Συγγραφέας:Παπαθανασίου, Μαρία
 
Τίτλος:Μεγαλώνοντας στον ορεινό χώρο
 
Υπότιτλος:Παιδιά και παιδική ηλικία στο Κροκύλειο Δωρίδας τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αι.
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:38
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2003
 
Σελίδες:387
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Κροκύλειο Δωρίδας
 
Χρονική κάλυψη:αρχές 20ού αι.
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό είναι μία ιστορία της παιδικής ηλικίας σε ένα χωριό του ορεινού ελλαδικού χώρου, το Κροκύλειο (ως το 1915 Παλαιοκάτουνο ή Παλιοκάτουνο) της Φωκίδας, κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα. Εξετάζει, δηλαδή, πλευρές της καθημερινής ζωής και της κοινωνικοποίησης των παιδιών σε μία κοινότητα της υπαίθρου. Στο βαθμό όμως που παιδιά μεγάλωναν υπό ανάλογες κοινωνικές, οικονομικές, δημογραφικές συνθήκες, η μελέτη επιτρέπει να διατυπωθούν ορισμένες εύλογες υποθέσεις για οικισμούς του ευρύτερου ορεινού χώρου στον οποίο εντάσσεται το συγκεκριμένο παράδειγμα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 24.57 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 241-260 από: 395
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/241.gif&w=600&h=915

Ε, στο δημοτικό σχολείο, παιδί μου, τότες πηγαίνανε παιδιά δεκαοχτώ ετών, είκοσι ... Πήγαιναν και μεγάλα παιδιά και με κουμπούρια μάλιστα. Πηγαίνανε να μάθουν γράμματα, να μάθουν τ' όνομά τους. Μάλιστα μερικοί μεθάγανε κιόλα, πηγαίνοντας στο σχολείο και κυλάγαν κάτ' με τς καπότες που είχαν τότε, τις κάπες ...Μάλιστα ένας εξ αυτών, τον οποίο είχε δείρει ο... του κάμαν ενέδρα στις βρύσες με το όπλο να τον σκοτώσουν, επειδή τους έδειρε στο σχολείο. Το δάσκαλο οι μαθηταί κάμαν ενέδρα! Αυτοί λέγονταν... Κρατήσανε καρτέρι, και τον ειδοποιήσαν το δάσκαλο, να μην περάσ' από κει, θα τον σκοτώσουν.126

Αναφέρονται και λιθοβολισμοί εναντίον του αυστηρού αυτού δασκάλου. Σύμφωνα με μια μαρτυρία: «Ήταν και πολύ σκληρός αυτός. Σε χτύπαγε στο κεφάλι... Αλλά άμα έβγαινε έξω, τον παίρναν με τις πέτρες τα παιδιά».127

Ο Κρίκος αφηγείται στην αυτοβιογραφία του ένα περιστατικό από τη σχολική του ζωή στο Σουρούστι, στο οποίο ο γιος ενός τσοπάνη αντιστέκεται όταν ο δάσκαλος επιχειρεί να τον χτυπήσει με τη βέργα, κατηγορώντας τον άδικα ότι μαζί με συμμαθητές του έκλεψαν τα κεράσια ενός χωριανού" ο μαθητής απειλεί το δάσκαλο ότι θα ανταποδώσει και τον υποχρεώνει τελικά να υποχωρήσει: «ήλλαξεν πορείαν' ίσως εφοβήθη μη τυχόν τον εξευτελίζαμε ... επέταξε την λούρα από τα χέρια του και είπε: "Τέτοιοι που είσθε εσείς οι Σουρουστιώτες, βόιδια θα πεθάνετε"»128 -σημειώνω ότι ο συγκεκριμένος δάσκαλος (και ιερέας) καταγόταν από άλλο χωριό της περιοχής, την Αρτοτίνα. Η θεσμική σχέση εξουσίας δασκάλου και μαθητών δεν ήταν επομένως παγιωμένη στη συνείδηση των τελευταίων, όπως ίσως φαντάζει μέσα από το ρομαντικό πρίσμα ενός αόριστου, α-ιστορικού παρελθόντος, στο οποίο υποτίθεται ότι τα παιδιά ήταν περισσότερο πειθαρχημένα από σήμερα.

