτιστική σκέψη εμφανίζεται δυναμικά στον ελληνικό χώρο. Το παραδοσιακό περιεχόμενο της εκπαίδευσης αναθεωρείται με την εισαγωγή νέων διδακτικών αντικειμένων, κυρίως των θετικών επιστημών, και τα ενδιαφέροντα των ελλήνων Λογίων επεκτείνονται σε χώρους νέους και σχεδόν άβατους. Το 1750 ο Αλέξανδρος Καγκελλάριος μεταφράζει τη δεκαεξάτομη Ιστορια του Charles Rollin1. Εννέα χρονιά μετά, το 1759, ο Γεώργιος Κωνσταντίνου δημοσιεύει; τον πρώτο τόμο της Παγκοσμίου Ιστορίας της οικουμένης' 6 πρόλογος του απευθύνεται "προς τους φιλοΐστορας αναγνώστας" 2. Στις δεκαετίες που ακολουθούν εκδίδεται μια σειρά από παγκόσμιες και ειδικές ιστορίες, στο σύνολο τους σχεδόν μεταφράσεις ξένων βιβλίων. Η ιστορία παρουσιάζεται να προσελκύει ένα συνεχώς αυξανόμενο ενδιαφέρον εκ μέρους των λογίων ταυτόχρονα, και αναπόφευκτα θα λέγαμε, συνειδητοποιείται η αναγκαιότητα της διδασκαλίας της. Ο Γρηγόριος Παλιουρίτης γράφει το 1807 πως είναι "παντελώς αμελημένη και σχεδόν εξωστρακισμένη η της

1. Ch. Rûllin, Παλαιά Ιστορία των Αιγυπτίων, Καρχηδονίων, Ασσυρίων, Βαβυλωνίων, Μήδων, Περσών. Μακεδόνων, και Ελλήνων,.,.μεταφρασθείσα, και μετ' επιμελείας διορθωθείσα παρά Κυρίου Αλεξάνδρου Καγκελλαρίον..., τ. 1-16, Βενετία 1750.

2. Γεώργιος Κωνσταντίνου, Παγκόσμιος ιστορία της οικουμένης..., τ. Α', Περιέχων το Βααίλειον της μεγάλης Ρουσσίας ήτοι Μοσχοβίας, Βενετία 1759.

Σελ. 13
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/31/gif/14.gif&w=600&h=91518. Κουλούρη, Ιστορία και Γεωγραφία

ιστορίας παράδοσις"1· η συνειδητοποίηση της ανάγκης οδηγεί στην επισήμανση της έλλειψης. Τις δύο πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα, στη ζήτηση αυτή αντιστοιχεί μια ανάλογη προσφορά: οι τίτλοι των σχολικών εγχειριδίων ιστορίας πυκνώνουν αισθητά. η ζήτηση δεν ικανοποιείται πάντως μόνο με την έντυπη παραγωγή σχολικού βιβλίου· παράλληλα κυκλοφορεί και χρησιμοποιείται στη σχολική πράξη το χειρόγραφο βιβλίο. Ένας μεγάλος αριθμός εξάλλου διδακτικών εγχειριδίων που τυπώνονται έχουν ήδη χρησιμοποιηθεί -και "καταξιωθεί"- στη χειρόγραφη μορφή τους 2.

Η πορεία της γεωγραφίας είναι παράλληλη, όπως παράλληλη θα είναι σε όλο τον 19ο αιώνα. Από τις αρχές του 18ου έχουν εκδοθεί η Εισαγωγή εις τα γεωγραφικά και σφαιρικά του Χρύσανθου Νοταρά (1716) και η Γεωγραφία Παλαιά και Νέα του Μελέτιου (1728), Το 1760 ο Γεώργιος Φατσέας εκδίδει τη δική του Γεωγραφική Γραμματική. Το γεωγραφικό ενδιαφέρον αυξάνεται και η εκδοτική παραγωγή το επιβεβαιώνει. "Η Γεωγραφία είναι μία από των αναγκαιοτάτων επιστημών, επομένως δε, είναι παραδοτέα εν πάσι τοις σχολείοις κοινώς", γράφει ο Iώσηπος Μοισιόδαξ το 17813. Έτσι ,οι καινοτόμες γεωγραφικές προσεγγίσεις, της Νεωτερικής Γεωγραφίας των Δημητριέων κατεξοχήν 4, που δεν αποβλέπουν οπωσδήποτε σε διδακτικούς σκοπούς, παρακολουθούνται από την προβολή της χρησιμότητας της γεωγραφικής διδασκαλίας. Τα γεωγραφικά εγχειρίδια, που εκδίδονται σε ανάλογη πυκνότητα με τα ιστορικά στις αρχές του 19ου αιώνα, καλούνται να ανταποκριθούν στις νέες διδακτικές ανάγκες.

Η σύγκλιση όλων αυτών των στοιχείων μας οδηγεί σε κάποιες διαπιστώσεις. Χωρίς να μπορούμε να προσδιορίσουμε με ακρίβεια τη χρονική στιγμή -πάντως στο δεύτερο μισό του 18ου αιώνα- εισάγεται η ιστορική και

1. Γρηγόριος Παλιουρίτης, Επιτομή Ιστορίας της Ελλάδος, τ. Α', Βενετία 18Ο7, σ. ιθ'. Πβ. επίσης Κ. Θ. Δημαράς, Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος, η εποχή του - η ζωή του - το έργο του, Αθήνα 1986, σ. 32-62, οπού εκθέτονται στη διαχρονική τους εμφάνιση τα τεκμήρια για την παρουσία του ιστορισμού στον ελληνικό χώρο κατά την εποχή του Διαφωτισμού.

