Συγγραφέας:Παπαθανασίου, Μαρία
 
Τίτλος:Μεγαλώνοντας στον ορεινό χώρο
 
Υπότιτλος:Παιδιά και παιδική ηλικία στο Κροκύλειο Δωρίδας τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αι.
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:38
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2003
 
Σελίδες:387
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Κροκύλειο Δωρίδας
 
Χρονική κάλυψη:αρχές 20ού αι.
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό είναι μία ιστορία της παιδικής ηλικίας σε ένα χωριό του ορεινού ελλαδικού χώρου, το Κροκύλειο (ως το 1915 Παλαιοκάτουνο ή Παλιοκάτουνο) της Φωκίδας, κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα. Εξετάζει, δηλαδή, πλευρές της καθημερινής ζωής και της κοινωνικοποίησης των παιδιών σε μία κοινότητα της υπαίθρου. Στο βαθμό όμως που παιδιά μεγάλωναν υπό ανάλογες κοινωνικές, οικονομικές, δημογραφικές συνθήκες, η μελέτη επιτρέπει να διατυπωθούν ορισμένες εύλογες υποθέσεις για οικισμούς του ευρύτερου ορεινού χώρου στον οποίο εντάσσεται το συγκεκριμένο παράδειγμα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 24.57 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 125-144 από: 395
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/125.gif&w=600&h=915

πήγαν και τ' άλλα ενώ η μάνα ήταν μέσα, ξυπόλτα ... Ντρέπεσαν εσύ σα μάνα.159

Ας σημειωθεί ότι η εξασφάλιση υποδημάτων για τα παιδιά αποτελούσε βασικό πρόβλημα για τα φτωχότερα στρώματα σε άλλες ευρωπαϊκές κοινωνίες την ίδια εποχή (ένα ζευγάρι παπούτσια ήταν μάλιστα συνηθισμένη αμοιβή για τα παιδιά που έβοσκαν τα κοπάδια των αγροτών στην Αυστρία κατά τη διάρκεια της άνοιξης και του καλοκαιριού).160

3. ΟΙΚΙΑΚΟΣ ΧΩΡΟΣ

Η κατοικία παίζει βασικό ρόλο στη ζωή μιας οικογένειας. Το μέγεθος, η σύνθεση, η ποιότητά της μπορούν να επηρεάσουν ουσιαστικά την ψυχολογία των μελών της οικιακής ομάδας και κατά συνέπεια τις μεταξύ τους σχέσεις.161 Επιπλέον, η χρήση των διαθέσιμων χώρων δεν υπαγορεύεται μόνο από πρακτικούς λόγους αλλά αντανακλά και το πολιτισμικό υπόστρωμα των ανθρώπων. Η θέση και η κίνηση των παιδιών στον οικιακό χώρο αντανακλά επομένως, ως ένα βαθμό, τη θέση και το ρόλο τους στην οικογένεια και τον ευρύτερο κοινωνικό περίγυρο, επηρεάζει τις σχέσεις τους με τα άλλα παιδιά και τους ενήλικες και τελικά τη συναισθηματική τους ανάπτυξη.

Ας μη φανταστούμε όμως ένα χωριό ενιαίο, με σπίτια στα οποία τα παιδιά κατοικούν όλη τη διάρκεια του χρόνου. Με τη λέξη «χωριό» οι άνθρωποι εννοούν πράγματι, κατ' αρχήν, αυτή την κεντρική συστάδα των 200 περίπου σπιτιών, τα οποία απλώνονται πάνω και κάτω από την εκκλησία, το σχολείο, την πλατεία. Μέσα από τη συζήτηση γίνεται όμως φανερό ότι στην οικονομική και τελικά και στην πραγματική, οικιστική του διάσταση, το χωριό καταλαμβάνει ένα μεγαλύτερο χώρο: περιλαμβάνει και τις περιοχές εκείνες, όπου βρίσκονται τα «κτήματα», περιοχές που απλώνονται σε απόσταση ακόμη και 10 χλμ. έξω από τα όρια του κεντρικού οικισμού.

Στο παράδειγμά μας, και προφανώς σε ανάλογα παραδείγματα, κατοικία μιας οικογένειας δεν είναι αποκλειστικά το σπίτι στον κεντρικό οικισμό. Κατά την περίοδο των αγροτικών εργασιών, την εποχή του οργώματος, του θέρου, του τρύγου, ορισμένα μέλη της οικογένειας κατοικούν για μερικές εβδομάδες σε πρόχειρα οικήματα στην περιοχή έξω από το χωριό, όπου βρίσκονται τα κτήματα, στις λεγόμενες «ταράτσες», πρόχειρα κτίσματα από ξύλα και καλά συμπιεσμένο (πατημένο) χώμα, ή και σε καλύβια, που ήταν απλά αλλά «αρ-

159. Συν. με την Κ. Μ. και τον Μ. Μ., σ. 10.

160. Βλ. Papathanassiou, Zwischen Arbeit, Spiel und Schule, ό.π., σ. 81, 82.

161. Rosenbaum, Proletarische Familien, ό.π., σ. 165.

Σελ. 125
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/126.gif&w=600&h=915

αρμωμένα» οικήματα με πέτρινους τοίχους.162 Αυτό σημαίνει ότι μια οικογένεια διασπάται και επανενώνεται κατά διαστήματα και επομένως ότι το οικογενειακό περιβάλλον των παιδιών (με τη στενή του έννοια πάντοτε) μεταβάλλεται σε τακτά χρονικά διαστήματα. Τα παιδιά των τσοπάνηδων, τα «τσοπανούδια», περνούσαν, όπως και οι γονείς τους, πολύ μεγάλα διαστήματα έξω από το χωριό, στις ταράτσες. Οι περισσότεροι τσοπάνηδες διέθεταν σπίτια στον κεντρικό οικισμό αλλά η κτηνοτροφία επέβαλλε, όπως έχουμε αναφέρει, τη μακρά παραμονή τους έξω από το χωριό, στα μαντριά, καθώς και την εποχική μετακίνησή τους σε μικρές αποστάσεις στην ευρύτερη περιφέρεια του χωριού για να εξασφαλίσουν την τροφή των ζώων. Ας μη λησμονούμε άλλωστε, ότι υπήρχε και ένας μικρός αριθμός «χωριανών», που ενώ δεν ήταν κτηνοτρόφοι κατοικούσαν μόνιμα σε καλύβια εκτός του κεντρικού οικισμού, προφανώς επειδή δε διέθεταν σπίτι στον κεντρικό οικισμό.

Πριν αρχίσει η έξοδος προς την Αμερική οι περισσότερες οικογένειες κατοικούσαν σε μονώροφα σπίτια με δύο δωμάτια, που ονομάζονταν «χαμοκέλες».163 Στον ένα χώρο κατοικούσε η οικογένεια, στον άλλο έβαζαν τα ζώα και το κλαρί (τα κλαδιά) που συνέλεγαν για να τα ταΐζουν κατά τους χειμερινούς μήνες. Ο χώρος, ο οποίος προοριζόταν για τα ζώα, ήταν συχνά χωρισμένος σε δύο τμήματα, για να μην κινδυνεύουν οι γίδες από το μουλάρι. Χάρη στα εμβάσματα από την Αμερική οι περισσότεροι απέκτησαν διώροφα σπίτια («ανωκάτωγα»164) και πολλοί ένα δεύτερο ή και τρίτο τζάκι στον επάνω όροφο του σπιτιού, ο οποίος αποτελείτο συνήθως από δύο δωμάτια. Παιδιά μεταναστών θυμούνται έντονα τη βελτίωση των οικιστικών συνθηκών χάρη στα εμβάσματα ή στα χρήματα που έφερε μαζί του ο πατέρας από την Αμερική. Άλλωστε οι περισσότεροι μετανάστες επένδυαν ένα μεγάλο ή και το μεγαλύτερο μέρος των χρημάτων που κέρδιζαν ή είχαν κερδίσει στην Αμερική στην οικοδόμηση ή τη βελτίωση των σπιτιών τους στο χωριό - επενδύσεις σημαντικές

162. Συν. 4 με την Π. Γ., σ. 34. Για τα είδη των καλυβιών και τις ταράτσες στην περιοχή της Λρτοτίνας πβ. Λουκόπουλος, Αιτωλικαί Οικήσεις. Σκεύη και Τροφαί, ΑθήναΓιάννινα 1984 (α' έκ., Αθήνα 1925), σ. 35-40.

163. Ο Λουκόπουλος χρησιμοποιεί τον όρο «χαμόγειο» για το σπίτι που αποτελείται από ένα μόνο δωμάτιο (Λουκόπουλος, Αιτωλικαί Οικήσεις, ό.π., σ. 23).

164. Υπάρχουν διάφοροι τύποι τέτοιων σπιτιών, από τους οποίους οι βασικοί είναι αφενός τα στενόχωρα «μονόσπιτα» με έναν χώρο στο κατώγι και έναν στο ανώγι και τα μάλλον στενόχωρα «στερφογάλαρα» με μονό κατώγι και δύο χώρους στο ανώγι αντίστοιχα, αφετέρου τα ευρύχωρα «στερφογάλαρα με διπλό κατώγι» και τα «ντιβέτικα» σπίτια με δύο σχετικά άνετους χώρους τόσο στο κατώγι, όσο και στο ανώγι (Κ. Κοντζέλος, «Η Λαϊκή Αρχιτεκτονική των Ορεινών Οικισμών», εφ. Το Κροκύλ(ε)ιο, αρ. φ. 87 (2002), σ. 7). Πβ. την ανάλογη τυπολογία που παρουσιάζει ο Λουκόπουλος για τις κατοικίες στην Αρτοτίνα, χωριό κι αυτό της ορεινής Δωρίδας (Λουκόπουλος, Αιτωλικαί Οικήσεις, ό.π., σ. 3-35). Η περιγραφή μου βασίζεται επίσης στις πληροφορίες που μου έδωσαν οι χωριανοί αλλά και σε επιτόπια παρατήρηση.

Σελ. 126
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/127.gif&w=600&h=915

για την καθημερινότητα των αγροτικών οικογενειών, αλλά αντιπαραγωγικές για τη γεωργική οικονομία και αντικείμενο έντονης κριτικής από τους ειδήμονες διανοούμενους της εποχής, όπως ο Καραβίδας και ο Κρίκος.165 Σε μία περίπτωση ο συνομιλητής, σε ηλικία δέκα, δώδεκα χρονών συμμετείχε ο ίδιος στην επέκταση, στο «αβγάτισμα» του σπιτιού.166 Ορισμένες εύπορες οικογένειες κατοικούσαν σε τετράγωνα σπίτια, με τρία δωμάτια στο ανώγι και δύο χώρους στο κατώγι" τέτοια σπίτια συναντά κανείς ακόμη διατηρημένα στο χωριό. Τα ζώα, τα «πράματα», τα έβαζαν στο κατώγι που χρησιμοποιούνταν και ως αποθήκη. Μετά την οικοδόμηση δεύτερου ορόφου ορισμένες λιγότερο ή περισσότερο εύπορες οικογένειες συνέχισαν να χρησιμοποιούν το ένα δωμάτιο στο κατώγι ως καθιστικό και χώρο για το μαγείρεμα, μεταφέροντας τα οικόσιτα ζώα σε πρόχειρα κτίσματα στην αυλή. Οπωσδήποτε η επέκταση των σπιτιών έδωσε τη δυνατότητα να χρησιμοποιούνται διαφορετικά δωμάτια για διαφορετικούς σκοπούς, αλλά τα δωμάτια παρέμειναν πολυλειτουργικά. Έτσι φαίνεται ότι στο «δωμάτιο του μουσαφίρη» στο ανώγι, ή στην «κουζίνα» στο κατώγι κοιμόνταν συχνά, ανάλογα με τις ανάγκες, και ορισμένα μέλη της οικογένειας.167 Φυσικά στις ταράτσες, όπου περνούσαν τον περισσότερο καιρό οι οικογένειες των κτηνοτρόφων, όλες οι λειτουργίες του σπιτιού συγκεντρώνονταν σε ένα δωμάτιο.