Ορισμένοι συνομιλητές υποστήριξαν πως η εξουσιαστική συμπεριφορά των δασκάλων γινόταν αιτία να εγκαταλείψουν κάποια παιδιά για ένα χρονικό διάστημα ή ακόμη και οριστικά το σχολείο.129 Από την πλευρά τους οι γονείς φαίνεται ότι γενικά αναγνώριζαν στο δάσκαλο το δικαίωμα να τιμωρήσει αυστηρά τα παιδιά:130 «Αλλά όταν πήγαινες σχολείο, τι έλεγε η μάνα; "Δάσκαλε, το πετσί και το κόκκαλο να μου φέρεις πίσω. Να μάθουνε γράμματα"». - «Οι δάσκαλοι ήταν αυστηροί. Μερικοί παραήτανε ... και το ζητούσαν και οι γο-

126. Συν. με τον Γ. Π., σ. 13. Επίσης, Συν. με τους αδελφούς Α., σ. 10.

127. Συν. με τον Χ. Μ., σ. 4.

128. Κρίκος, Αυτοβιογραφία, ό.π., σ. 12, 13.

129. Συν. με τον Γ. Σ. και την Φ. Σ., σ. 4, 5' Συν. με τον Γ. Π., σ. 17' Συν. με τον Χ. T., σ. 3.

130. Πβ. όσα γράφει η Αντμάν, Βία και Πονηριά, ό.π., σ. 200 για τη συμπεριφορά των γονιών, στο χωριό του Πηλίου που μελετά, κατά τη δεκαετία του '70. Και στο Κροκύλειο άλλωστε ο ξυλοδαρμός των παιδιών στο σχολείο ήταν συνηθισμένος, τουλάχιστον μέχρι τις αρχές της προηγούμενης δεκαετίας και επικροτούνταν γενικά από τους γονείς.

Σελ. 241
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/242.gif&w=600&h=915

γονείς, το δυσάρεστο αυτό ήταν. Α, τα παιδιά θέλουνε ξύλο, θέλουνε ξύλο για να μάθουνε γράμματα».131 Προφανώς για τους περισσότερους το σχολείο αποτελούσε ένα ευπρόσδεκτο, επιπλέον μέσο πειθάρχησης των παιδιών, ανεξάρτητα από τη σημασία που απέδιδαν στη μάθηση.

ΠΙΝΑΚΑΣ 1

Μαθητές Δημοτικού σχολείου Κροκυλείου (1927-1939)

(Α = Άρρενες, Θ = Θήλεις, Σ = Σύνολο)

Έτος Τάξεις Εγγραφέντες Φοιτήσαντες Εξετασθέντες Προαχθέντες

Έτος Τάξεις Εγγραφέντες Φοιτήσαντες Εξετασθέντες Προαχθέντες

Α

Θ

Σ

Α

Θ

Σ

Α

Θ

Σ

Α

Θ

Σ

1927/28

Α'-Δ'

51

48

99

51

47

98

51

47

98

41

41

82

1930/31

Α'-Δ'

44

34

78

40

31

71

40

31

71

35

25

60

Ε'-ς'

17

15

32

15

8

23

15

8

23

15

6

21

Σύνολα

61

49

110

55

39

94

55

39

94

50

31

81

1934/35

Α'-Δ'

50

40

90

49

37

86

49

37

86

43

32

75

Ε'-ς'

12

10

22

11

10

21

11

10

21

11

10

21

Σύνολα

62

50

112

60

47

107

60

47

107

54

52

96

1938/39

Α'-Δ'

44

46

90

44

41

85

41

40

81

46

40

86

[Ε'-ς'

28

8

36

20

6

26]

Σύνολα

72

54

126

66

46

112

Διευκρινίσεις: Τα στοιχεία για το 1927/28 αφορούν μόνο στις τέσσερις πρώτες τάξεις του Δημοτικού αφού αυτό ήταν τετραετές μέχρι το 1929. Για τα έτη 1930/31, 1934/35 και 1938/39 παραθέτω χωριστά τους αριθμούς για τις τέσσερις πρώτες τάξεις του Δημοτικού και τους αριθμούς για την πέμπτη και την έκτη τάξη' τα πλάγια στοιχεία αντιπροσωπεύουν το αντίστοιχο άθροισμα. Τα στοιχεία για το 1938-39 αφορούν στην πρώτη σειρά στις τέσσερις πρώτες τάξεις του Δημοτικού, στην τρίτη σειρά στο σύνολο των τάξεων του Δημοτικού. Στην δεύτερη η αναγραφή είναι υποθετική γιατί δεν εντόπισα (χωριστά) στοιχεία για τις δυο τελευταίες τάξεις. Από τα Μαθητολόγια που εντόπισα προκύπτει ότι άλλοι 36 μαθητές είχαν εγγραφεί στην Ε' και την ς' τάξη.