2. Βλ. Φίλιππος Ηλιού, "Σημειώσεις για τα "τραβήγματα" των ελληνικών βιβλίων τον 16ο αιώνα", Ελληνικά 28 (1975), σ. 109' Τριαντάφυλλος Ε. Σκλαβενίτης, "η δυσπιστία στο έντυπο βιβλίο και η παράλληλη χρήση του χειρογράφου", Το βιβλίο στις προβιομηχανικές κοινωνίες, Αθήνα 1982, σ. 283-293' Αικατερίνη Κουμαριανού, "Στάσεις και συμπεριφορές απέναντι στο ελληνικό έντυπο στον φθίνοντα IH' και στον αρχόμενο Ιθ' αίώνα", στο ιδιο, σ. 257-269. Πβ. επίσης τα όσα γράφει η Ariadnà Camariano-Cioran για τη διδασκαλία στις Ακαδημίες Ιασίου και Βουκουρεστίου: Les académies princières de Bucarest et de Jassy et leurs professeurs, Θεσσαλονίκη 1974, σ. 145, 247-248:

3. Ιώσηπος Μοισιόδαξ, θεωρία της Γεωγραφίας.,., Βιέννη 1781, σ. VI.

4. Αικ. Κουμαριανού (επιμ.), Δανιήλ Φιλιππίδης - Γρηγόριος Κωνσταντάς. Γεωγραφία Νεωτερική περί της Ελλάδος, Αθήνα 1970.

Σελ. 14
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/31/gif/15.gif&w=600&h=91518. Κουλούρη, Ιστορία και Γεωγραφία

γεωγραφική διδασκαλία στις ανώτερες σχολές (δευτεροβάθμια σχολεία) του ευρύτερου ελληνικού χώρου 1. Η ύλη και η μέθοδος της διδασκαλίας είναι φυσικό να ποικίλλουν από τη μια σχολή στην άλλη και σύμφωνα πάντα με τα ενδιαφέροντα και τις ικανότητες των δασκάλων. Η έλλειψη ενιαίου εκπαιδευτικού συστήματος, και η συνακόλουθη έλλειψη ενιαίων προγραμμάτων, ευνοούσε το προσωπικό στοιχείο 2. Στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση, στα λεγόμενα "κοινά σχολεία", είναι δύσκολο να μιλήσουμε για κάποια διδασκαλία που ξεπερνούσε τα όρια των στοιχειωδών γνώσεων, ανάγνωσης, γραφής, αριθμητικής. Τα θρησκευτικά κείμενα, η Οκτώηχος, το Ψαλτήρι, οι Πράξεις των Αποστολών, χρησίμευαν ώς πρώτο ανάγνωσμα των παιδιών. Ο νέος τύπος αναγνωστικού που εμφανίζεται στην καμπή του αιώνα, επηρεασμένος από δυτικά πρότυπα, τείνει να περιλάβει μια ποικιλία γνώσεων: ο Πολυζώης Κοντός προσθέτε., στη δεύτερη έκδοση της Ποικίλης Διδασκαλίας (1806) γνώσεις "της Φυσικής, και Γεωγραφίας και Ηθικής" 3.

Η γενικότερη αναστάτωση που προκαλείται από τον Αγώνα συνεπάγεται και μια ύφεση της εκδοτικής δραστηριότητας. Το διδακτικό βιβλίο ακολουθεί τις τύχες των γενικών εκδοτικών ρυθμών, για να ανακάμψει μετά το 1827. Στά χρόνια του Αγώνα το ενδιαφέρον για την εκπαίδευση εκδηλώνεται αμείωτο· στην πραγματικότητα, η αξιολόγηση της από τα χρόνια της ακμής του Διαφωτισμού της προσέδωσε ρόλο επιχειρησιακό, έτσι ώστε να επιφορτίζεται -συχνά μόνη αυτή- τη συνολική ανασυγκρότηση του έθνους.

Οι ρυθμοί επέκτασης του σχολικού δικτύου ώς την άφιξη του Όθωνα είναι εξαιρετικά γοργοί. Η ιστορία και η γεωγραφία αναγνωρίζονται ώς αυτόνομα διδακτικά αντικείμενα, αλλά στην πράξη η διδασκαλία τους προσκρούει αφενός στην ανεπαρκή κατάρτιση των δασκάλων και αφετέρου στις ποικίλες ελλείψεις σε υλικό (βιβλία, όργανα, κτίρια) που αντιμετωπίζει τα χρόνια εκείνα η εκπαίδευση. Το πρόβλημα είναι οξύτερο στη στοιχειώδη εκπαίδευση

1. A. Camariano-Cioran, ο.π., σ. 235-236. Πβ. επίσης Μανουήλ Γεδεών, "Η πνευματική κίνησις του Γένους ημών κατά τα πρώτα του ΙΘ' αιώνος ίτη", Εκκλησιαστική Αλήθεια 9 (1889), σ. 298-303· αναδημοσιεύεται με τον ίδιο τίτλο και με την εκδοτική φροντίδα των Άλκη Αγγέλου και Φίλιππου Ηλιού (Αθήνα 1976)· η παραπομπή στις σ, 185-196.

2. Πβ. Άλκης Αγγέλου, "η εκπαίδευση", Ιστορία του Ελληνικού "Εθνους, τ. IA', Αθήνα 1975, σ. 324.

3. Ποικίλη Διδασκαλία, ήτοι Αλφαβητάριον Εύμαθείας. Εν ω ευρίσκονται μαθήματα ωφέλιμα ίνα διδάσκωνται τα εις Τουρκίαν μικρά παιδία των Χριστιανών. Φιλοπόνως συγγραφέντα πάρα τον έν Ιερεύσιν Ελλογίμου Διδασκάλου Πολυζώη Κοντού του εξ Ιωαννίνων. Νυν δεύτερον μετά προσθήκης πολλών αξιολόγων της Φυσικής, και Γεωγραφίας και Ηθικής, παρά του αυτού Συγγραφέως εκδίδοται..., Γεώργιος Βεντότης, Βιέννη 1806. Στην πρώτη Έκδοση (Βιέννη 1803) δεν περιέχονταν γεωγραφικές γνώσεις.