Το ορεινό κλίμα, οι περιορισμένες δυνατότητες θέρμανσης των εσωτερικών χώρων, το μέγεθος των οικογενειών και η ανάγκη συντήρησης ζώων στο πλαίσιο της οικονομίας αυτοκατανάλωσης υποχρέωναν όλα, ή τα περισσότερα μέλη μιας οικογένειας, να μοιράζονται τους ίδιους χώρους για να γευματίσουν, να αναπαυτούν ή να κοιμηθούν. Παιδιά και ενήλικες κινούνταν κατά βάση στον ίδιο χώρο, ιδιαίτερα το χειμώνα, όταν λόγω του κρύου ήταν υποχρεωμένοι να περιοριστούν στα δωμάτια εκείνα, τα οποία θερμαίνονταν με τζάκι. Δεν υπήρχε παιδικό δωμάτιο, αυτή η έννοια απουσίαζε. Μία και μοναδική εξαίρεση είναι η περίπτωση της Π. Α., κόρης ενός καθηγητή του Σχολαρχείου, η οποία γεννήθηκε το 1917 και ήταν μοναχοπαίδι. Εκείνη είχε δικό της υπνοδωμάτιο. Βέβαια εδώ χρησιμοποιώ τον όρο καταχρηστικά και ελλείψει άλλου: δε συνάντησα τον όρο «υπνοδωμάτιο» στις συζητήσεις μου με τους χωριανούς κι αυτό προφανώς αντανακλά την πολυλειτουργικότητα των χώρων.

Συνήθως τα παιδιά κοιμόνταν στο ίδιο δωμάτιο με τους ενήλικες, ιδίως το χειμώνα, στο λεγόμενο «χειμωνιάτικο», δωμάτιο το οποίο θερμαινόταν. Ακόμη

165. Καραβίδας, Αγροτικά..., ό.π., σ. 461 (όπου γίνεται λόγος για «ιδιωτικά σπίτια δυσανάλογα με την τοπική οικονομία και άχρηστα εις την εργασία των χωρικών»)' Α. Κρίκος, «Η Μετανάστευσις. Πλεονεκτήματα. Μειονεκτήματα. Συνέπειαι», Αθήναι 1950, και στο Α. Κρίκος, Μελέτες Β'..., ό.π., σ. 59-81, σ. 70 [«το έτοιμον χρήμα διηυκόλυνε (...) την ανάρμοστον προς το περιβάλλον πολυτέλειαν»].

166. Συν. με τον Γ. Π., σ. 13.

167. Συν. με την Π. Κ., σ. 3' Συν. με την Μ. Ν., σ. 16-18' Συν. με τον Χ. T., σ. 4,5.

Σελ. 127
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/128.gif&w=600&h=915

και όταν υπήρχε δεύτερο τζάκι η οικογένεια κοιμόταν συγκεντρωμένη στο χειμωνιάτικο, προφανώς για να εξοικονομηθούν ξύλα. Το καλοκαίρι, όπου αυτό ήταν δυνατό, παιδιά και ενήλικες κοιμόνταν σε διαφορετικά δωμάτια. Όταν ο καιρός ήταν ζεστός, ορισμένα μέλη της οικογένειας κοιμόνταν στη λόντζα, το σκεπαστό εξώστη που βρισκόταν στο ανώγι. Πάντως, τουλάχιστον στις περιπτώσεις που μελέτησα, τα μέλη της οικογένειας, ακόμη και όταν κοιμόνταν στο ίδιο δωμάτιο, διαχωρίζονταν κατά γενιές και κατά φύλο: οι ενήλικες κοιμόνταν χωριστά από τα παιδιά και τα αγόρια χωριστά από τα κορίτσια.

Σε ορισμένες, λιγότερο ή περισσότερο εύπορες οικογένειες οι γονείς είχαν το δικό τους υπνοδωμάτιο όλο το χρόνο, ενώ τα παιδιά κοιμόνταν σε άλλο δωμάτιο, που, κατά περίπτωση, το μοιράζονταν με τους παππούδες τους. Στην οικογένεια της Π. Κ. λ.χ., της οποίας ο πατέρας είχε μπακάλικο, ταβέρνα και αποδοτικά κτήματα, «στο δωμάτιο το χειμωνιάτικο είχαν ένα κρεβάτ' οι γερόντοι», ενώ τα παιδιά έστρωναν «χάμω εδώ δίπλα στη γωνιά... στ' άλλο ήταν ο πατέρας κι η μάνα».168 Στο κατώγι βρισκόταν η κουζίνα και το καθιστικό, ενώ τα οικόσιτα ζώα διέμεναν σε άλλα πρόχειρα κτίσματα στην αυλή.

Όταν παιδιά και ενήλικες μοιράζονταν το ίδιο δωμάτιο, γονείς και παππούδες κοιμόνταν χωριστά από τα παιδιά, με εξαίρεση τα πολύ μικρά, για τα οποία έχουμε μαρτυρίες ότι συχνά κοιμόνταν δίπλα στους γονείς,169 προφανώς για να μη δημιουργηθούν προβλήματα τη νύχτα. Πάντως η ξεχωριστή κούνια που προοριζόταν για το βρέφος (στο Κροκύλειο, όπως σε ολόκληρο τον ελλαδικό χώρο, χρησιμοποιούνταν οι δύο τύποι ξύλινης κούνιας, η αεροκούνια, το λεγόμενο «μπισίκι», και η κούνια εδάφους, η λεγόμενη «σαρμανίτσα») δηλώνει τη φροντίδα για το νεογέννητο και την ξεχωριστή θέση του μέσα στον οικιακό χώρο.170

Τα αγόρια κοιμόνταν σε διαφορετικές «μεριές» από τα κορίτσια: «Τα παιδιά (αγόρια) κοιμάνταν απ' τν άλλ' μεριά. Εδώ ήταν το τζάκ'. Από κει απ' τν πέρα μεριά ήταν τα παιδιά... Από δω κοιμάταν η μάνα μου, ο πατέρας μου, από δω ... ήμασταν ... τα κουρίτσα, ναι ... ήταν χώρια τα παιδιά...».171 Την κατάσταση διευκόλυνε το γεγονός ότι τα αγόρια ακολουθούσαν λιγότερο ή περισσότερο διαφορετικούς δρόμους από τα κορίτσια: άλλα (από σχετικά εύπορες οικογένειες) 14 χρονών περίπου πήγαιναν στην Άμφισσα ή στο Λιδωρίκι για να φοιτήσουν στο Γυμνάσιο, ενώ άλλα (οι γιοι των τσοπάνηδων) απασχολούνταν από τα 10, ή τα 12 χρόνια τους ολοκληρωτικά στην κτηνοτροφία και διανυκτέρευαν στο μαντρί.

168. Συν. με την Π. Κ., σ. 3.

169. Συν. με την Π. Γ., σ. 24' Συν. με την Ε. Ζ. και τον Ν. Ζ., σ. 12.

170. Ό.π. υποσ. 13. Επίσης Συν. με την Μ. Ν., σ. 18. Στα χωράφια είτε έστηναν πρόχειρα μπισίκια, συνήθως κρεμώντας ένα υφαντό ανάμεσα στα κλαδιά ενός δένδρου, είτε αναποδογύριζαν τα σαμάρια των μουλαριών (τα «γμαρουσάμαρα») τα έστρωναν με υφαντά και τοποθετούσαν μέσα τα βρέφη.

171. Συν. 4 με την Π. Γ., σ. 24.

Σελ. 128
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/129.gif&w=600&h=915

Διαχωρίζοντας αδέλφια που ανήκουν σε διαφορετικό φύλο κατά τη διάρκεια του ύπνου η οικογένεια επεδίωκε να ελέγχει τη σεξουαλικότητα των μελών της. Από τη στιγμή όμως που κατ' ανάγκη παιδιά και ενήλικες μοιράζονταν το ίδιο δωμάτιο, τα παιδιά γίνονταν αναπόφευκτα σιωπηλοί μάρτυρες ερωτικών επαφών. Υπάρχει μόνο μία σχετική μαρτυρία, αλλά νομίζω ότι αυτό οφείλεται στη δυσκολία με την οποία συνομιλήτριες και μάλιστα, εξαιτίας του φύλου μου, συνομιλητές εκφράζονταν ανοιχτά για παρόμοια ζητήματα:

Το σπίτι είχε δυο δωμάτια. Το ένα το δωμάτιο ήταν από πάνω με ξυλάκια και με λάσπη... είχαμε χει ένα τζάκ'. Ανάβαμε φωτιά. Το άλλο ήτανε με πλάκα από πάνω (σχιστόλιθο;) κι άμα πάαινες εκεί το χειμώνα πάγωνες, άμα κοιμόσουν εκεί μέσα. Το καλοκαίρ' κοιμόμασταν εκεί. Στρωματσάδα κάτω... Ο πατέρας κι η μητριά στην άκρ' από χει και μεις από δω... Ήμασταν μικρά ακόμα. Εγώ κάτ' καταλάβαινα αλλά δε μίλαγα καθόλου (γέλια) Ναι, γιατ' ήμαν δέκα χρονώ, κοτζάμ κορίτσ'.172

Νομίζω πως η στενότητα του εσωτερικού χώρου στον οποίο κινούνταν τα μέλη της οικογένειας υπαγόρευε, ως ένα βαθμό, την αυστηρότητα με την οποία οι αγροτικές μικρο-κοινωνίες διαχώριζαν τα δύο φύλα και τον έλεγχο που ασκούσαν στη σεξουαλικότητα - ζητήματα τα οποία θα θίξουμε εκτενέστερα σε άλλες ενότητες.173

Τα παιδιά, όπως και οι μεγάλοι, κοιμόνταν συνήθως κατάχαμα, στο σανιδένιο ή, καμιά φορά, χωμάτινο πάτωμα, στη σειρά, επάνω σε υφαντά «ρούχα» (όπως αποκαλούνται), σε βελέντζες ή τσέργες ή τσόλια που χρησίμευαν και για σκεπάσματα174 και σε μάλλινα προσκέφαλα. Κρεβάτια χρησιμοποιούνταν σε ελάχιστες σχετικά εύπορες οικογένειες - από το υλικό μου, στις οικογένειες δύο παντοπωλών, δύο δασκάλων, ενός καθηγητή και ενός ξυλουργού που είχε συγκεντρώσει ένα σεβαστό ποσό ως μετανάστης στην Αμερική. Τα κρεβάτια αυτά ήταν συνήθως υποτυπώδη, κατασκευασμένα από σανίδια ή «ράτζους». Σε κρεβάτια κοιμόνταν κατά προτίμηση ενήλικες,175 γεγονός που αντανακλά την κατώτερη θέση των παιδιών στην οικογενειακή ιεραρχία. Σε μια περίπτωση όμως τα δύο κρεβάτια -το ένα μονό, το άλλο διπλό- προορίζονταν

172. Ό. π., σ. 4. Επίσης, Συν. με την Α. Σ., σ. 5' Συν. με τους αδελφούς Α., σ. 11.

173. Σε μελέτες προφορικής ιστορίας για τη ζωή εργατικών οικογενειών στη Γερμανία και την Αυστρία, έχει μάλιστα υποστηριχθεί ότι η γενικότερη απουσία εκδηλώσεων τρυφερότητας μεταξύ των μελών της οικογένειας αποτελούσε και μια αντίδραση στη στενότητα του χώρου μέσα στον οποίο κινούνταν (Rosenbaum, Proletarische Familien..., ό.π., σ. 185, όπου και άλλες παραπομπές).

174. Από τις μαρτυρίες σχηματίζει κανείς την εντύπωση ότι τα συγκεκριμένα υφαντά τα χρησιμοποιούσαν και ως στρώματα και ως σκεπάσματα. Ο Λουκόπουλος, μιλώντας για την Ευρυτανία, τα αναφέρει μόνο ως σκεπάσματα (Δ. Λουκόπουλος, Πώς υφαίνουν και ντύνονται ..., ό.π., σ. 31-34).

175. Συν. με την Π. Κ., σ. 3' Συν. με τους αδελφούς Α., σ. 11' Συν. 4 με την Π.Γ., σ. 24.