Πηγές; Γενικός Έλεγχος Α', Β', Γ', Δ' τάξεων του Δημοτικού Σχολείου Κροκυλείου και Γενικός Έλεγχος Ε' και ς' τάξεων του Δημοτικού Σχολείου Κροκυλείου. Πίνακες Γενικών Αποτελεσμάτων των ετών 1927/28, 1930/31, 1934/35, 1938/39.

131. Συν. με τους αδελφούς Α., σ. 10' Συν. με τον Χ. T., σ. 2.

Σελ. 242
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/243.gif&w=600&h=915

ΠΙΝΑΚΑΣ 2

Μαθητές Ελληνικού Σχολείου και Ημιγυμνασίου Κροκυλείου (1905-1933)

(Φ= Φοιτήσαντες, Π. ή Α.= Προβιβασθέντες ή Απολυθέντες)

Έτος

Κροκυλειώτες

Κορίτσια

Σύνολο

Φ

Π. ή Α.

Ελληνικό

1905-06

12

0

19

19

17

1906-07

29

1

40

40

18

1910-11

27

0

62

58

48

1915-16

39

0

84

1920-21

31

6(7)

78

75

67

1925-26

21

3(5)

97

91

1928-29

33

5(7)

72

67

-

Ημιγυμνάσιο

1929-30 28 1 28 12 9

1932-33 11 0 11 9 3

Διευκρινίσεις: Σε ό,τι αφορά στο Ελληνικό παραθέτω τα στοιχεία των δύο πρώτων ετών για τα οποία διαθέτουμε αρχειακές πληροφορίες και στη συνέχεια τα στοιχεία για κάθε σχολικό έτος ανά πενταετία' σε ότι αφορά στο Ημιγυμνάσιο που λειτούργησε προσωρινά, παραθέτω τα στοιχεία του πρώτου και τελευταίου σχολικού έτους λειτουργίας του. Στη στήλη που επιγράφεται «Κροκυλειώτες» παρατίθενται οι αριθμοί των μαθητών και των δύο φύλων από το Κροκύλειο κατά τα αντίστοιχα σχολικά έτη. Στη διπλανή στήλη παρατίθενται οι αριθμοί των κοριτσιών από το Κροκύλειο που φοιτούσαν και σε παρένθεση ο συνολικός αριθμός των μαθητριών του Ελληνικού σχολείου. Στις τρεις τελευταίες στήλες παρατίθενται οι συνολικοί αριθμοί των μαθητών και των δύο φύλων κατά τα αντίστοιχα σχολικά έτη, όπου υπάρχουν. Στην περίπτωση του Ημιγυμνασίου δεν απαντούν πλέον μαθητές από άλλα χωριά (αφού η φοίτηση στο Δημοτικό είχε γίνει παντού εξαετής).

Πηγές: Ελληνικόν Σχολείον Κροκυλίου. Γενικός Έλεγχος Αποτελεσμάτων Ενιαυσίων Εξετάσεων, 1903/04-1932/33. Ημιγυμνάσιον εν Κροκυλίω. Γενικός Έλεγχος Αποτελεσμάτων Ενιαυσίων Εξετάσεων (από του έτους 1929/30) (Λύκειο Λιδωρικίου).

Σελ. 243
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/244.gif&w=600&h=915

ΠΙΝΑΚΑΣ 3

Μαθητές από το Κροκύλειο στο Γυμνάσιο της Άμφισσας (1921-1926)

Έτος Κροκυλειώτες Κορίτσια Σύνολο

1921-22 9 0 278

1922-23 9 1 272

1923-24 11 4 269

1924-25 1 0 60*

1925-26 0 0 207

*Για το σχολικό έτος 1924/25 διαθέτω μόνο τον αριθμό των μαθητών της πρώτης τάξης (60).