Σελ. 15
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/31/gif/16.gif&w=600&h=91518. Κουλούρη, Ιστορία και Γεωγραφία

Ο Henri-Auguste Dutrône το 1828, μετά από επιθεώρηση των σχολείων των νησιών του Αιγαίου, διαπιστώνει -σε σύγκριση με την εποχή της Τουρκοκρατίας- μια συνεχή αύξηση του ποσοστού των σχολείων οπού διδάσκεται η ιστορία και η γεωγραφία 1. Κατά την καποδιστριακή περίοδο, η προσπάθεια που γίνεται για την οργάνωση της εκπαίδευσης, κυρίως της δημοτικής, δεν αποφέρει πάντα τα επιδιωκόμενα αποτελέσματα, και μάλιστα ώς προς την ομοιομορφία της διδασκαλίας. Το βάρος, στα δημοτικά σχολεία, τοποθετείται στη μετάδοση στοιχειωδών γνώσεων (ανάγνωση, γραφή, αριθμητική), και αυτό συμφωνεί με τις γενικές αρχές της αλληλοδιδακτικής μεθόδου η οποία εφαρμόζεται στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση μέχρι το 1880, οπότε εισάγεται επίσημα η συνδιδακτική μέθοδος 2. Έτσι, από μια άλλη έκθεση, του Ι. Π. Κοκκώνη, για τα σχολεία της Πελοποννήσου αυτή τη φορά, πληροφορούμαστε ότι από τα αλληλοδιδακτικά σχολεία λείπει εντελώς κάποια. Ιστορική η γεωγραφική διδασκαλία, εκτός από την ιερά ιστορία, ενώ από τα 19 συνολικά Ελληνικά σχολεία μόνο σε δύο διδάσκεται "Γεωγραφία και Ελληνική Ιστορία" 3. "Γεωγραφία και Ιστορία της Ελλάδος" διδάσκονται επίσης στο Κεντρικό Σχολείο της Αίγινας 4.

1. "Έκθεσις περί της παιδείας μέχρι του πρώτου έτους αρχής του Καποδίστρια", Γενική Εφημερίς Γ', 1828, 92 και 93, Απόστολος Δασκαλάκης, Κείμενα - Πηγαί της Ιστορίας της Ελληνικής Επαναστάσεως. Σειρά τρίτη. Τα περί παιδείας, τ. Α',' Αθήνα 1968, αρ. 125, σ. 178-185. Ο Dutrône διαχωρίζει τη λειτουργία των σχολείων σε τρεις περιόδους: α') πριν από την επανάσταση, β') κατά τη διάρκεια της επανάστασης και γ') μετά την επανάσταση, και κάνει τις εξής συγκρίσεις: "η παλαιά ελληνική γλώσσα και ιστορία εδιδάσκοντο μόνον εις το 1/3 των σχολείων των εκ της τουρκικής αρχής όντων, ευθύς δε εισήχθησαν εις τα 2/3 των της επαναστάσεως και τα 3/4 των της τρίτης περιόδου. η Γεωγραφία δεν εδιδάσκετο ειμή εις το 1/6 των της πρώτης περιόδου σχολείων, εις πλέον η το 1/3 των της δευτέρας, και εις τα 2/3 των της τρίτης".

2. Παρόλο που η συνδιδακτική μέθοδος επιβάλλεται επίσημα το 1880, ένα συνδιδακτικό "ανώτερο" τμήμα προβλέπεται να λειτουργεί για τη διδασκαλία των συμπληρωματικών μαθημάτων από το 1836. Πβ. Ελένη Καλαφάτη, Τα σχολικά κτίρια της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης 1821-1929. Από τις προδιαγραφές στον προγραμματισμό, IAEN 8, Αθήνα 1988, σ. 131. Tò 1861 ο Ι.Π. Κοκκώνης δημοσιεύει το Εγχειρίδιον περί δημοτικής εκπαιδεύσεως η οδηγόν περί μεθόδων διδακτικών αυνδιδακτικής και μικτής και περί νηπιακών σχολείων, έργο ανεξάρτητο από τον 'Οδηγό της Αλληλοδιδακτικής ο οποίος έχει ήδη γνωρίσει τρεις εκδόσεις (η τέταρτη έκδοση του γίνεται το 1864). Έτσι μία "μικτή" μέθοδος, συνδυασμός αλληλοδιδακτικής και συνδιδακτικής, εφαρμόζεται στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση από τα μέσα του αιώνα.

3. "Συνοπτική "Εκθεσις του Ι. Κοκκώνη περί των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων Πελοποννήσου, εν Αιγίνη την 31 Δεκεμβρίου 183Ο", Α. Δασκαλάκης, ο.π., τ. Τ',' αρ. 741, σ. 1593-1597.

4. "'Οργανισμός και Πρόγραμμα του Κεντρικού Σχολείου Αιγίνης, εν Ναυπλίω την 1 9βρίου 1829", Α. Δασκαλάκης, ο.π., τ. Α', αρ. 224, σ. 404-407. Σύμφωνα με το "Πρόγραμμα

Σελ. 16
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/31/gif/17.gif&w=600&h=91518. Κουλούρη, Ιστορία και Γεωγραφία

Στά σχολεία της επαναστατημένης Ελλάδας και των χρόνων της καποδιστριακής διακυβέρνησης χρησιμοποιούνται τα διδακτικά βιβλία που είχαν εκδοθεί πριν από τον Αγώνα 1, αλλά και τα μικρά και εύχρηστα σχολικά εγχειρίδια που τυπώνονται από το 1822 ώς το 1833 στο τυπογραφείο των αμερικανών μισσιονάριων της Μάλτας2. Τα βιβλία αυτά, γραμμένα στην κοινή ελληνική διάλεκτο ώστε να είναι προσιτά και ευχάριστα στα μικρά παιδιά, φαίνεται πως είχαν ευρεία διάδοση στα ελληνικά κέντρα της οθωμανικής αυτοκρατορίας και στο ελεύθερο ελληνικό κράτος 3. Εγχειρίδια ιστορίας και γεωγραφίας τυπώνονται στη Μάλτα, κυρίως στα χρόνια 1831-18324, η δράση των προτεσταντών ιεραποστόλων στο χώρο της ανατολικής Μεσογείου δημιούργησε ωστόσο ανησυχίες στην 'Ορθόδοξη Εκκλησία. Οι μισσιονάριοι κατηγορήθηκαν για προσηλυτισμό και προκάλεσαν τη δυναμική αντίδραση του Πατριαρχείου Κωνσταντινούπολης το οποίο, με: εγκύκλιο του το 1836, απαγόρευσε τη φοίτηση, των πιστών του,στά; σχολεία των μισσιονάριων και διέταξε την καταστροφή των εντύπων τους 5.