Σελ. 129
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/130.gif&w=600&h=915

νταν για τον πατέρα και τους μεγαλύτερους γιους. Η μητέρα με τα κορίτσια κοιμόνταν στο πάτωμα.176 Πρόκειται για μια διαφυλική κατανομή του χώρου που εκφράζει την ανώτερη θέση των ανδρών μέσα στην οικογένεια. Δεν έχω άλλα ανάλογα παραδείγματα αλλά μπορώ να πω με βεβαιότητα ότι, εφόσον υπήρχε κρεβάτι, αυτό προοριζόταν κατ' αρχήν για τον παππού ή τον πατέρα.

Η στενότητα του χώρου και η αναγκαστική συνεύρεση στον ίδιο χώρο ενίσχυε το αίσθημα συλλογικότητας και αλληλεγγύης μεταξύ των μελών μιας οικογένειας, αλλά ευνοούσε προστριβές και διαμάχες. Ο ύπνος στη σειρά και στον ίδιο χώρο είχε επομένως θετικές και αρνητικές πλευρές για την οικογενειακή ζωή. Συνέβαλε οπωσδήποτε στη σύσφιξη των δεσμών των μελών μιας οικογένειας, πρόσφερε στα παιδιά ένα αίσθημα ασφάλειας και συντελούσε στην ανάπτυξη σχέσεων στοργής μεταξύ παιδιών και ενηλίκων. Είναι άραγε τυχαίο ότι ο συνταξιούχος δάσκαλος Χ. T., ο οποίος είχε μεγάλη αδυναμία στη μητέρα του, κοιμόταν δίπλα της όταν ήταν παιδί; «Δίπλα στη μάνα. Εκεί μεγάλωσα εγώ. Βέβαια».177 Αλλά και ανάμεσα στ' αδέλφια αναπτύσσονταν σχέσεις στοργής. Ο τσοπάνης Μ. Μ., μια μέρα μετά τη συνομιλία μας, με συνάντησε στο δρόμο και μου μίλησε αυθόρμητα και με έκδηλη τρυφερότητα για τη μικρότερη αδελφή του, στην οποία το μπράτσο του χρησίμευε για προσκεφάλι όταν ήταν παιδιά. Ορισμένες φορές -κυρίως στις ταράτσες, οι οποίες δε θερμαίνονταν ικανοποιητικά— η μάνα κι ο πατέρας κοιμόνταν αριστερά και δεξιά από τα παιδιά για να τα προστατεύουν από το κρύο:

Τότε δεν είχε κρεβάτια κι αυτά. Τότε στρώναμε ίνα τσόλ' καταή, μια βελέτζα από πάν' κι από κείνες τς μάλλινες και τρυπάγαμε (τρυπώναμε) όλ' από κάτ και κοιμόμασταν. ...Οι γονείς, ο ένας στη μια άκρη, ο άλλος στην άλλη. Κι εμείς τα πιτσιρίκια όλα στη μέση, μας βάναν στη μέσ' να μην κρυώσουμε. - Στο σπίτ' όποτε ήμασταν πολλοί, είχε μια τσεργοπούλα, ξέρς φλοκάτ', η μάνα μ' πολύ μεγάλ'. Στρώναμε καταή ό,τ' είχαμε ρούχα, πότε βάζαμε και κάνα στρώμα και κοιμόμασταν όλ', και οι πέντε... και ο ένας απ' τη μια μεριά κι ο άλλος απ' την άλλ', έβαναν τα παιδιά τότε στη μέσ' για να μην κρυώνουνε.™

Ταυτόχρονα όμως ανέκυπταν διάφορα προβλήματα. Ιδιαίτερα προβλήματα πρέπει να προκαλούσε η νυχτερινή ενούρηση ορισμένων παιδιών: «Ο αδελφός μ' ο παπάς κατουριόταν. Σηκωνόμασταν όλα βρεμένα»,179 θυμάται η Π. Κ., ενώ ένας άλλος συνομιλητής καθόταν λερωμένος κι ακίνητος για να μην τον πάρει είδηση ο πατέρας του με τον οποίο κοιμόταν στο ίδιο κρεβάτι.180 Φυσικά, λόγω έλλειψης

176. Συν. με τον Θ. Α., σ. 22.

177. Συν. με τον Χ. T., σ. 5. Επίσης, Συν. με τον Αρ. Μ., σ. 9' Συν. με την Ε. Ζ. και το Ν. Ζ., σ. 12.

178. Συν. με τον Γ. Ψ., σ. 3' Συν. με τον Μ. Μ., σ. 6.

179. Συν. με την Π. Κ., σ. 7.

180. Συν. με την Ε. Ζ. και τον Ν. Ζ., σ. 12.

Σελ. 130
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/131.gif&w=600&h=915

αποχετευτικού συστήματος, τα υποτυπώδη αποχωρητήρια —κατά κανόνα ένας βαθύς λάκκος με δυο φαρδιές σανίδες σε απόσταση μεταξύ τους από πάνω, περιφραγμένος με κλαδιά ή σανίδες181- βρίσκονταν εκτός σπιτιού, σε μια γωνιά του κήπου, αν και οι άνθρωποι χρησιμοποιούσαν τσίγκινα σκεύη ως δοχεία νυκτός. Πόση κατανόηση έδειχναν άραγε οι γονείς για τη νυχτερινή ενούρηση των παιδιών;182 Οι υλικές συνθήκες διαβίωσης δεν άφηναν ιδιαίτερα περιθώρια στην κατανόηση. Το περιστατικό το οποίο αφηγείται η Α. Σ. αλλά και η ερμηνεία που δίνει είναι χαρακτηριστικά:

Εδώ, η γιαγιά μου η Πολύτω, η μάνα του πατέρα μου είχε εννέα παιδιά (η ίδια η Α. Σ. είχε μόνο έναν αδελφό) και τα είχε όλα κάτου. Ένα κατουρήσκε λοιπόν. Το παιδί μεγάλο αλλά κατουρήσκε. Κι έκλαιγε το πρωί και δεν ξεκουκουλωνόταν απ' το τσόλ«Σήκ' απάν', ρε Κώστα», του λέει, «να δούμε τι θα γίν' απόψε. «Ξέρς», λέει, «ήρθ' ο Νίκος και κατούρσε μες το βρακί μου». Έβαζε τον αδελφό του, πως πήγ' ο άλλος και κατουρήσκε. Για να γλιτώσ' το ξύλο. Δεν είχαν κι άλλο παντελόνι να το βάλουνε, ρε παιδάκι μ'. Το νομίζς; Το πλέναν εκείνο το βράδ' και το βάζαν... Πώς, με τι ρούχα ν' αλλάξουν; Το στεγνώναν, στο τζάκι, στα ξύλα το στέγνωναν, να το φορέσ' το πρωί, να πάει σχολείο.183

Για να κοιμηθούν πολλά άτομα στον ίδιο χώρο χρειαζόταν πειθαρχία και αλληλοσεβασμός. Ανάμεσα στα παιδιά ξεσπούσαν μικροδιαμάχες, κυρίως όταν το ένα τραβούσε τα σκεπάσματα του άλλου, αλλά οι γονείς δεν άφηναν πολλά περιθώρια για συγκρούσεις:

Στρωματσάδα όλ', αγόρια, κορίτσια, όλ' καταή. Ένα βελεντζάκ' από κάτ' εκεί κι ένα χοντρότερο από πάν' να μην κρυώνουνε. Μάλλινα τα μαξιλάρια, τα είχαν απ' τον αργαλειό φκιασμένα... η μάνα κι ο πατέρας βέβαια κοιμόνταν πιο πέρα αυτοί. Εμείς τα παιδιά στρωματσάδα, ο παππούς, ο γέρος, απ' την άλλ' μεριά. ...Εδώ ήταν το τζάκ' και δίπλα. Το καλοκαίρι κοιμάταν στο μπαλκονάκ' έξω νάχ' δροσά... μαλώναμε κιόλα καμιά φορά σαν παιδιά πούμασταν. Δούλευε η μάσια ...τη μάσια έπαιρνε η μάνα και βάραγε από πάν' εκεί... Να παίζουνε τα παιδιά ή να τσακωθούνε ή αυτό ή τράβαγε ένας το τσόλ τσόλια τα λέγαμε τότεν, απ' τον άλλον, ή τράβαγε ο άλλος ξέρω γω αλλ' άμα δούλευε η μάσια καμιά φορά τάπαιρνε ο ύπνος απότομα,184

181. Στα τέλη της μεσοπολεμικής περιόδου σε ορισμένα σπίτια τοποθετούνταν πάνω από το λάκκο μια υποτυπώδης ξύλινη λεκάνη, ουσιαστικά ένα ξύλινο κιβώτιο με μια τρύπα στη μέση.

182. Στο πρόβλημα και τρόπους αντιμετώπισης του στο πλαίσιο πρακτικών θεραπευτικών μεθόδων αναφέρεται στη λαογραφική μελέτη του ο Ρηγάτος, Η υγεία του παιδιού στη λαϊκή μας παράδοση, Αθήνα-Γιάννινα 1992, σ. 114, 115.

183. Συν. 2 με την Α. Σ., σ. 2.

184. Συν. με την Α. Π., σ. 11, 12.

Σελ. 131
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/132.gif&w=600&h=915

Τα ίδια τα παιδιά άλλωστε ήταν πολύ συχνά καταπονημένα από τις δουλειές στη διάρκεια της ημέρας.

Την ίδια περίοδο στην κεντρική και τη βόρεια Ευρώπη οι συνθήκες υπό τις οποίες κοιμόνταν τα παιδιά των εργατών και των φτωχών αγροτών δε διέφεραν ουσιαστικά από αυτές στο παράδειγμα μας, και δε διέφεραν, υποθέτω, γενικότερα από τις συνθήκες στον ορεινό ελλαδικό και ευρύτερο βαλκανικό χώρο, αλλά και στα φτωχά σπίτια των αστικών κέντρων. Οι παιδαγωγοί εξέφραζαν τις ανησυχίες τους για την ηθική διάπλαση των παιδιών που κοιμόνταν όλα μαζί, αλλά οι ιστορικοί έχουν τονίσει ότι ο ύπνος στο πλευρό οικείων προσώπων πρόσφερε συχνά στα παιδιά ένα αίσθημα ασφάλειας και ενίσχυε τους οικογενειακούς δεσμούς.185

4. ΔΙΑΠΡΟΣΩΠΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΝΑΤΡΟΦΗ

Οι διαπροσωπικές σχέσεις και η ανατροφή των παιδιών δε λειτουργούν ανεξάρτητα από την οικονομική κατάσταση και τις συνθήκες διαβίωσης των ανθρώπων. Στην προηγούμενη ενότητα διατύπωσα ορισμένα έμμεσα συμπεράσματα για τους τρόπους με τους οποίους οι οικονομικοί ρόλοι των παιδιών ή η θέση τους στον οικιακό χώρο επηρέαζαν τις σχέσεις τους με άλλα μέλη της οικογένειας και συντελούσαν στη μεταβίβαση αξιών, την εσωτερίκευση και διαμόρφωση αντιλήψεων και νοοτροπιών ως προς τη θέση και το ρόλο τους στη μικροκοινωνία ως παιδιών, ως αγοριών ή κοριτσιών, ως μελών μιας οικιακής ομάδας. Σε αυτή την ενότητα επικεντρώνομαι αφενός στις σχέσεις μεταξύ παιδιών και άλλων μελών της οικιακής αλλά και της ευρύτερης συγγενειακής ομάδας, αφετέρου σε ορισμένες όψεις της διαπαιδαγώγησης, των αξιωμάτων και αντιλήψεων που διέπουν την ανατροφή των παιδιών. Στην πραγματικότητα πρόκειται για δυο όψεις του ίδιου νομίσματος: Στις σχέσεις των παιδιών με άλλα μέλη της οικιακής και της ευρύτερης συγγενειακής ομάδας αποτυπώνονται αντιλήψεις και αξιώματα σχετικά με την ανατροφή τους" μέσω αυτών των σχέσεων μεταβιβάζονται στα παιδιά αξίες, αρχές, νοοτροπίες.