Διευκρινίσεις: Παρατίθενται στοιχεία μέχρι και ένα σχολικό έτος μετά την έναρξη λειτουργίας του Γυμνασίου στο Λιδωρίκι. Στη στήλη που επιγράφεται «Κροκυλειώτες» παρατίθενται οι αριθμοί των μαθητών και των δύο φύλων από το Κροκύλειο κατά τα αντίστοιχα σχολικά έτη. Στη διπλανή στήλη παρατίθενται οι αριθμοί των κοριτσιών από το Κροκύλειο που φοιτούσαν. Στην τελευταία στήλη παρατίθενται οι συνολικοί αριθμοί των μαθητών και των δύο φύλων που φοιτούσαν στο Γυμνάσιο Άμφισσας κατά τα αντίστοιχα σχολικά έτη. Στο Γυμνάσιο της Άμφισσας φοιτούσαν και μαθητές από άλλες κοινότητες της ορεινής Δωρίδας: το Κουπάκι, το Ζοριάνο, το Σουρούστι (Κερασιά), τις Καρούτες, την Αμυγδαλιά και το Λιδωρίκι (που βρίσκεται σε υψόμετρο 560 μ.), καθώς και μαθητές από την Ερατεινή, την Άμφισσα (που ήταν και συντριπτικά περισσότεροι), τους Δελφούς, την Αράχωβα, την Αγία Ευθυμία, την Κίρρα, τα Τοπόλια (Ελαιώνα), το Γαλαξείδι, τη Γραβιά, την Κουκουβίστα (Καλοσκοπή), τη Δεσφίνα, το Χρυσό, την Ιτέα, το Σερνικάκι, τα Πεντεόρεια.

Πηγή: Γυμνάσιον Αμφίσσης Ν. Γιαγτζή. Γενικός Έλεγχος από Σχολικού Έτους 1921-22 έως Σχολικόν Έτος 1936/37 (Λύκειο Άμφισσας).

ΠΙΝΑΚΑΣ 4

Μαθητές από το Κροκύλειο στο Γυμνάσιο του Λιδωρικίου (1924-1939)

Έτος Κροκυλειώτες Κορίτσια Σύνολο

1924-25 7 2 73

1925-26 18 5 141

1926-27 22 6 182 1929-30 7 0 186 1932-33 7 0 133 1935-36 7 1 145 1938-39 8 1 203

Σελ. 244
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/245.gif&w=600&h=915

Διευκρινίσεις: Παρατίθενται ανά διετία τα στοιχεία των σχολικών ετών από την έναρξη λειτουργίας του Γυμνασίου στο Λιδωρίκι και για όλη τη διάρκεια του Μεσοπολέμου. Στη στήλη που επιγράφεται «Κροκυλειώτες» παρατίθενται οι αριθμοί των μαθητών και των δύο φύλων από το Κροκύλειο κατά τα αντίστοιχα σχολικά έτη. Στη διπλανή στήλη παρατίθενται οι αριθμοί των κοριτσιών από το Κροκύλειο που φοιτούσαν. Στην τελευταία στήλη παρατίθενται οι συνολικοί αριθμοί των μαθητών και των δύο φύλων που φοιτούσαν στο Γυμνάσιο Λιδωρικίου κατά τα αντίστοιχα σχολικά έτη. Στο Γυμνάσιο Λιδωρικίου φοιτούσαν κατά βάση μαθητές από κοινότητες της επαρχίας Δωρίδας: Λιδωρίκι, Αλποχώρι, Βιτρινίτσα (Τολοφώνα), Αρτοτίνα, Δάφνο, Διακόπι, Ερατεινή, Ζοριάνο, Καρούτες, Κερασιά, Κίσσελη (Πάνορμος), Κουπάκι, Λευκαδίτι, Λούτσοβο (Κόκκινο), Μηλιά, Κάτω Παλιοξάρι, Πενταγιούς, Περιθιώτισσα, Πλέσσα (Αμυγδαλιά), Στυλια, Ψηλό Χωριό. Στη συντριπτική τους πλειοψηφία οι παραπάνω κοινότητες βρίσκονται σε υψόμετρο πάνω από 700 μ.