των εν Αιγίνη Διδακτηρίων την παρούσαν Ιξαμηνίαν 1832 Σεπτ. 1 δως 15 Φεβρ. 1833", Εθνική Εφημερίς 44 (24 Σεπτεμβρίου 1832), διδάσκονται στο Λύκειο γεωγραφία "παλαιά" και "νεωτάτη", ιστορική χρονολογία και μυθολογία και στο Προκιχταρκτικο Σχολείο "Νεωτέρα Γεωγραφία".

1. Πβ. τους καταλόγους των βιβλίων που αποστέλλονται στα σχολειά από τη Γραμματεία των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως: Α. Δασκαλάκης, δ.π., τ. Β', άρ. 413, σ. 883-884 και τ. Γ', αρ. 790, σ. 1685' Ελένη Μπελιά, Η εκπαίδευσις εις την Λακωνίαν και την Μεσσηνίαν κατά την καποδιστριακήν περίοδον, Αθήνα 1970, σ. 8689, 99-100.

2. Β,λ. Evro Layton, "The Greek Press at Malta of the American Board of Commissioners for Foreign Missions (1822-1833)", Ο Ερανιστής 9 (1971), σ. 169-193. To 1833 το τυπογραφείο των αμερικανών μισσιονάριων μεταφέρθηκε στη Σμύρνη.

3. Τα τραβήγματα των βιβλίων της Μάλτας ήταν ιδιαίτερα υψηλά. Βλ. Φίλιππος Ηλιού,' "'Ελληνική Βιβλιογραφία 1800-1863. Προσθήκες, Συμπληρώσεις", Τετράδια 'Εργασίας 4, Κέντρον Νεοελληνικών Ερευνών Εθνικού Ιδρύματος 'Ερευνών, Αθήνα 1983, σ. 1.

4. Βλ. τον πίνακα των εκδόσεων της 'Μάλτας (108 τίτλοι) που δημοσιεύει η Evro Layton, ο.π., σ. 185-193. '

5. Κυριακή Μαμώνη, "Αγώνες του Οικουμενικού Πατριαρχείου κατά των Μισσιοναρίων", Μνημοσύνη 8 (1980-1981), σ. 190. Πβ. επίσης για τις αντιδράσεις εναντίον των μισσιονάριων στο ελεύθερο ελληνικό κράτος: John A. Petropulos, Πολιτική και συγκρότηση κράτους στο Ελληνικό Βασίλειο (1833-1843), Αθήνα 1985, σ. 346-349.

Σελ. 17
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/31/gif/18.gif&w=600&h=915 18. Κουλούρη, Ιστορία και Γεωγραφία

ΕΙΚΟΝΑ 2

ΕΙΚΟΝΑ 3

ΕΙΚΟΝΑ 4

Σελ. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/31/gif/19.gif&w=600&h=91518. Κουλούρη, Ιστορία και Γεωγραφία

ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ

Εις την Ελλάδα οι Νόμοι γίνονται χάριν ειρωνικής αντιδιαστολής προς την πραγματικότητα.

Δ. Γληνός, 1.921

ΤΟ 1834 ο νόμος που διοργανώνει την πρωτοβάθμια εκπαίδευση κατατάσσει την ιστορία και τη γεωγραφία στις προαιρετικές γνώσεις του δημοτικού σχολείου (Ανθολόγιο 1). "Συμπληρωτικαί γνώσεις" ονομάζονται ακόμη και το 1863 από τον Ι. Π, Κοκκώνη στο Εγχειρίδιο του για τη δημοτική εκπαίδευση (Ανθολόγιο 43). Στην πράξη, όπως φανερώνουν δύο επιθεωρητικές εκθέσεις του Ι. Π,Κοκκώνη πάλι,,το 1837 (Ανθολόγιο 9) και το 1839 (Ανθολόγιο 11) αντίστοιχα, ιστορία και γεωγραφία φαίνεται πώς διδάσκονταν μόνο στα δημοτικά σχολεία που λειτουργούσαν στις πρωτεύουσες των επαρχιών, ενώ στα υπόλοιπα η διδασκαλία  περιοριζόταν στις στοιχειώδεις γνώσεις (ανάγνωση, γραφή, αριθμητική), Ως την επίσημη κατάργηση της αλληλοδιδακτικής μεθόδου και την εισαγωγή της  συνδιδακτικής το 1880, καθώς και τη δημοσίευση των πρώτων προγραμμάτων, του δημοτικού σχολείου το 1894 (Ανθολόγιο 111), η λειτουργία της στοιχειώδους εκπαίδευσης: ρυθμίζεται από τόν. Οδηγό της Αλληλοδιδακτικής μεθόδου και από κάποιες εγκύκλιες οδηγίες που κατά καιρούς αποστέλλονται στους δημοδιδασκάλους1.

Η νομοθετική φροντίδα για τη μέση εκπαίδευση (τριτάξια Ελληνικά και τετρατάξια γυμνάσια) παρουσιάζεται διαφορετική: ήδη το 1836, και αφού έχει προηγηθεί μια σειρά από νομοσχέδια2, δημοσιεύεται το διάταγμα που προσδιορίζει λεπτομερώς την ολη και τις ώρες διδασκαλίας κάθε μαθήματος (Ανθολόγιο 6). Ως το 1914 δημοσιεύονται 9 συνολικά προγράμματα για τη μέση εκπαίδευση, χωρίς να συνυπολογίζουμε σ' αυτόν τον αριθμό τις διάφορες αυξομειώσεις διδακτικών ωρών που ρυθμίζονταν στα μεσοδιαστήματα

1. Η πρώτη επίσημη προσπάθεια για λεπτομερή καθορισμό της ύλης κάθε μαθήματος και για σύνταξη ενός στοιχειώδους ωρολόγιου προγράμματος γίνεται με το Στοιχειώδεις πρακτικαί οδηγίαι του Δ.Γ.ΙΊετρίδη το 1881 (βλ. εδώ, Ανθολόγιο 69α, 69β).