Εδώ με απασχολούν κυρίως οι σχέσεις παιδιών-ενηλίκων' δεν είναι βέβαια οι μόνες που διέπουν τη ζωή στο εσωτερικό μιας οικιακής ή συγγενειακής ομάδας' αποτελούν ωστόσο εκείνες τις «αναπότρεπτα ασύμμετρες, από την άποψη της εξουσίας, του σεβασμού και της πρωτοβουλίας»186 σχέσεις, με τις οποίες

185. Rosenbaum, Proletarische Familien..., ό.π., σ. 179-187' R. Sieder, «"Vata derf i aufstehn?". Kindheitserfahrungen in Wiener Arbeiterfamilien um 1900», στο Η. Ehalt, G. Heiß, H. Stekl, (επιμ.), Glücklich ist wer vergißt? Das andere Wien um 1900, ΓκρατςΒιέννη 1986, σ. 39-90, κυρίως σ. 66 κ.εξ. ' Papathanassiou, Zwischen Arbeit, Spiel und Schule, ό.π., σ. 218.

186. S. Ν. Eisenstadt, «Ηλικιακές ομάδες και κοινωνική δομή: το πρόβλημα», μετά-

Σελ. 132
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/133.gif&w=600&h=915

μεταβιβάζεται ουσιαστικά το πολιτισμικό κεφάλαιο της παλαιότερης στη νεότερη γενιά (ως ένα βαθμό βέβαια, προπάντων μέσω του σχολείου, και η νεότερη γενιά μεταβιβάζει πολιτισμικά αγαθά στην παλαιότερη). Όπως γράφει εξάλλου ο S. Eisenstadt «η δυνατότητα αλληλεπίδρασης με άλλα άτομα, ιδιαίτερα με ενηλίκους, και η διασφάλιση μιας διαρκούς προσκόλλησης σε αυτούς συνιστούν ίσως την πιο βασική ανάγκη της ανθρώπινης προσωπικότητας».187 Οι προφορικές μαρτυρίες αποτελούν πολύτιμες και αναντικατάστατες πηγές για τις σχέσεις των παιδιών με τους γονείς, τους παππούδες, τα αδέλφια και άλλους συγγενείς τους, τις αρχές, τα μέσα και τους τρόπους με τους οποίους ανατρέφονταν τα παιδιά. Αν και οι άνθρωποι, κατά κανόνα, αποφεύγουν να αναφερθούν σε σκοτεινές πλευρές των διαπροσωπικών σχέσεων και έχουν την τάση να τις εξιδανικεύουν ή να τις ωραιοποιούν -συνειδητά, ή ασυνείδητα-, ο ιστορικός δεν κινδυνεύει να αποπροσανατολιστεί αν εξετάσει τις απόψεις των πληροφορητών με προσοχή στο πλαίσιο του συνόλου των αφηγημάτων τους.188 Οι εκδοχές και οι όψεις διαπροσωπικών σχέσεων και διαπαιδαγώγησης που παρουσιάζονται και αναλύονται εδώ, καλύπτουν φυσικά ένα μόνο μέρος του πολυπρισματικού φάσματος τους.

Α' Πρόσωπα αναφοράς189

1. Οι «γονήδες»: Ο «πατέρας» και η «μάνα»190

Σε αντίθεση με άλλες διαπροσωπικές σχέσεις στο εσωτερικό της οικογένειας, οι σχέσεις γονέων-παιδιών έχουν απασχολήσει έντονα τους ιστορικούς της παιδικής

φράση: Κ. Αθανασίου, στο Δ. Μακρυνιώτη (επιμ.), Παιδική Ηλικία, Αθήνα 1997, σ. 174-

183.

187. Eisenstadt, «Ηλικιακές ομάδες...», ό.π., σ. 179.

188. Πβ. όσα γράφει η Rosenbaum στην ερευνά της για τη ζωή εργατικών οικογενειών

στην περιοχή του Ανοβέρου κατά τον πρώιμο 20ό αιώνα (Rosenbaum, Proletarische Familien,

ό.π., σ. 27): «Αναμφισβήτητα θα πρέπει να υποθέσουμε ότι οι περισσότεροι πληροφορητές

προσπαθούσαν να δώσουν μια αρμονική εικόνα της ζωής στην οικογένεια των γονιών τους. Όμως στη διαδικασία της ίδιας της αφήγησης προέκυπταν αρκετά στοιχεία που διατάρασσαν αυτή την εικόνα και έδειχναν πως η αρμονία ήταν επιφανειακή ή και ανύπαρκτη.

189. Μεταφράζω ως «πρόσωπα αναφοράς» τον γερμανικό όρο «Bezugspersonen» που δηλώνει τα πρόσωπα με τα οποία σχετίζεται άμεσα το παιδί.

190. Από υπολογισμούς μου με βάση το Γενικό Μητρώο προκύπτει ότι στη διάρκεια του Μεσοπολέμου οι πατέρες σε ποσοστό περίπου 60% ήταν ηλικίας 26-35 ετών όταν γεννιόταν το πρώτο τους παιδί, ενώ, οι μητέρες, επίσης σε ίδιο περίπου ποσοστό, ήταν ηλικίας 21-30 ετών. Χονδρικά, κατά μέσο όρο, το μεγαλύτερο παιδί μιας οικογένειας είχε ηλικιακή διαφορά 12 ετών από το μικρότερο. Σπάνια οι νέοι γονείς ήταν κάτω από 20 ή πάνω από 45 ετών. Το ποσοστό των μητέρων ηλικίας 15-20 ετών αγγίζει το 16%, αν και συνήθως πρόκειται για κοπέλες ηλικίας πάνω από 17 ετών. Το αντίστοιχο ποσοστό για τους άνδρες δεν

Σελ. 133
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/134.gif&w=600&h=915

ηλικίας. Πολύ συχνά, ακολουθώντας το δρόμο που χάραξε ο Ariès, επιχείρησαν να προσδιορίσουν τον αιώνα που σηματοδότησε την αλλαγή στις σχέσεις αυτές, τη μεταβολή τους από εξουσιαστικές σε συναισθηματικές σχέσεις στο δυτικοευρωπαϊκό χώρο ή τουλάχιστον στο δυτικό κόσμο. Ορισμένοι επιχείρησαν να αποδείξουν τη διαχρονικότητα της αγάπης και της στοργής με την οποία οι περισσότεροι γονείς περιέβαλλαν τα παιδιά τους, αμφισβητώντας με αυτόν τον τρόπο ουσιαστικά την ιστορικότητα των σχέσεων ανάμεσα σε γονείς και παιδιά, τη μεταβλητότητα τους μέσα στο χρόνο.191 Οι γενικεύσεις αυτές έδωσαν αναμφισβήτητα πολύτιμο έναυσμα στην επιστημονική συζήτηση. Νομίζω ωστόσο ότι η ιστορική έρευνα έχει ωριμάσει αρκετά ώστε να προχωρήσει στη μικρο-ιστορική μελέτη του θέματος, στην εξέταση των σχέσεων γονιών-παιδιών -όπως και του συνόλου των διαπροσωπικών σχέσεων- σε επίπεδο μικροκοινωνίας.192

Δύο στερεοτυπικές γενικές απόψεις για τον πατέρα προβάλλουν από τις αφηγήσεις: Αφενός το πρότυπο του «καλού πατέρα», συνώνυμου του υπεύθυνου οικογενειάρχη που νοιάζεται για τα παιδιά του, αγωνίζεται να τους εξασφαλίσει τα προς το ζην, στέλνει, εφόσον έχει τη δυνατότητα, τα αγόρια τουλάχιστον στο γυμνάσιο, προικίζει τα κορίτσια και γενικότερα ενδιαφέρεται για τη λεγόμενη αποκατάσταση τους" αφετέρου το αρνητικό στερεότυπο του πατέρα που αδιαφορεί για την οικογένειά του, ενδιαφέρεται για την προσωπική του διασκέδαση, πίνει και σπαταλά τα χρήματά του στο χαρτοπαίγνιο, επιδεικνύει βίαιη συμπεριφορά.

Αντίθετα δεν προκύπτει από τις αφηγήσεις αντίστοιχο αρνητικό στερεότυπο για τη μάνα. Η στερεοτυπική άποψη για τη μάνα είναι θετική: Η μάνα είναι το στήριγμα της οικογένειας σε επίπεδο καθημερινό, εκείνη που φροντίζει ακούραστη τα παιδιά και χωρίς την οποία η οικογένεια διαλύεται.193 Όσοι πατέρες σκιαγραφούνται ιδιαίτερα θετικά στις αφηγήσεις, είναι άνθρωποι που όντως ερ-

υπερβαίνει το 5 %, ενώ το ποσοστό των γονέων άνω των 45 ετών όταν γεννιέται το πρώτο τους παιδί, δεν υπερβαίνει το 3% και για τα δύο φύλα.

Από τους συνομιλητές ένας έμεινε ορφανός από πατέρα μόλις γεννήθηκε (Αρ. Μ.), ένας άλλος έχασε τον πατέρα του σε ηλικία 13 ετών (Γ. Ψ.), δύο γυναίκες έχασαν τις μητέρες τους μόλις γεννήθηκαν (Γ. Σ. και Ε. Ζ.), και δύο άνδρες (αδέλφια) έχασαν τη μητέρα τους σε ηλικία 3 και 10 ετών (Ν. Ζ. και Μ. Ζ.). Ένα 15% επομένως των συνομιλητών έχασαν έναν από τους δύο γονείς τους πριν κλείσουν τα 14.

191. Για μια κριτική και εκτενή επισκόπηση της επιστημονικής συζήτησης βλ. το έργο της L. Pollock, Forgotten Children. Parent-child relations from 1500 to 1900, 6η έκδ., Cambridge 1996, σ. 1-68, η οποία με τη δική της δουλειά και τα δικά της πλέον συμπεράσματα έδωσε νέα ώθηση στον επιστημονικό προβληματισμό (υποστηρίζοντας την α-χρονικότητα των σχέσεων γονιών-παιδιών).

192. Υποδειγματική, κατά τη γνώμη μου, (παρά τις κάποιες σχηματοποιήσεις) η ανάλυση της Rosenbaum, Proletarische Familien, ό.π., σ. 231-276, για τον πατέρα στις εργατικές οικογένειες μιας μικρής πόλης της βόρειας Γερμανίας, κοντά στο Ανόβερο, κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αι.

193. Το κοινωνικό αξίωμα της μάνας ως στηρίγματος της οικογένειας διέπει τη μελέτη

Σελ. 134
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/135.gif&w=600&h=915

εργάστηκαν για τα παιδιά τους, φρόντισαν γι' αυτά, και ανταποκρίθηκαν στις κοινωνικές προσδοκίες. Οι στερεοτυπικές εικόνες υποδεικνύουν όμως ότι αντίθετα από τη μάνα ο πατέρας, στο πλαίσιο του κυρίαρχου αξιώματος περί ανδρικής υπεροχής, είχε τη δυνατότητα να επιλέξει να μην εκπληρώσει τον κοινωνικό του ρόλο, χωρίς να κινδυνεύει να εξοστρακιστεί από την οικογένειά του και την ανδροκρατούμενη κοινωνία στην οποία ζούσε. Στην πραγματικότητα κρατούσε επομένως σε μεγάλο βαθμό το μέλλον των παιδιών του στα χέρια του.

Στις μισές περίπου περιπτώσεις που μελέτησα ο πατέρας απουσίαζε από το χωριό για πολύ μεγάλα διαστήματα. Στις περιπτώσεις αυτές ήταν αδύνατο εκ των πραγμάτων ή τουλάχιστον εξαιρετικά δύσκολο να αναπτύξουν τα παιδιά επικοινωνιακή σχέση με τον πατέρα τους.

Δεκαέξι συνομιλητές ήταν παιδιά μεταναστών και οι περισσότεροι γνώρισαν για πρώτη φορά τον πατέρα τους αρκετά χρόνια μετά τη γέννηση τους. Από τους 144 μετανάστες στις ΗΠΑ από το Κροκύλειο τους οποίους κατόρθωσα να εντοπίσω, υπολογίζω ότι περίπου το 1/4-1/3 (τουλάχιστον 40) μετανάστευσαν αφήνοντας πίσω τους παιδιά κάτω των 15 ετών.194 Κάθε επιστροφή των μεταναστών στο χωριό σήμαινε συνήθως νέα εγκυμοσύνη για τη γυναίκα τους" φεύγοντας πάλι πίσω για την Αμερική άφηναν ένα ακόμη αγέννητο ή νεογέννητο παιδί.