Πηγή: Γυμνάσιον εν Λιδωρικίω. Γενικός Έλεγχος από Σχολικού Έτους 1924/25 έως Σχολικόν Έτος 1943/44 (Λύκειο Λιδωρικίου).

Σελ. 245
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/246.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 246
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/247.gif&w=600&h=915

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ

ΔΕΣΜΟΙ ΜΕ ΤΙΣ ΔΟΜΕΣ ΠΟΥ ΑΠΟΔΙΑΡΘΡΩΝΟΝΤΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΕΣ ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ

Σελ. 247
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/248.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 248
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/249.gif&w=600&h=915

1. ΕΘΙΜΙΚΗ-ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΖΩΗ

Σε μια περίοδο όπου στοιχεία της αστικής ζωής διείσδυαν στην ορεινή αγροτική κοινωνία η συμμετοχή σε εθιμικές-κοινωνικές εκδηλώσεις εξέφραζε και συγχρόνως συντηρούσε τους δεσμούς με τη ζωή της υπαίθρου και τον αξιακό της κώδικα, με τη συμβίωση στο πλαίσιο μιας εποπτεύσιμης, ελέγξιμης κοινότητας, με τις υφιστάμενες κοινωνικές και οικονομικές δομές. «Η εθιμική ζωή περικλείει όλα όσα συγκροτούν το σύνηθες, το ρυθμισμένο, το οικείο, το σταθεροποιητικό, το εποπτεύσιμο, το αυτονόητο στη ζωή μιας κοινωνίας, εκείνο το οποίο εφαρμόζεται γενικά από όλους και για το οποίο τα μέλη της κοινωνίας φέρουν κοινή ευθύνη».1 Αυτό δεν σημαίνει ότι τα έθιμα παραμένουν αναλλοίωτα στο πέρασμα του χρόνου αλλά ότι μεταβάλλονται εξαιρετικά αργά, αφού σε αυτά αποκρυσταλλώνονται τα ήθη μιας κοινότητας ή μιας κοινωνίας.2

Α' Στον κόσμο των ενηλίκων

Στη βιβλιογραφία κυριαρχεί η άποψη ότι στις προβιομηχανικές κοινωνίες και σε όσες αγροτικές κοινωνίες του ευρωπαϊκού χώρου διατήρησαν τον προβιομηχανικό χαρακτήρα τους μέχρι τις πρώτες δεκαετίες ή και το πρώτο μισό του 20ου αι. η παιδική ηλικία δεν ήταν περιχαρακωμένη, «οχυρωμένη» απέναντι στην πραγματική ζωή ούτε αυστηρά οριοθετημένη σε επίπεδο κοινωνικό' επομένως η συμμετοχή των παιδιών σε όλες τις εκδηλώσεις της κοινωνικής ζωής ήταν αυτονόητη. Ως ένα βαθμό η άποψη αυτή αντανακλά θέσεις του Αριές και των διαδόχων του. Μεταξύ άλλων ο Αριές υποστήριξε ότι στη μεσαιωνική κοινωνία τα παιδιά ανήκαν πλήρως στον κόσμο των ενηλίκων και είχαν θέση σε κάθε συλλογική εκδήλωσή του επειδή απουσίαζε η συνείδηση της παιδικής ιδιαιτερότητας που διακρίνει το παιδί από τον ενήλικα, ακόμη και από το νέο ενήλικα.3 Νομίζω, όμως, πως η αυτονόητη ένταξη των παιδιών στη ζωή των

1. Ο. Wiebel-Fanderl, «'Frömmigkeit war nicht Inbrust, sondern Brauch'. Die Bedeutung von Brauchtum und Ritus für die religiöse Beheimatung», Beiträge zur historischen Sozialkunde 4 (1989), 104-110.

2. Νιτσιάκος, Λαογραφικά Ετερόκλητα, ό.π., σ. 132.

3. Ariès, L' enfant et la vie familiale, ό.π., σ. 177, 178 [Αριές, Αιώνες παιδικής ηλικίας

Σελ. 249
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/250.gif&w=600&h=915

ενηλίκων δεν αποκλείει την παρουσία και λειτουργία διαχωριστικών γραμμών μεταξύ παιδιών και ενηλίκων και επομένως τη συνείδηση της παιδικής ηλικίας ως ιδιαίτερης περιόδου στη ζωή του ανθρώπου.