2. Το πρώτο νομοθέτημα που αναφέρεται στη μέση εκπαίδευση είναι το Β. Δ. "Περί συστάσεως Ελληνικού σχολείου και Γυμνασίου εις Ναύπλιον", 21 Νοεμβρίου / 3 Δεκεμβρίου 1833. Από το 1834 ώς το 1836 συντάσσονται μια σειρά από νομοσχέδια για την οργάνωση των Ελληνικών σχολείων και των γυμνασίων: "Οργανισμός Ελληνικών σχολείων. Γυμνασίων και Πανεπιστημίου" του A.P. Ραγκαβή με 182 άρθρα, Ναύπλιον 1834 (Ανθολόγιο 2), Νομοσχέδιο υπ" αριθ. 24008, 4/16 Απριλίου 1885, "Die Organisation der Hellenischen Schulen", και υπ" αριθ. 24398, 18/30 Απριλίου 1835, "Die Organisation- der Gymnasien", Γενικά Αρχεία του Κράτους, Οθωνικό Αρχείο, Παιδείας, φ. 36. Για το νομοσχέδιο του 1834 βλ. επίσης: A. Ρ. Ραγκαβής, Απομνημονεύματα, Αθήνα 1894-1895, τ. A', σ. 385· A. Δημαράς, Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε, τ. A', Αθήνα 1983, σ. 52.

Σελ. 19
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/31/gif/20.gif&w=600&h=91518. Κουλούρη, Ιστορία και Γεωγραφία

με βασιλικά διατάγματα. η εφαρμογή του προγράμματος δε γίνεται, βέβαια πάντα ομαλά, ούτε προφανώς το γράμμα του Νόμου ακολουθείται πιστά. Από προγράμματα του Γυμνασίου Ναυπλίου (για την περίοδο 1838-1849)1 και του Γυμνασίου Αθηνών (για τα χρόνια 1862-1869, αλλά με ενδιάμεσα κενά) 2 φαίνεται πως το επίσημο πρόγραμμα επιβάλλει οπωσδήποτε κάποιες περιοριστικές προδιαγραφές, αλλά η εφαρμογή του εξαρτάται από τις διαθεσιμότητες σε καθηγητές και βιβλία 3.

Μετά το 1882, πάντως, μεστούς πρώτους διαγωνισμούς για τα διδακτικά βιβλία και τη χρήση αποκλειστικά εγκεκριμένων βιβλίων στα σχολεία, μπορούμε να; υποθέσουμε πως οι αποστάσεις μεταξύ νομοθετικού πλαισίου και εκπαιδευτικής πραγματικότητας μειώνονται. Στο σύστημα έκδοσης και χρήσης των διδακτικών βιβλίων μπορεί πράγματι να εκφρασθεί πολύ πιο συγκεκριμένα, και ίσως πολύ πιο αποτελεσματικά, ο έλεγχος της κεντρικής εξουσίας στον εκπαιδευτικό μηχανισμό. η συγκεντρωτική αυτή εκπαιδευτική πολιτική, που ενσαρκώνεται κυρίως μέσα από το αίτημα. της "ομοιομορφίας" της εκπαίδευσης, αποτελεί το βασικό .στοιχείο του επίσημου λόγου σε όλη την περίοδο από το 1834 ως το 1914. "Ομοιομορφία" της εκπαίδευσης σημαίνει όμως κατά κύρια λόγο "ομοιόμορφα" διδακτικά" βιβλία. η εκπαιδευτική

1. Αρχείο Γυμνασίου και Ελληνικού Σχολείου Ναυπλίου. Κεφαλαιώδης Καταγραφή των Ευρεθέντων 1833 - 1935. Βλ. Τριαντάφυλλος Ε. Σκλαβενίτης, "η Βιβλιοθήκη του Γυμνασίου και του Ελληνικού Σχολείου Ναυπλίου", Τετράδια Εργασίας 9 (Μέρος Β'), Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, υπό έκδοση.

2. Αρχείο Γυμνασιάρχου Γ. Παυλίδου, Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος, Τμήμα Χειρογράφων, Ω 17.

3. Στο Γυμνάσιο Ναυπλίου, εξαιτίας ταραχών, δε διδάχθηκε ιστορία και γεωγραφία το 1839 και το 1843. Στον "Ονομαστικόν κατάλογον των μαθητών του εν Ναυπλίω Γυμνασίου, κατά κλάσεις των ελληνικών και είδη των διδασκομένων μαθημάτων και είς τί έκαστος αυτών ενησχολείτο, και σημείωσις του αποτελέσματος των εξετάσεων του θερινού εξαμήνου του 1839 έτους", Αρχείο Γυμνασίου Ναυπλίου, ο γυμνασιάρχης Λεόντιος Μ. Αναστασιάδης σημειώνει: "Εν τω καταλόγω αι στήλαι της πολιτικής Γεωγραφίας και της Ιστορίας έμειναν ασημείωτοι, επειδή και διά τας ταραχάς, και διά τον ανωφελέστατον τρόπον της παραδόσεως ολίγιστοι των μαθητών εφοίτησαν, και αυτοί ουδέν έμαθον", Τα προγράμματα του Γυμνασίου Ναυπλίου μου παραχώρησε ο κ. Τριαντάφυλλος Σκλαβενίτης, ο οποίος έχει κάνει και την καταγραφή της Βιβλιοθήκης του Γυμνασίου. Βλ. παραπάνω σημ. 1.