του Δ. Σταμέλου, Η Μάνα στην ορεινή Ρούμελη, Αθήνα-Γιάννινα 1982. Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες για τον ερευνητή είναι οι σελίδες του βιβλίου που αφορούν στην προσωπική εμπειρία του συγγραφέα από τη μητέρα του και γενικότερα από την καθημερινότητα στην ορεινή Ρούμελη, επιβεβαιώνοντας ορισμένες παρατηρήσεις μου (ό.π., σ. 42 κ.εξ.). Χαρακτηριστικά σημειώνει για τη μάνα του: «Θυμάμαι πως μέσα σ' όλα αυτά, και κούραση περίσσια και πίκρα και η όποια με τη συμπεριφορά καταπίεση του πατέρα, του αφέντη, νάχει το κουράγιο να τραγουδάει...» (ό.π., σ. 44).

194. Με βάση τις εγγεγραμμένες στο Διαδίκτυο χρονολογίες άφιξης των μεταναστών στις ΗΠΑ (www.ellisisland.org) και τις χρονολογίες γέννησης που αναγράφονται στο Γενικό Μητρώο μπόρεσα να διαπιστώσω την οικογενειακή κατάσταση των μεταναστών. Ως πατέρες παιδιών κάτω των 15 ετών εμφανίζονται οι ακόλουθοι: Αρμάος Δημήτριος, 1913 (έτος πρώτης άφιξης στις Η.Π.Α.), 44 (ετών) - Ασβεστάς Δημήτριος, 1916, 39 - Ασβεστάς Ιωάννης, 1920, 37 - Ασβεστάς Παναγιώτης, 1920, 37 - Ασβεστάς Θεμιστοκλής, 1920, 29 - Γραβάνης Κων/νος, 1916, 38 - Γραβάνης Γεώργιος, 1911, 35 - Γραβάνης Γεώργιος, 1912 ή 1913, 31 ή 33 - Γραβάνης Λάμπρος, 1914, 30 - Γραβάνης Μαργαρίτης,

1913, 40 - Γραβάνης Παναγιώτης, 1916, 45 - Καπέλας Βασίλειος, 1913, 36 - Καπέλας Αναστάσιος, 1916, 50 - Καπέλας Δημήτριος, 1923, 30 - Καπέλας Κων/νος, 1920, 32 Καπέλας Μαργαρίτης, 1914, 32 - Καπέλας Κώστας, 1914, 50 - Καπέλας Δημήτριος,

1914, 18 - Καραμπέλος Αθανάσιος, 1909, 44 - Μαχάς Ιωάννης, 1912, 40 - Μπαρμπούτης Γεώργιος, 1907, 34 - Μπαρμπούτης Ιωάννης, 1907, 40, - Παγώνης Αθανάσιος, 1920, 33 - Πολυζώης Γεώργιος, 1915, 35 - Ποδιώτης Αθανάσιος, 1916, 49 - Ποδιώτης Νικόλαος, 1920, 31 - Ράπτης Παναγιώτης, 1909, 33 - Σακαρέλος Αναστάσιος, 1911, 38 - Σακαρέλος Νικόλαος, 1907, 38 - Σερέλης Κων/νος, 1909, 30 - Σερέλης Αθανάσιος, 1920, 37 Σαράμπαλος Αθανάσιος, 1907, 35 - Σαΐτης Ευθύμιος, 1906, 36 - Σαΐτης Κων/νος, 1907,

Σελ. 135
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/136.gif&w=600&h=915

Τα περισσότερα παιδιά μεταναστών εκφράζονται θετικά για τον πατέρα τους, αναγνωρίζοντας ότι εργάστηκε σκληρά στα ξένα, έστελνε τακτικά εμβάσματα στην οικογένεια στο χωριό και της εξασφάλισε ένα υψηλό, για τα δεδομένα του χωριού, βιοτικό επίπεδο.195 Από αυτή την άποψη ο πατέρας-μετανάστης ήταν πρόσωπο πολύ κοντινό στα παιδιά, συγχρόνως όμως, λόγω της μακρόχρονης φυσικής απουσίας του, πολύ μακρινό. Όταν επέστρεφε τον αντιμετώπιζαν με αδιαφορία, δυσπιστία ή και φόβο" δυσκολεύονταν να συνηθίσουν στην παρουσία του, με τον ίδιο τρόπο που δυσκολεύονταν να συνηθίσουν στην παρουσία του πατέρα τους τα παιδιά των ναυτικών στην κοινότητα του Παγασητικού που μελέτησε η I. Μπεοπούλου τη δεκαετία του 1970.196 Στην περίπτωση βέβαια που τα παιδιά ήταν σε μικρή ηλικία κατά την επιστροφή του πατέρα, φαίνεται ότι υπήρχαν μεγαλύτερα περιθώρια ανάπτυξης μιας επικοινωνιακής σχέσης.

Στην οικογένεια Α. ο πατέρας έφυγε για την Αμερική το 1906, χρονιά κατά την οποία γεννήθηκε το πρώτο από τα 5 παιδιά της οικογένειας, όλα αγόρια. Επέστρεψε το 1911 και ξανάφυγε το 1914. Το 1912 και το 1914 ήρθαν στον κόσμο ο δεύτερος και ο τρίτος γιος. Ο πατέρας επέστρεψε οριστικά στο χωριό το 1922. Τη χρονιά εκείνη και δυο χρόνια αργότερα, το 1924, η οικογένεια απέκτησε 2 ακόμη γιους. Ο Α. Α. είναι ο μικρότερος γιος της οικογένειας, 74 χρονών σήμερα, και διηγείται για τον μεγάλο αδελφό του, ο οποίος ήταν 5 ετών όταν ο πατέρας επέστρεψε την πρώτη φορά από την Αμερική: «Ο μεγάλος ο αδερφός μας, όταν γύρισε ο πατέρας μου ... τον φοβότανε γιατί δεν τον είχε γνωρίσει. Δεν τον είχε γνωρίσει και σου λέει ποιός είν' αυτός ο ξένος που έρχεται; Μέχρι να τον συνηθίσει. Σιγά-σιγά τον εγνώρισε και τον πλησίαζε. Δεν τον πλησίαζε (προηγουμένως)».197

34 - Σαΐτης Ιωάννης, 1907, 40 - Σταυρόπουλος Χαράλαμπος, 1913, 23 - Σταυρόπουλος Κων/νος, 1909, 45 - Τριαντάφυλλου Κων/νος, 1907, 24 - Τσαντίλης Κων/νος, 1913, 37 - Υφαντής Αθανάσιος, 1910, 38.

195. Πβ. όσα παρατηρούν η Α. Αμηρά και Λ. Μαράτου-Αλιμπράντη για την ανάλογη συμπεριφορά παιδιών μεταναστών στο Βέλγιο, τη Δυτική Γερμανία και το Λουξεμβούργο, σε μια κοινότητα της Μακεδονίας στις αρχές της δεκαετίας του 1980: «...σύμφωνα με τις αντιλήψεις των παιδιών, η μετανάστευση των γονέων τους (στην περίπτωση αυτή μεταναστεύουν και οι δύο γονείς) έχει σαν βασικό κίνητρο τη συντήρηση και τη φροντίδα των μελών της οικογένειας» (Α. Αμηρά, Λ. Μαράτου-Αλιμπράντη, «Μετανάστευση και Οικογένεια. Η κοινωνικοποίηση των παιδιών σε μια αγροτική κοινότητα», Πρακτικά του Ελληνογαλλικού Συνεδρίου, Ο Αγροτικός Κόσμος στον Μεσογειακό Χώρο, Αθήνα, 4-7 Δεκ. 1984, Αθήνα 1988, σ. 284-307, κυρίως σ. 291).

196. Beopoulou, «Trikeri...», ό.π., σ. 193. Βέβαια εδώ ο πατέρας, ως ναυτικός, απουσιάζει και επιστρέφει επί σειρά ετών σε τακτά χρονικά διαστήματα. Στο Τρίκερι της δεκαετίας του 1970 δεν απαντούν διευρυμένες οικογένειες" ούτως ή άλλως το παραδοσιακό σύστημα οικογενειακών σχηματισμών δεν είναι ανδροπατροτοπικό (Στο ίδιο, σ. 195).

197. Συν. με τους αδελφούς Α., 13" επίσης: Συν με τους Γ. και Φ. Σ., σ. 1' Συν. με Π. Μ., σ. 2.

Σελ. 136
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/137.gif&w=600&h=915

Υπήρχαν βέβαια και οι περιπτώσεις εκείνες των μεταναστών που αδιαφορούσαν για την οικογένεια τους, δεν έστελναν τακτικά εμβάσματα και για μεγάλα χρονικά διαστήματα δεν έδιναν σημεία ζωής. Με αξιοσημείωτη ειλικρίνεια η Π. Μ. αφηγείται για τον πατέρα της, τον οποίο γνώρισε σε ηλικία 14 ετών:

Δεν ήταν χαλάς πατέρας, δεν ήταν χαλάς πατέρας. Πήε στην Αμερική και δε ματάρθε. Πήε στον πόλεμο, τότε πόχανε τον πόλεμο, εξόρμηση στη Θεσσαλονίκη, ήταν εκεί ο πατέρας μου, έφγε τότε για την Αμερική, ούτε ματάγραφε πίσω, αν έχ' οικογένεια ... αφού δεν έστελνε γράμμα να δει αν ζει η φαμελιά του. Είχ' έναν αδερφό και πήε στη Χιλή κι επικοινώνησε τότε με τη Βόρεια Αμερική να ιδεί και να τον έστειλε εδώ να τον έχουμε, ε, ο άντρας στο σπίτι χρειάζεται. Ούτε δούλευε, ούτε ενδιαφέρεταν, ούτε τίποτα, είχε κορίτσια της παντρειάς. Γιάννη μ', πάντρεφε και κάνα κορίτσ'... Αλλά ευτυχώς τον πήρε ο Θεός γρήγορα.198

Ορισμένες φορές το επάγγελμα ή μια επαγγελματική ασχολία του πατέρα (αν ήταν λ.χ. ιερέας, δάσκαλος διορισμένος σε άλλο χωριό ή ταχυδρομικός διανομέας) τον υποχρέωναν να περνά το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου μακριά από την οικογένειά του:

Ο πατέρας μου ήταν παπάς και ήταν στην Περιθιώτσα, πέρα απ' το ποτάμ', όπως ερχόμαστε απάνω. Περνάει, πήγαινε ο Μόρνος κάτω, τώρα το κάναν φράγμα, και ήταν απέναντι απ' το ποτάμ' ένα χωριό, το λέγαν Περιθιώτσα, δεν ξέρω αν το μετανόμασαν τώρα, Περιθιώτσα το λέγαν... Ο πατέρας όλο στα ξένα χωριά (ήταν). Σα να τον είχαμε ταξιδιώτ'...199.

Ο πατέρας-ταξιδιώτης: Αυτή την αίσθηση πρέπει να είχαν τα παιδιά των μεταναστών για τον πατέρα τους, αλλά και όσων ήταν υποχρεωμένοι να απουσιάζουν μεγάλα χρονικά διαστήματα από το χωριό για να κερδίσουν μερικά χρήματα. Ωστόσο θα λέγαμε ότι ο πατέρας, όντας απών, είχε μια λειτουργία συμβολική στη συνείδηση των παιδιών, εκπροσωπούσε στα μάτια τους την εξουσία, το νόμο, τον κόσμο έξω από τα όρια του χωριού.200

Εξίσου συχνά, ο πατέρας ζούσε και εργαζόταν στο χωριό ή την ευρύτερη περιοχή του: Ήταν, εκτός από γεωργός —και πολλές φορές πρώην μετανάστης-, καφετζής, παντοπώλης, δάσκαλος, καθηγητής, χτίστης, μαραγκός, ράφτης

198. Συν. με την Π. Μ., σ. 2.