Οπωσδήποτε τα παιδιά στο Κροκύλειο μετείχαν σε βαφτίσεις, γάμους, κηδείες, πανηγύρια και άλλες κοινωνικές εκδηλώσεις του χωριού' ωστόσο υπήρχαν συγχρόνως όρια και όροι στη συμμετοχή τους που αντανακλούσαν την ιδιαίτερη θέση τους στην κοινωνική ζωή, και επομένως το γεγονός ότι οι άνθρωποι αναγνώριζαν τα παιδιά ως ιδιαίτερη, διακριτή κοινωνική ομάδα. Αυτό ακριβώς δείχνουν οι γνωστοί από πλήθος λαογραφικών μελετών συγκεκριμένοι, προκαθορισμένοι ρόλοι τους οποίους αναλάμβαναν αποκλειστικά παιδιά, προπάντων αγόρια, στο πλαίσιο των λεγόμενων διαβατηρίων εθίμων και των θρησκευτικών εορτασμών.4

Στις βαφτίσεις παιδιά έτρεχαν να αναγγείλουν στους γονείς που δεν παρευρίσκονταν στο μυστήριο, το όνομα που δόθηκε. Στους γάμους δυο παιδιά —ένα αγόρι κι ένα κορίτσι- «έπιαναν τα προζύμια», δηλαδή κοσκίνιζαν, σταύρωναν και ανακάτωναν το αλεύρι με νερό ώστε να γίνει το προζύμι, τόσο στο σπίτι της νύφης, όσο και στο σπίτι του γαμπρού την Τετάρτη πριν από την Κυριακή του γάμου ή, την ημέρα του γάμου, έτρεχαν ν' αναγγείλουν στο σόι της νύφης ότι ο γαμπρός έρχεται να την παραλάβει και να δώσουν τα συχαρίκια. Στις κηδείες τα μεγαλύτερα αγόρια χτυπούσαν πένθιμα τις καμπάνες και κρατούσαν το σταυρό και τα εξαπτέρυγα, τα λεγόμενα «ξεφτέρια», στη νεκρική πομπή από το σπίτι στην εκκλησία και στο νεκροταφείο του χωριού. Στα Φώτα παιδιά αναλάμβαναν να ραντίσουν με αγιασμό τα κτήματα έξω από το χωριό. Στη γιορτή του αγίου Ιωάννη του Προδρόμου (24 Ιουνίου), «τ' Αϊ-Γιαννιού του Ριγανά» (γιατί την εποχή αυτή μάζευαν τη ρίγανη) ή «Λαμπαδιάρη» (γιατί το βράδι της παραμονής άναβαν φωτιές σε πλατείες και σταυροδρόμια και πηδούσαν πάνω από αυτές), ένα αγόρι βοηθούσε τις κοπέλες να μαντέψουν το «ριζικό τους», τη σειρά με την οποία θα παντρεύονταν, τραβώντας στην τύχη από ένα κανάτι με νερό μικροαντικείμενα (σκουλαρίκια, βραχιόλια, δαχτυλίδια κ.ά.) που η καθεμιά αποβραδίς είχε ρίξει μέσα.5 Σε επίπεδο εθιμικήςκοινωνικής ζωής η παιδική ηλικία διαρκούσε όσο διάστημα ένα παιδί διατηρούσε το δικαίωμα να αναλαμβάνει και να εκπληρώνει τους συγκεκριμένους αυτούς ρόλους. Η συμμετοχή στην τελετουργική πράξη εκτός του οικιακού χώρου

κίας, σ. 197, 198]' πβ. Αυδίκος, Το παιδί στην παραδοσιακή και τη σύγχρονη κοινωνία, Αθήνα 1996,σ. 24, 26.

4. Βλ. κυρίως Ηλιόπουλος, Λαογραφικά Δωρίδας, ό.π.

5. Ο Ηλιόπουλος (ό.π., σ. 18, 306 κ.εξ.) δεν αναφέρεται στον αγιασμό των κτημάτων την ημέρα των Φώτων ή στην αναγγελία της βάφτισης ως καθήκοντα των παιδιών, αλλά από συζητήσεις στο χωριό κατέληξα σε αυτό το συμπέρασμα. Για τον αγιασμό των χωραφιών από αγόρια τη μέρα των Φώτων βλ. άλλωστε Θ. Αθανασόπουλος, «Λαογραφικός Θησαυρός: Χρουνιάρις Μέρες», εφ. Το Κροκύλειο, αρ. φ. 56 (1994), 1.