4. Η φροντίδα αυτή είχε ήδη εκφρασθεί από τον Καποδίστρια. Βλ. "Σύστασις Επιτροπών προς σύνταξιν σχολικών βιβλίων, εν Ναυπλίω την 18 Οκτωβρίου 1829", A. Δασκαλάκης, ο.π., τ. A', αρ. 195, σ. 330-331. Ομοιόμορφα διδακτικά βιβλία προβλέπει και το άρθρο 12 του νομοσχεδίου του A. Ρ. Ραγκαβή για την οργάνωση της μέσης εκπαίδευσης (Ανθολόγιο 2). Ως προς το θέμα της ομοιομορφίας των διδακτικών βιβλίων αναπτύσσεται κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα ένας λόγος κι ένας αντίλογος (για τον αντίλογο βλ. Πρακτικά των Συνεδριάσεων της Βουλής, Ε' Σύνοδος, Δ' Περίοδος, τ. Β', Συνεδρίασις ΟΣΤ', 23 Ιουνίου 1855), με τελική απόληξη το Νόμο ,ΓΣΑ' του 1907 ο οποίος καθιερώνει το

Σελ. 20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/31/gif/21.gif&w=600&h=91518. Κουλούρη, Ιστορία και Γεωγραφία

πραγματικότητα του 19ου αιώνα, ωστόσο, ακύρωνε κάθε δυνατότητα εφαρμογής αυτής της αρχής, και οι προθέσεις της πολιτείας παρέμεναν διαρκώς "ευσεβείς πόθοι" 1.

Όπως δείχνουν οι κατά καιρούς επιθεωρήσεις, το κράτος αδυνατούσε να εμποδίσει την κυκλοφορία κλεψίτυπων και μη εγκεκριμένων βιβλίων, κυρίως στην επαρχία. 'Υπήρχε αφενός λοιπόν η κλεψίτυπη αναπαραγωγή του σχολικού βιβλίου, στα τυπογραφεία των επαρχιακών κέντρων κατεξοχήν, η οποία διοχέτευε στην αγορά ένα σημαντικό αριθμό αντιτύπων, σχεδόν πανομοιότυπων με τις γνήσιες εκδόσεις 2. Οι συχνές καταγγελίες στον τύπο εκδοτών και συγγραφέων των οποίων παραβλάπτονταν τα συμφέροντα, και οι σχετικές απαγορευτικές εγκύκλιοι του 'Υπουργείου επιβεβαιώνουν την ευρύτατη κυκλοφορία των κλεψίτυπων σχολικών εγχειριδίων. η χρήση εξάλλου στα σχολεία βιβλίων που δεν έφεραν την επίσημη έγκριση του 'Υπουργείου οφειλόταν σε μεγάλο βαθμό στον τρόπο έγκρισης των διδακτικών βιβλίων τα πρώτα πενήντα χρόνια της ανεξαρτησίας, τα οποία "εκρίνοντο άλλο υπ' άλλης επιτροπής διοριζομένης

κρατικό μονοπώλιο των διδακτικών βιβλίων και το σύστημα του μοναδικού εγχειριδίου ανά μάθημα (Νόμος ,ΓΣΑ' "Περί διδακτικών βιβλίων", 4 Απριλίου 1907, Εφημερίς της Κυβερνήσεως Α', 60, 4 Απριλίου 1907).

1. Οι εκθέσεις των επιθεωρητών, τα άρθρα στον ημερήσιο και τον περιοδικό τύπο, και οι προσωπικές μαρτυρίες δασκάλων και μαθητών, δίνουν πράγματι μια απογοητευτική εικόνα για τη λειτουργία της δημοτικής εκπαίδευσης καταρχάς: "αχυρώνες" και "ρυπαραί τρώγλαι" για σχολειά (πβ. Χ. Παπαμάρκος, "Έλεγχος της αξίας των εν τω υπομνήματι του κ. Χρήστου Παπαδοπούλου γνωμών περί των εκπαιδευτικών Νομοσχεδίων...", Παράρτημα των Εκπαιδευτικών Νομοσχεδίων..., Αθήνα 1890, σ. 22), δάσκαλοι "ύπηρέται των δημάρχων, των βουλευτών και των υπουργών" (Μ. Ι. Βρατσάνος, Το Δημοτικόν Σχολείον εν Ελλάδι και ο διδάσκαλος αυτού..., Αθήνα 1874, σ. 12), "επιτροπή που διορίζεται για ν' αποκουτιαίνει τα παιδιά και για να ληστεύει τους γονιούς τους" ως επιτροπή Έγκρισης των διδακτικών βιβλίων (Στάθης Δήμας [=Δημήτριος Ταγκόπουλος], "Τα Διδαχτικά", Ο Νουμάς, αρ. 198, 14 Μαΐου 1906). η όλη κατάσταση συνοψίζεται σε μια και μόνη φράση: "άθλιοι [διδάσκαλοι] μαθητάς αθλίους αθλίως διδάσκοντες αθλίους τους απολύουσιν" (Βασίλειος Φαρσής, Η Δημοσία Παίδευσις και το διδασκαλικόν εν Ελλάδι, Πάτρα 1868, σ. 29). Από την άλλη μεριά, το ανεφάρμοστο των νόμων, οι οποίοι θεσπίστηκαν από "αλλοεθνείς και ετεροδόξους" κατά μίμηση ξένων προτύπων και χωρίς να ανταποκρίνονται στις ελληνικές ανάγκες, καταγγέλλεται ως μία από τις βασικές αιτίες αυτής της κατάστασης. Αυτή την οξεία κριτική των σχολικών θεσμών δεν πρέπει ωστόσο να τη θεωρήσουμε ως πιστή απεικόνιση της πραγματικότητας. Η επένδυση πολλών προσδοκιών στην εκπαίδευση προκαλούσε αναπόφευκτα αντίστοιχες αντιδράσεις απογοήτευσης.