199. Συν. με την Α. Π., σ. 2, 10" επίσης: Συν. με τον Γ. P., σ. 1, 6.

200. Πβ. την παρατήρηση της Shahar, Kindheit im Mittelalter, ό.π., σ. 136. «Σε τελευταία ανάλυση και ο Freud με τους μαθητές του απέδιδαν στο βιολογικό πατέρα, σε αντίθεση με το συμβολικό πατέρα, που ενσωματώνει την εξουσία, το νόμο και τον έξω κόσμο, μόνο έναν περιορισμένο ρόλο».

Σελ. 137
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/138.gif&w=600&h=915

φτης, τσοπάνης. Φαίνεται, μάλιστα, ότι όταν διατηρούσε καφενείο ή παντοπωλείο, τα παιδιά, προπάντων τα μεγαλύτερα αγόρια, περνούσαν συστηματικά αρκετές ώρες στο πλευρό του βοηθώντας στη δουλειά. Ο γιος ενός ιδιοκτήτη καφενείου μου είπε ότι περνούσε περισσότερες ώρες με τον πατέρα του, τον οποίο βοηθούσε στη δουλειά, παρά με τη μητέρα του' δε θέλησε όμως να επεκταθεί περισσότερο στην αφήγησή του και περιορίστηκε σε γενικές, εξιδανικευτικές αναφορές.201

Η φυσική παρουσία του πατέρα αποτελούσε απαραίτητη προϋπόθεση για να αισθάνονται τα παιδιά ότι πρόκειται για οικείο πρόσωπο" αλλά δεν επαρκούσε. Σε γενικές γραμμές, με ελάχιστες εξαιρέσεις, η μάνα βρισκόταν πιο κοντά στα παιδιά απ' όσο ο πατέρας, γιατί εκείνη οργάνωνε και κατηύθυνε την καθημερινή ζωή της οικογένειας. Πριν φύγει για το χωράφι ανέθετε στα παιδιά διάφορες μικροδουλειές ή τα έπαιρνε μαζί της για να τη βοηθήσουν' συνήθως -μάλιστα όταν δεν υπήρχε γιαγιά— τους μαγείρευε και τα φρόντιζε από κάθε πλευΡ®·

Ορισμένες φορές ο πατέρας σκιαγραφείται ως ιδιαίτερα σκληρός, σε αντιπαράθεση με τη «γλυκειά», «αξιολάτρευτη», «μοναδική» μάνα. Ίσως οι συγκεκριμένοι συνομιλητές εξιδανικεύουν τη μητέρα τους, αλλά όσα ισχυρίζονται για τον πατέρα τους πρέπει να αποδίδουν, τουλάχιστον κατά το μεγαλύτερο μέρος, την πραγματικότητα. Αυτό υποδεικνύει το γεγονός ότι εκφράζονται για εκείνον σαφώς αρνητικά αλλά με τρόπο έμμεσο, χρησιμοποιώντας ένα επίρρημα που απαλύνει τις εντυπώσεις, αφήνοντας ημιτελείς προτάσεις ώστε ορισμένα πράγματα να εννοηθούν και να μην ειπωθούν ανοιχτά:

Ήταν λιγάκ' σκληρός. Τη φωνή τ' αν άκουγες φοβόσαν... Θα κανονίζαμε το βράδ' που θα πάμε το πρωί με τη μάνα... Ο πατέρας μου νάλεγε το πρωί ότ' θα πάμε για παράδειγμα στην Αγία Βαρβάρα μπορεί και νάφευγε, τον κακό τ' τον καιρό. Η μάνα μ' όμως ήταν άλλο πράμα, η μάνα μ'... Φτωχός ήταν ο πατέρας μου. Ήταν λίγο σκληρός. Πιο καλά τα πήγαινα με τη μητριά μ'... Μ' έδερνε που λες κι έρχονταν η μητριά μ' να με γλιτώσει. Τς έτρωγε η κακομοίρα κι εκείν', έτρωγε κι εκείν' καμιά μπάτσα ... Είχα μάνα χρυσή. Πολύ καλή η μητέρα μ', πονόψυχ' και με τον κόσμο αγαπημέν' πολύ. Ο πατέρας μου έπινε και κάνα ποτήρι και...202.

201. Συν. με τον Π. Π., σ. 9.

202. Συν. με τον Μ. Μ., σ. 13, 19' Συν. με την Γ. Σ., σ. Γ Συν. με τον Α. Μ., σ. 3' επίσης: Συν. με τον Γ. Π., σ. 3, 10' Συν. 2 με τον Γ. Π. σ. 15, 22. Οι διστακτικές, συγκεκαλυμμένες κατά κάποιο τρόπο, συνεχείς αναφορές στη σκληρή συμπεριφορά του πατέρα εκφράζουν αυτό που έθιξα στο κυρίως κείμενο: Οι συνομιλητές δεν επιθυμούν να κατηγορήσουν τον πατέρα τους, δε μπορούν όμως και να κρύψουν την αλήθεια για εκείνον («Ο πατέρας μου ήτο ηθικά αυστηρότατος, δεν ήθελε ν' ακούσει από κανέναν ότι εγώ έθιξα κάποιον και πραγματικά αυτό ήτανε πολύ βάρβαρο, πολύ άσχημο και επέδρασε πολύ, εν πάση περι-

Σελ. 138
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/139.gif&w=600&h=915

Η ανδροκρατούμενη κοινωνία έδινε άτυπα στον πατέρα το δικαίωμα να ασκήσει βία μέσα στην οικογένεια, να «ξεσπάσει» στη γυναίκα του και τα παιδιά του. Άλλοι συνομιλητές σκιαγραφούν αρνητικά τον πατέρα τους δίνοντας έμφαση στην αδιαφορία και την επιπολαιότητά του. Ο πατέρας της Π. Γ. προτιμούσε λ.χ. να παίζει τα χρήματα που κέρδιζε από το παντοπωλείο του στα χαρτιά, στερώντας έτσι τα παιδιά του, από ορισμένα επιπλέον υλικά αγαθά και κυρίως τα αγόρια από τη δυνατότητα να φοιτήσουν στο Γυμνάσιο: «... ήταν χαρτοπαίκτς ο πατέρας μ'. Τα ξόδευι τα λεπτά. Δεν τα ξόδευι τα λεπτά στα παιδιά και στα κορίτσια, ήθελε να τα ξοδέψ' εκεί, γι' αυτό σου λέω, φταίνε και κάπως οι γονέοι... ο πατέρας μ' δεν κυβέρνησε καλά, δεν κυβέρνησε καλά γιατ' έπαιζε και χάλαε τα λεπτά...». Και ένας απόστρατος αξιωματικός περιγράφεται από την κόρη του ως άνθρωπος πανέξυπνος, εγγράμματος αλλά και «...πολύ άσωτος, πώς να το πω, πολυέξοδος», διότι σπαταλούσε τα χρήματά του στο χαρτοπαίγνιο.203

Από τις αφηγήσεις προκύπτει πάντως ότι παρά τα αρνητικά στοιχεία τους ορισμένοι από αυτούς τους πατέρες, τους σκληρούς ή/και αδιάφορους διατηρούσαν διόδους επικοινωνίας με τα παιδιά. Έτσι η ίδια Π. Γ., η οποία, όπως είδαμε παραπάνω, δεν θεωρεί τον πατέρα της σωστό οικογενειάρχη, διατηρεί και θετικές αναμνήσεις από εκείνον, αναμνήσεις βέβαια, που γενικά έχουν υποχωρήσει, «ξεθωριάσει», θα έλεγα, μπροστά στα αρνητικά συναισθήματα, τα οποία κυριαρχούν στη μνήμη της συνομιλήτριας: «Ο πατέρας μου καμιά βολά μας χάιδευε και μας φίληγε, ο πατέρας μ' ειδικά, η μάνα μ' ποτέ. Δεν ευκαιρούσε». Κάτι ανάλογο ισχύει και για τον πατέρα της Γ. Σ., έναν τσοπάνη, στον οποίο αναφέρθηκα παραπάνω, και ο οποίος ασκούσε συστηματικά βία μέσα στην οικογένεια:

Ήτανε σκληρός, ήτανε σκληρός... Τραγούδαγε καμιά φορά και παραμύθια μου έλεγε. Και τα θμώμαι, και τα θμώμαι... Είχε και καλές πλευρές, είχε κι άσχημες. Ήταν και σκληρός. Και τραγούδαγε και καμιά φορά. Δηλαδή όταν ήμασταν έξω, διάβαζε πολλές φορές Θρησκευτικά, έψελνε καμιά φορά, στο βιβλίο... Κοιμόμασταν τα καλοκαίρια πολλές φορές σε χωρά-

περιπτώσει, τόσο ήξερε, τόσο έκανε. Δεν έχω υπόψη μου ποτέ, ούτε σκέφτηκα ποτέ να κακολογήσω. Κατά τα άλλα ήτο έντιμος, αξιοπρεπής, εργατικός και ουδέποτε πέρασε από δικαστήριο για οιαδήποτε απάτη...». «Αυστηρός ήταν ο πατέρας μου. Πολύ γλυκειά η μάνα μου... Και εξετιμάτο πολύ από όλους, ενώ ο πατέρας μου είχε δημιουργήσει και προστριβές και με γειτόνους και με άλλους...». «Πολύ, πολύ, πολύ αυστηρός στα παιδιά! ... Ήτο αυστηρότατος σε σημείο άθλιον...», «...και υπερασπιζόταν η μητέρα τα παιδιά πάντοτε στον πατέρα, ο οποίος ήταν άγριος»).

203. Συν. με την Π. Γ., σ. 20, 2Γ Συν. με την Κ. Σ., σ. 13.

204. (Συν. 2 με την Π. Γ., σ. 46)" Συν. με την Γ. Σ., σ. 7.

Σελ. 139
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/140.gif&w=600&h=915

Δεν υπάρχουν στο υλικό μου περιπτώσεις, στις οποίες η εικόνα του σκληρού πατέρα και της στοργικής μάνας αντιστρέφεται πραγματικά. Σε ορισμένες αφηγήσεις, είναι αλήθεια, οι συνομιλητές παρουσιάζουν τη μητέρα τους ως αυστηρή, σε αντιπαράθεση προς τον πατέρα που παρουσιάζεται περισσότερο ανεκτικός προς τα παιδιά: «...η μάνα μ' ήταν πιο αυστηρή. Ο πατέρας μ' έκανε και κανένα... Λέει παιδιά είναι, θα παίξουν, θα χτυπηθούνε... ήταν έτσ' πιο στο σπίτι μας, πιο γλυκός. Ενώ η μάνα μας περιόριζε, μας έδινε και καμιά μπάτσα»205, αφηγείται η Μ. Ν. Ο πατέρας της, πρώην μετανάστης στην Αμερική, εργαζόταν στο σπίτι, ως ράφτης. Η Π. Λ., εξάλλου, μοναχοπαίδι καθηγητή του Σχολαρχείου, είχε ολοφάνερα αδυναμία στον πατέρα της, ο οποίος περιγράφεται ως άνθρωπος με ανοιχτό, προοδευτικό μυαλό, ενώ, αντίθετα, αισθανόταν καταπιεσμένη από τις συνεχείς υποδείξεις και συμβουλές της μητέρας της. Η Π. Λ. σπούδασε φιλολογία στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας, παρά τη θέληση της μητέρας της, σύμφωνα όμως με τη θέληση του πατέρα της, ο οποίος είχε στο μεταξύ πεθάνει.206 Ωστόσο η αυστηρή ή καταπιεστική μητέρα, η οποία προβάλλει σε αυτές τις περιπτώσεις, δε μπορεί να εξομοιωθεί με τον σκληρό, εξουσιαστικό, βίαιο πατέρα των αφηγήσεων, στις οποίες αναφέρθηκα παραπάνω. Η μητέρα, καταπιεστική ή όχι, είναι πάντοτε ένα πρόσωπο, το οποίο αγωνίζεται για την υλική εξασφάλιση της οικογένειας' σε καμιά περίπτωση δεν προβάλλει ως αδιάφορη ή βίαιη.