Σελ. 250
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/251.gif&w=600&h=915

ρου, σε δημόσια θέα, αποτελούσε συνήθως προνόμιο των αγοριών τα οποία γενικά ανατρέφονταν με λιγότερους περιορισμούς κινήσεων απ' όσο τα κορίτσια.

Συμμετέχοντας καθοριστικά στις εθιμικές τελετουργίες τα παιδιά —προπάντων τα αγόρια- εισέπρατταν κοινωνική αναγνώριση και ανέπτυσσαν το αίσθημα ότι αποτελούσαν μέλη ενός οργανικού συνόλου, της μικροκοινωνίας του χωριού. Τα αγόρια λαχταρούσαν να χτυπήσουν τις καμπάνες στις κηδείες, να μεγαλώσουν, να ψηλώσουν αρκετά ώστε να μπορούν να κρατήσουν τα «ξεφτέρια» (εξαπτέρυγα) σε μια κηδεία:

Πήρα κι εγώ κι ο αδελφός μου ξεφτέρια, ναι, (θυμάται ο Χ. Τ. που γεννήθηκε το 1914), όταν είχαμε βέβαια κάποιο ανάστημα ως μικροί, γιατί εφόσον ήταν μεγάλα παιδιά δεν τα δίναν σε μας, όταν ήμαστε πολύ μικροί. Βέβαια επιθυμούσαμε πάρα πολύ να τα πάρουμε... Ήταν ζήτημα αναστήματος αυτό. Νάχει κάποια μεγαλοπρέπεια, μην είναι κάνα μικρό παιδάκι.6

Τέτοιου είδους πρώιμα βιώματα συμμετοχής στην κοινωνική ζωή του χωριού ίσως συνδέονται με τον σημερινό έντονο τοπικισμό ανθρώπων που πέρασαν το συντριπτικά μεγαλύτερο διάστημα της ζωής τους στην Αθήνα, ή και γεννήθηκαν στην πρωτεύουσα, αλλά αυτοαποκαλούνται και εν πολλοίς αισθάνονται «χωριανοί».

Η συμμετοχή των παιδιών στην εθιμική ζωή της κοινότητας είχε πάντοτε μια οικονομική διάσταση' όπως λέει χαρακτηριστικά ένας συνομιλητής για τα «προζύμια»: «Πηγαίναμε γιατί κολλάγαμε να φάμε και τίποτα».7 Τα παιδιά εξασφάλιζαν φιλοδωρήματα, μερικές δεκάρες, κάποιο γλυκό ή «ψυχούδια» (ιδιαίτερα αρτοσκευάσματα) στις κηδείες.

Όμως μιλώντας με τους ανθρώπους διαπίστωσα ότι η παρουσία των παιδιών στους γάμους και τις κηδείες ήταν μεν αυτονόητη αυτή καθεαυτή, σε επίπεδο κυρίαρχης νοοτροπίας, αλλά ήταν λιγότερο αυτονόητη σε επίπεδο κοινωνικής πράξης και προπάντων δεν ήταν γενικευμένη. Με άλλα λόγια: Δε παρευρίσκονταν όλα τα παιδιά του χωριού σε όλες τις εκδηλώσεις ενός αρραβώνα, ενός γάμου ή μιας κηδείας, όπως αφήνει να εννοηθεί η αναπόφευκτη ίσως χρήση του οριστικού άρθρου σε φράσεις όπως: «στους γάμους τα παιδιά έπιαναν τα προζύμια», «στις κηδείες τα αγόρια κρατούσαν τα ξεφτέρια» κ.λπ.

Κατ' αρχήν φαίνεται ότι η συμμετοχή των παιδιών στα διάφορα έθιμα εξαρτιόταν από το βαθμό συγγένειας. Στα προζύμια λ.χ. έπαιρναν μέρος παιδιά που ανήκαν στο (στενό) συγγενικό κύκλο των μελλονύμφων: «Ε, στα προζύμια τώρα, άμα ήταν αποκλειστικά, ήταν συγγένειο (πήγαινες), δε μπόραγες να πας στην άλλ' γειτονιά για να πας στα προζύμια, έπρεπε να είσαι αποκλει-

6. Συν. με τον Χ. T., σ. 15.