2. Ενδεικτικές για την έκταση της κυκλοφορίας κλεψίτυπων βιβλίων είναι οι εγκύκλιοι που κατά καιρούς εξέδωσε το Υπουργείο των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως. Παραπέμπω, τελείως ενδεικτικά: Εγκύκλιος 6652 / 4 Νοεμβρίου 1859 "Περί απαγορεύσεως της χρήσεως διδακτικών βιβλίων μη εγκεκριμένων υπό του υπουργείου", Εγκύκλιος 9757 / 3 Δεκεμβρίου 1868 "Περί βιβλιοπωλικών σκανδάλων", Εγκύκλιος 3096 / 6 Ιουνίου 1870 "Περί απαγορεύσεως χρήσεως κλεψιτύπων βιβλίων", Εγκύκλιος

Σελ. 21
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/31/gif/22.gif&w=600&h=91518. Κουλούρη, Ιστορία και Γεωγραφία

ως έτυχε" 1. η ελαστικότητα στη διάδοση και τη χρήση των διδακτικών βιβλίων, παρά τις αυστηρές συστάσεις του Υπουργείου, αλλά και ο τρόπος που χορηγούνταν οι εγκρίσεις, άφηναν μεγάλο περιθώριο δράσης στην κερδοσκοπία. Ένα σύστημα πελατειακών σχέσεων που συνέδεε τους δασκάλους με τους δημάρχους, τους βουλευτές και τους υπουργούς, αλλά και τους συγγραφείς σχολικών εγχειριδίων με τους κριτές τους 2, προσδιόριζε αναπόφευκτα την επιλογή των διδακτικών βιβλίων έτσι ώστε βιβλία "νόθα και απηρχαιωμένα" 3 να βρίσκονται στα χέρια των μαθητών. Είναι προφανές ότι το σύστημα έγκρισης των διδακτικών βιβλίων ήταν ευάλωτο σε επιθέσεις, και μάλιστα

5795/28 Ιουλίου 1879 "Περί των εκ τυποκλοπίας διδακτικών βιβλίων", Εγκύκλιος 10895 / 2 Σεπτεμβρίου 1885 "Περί απαγορεύσεως της χρήσεως κλεψιτύπων βιβλίων" κ.ά.

1. Εγκύκλιος 15510 "Προς τον Πρόεδρον της επί των διδακτικών βιβλίων επιτροπής Κύριον Φίλιππον Ιωάννου εν Αθήναις τη 14 Ιανουαρίου1852".. Γενικά Αρχεία του Κράτους, Αρχείο Φιλίππου Ιωάννου. η επιτροπή με πρόεδρο τον Φίλιππο Ιωάννου και μέλη αρχικά τους Κ. Ασώπιο, Θ. Μανούση, Θ. Φαρμακίδη, Κ. Κοντογόνη, Γ. Γεννάδιο, Γ. Βούρη, Ν. Χορτάκη, Σ. Κουμανούδη και Η. Μητσόπουλο λειτούργησε "αμισθί" από το 1848 ας το 1858. Το 1855, μετά το θάνατο του Γ. Γεννάδιου και την παραίτηση των Χορτάκη και Φαρμακίδη, διορίστηκαν ως μέλη οι Ευθ. Καστόρχης, Ι. Ψαράς. Ι. Παπαδάκης και, για ένα μικρό διάστημα το 1856, ο A. Κυζικηνός. Το 1856 θεσπίστηκε και o πρώτος διαγωνισμός για τη συγγραφή των διδακτικών βιβλίων (Β. Δ. "Περί διαγωνίσματος προς συγγραφήν προσφορωτέρων βιβλίων διά τα δημοτικά σχολεία", 1 Σεπτεμβρίου 1856: Θ. Π. Δηλιγιάννης και Γ. Ν. Ζηνόπουλος, Ελληνική Νομοθεσία από του 1833 μέχρι του 1875, τ. ΣΤ', Αθήνα 1875, σ. 459-461), ο οποίος όμως ποτέ δεν έγινε. Το 1867 ο νόμος ΣΜΘ' "Περί διδακτικών βιβλίων" θεσπίζει το διορισμό εξεταστικής επιτροπής των διδακτικών βιβλίων από 24 μέλη. η επιτροπή ανανεώνεται κάθε πέντε χρονιά (Π .Ι. Κλάδος, Εκκλησιαστικά και Εκπαιδευτικά..., Αθήνα 1860-1869, τ. Β', σ. 375-377). η κατάσταση πάντως δεν αλλάζει ως το 1882 που προκηρύσσεται ο πρώτος ουσιαστικά διαγωνισμός διδακτικών βιβλίων.

2. "Συμμορία συγγραφέων, εκδοτών και διδασκάλων" καταγγέλλεται στο Νουμά, αρ. 5 (16 Ιανουαρίου 1903). Άρθρο του Σ. Αγαλιανού (=Δημήτριος Δημητριάδης), "Η Βιβλιοκαπηλεία και το Εκπαιδευτικό Καθεστώς", επίσης στο Νουμά, αρ. 217 (15 Οκτωβρίου 1906), περιγράφει την ίδια πραγματικότητα: "Στα τελευταία τούτα χρόνια, που έχουνε φαρδέψει πια οι δάσκαλοι, κατάντησε από τα μεγαλύτερα εμπόρια να λογιέται κ' η βιβλιοκαπηλεία. Οι βουλευτάδες την προστατεύουνε, το Υπουργείο της Παιδείας τη θρέφει μέσ' στην αγκαλιά του, κ' οι δασκάλοι γερά δουλεύουνε για δαύτη. [...] Οι δασκάλοι έχουνε κόμματα για να υποστηρίζουνται συναμεταξύ τους. Έτσι λοιπόν στα σχολεία βάνουνε βιβλία των δικώνε τους φίλων".