Στη μνήμη των συνομιλητών είτε κυριαρχούν θετικές, είτε αρνητικές αναμνήσεις από τον πατέρα τους' σπανίως, υπό ιδιαίτερα ευνοϊκές συνθήκες, ήταν τα παιδιά στενά συνδεδεμένα με εκείνον, ακόμη και όταν ζούσε με την οικογένειά του. Στο υλικό μου απαντούν τρεις τέτοιες περιπτώσεις, οι περιπτώσεις της μοναχοκόρης του καθηγητή του Σχολαρχείου, στην οποία αναφέρθηκα προηγουμένως, και των παιδιών δύο δασκάλων του Δημοτικού σχολείου:

- Ο Θ. Α. πέρασε τα χρόνια του Δημοτικού σχολείου κοντά στον πατέρα του, ο οποίος την εποχή εκείνη ήταν δάσκαλος σε ένα γειτονικό χωριό, την Περιθιώτισσα, και ερχόταν στο Κροκύλειο μόνο κατά την περίοδο των σχολικών διακοπών. Ο Θ. Α. ακολούθησε τον πατέρα του στην Περιθιώτισσα και τελείωσε εκεί το Δημοτικό υπό την εποπτεία του. Πατέρας και γιος ζούσαν στο ίδιο δωμάτιο, μοιράζονταν τις δουλειές του σπιτιού και ο πατέρας παρακολουθούσε στενά τις επιδόσεις του γιου στο σχολείο.207

- Ο Θ. Ζ., θρυλικός Κροκυλειώτης, γεννημένος το 1881, άνθρωπος όπως φαίνεται με ιδιαίτερες ικανότητες, απόφοιτος του Διδασκαλείου της Λάρισας, δίδαξε στο Δημοτικό σχολείο του χωριού σε ολόκληρη τη δεκαετία του '30. Επηρέασε βαθύτατα το χωριό και τους ανθρώπους του, αναπτύσσοντας ποικίλες

205. Συν. με την Μ. Ν., σ. 10.

206. Τετράδιο Σημειώσεων, σ. 4,

207. Συν. με τον Θ. Α., σ. 4-7.

Σελ. 140
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/141.gif&w=600&h=915

λες δραστηριότητες στην προσπάθεια του να βοηθήσει τους συγχωριανούς του και να αναπτύξει την τοπική κοινωνία. Ο Θ. Ζ. απέκτησε δύο κόρες και ένα γιο από τον πρώτο του γάμο" η γυναίκα του πέθανε όμως λίγο μετά τη γέννηση της δεύτερης κόρης. Ο Θ. Ζ. ξαναπαντρεύτηκε και απέκτησε δυο γιους και μια κόρη" και αυτή τη φορά η γυναίκα του πέθανε, λίγο μετά τη γέννηση του τρίτου παιδιού. Συζήτησα με την μικρότερη κόρη από τον πρώτο του γάμο, καθώς και με τους γιους του από τη δεύτερη γυναίκα του. Όλα τα παιδιά αισθάνονταν, όπως είναι φυσικό, ένα μεγάλο θαυμασμό για τον πατέρα τους και έτρεφαν έναν βαθύτατο σεβασμό στο πρόσωπο του. Δεν είναι βέβαια καθόλου απίθανο κάτω από το βάρος της ισχυρής, πολύπλευρης και θαυμαστής πραγματικά προσωπικότητας του πατέρα, να οδηγούνται εκούσια ή ακούσια στην εξιδανίκευση του προσώπου του. Γεγονός είναι πάντως ότι η παρουσία του συγκεκριμένου πατέρα στη ζωή των παιδιών του υπήρξε ιδιαίτερα έντονη και καθοριστική για την πορεία τους. Παρακολουθούσε στενά την πορεία των παιδιών και τα καθοδηγούσε" τα αγόρια κοιμόνταν μάλιστα στο ίδιο κρεβάτι με εκείνον όσο ήταν μικρά, στοιχείο που πρέπει να ενίσχυε ασυνείδητα το στενό δεσμό μεταξύ τους.208

Από τους δύο γονείς η μητέρα είναι, κατά κανόνα, το πρόσωπο εκείνο που βρίσκεται πιο κοντά στα παιδιά, που αποτελεί αναπόσπαστη παρουσία της καθημερινότητάς τους. Τούτο ισχύει τόσο για τα αγόρια όσο και για τα κορίτσια. Στη συνείδηση της κοινωνίας η φροντίδα για την υλική εξασφάλιση του βρέφους αποτελούσε αποκλειστικό καθήκον της γυναίκας, και ειδικότερα της μητέρας, αφού βέβαια η τελευταία το θήλαζε. Αυτή η φροντίδα συμβαδίζει αναπόφευκτα με την αυτόματη, υποσυνείδητη ανάπτυξη σχέσεων στοργής.209

Παρ' όλα αυτά ας μη φανταστούμε ότι η μητέρα βρισκόταν συνεχώς στο πλευρό των παιδιών. Ορισμένες συνομιλήτριες αναφέρθηκαν στην προσωπική τους εμπειρία από τις εγκυμοσύνες και τη μητρότητα' στο βαθμό που ο εξαστισμός στο πλαίσιο της κοινότητας τις πρώτες δεκαετίες μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο προχωρούσε με αργούς ρυθμούς, οι αφηγήσεις τους απηχούν παλαιότερες πρακτικές και συμπεριφορές. Ως μητέρες έπρεπε να διαχειριστούν το χρόνο και το χώρο με τέτοιο τρόπο ώστε να μπορέσουν να συνδυάσουν τη φροντίδα των βρεφών ή των νηπίων (σε περίπτωση που δεν ήταν διαθέσιμη μια ενή-

208. Συν. με τους Ε. Ζ. και Ν. Ζ." Συν. με τον Μ. Ζ. (ολόκληρη).

209. Δύο πραγματολογικά στοιχεία σχετικά με τη φροντίδα των βρεφών: Και στο Κροκύλειο, όπως και στην ελληνική ύπαιθρο γενικότερα, μέχρι και τις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες, φάσκιωναν τα βρέφη. Το φάσκιωμα αποτελούσε διαδικασία αυτονόητη και απαραίτητη, αφού οι φασκιές προστάτευαν τα βρέφη από το κρύο και εξασφάλιζαν, υποτίθεται, τη σωστή θέση και στάση του σώματος στο μέλλον. Η σκόνη του καφέ και παλαιότερα η λεγόμενη «κακατσίδα» (καφετιά σκόνη από ξεραμένα «γουρμπούλια» τα οποία φυτρώνουν στα φύλλα της βελανιδιάς) χρησίμευαν για να μη συγκαίονται τα μωρά.

Σελ. 141
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/142.gif&w=600&h=915

ενήλικη γυναίκα, μια μεγαλύτερη αδελφή ή ένας μεγαλύτερος αδελφός για να αναλάβει τη φροντίδα τους) με την εργασία:

Μάνα δεν είχα να κοιτάξ' τα παιδιά, έγιναν τόνα μετά το άλλο. Κάθε χρόνο και παιδί... Είχα ένα κασόν' πούβαζα μέσα καλαμπόκ' κι έβαζα μέσα το παιδάκ' να κάνω δουλειά. Πήγαινα να γεμίσω τη βαρέλα νερό... Μετά, όταν έμπαινα μέσα τα παιδάκια χαίρονταν κι όταν έφευγα έκλαιγαν. Κι αναγκάζουμαν και τα φορτωνόμουνα κι έκανα τς άλλες δουλειές...

Στα χωράφια είτε έστηναν πρόχειρα μπισίκια, κρεμώντας συνήθως ένα υφαντό ανάμεσα στα κλαδιά ενός δένδρου, είτε αναποδογύριζαν τα σαμάρια των μουλαριών (τα «γμαρουσάμαρα»), τα έστρωναν με υφαντά και τοποθετούσαν μέσα τα βρέφη.210

Την εποχή των αγροτικών εργασιών, τον καιρό του οργώματος, της σποράς, του θέρους, του τρύγου, η μητέρα έπρεπε να βρίσκεται στα χωράφια. Επιστρέφοντας από το χωράφι έπρεπε να ζυμώσει, να μαγειρέψει, να ταΐσει τα ζώα. Ήταν, όπως είδαμε στην ενότητα για την οικογενειακή οικονομία, υπεύθυνη για όλες τις οικιακές αλλά και τις αγροτικές εργασίες. Τα παιδιά πάνω από 12-13 ετών, όσα ήταν δηλαδή σωματικά ανεπτυγμένα, και μάλιστα τα κορίτσια που δεν τα έστελναν στο Σχολαρχείο ή το Γυμνάσιο, συνόδευαν τη μάνα στα χωράφια και γενικά τη βοηθούσαν στις διάφορες δουλειές του σπιτιού. Αλλά τα μικρότερα παιδιά περνούσαν στην πραγματικότητα λιγότερο χρόνο με τη μητέρα τους και περισσότερο με τα ηλικιωμένα μέλη της οικογένειας. Στη μνήμη των ανθρώπων η μητέρα είναι σε άμεση συνάφεια με την εργασία στο χώρο του σπιτιού αλλά και έξω από αυτόν. Η ανάμνηση της είναι γενικά θετική: οι άνθρωποι, στο βαθμό που εκφράζονται ανοιχτά, αναγνωρίζουν ότι η μητέρα τους κουραζόταν και ακόμη ότι «δεν ευκαιρούσε» να ασχοληθεί ειδικά μαζί τους.

Ωστόσο, εδώ θα ήθελα να επισημάνω μια σημαντική, κατά τη γνώμη μου, διαφοροποίηση σε τρεις συνεντεύξεις με γυναίκες διαφορετικής ηλικίας, γυναίκες που γεννήθηκαν το 1908, το 1912 και το 1918. Η νεότερη είναι η κόρη του καθηγητή του Σχολαρχείου, στην οποία έχω ήδη αναφερθεί μερικές φορές. Οι άλλες δύο υπήρξαν ιδιαίτερα προικισμένες μαθήτριες' η μία ήταν μάλιστα απόφοιτος του Ελληνικού σχολείου. Οι γυναίκες αυτές, εμμέσως πλην σαφώς, αντιμετωπίζουν τη μητέρα τους με κάποια συγκατάβαση, ως ένα πρόσωπο που δε μπορούσε να κατανοήσει την αξία ορισμένων πραγμάτων, που, για να το πω έτσι, «τόσο ήξερε, τόσο έκανε». Η μία συνομιλήτρια λ.χ. αφηγείται:

Κι είχα μια μάνα, δεν καταλάβαινε καθόλ' τα προγράμματα (του σχολείου) ούτε, μονάχα έπαιρνε τις γιδούλες και ξεκίναγε. Αλλά πήγα (στο Σχο-

210. Συν. με την Π. Κ., σ. 4' Συν. με την Μ. Ν. σ. 18' Συν. 4 με την Π. Γ., σ. 30.

Σελ. 142
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/143.gif&w=600&h=915

Σχολαρχείο), δεν ξέρω πώς πήγα... Δεν είχε η μάνα μ' γνώμη για την οικογένεια. Αφελής, πολύ αφελής. Δεν ήξερε, όχι ότι ήταν κακιά, καλή ήταν. Αλλά ήτav πολύ αφελής.211

Πρόκειται προφανώς για μια μεταβατική εποχή, ως προς τις σχέσεις μητέρας κόρης. Οι θυγατέρες μάθαιναν μερικά έστω γράμματα, οι μανάδες ήταν στη συντριπτική τους πλειοψηφία εντελώς αγράμματες. Οι οικονομικές ανάγκες και οι κυρίαρχες νοοτροπίες απαιτούσαν από τις κόρες να εργαστούν στο πλευρό της μάνας για χάρη της οικογένειας και να εξασκηθούν στα του οίκου, περιμένοντας την ώρα του γάμου τους. Όμως οι επιδόσεις τους στο σχολείο και γενικά σε διάφορες εκδηλώσεις της ζωής οδηγούσαν συγχρόνως τις γυναίκες αυτές στη συνειδητοποίηση ατομικών κλίσεων και δεξιοτήτων, της αξίας τους δηλαδή ως ατόμων και όχι μόνο ως μελών της κοινότητας. Σχηματίζει κανείς την εντύπωση πως ένα αδιόρατο τείχος υψωνόταν ανάμεσα στις δυο γενιές γυναικών, μεγεθυσμένο, ίσως, στη μνήμη και στο λόγο της δεύτερης γενιάς καθώς αφηγείται και αναστοχάζεται το μακρινό παρελθόν.