3. Βλ. Εκθέσεις των κατά το 1883 προς επιθεώρησιν των δημοτικών σχολείων αποσταλέντων εκτάκτων επιθεωρητών, Αθήνα 1885, σ. 119. Ας σημειωθεί εδώ ότι ο τρόπος που προμηθεύονταν οι μαθητές τα βιβλία δεν ακολουθούσε πάντα τον ορθόδοξο δρόμο. Από μαρτυρία του Γ. Π. Παρασκευόπουλου, μαθητή στο Ελληνικό σχολείο του Κρανιδίου γύρω στα 1880, πληροφορούμαστε τα εξής: "με τον αγαθό αυτόν και σεβάσμιον διδάσκαλον συνεφωνήσαμεν να λαμβάνω παρ' αυτού τα διδακτικά βιβλία και να του προσφέρω κάθε μεσημέρι μίαν φιάλην αφρώδους κρασιού από το κοκκινέλι του σπητιού μας" (Γ. Π. Παρασκευόπουλος,

Σελ. 22
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/31/gif/23.gif&w=600&h=91518. Κουλούρη, Ιστορία και Γεωγραφία

εκ μέρους των συγγραφέων που απορρίπτονταν 1. Τα μέλη των επιτροπών έγκρισης κατηγορήθηκαν κατά καιρούς τόσο για κερδοσκοπία 2 όσο και για μεροληψία. Το κίνητρο του κέρδους ίσχυε φυσικά και για τους συγγραφείς των διδακτικών βιβλίων σε βάρος της ποιότητας τους. Ανώνυμο άρθρο στην Εφημερίδα των Φιλομαθών το 1862 περιγράφει τον τρόπο που συντίθεται ένα "φύραμα δραχμοθηρευτικόν" με τη μορφή διδακτικού βιβλίου (Ανθολόγιο 40). Την εικόνα συμπληρώνει το πρωτοσέλιδο, επίσης ανώνυμο, άρθρο της εφημερίδας Αιών στο φύλλο της 6ης Ιουλίου 1884: παραγωγή και κυκλοφορία σχολικών εγχειριδίων με ταχύτατους ρυθμούς και "βεβαίως ουχί πάντοτε χάριν επιστημονικών η παιδαγωγικών λόγων" (Ανθολόγιο 74). Θα πρέπει να σημειωθεί πάντως πως σε πολλές περιπτώσεις δε γινόταν χρήση εγχειριδίων αλλά χειρόγραφων σημειώσεων τόσο στη μέση εκπαίδευση όσο και στο δημοτικό σχολείο3, όπου μάλιστα κατά κανόνα οι μαθητές δε χρησιμοποιούσαν άλλο εγχειρίδιο από το αναγνωστικό.

Ο συνηθέστερος τρόπος συγγραφής ενός διδακτικού βιβλίου Ιστορίας η γεωγραφίας ήταν-τις πρώτες δεκαετίες μετά το 1834, και με φθίνουσα πυκνότητα ώς την καμπή του αιώνα η μετάφραση κάποιου ξένου εγχειριδίου,' αγγλικού, γερμανικού η γαλλικού, και αργότερα η αντιγραφή αποσπασμάτων

Ακτίνες και νέφη. Αναμνήσεις μιάς πεντηκονταετίας (1882-1932), Αθήνα 1932, σ. 28).

1. Εκτός από το ένα κείμενο διαμαρτυρίας που καταχωρίζεται εδώ (Ανθολόγιο 118), αξίζει να παρατεθούν μερικοί ακόμη τίτλοι, 0πάντα για εγχειρίδια ιστορίας και γεωγραφίας: Μ. Γ. Δήμιτσας, "η εγκριθείσα Γεωγραφία ψάλλουσα", Νέα Εφημερίς, αρ. 359, 24 Δεκεμβρίου 1888· Ιάκωβος Χ. Δραγάτσης, "Γεώργιος Π. Κρέμος ο Ιστορικός. Εν τη της Ρωμαικής ιστορίας κρίσει", Πρόνοια (Πειραιώς), αρ. 611, 2 Μαρτίου 1885' Αθ. Σακελλάριος, 'Ανασκευή περί των της γεωγραφίας αυτού γραφέντων υπό Ν. Σπαθή εισηγητού της Β' επιτροπείας τον περί διδακτικών βιβλίων διαγωνισμού, Αθήνα 1888' Παύλος Καρολίδης, Διαμαρτυρία προς το επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως Υπουργείον κατά της υπό της πλειονοψηφίας εγκριθείσης Ιστορίας Γ. Σωτηριάδου ώς διδακτικού βιβλίου διά την Α' τον γυμνασίου τάξιν, καίπερ πασών των υποβληθεισών χειρίστης και παρά το επίσημον πρόγραμμα του υπουργείου συντεταγμένης, Αθήνα 1894, και Γεώργιος Σωτηριάδης, Π. Καρολίδης ο διαμαρτυρόμενος Καππαδόκης, Αθήνα 1894· Ευάγγελο.: Γ. Παπαχατζής, Έλεγχος των κρίσεων περί των Ιστοριών αυτού, Αθήνα 1895. Εξάλλου, βήμα διαμαρτυρίας κατά των άλλων συγγραφέων και των κριτών αποτελούν πολλές φορές οι ίδιοι οι πρόλογοι των διδακτικών βιβλίων. Βλ. ενδεικτικά: Γ. A. Βακαλόπουλος, Νέα πολιτική Γεωγραφία... ερανισθείσα εκ της επίτομου Γεωγραφίας του Ερρίκου Α. Δανιήλ. .. προς χρήσιν των γυμνασίων. Έκδοσις δευτέρα..., Αθήνα 1885, σ. γ'-κβ'.

2. Βλ. Αθήνα, αρ. 965, 4 Νοεμβρίου 1842 και Σχέδιο Διατάγματος "Περί συστάσεως εξελεγκτικής των βιβλίων επιτροπής", Οκτώβριος 1844, Γενικά Αρχεία του Κράτους, Οθωνικό Αρχείο, Παιδείας, φ. 49.

3. Βλ. "Πρόγραμμα των της εαρινής εξαμηνίας του 1844 μαθημάτων του εν Ναυπλία Β. Διδακτηρίου", Αρχείο Γυμνασίου Ναυπλίου, ο.π., και εδώ. Ανθολόγιο 79α.

Σελ. 23
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Ιστορία και Γεωγραφία στα ελληνικά σχολεία (1834-1914)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 4
    18. Κουλούρη, Ιστορία και Γεωγραφία

    ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

    ΣΠΥΡΟΣ Ι. ΑΣΔΡΑΧΑΣ, ΓΙΑΝΝΗΣ ΓΙΑΝΝΟΥΛΟΠΟΥΛΟΣ, ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΗΛΙΟΥ, ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΣ Ε. ΣΚΛΑΒΕΝΙΤΗΣ

    (c) ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ Αχαρνών 417, τηλ. 25 30 872 και 25 30 873