2. Ο «παππούλης» και η «κυρούλα»

Ο παππούς και η γιαγιά, ο «παππούλης» και η «κυρούλα» στη γλώσσα των ανθρώπων της εποχής,212 αποτελούσαν πολλές φορές κεντρικά πρόσωπα στη ζωή των παιδιών, ιδιαίτερα όταν διέμεναν μαζί με την πυρηνική οικογένεια" κάποτε, όμως, και όταν απλώς ζούσαν στο χωριό.213 Οι οικογενειακές δομές και η πρακτική της ενδογαμίας ευνοούσαν την ανάπτυξη αυτών των σχέ-

211. Συν. με την Π. Μ., σ. 1" επίσης Συν. με την Π. Λ., όπου γενικά η μητέρα εμφανίζεται καταπιεστική και Συν. με την Π. Γ. όπου με έμμεσο τρόπο η μητέρα εμφανίζεται να μη γνωρίζει πολλά από νοικοκυριό, να μην είναι δυναμική και διεκδικητική για τα παιδιά της, να μην επιζητεί «το καλύτερο» γι' αυτά, παρ' όλο που συγχρόνως η συνομιλήτρια ήταν «το δεξί χέρι» της μάνας της στις δουλειές και γι' αυτό πολύ συνδεδεμένη μαζί της.

212. Η Π. Κ., γεννημένη το 1912, μου είπε: «Τ' λέγαμ' και κυρούλα, τ' λέγαμ' και βάβα, τ' λέγαμε και μάικω, λέγαν οι παλιοί, οι παλιοί, ναι. Εγώ βρήκα τη γιαγιά», εννοώντας ότι τα εγγόνια της την αποκαλούν γιαγιά (Συν. 2 με την Π. Κ., σ. 2).

213. Σύμφωνα με τον Ε. Αλεξάκη (Τα παιδιά της σιωπής. Οικογένεια, συγγένεια και γάμος στους Αρβανίτες της ΝΑ Αττικής-Λαυρεωτικής (1850-1940), Αθήνα 1996, σ. 100), ο οποίος μελέτησε τις οικογενειακές σχέσεις στους Αρβανίτες της Λαυρεωτικής για την περίοδο 1850-1940, «οι σχέσεις παππούδων-εγγονών ήταν πιο ζεστές από τις σχέσεις γονιών παιδιών». Σημειώνει επίσης ότι: «το φαινόμενο έχει σχεδόν γενική ισχύ στην ελληνική κοινωνία και οργανώνει τα άτομα σε τριαδικές σχέσεις επικαλυπτόμενες, όπου οι κατώτεροι στην ιεραρχία για να προστατευθούν από τους αμέσως ανώτερους, συνδέονται με τους βρισκόμενους στην κορυφή της ιεραρχίας, π.χ. εγγόνια - γονείς - παππούδες...». Αν και ο συγγραφέας δεν χρησιμοποιεί τους όρους «παιδιά» και «εγγόνια» με την ηλικιακή τους σημασία, εύλογα υποθέτει κανείς ότι παρόμοιες θερμές σχέσεις έχουν τις ρίζες τους στην παιδική ηλικία των εγγονών. Φυσικά η ανάπτυξη αυτών των σχέσεων εξαρτάται από δημογραφικούς παράγοντες και προπάντων από τη διάρκεια ζωής.

Σελ. 143
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/144.gif&w=600&h=915

σχέσεων.214 Σε ορισμένες αφηγήσεις εμφανίζονται να κυριαρχούν στη ζωή των παιδιών περισσότερο από τη μητέρα που επωμιζόταν κατά το μεγαλύτερο μέρος το βάρος των οικιακών και γεωργικών εργασιών και συχνά απουσίαζε από το σπίτι. Συχνά, τα ηλικιωμένα μέλη μιας οικογένειας δεν ήταν σε θέση να διεκπεραιώσουν βαριές σωματικές εργασίες ή ακόμη και να κινηθούν με ευκολία, με αποτέλεσμα να περνούν μεγάλα διαστήματα στο σπίτι μαζί με τα μικρότερα σε ηλικία παιδιά.

Όμως, όπως έχουμε δει, ο καταμερισμός της εργασίας στην οικογένεια δεν εξαρτιόταν μόνο από την ηλικία και τις σωματικές δυνάμεις αλλά, επίσης, ίσως μάλιστα κυρίως, από το φύλο. Γι' αυτό και απαντούν περιπτώσεις στις οποίες, ενώ τόσο ο παππούλης όσο και η κυρούλα ζουν με την πυρηνική οικογένεια, ο πρώτος μένει στο σπίτι, ενώ η δεύτερη συνοδεύει τη μητέρα στα χωράφια και τη βοηθά στις αγροτικές εργασίες. Ο Λ. Γ., γεννημένος το 1901, συνέδεσε μάλιστα άμεσα το γεγονός ότι ο παππούς από την πλευρά του πατέρα του είχε αναλάβει τη φροντίδα των εγγονών, με την απασχόληση της γιαγιάς και της μητέρας του στη γεωργία: «Έφευγαν οι γυναίκες και η γιαγιά ... και η μητέρα μου, έφευγαν, πάαιναν να εργασθούν...».215 Μπορούμε λοιπόν να πούμε σχηματικά ότι από τους ενήλικες ο παππούλης, από την πλευρά του πατέρα (αφού πρόκειται για ανδροπατροτοπική κοινωνία), ήταν δυνάμει το κατ' εξοχήν κεντρικό πρόσωπο στη ζωή ενός παιδιού στο χωριό: «Ο παππούς καθιέταν στο σπίτ'. Η μάνα κι ο πατέρας δεν ευκαιρούσαν να καθήσνε με την οικογένεια στο σπίτι να μιλήσουν, δεν τς ήβλεπαν, ήταν όλο στις δουλειές».216

Αυτό όμως ισχύει «δυνάμει». Κατ' αρχήν προϋποθέτει ότι ο παππούς από την πλευρά του πατέρα ζει,217 δεύτερον ότι ζει μαζί με την πυρηνική οικογένεια, δηλαδή ότι δε ζει με έναν άλλον αδελφό του πατέρα" ότι ο πατέρας δεν είναι σώγαμπρος, ότι οι σχέσεις του πατέρα με τους γονείς του είναι αρμονικές, κάτι που δεν ήταν πάντοτε αυτονόητο" τρίτον ότι ζει αρκετά χρόνια ώστε να μην αναδύεται στη μνήμη των ανθρώπων ως απλή σκιά από ένα μακρινό

214. Οι E. Chvojka και J. Losovâ επισημαίνουν (ως προς την κεντρική Ευρώπη) ότι η ποιότητα των σχέσεων παππούδων-εγγονών εξαρτάται σημαντικά από την απόσταση των χώρων κατοικίας των μεν και των δε, επομένως εξαρτάται και από τις οικογενειακές δομές, που με τη σειρά τους εξαρτώνται, σε μεγάλο βαθμό, από κοινωνικο-οικονομικές εξελίξεις (Ε. Chvojka, I. Losova, «Die Entwicklung der Großvaterrolle. Ein historischer Überblick», στο E. Chvojka, J. Losova, (επιμ.), Großväter. Enkelkinder erinnern sich, (Damit es nicht verlorengeht..., 36), Βιέννη-Κολωνία-Βαϊμάρη 1997, σ. 159-236, κυρίως σ. 162, 163).

215. Συν. με τον Λ. Γ. και την Α. Γ., σ. 5.

216. Συν. με την Α. Π., σ. 5.

217. Στη μελέτη τους για τα παιδιά στο δυτικό μεσαίωνα οι D. Alexandre-Bidon και Didier Lett αποδίδουν το μικρό αριθμό παππούδων και γιαγιάδων που απαντούν στις μεσαιωνικές πηγές στο χαμηλό μέσο όρο ζωής (Alexandre-Bidon, Lett, Η Καθημερινή ζωή..., ό.π., σ. 138).

Σελ. 144
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Μεγαλώνοντας στον ορεινό χώρο
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 125
    

    πήγαν και τ' άλλα ενώ η μάνα ήταν μέσα, ξυπόλτα ... Ντρέπεσαν εσύ σα μάνα.159

    Ας σημειωθεί ότι η εξασφάλιση υποδημάτων για τα παιδιά αποτελούσε βασικό πρόβλημα για τα φτωχότερα στρώματα σε άλλες ευρωπαϊκές κοινωνίες την ίδια εποχή (ένα ζευγάρι παπούτσια ήταν μάλιστα συνηθισμένη αμοιβή για τα παιδιά που έβοσκαν τα κοπάδια των αγροτών στην Αυστρία κατά τη διάρκεια της άνοιξης και του καλοκαιριού).160

    3. ΟΙΚΙΑΚΟΣ ΧΩΡΟΣ

    Η κατοικία παίζει βασικό ρόλο στη ζωή μιας οικογένειας. Το μέγεθος, η σύνθεση, η ποιότητά της μπορούν να επηρεάσουν ουσιαστικά την ψυχολογία των μελών της οικιακής ομάδας και κατά συνέπεια τις μεταξύ τους σχέσεις.161 Επιπλέον, η χρήση των διαθέσιμων χώρων δεν υπαγορεύεται μόνο από πρακτικούς λόγους αλλά αντανακλά και το πολιτισμικό υπόστρωμα των ανθρώπων. Η θέση και η κίνηση των παιδιών στον οικιακό χώρο αντανακλά επομένως, ως ένα βαθμό, τη θέση και το ρόλο τους στην οικογένεια και τον ευρύτερο κοινωνικό περίγυρο, επηρεάζει τις σχέσεις τους με τα άλλα παιδιά και τους ενήλικες και τελικά τη συναισθηματική τους ανάπτυξη.

    Ας μη φανταστούμε όμως ένα χωριό ενιαίο, με σπίτια στα οποία τα παιδιά κατοικούν όλη τη διάρκεια του χρόνου. Με τη λέξη «χωριό» οι άνθρωποι εννοούν πράγματι, κατ' αρχήν, αυτή την κεντρική συστάδα των 200 περίπου σπιτιών, τα οποία απλώνονται πάνω και κάτω από την εκκλησία, το σχολείο, την πλατεία. Μέσα από τη συζήτηση γίνεται όμως φανερό ότι στην οικονομική και τελικά και στην πραγματική, οικιστική του διάσταση, το χωριό καταλαμβάνει ένα μεγαλύτερο χώρο: περιλαμβάνει και τις περιοχές εκείνες, όπου βρίσκονται τα «κτήματα», περιοχές που απλώνονται σε απόσταση ακόμη και 10 χλμ. έξω από τα όρια του κεντρικού οικισμού.

    Στο παράδειγμά μας, και προφανώς σε ανάλογα παραδείγματα, κατοικία μιας οικογένειας δεν είναι αποκλειστικά το σπίτι στον κεντρικό οικισμό. Κατά την περίοδο των αγροτικών εργασιών, την εποχή του οργώματος, του θέρου, του τρύγου, ορισμένα μέλη της οικογένειας κατοικούν για μερικές εβδομάδες σε πρόχειρα οικήματα στην περιοχή έξω από το χωριό, όπου βρίσκονται τα κτήματα, στις λεγόμενες «ταράτσες», πρόχειρα κτίσματα από ξύλα και καλά συμπιεσμένο (πατημένο) χώμα, ή και σε καλύβια, που ήταν απλά αλλά «αρ-

    159. Συν. με την Κ. Μ. και τον Μ. Μ., σ. 10.

    160. Βλ. Papathanassiou, Zwischen Arbeit, Spiel und Schule, ό.π., σ. 81, 82.

    161. Rosenbaum, Proletarische Familien, ό.π., σ. 165.