7. Συν. με τον Γ. P., σ. 7' επίσης Συν. με την Α. Σ., σ. 11.

Σελ. 251
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/252.gif&w=600&h=915

αποκλειστικός».8 Τα στέφανα τα μετέφερε σε δίσκο το μικρότερο αγόρι από το στενό συγγενικό κύκλο του γαμπρού ή της νύφης.9 Τα αγόρια που κρατούσαν τα εξαπτέρυγα στις κηδείες είχαν συνήθως στενή συγγένεια με το νεκρό.

Ούτως ή άλλως στο τραπέζι του γάμου όπως και στο τραπέζι της παρηγοριάς δεν υπήρχε η οικονομική δυνατότητα να παραστεί, όχι όλο το χωριό, αλλά ούτε και όλο το σόι. Άλλωστε οι παριστάμενοι έφερναν μαζί τους τρόφιμα, χαλβάδες, πίτες και κρέατα. Από το ίδιο σπιτικό συμμετείχαν προπάντων οι ενήλικες και σε μικρότερο βαθμό τα παιδιά. Γενικά οι μεγαλύτεροι σε ηλικία είχαν περισσότερες πιθανότητες από τους νεότερους να συμμετάσχουν.

Μια συνομιλήτρια θυμάται ότι έκλαιγε γοερά όταν οι μεγαλύτερες αδελφές της αρνήθηκαν να την πάρουν μαζί τους σε κάποιους αρραβώνες:

Μια φορά γίνονταν κάτι αρραβώνες εκεί, αρραβωνιαζόνταν και πήγαιναν τα κορίτσια την Κυριακή να συγχαρούνε όλα. Κι εκεί συνήθως είχαν το λουκούμ', τα βάζαν τα λουκούμια. Και μια φορά θα πήγαιναν οι μεγάλες, δύο μεγάλες. Λέω: «θα 'ρθω κι εγώ». -«Όχι» λέει η μεγάλη. «Άμα θα' ρθεις εσύ δε θα πάω 'γω». Έκλαιγα εγώ, έκλαιγα, και δεν πήγα. Δεν τα παίρναν μαζί τα μικρά, δεν τα παίρνανε παντού.

Όταν ρώτησα τη συνομιλήτρια αν τα παιδιά πήγαιναν στα «προζύμια», μου απάντησε: «Στα προζύμια ναι, αλλά στα λουκούμια, σου λέει πολλοί θα πάμε οικογενειακώς, εσύ είσαι μικρή ακόμα, κάτσε».10 Είναι προφανές ότι η παρουσία πολλών ατόμων θα επιβάρυνε οικονομικά την οικογένεια της νύφης, αφού έπρεπε να κεράσει τους παριστάμενους λουκούμια (έχουμε ήδη αναφερθεί στη σπανιότητα και την αξία των γλυκών στο διαιτολόγιο της αγροτικής κοινωνίας την εποχή εκείνη). Ίσως ακόμη οι μεγαλύτερες αδελφές ήθελαν να αποφύγουν τις «σκοτούρες» που πιθανόν θα δημιουργούσε η παρουσία της μικρής αδελφής και να διασκεδάσουν ελεύθερα. Μια άλλη συνομιλήτρια ανέφερε χαρακτηριστικά ότι άρχισε να πηγαίνει σε γάμους

...όταν φύγαν τα μεγάλα και λάβαμε και μεις σειρά. Γιατ' πάαιναν με τ' σειρά, πάαιναν οι μεγαλύτερ' πρώτα... Ε, κάθε οικογένεια, προτιμούσαν, πήγαιναν τα μεγάλα τα κορίτσια, τα μεγάλα τα παιδιά (αγόρια). Εμείς..., είσαι μικρή ακόμα εσύ. Θα μεγαλώσεις και τότε θα πας, να'ρθει η σειρά, σόλεε.11

Ενώ λοιπόν τα παιδιά εντάσσονταν γενικά στη ζωή των ενηλίκων ορισμένες φορές αποκλείονταν για αλληλένδετους οικονομικούς και νοοτροπικούς λόγους

8. Ό. π., σ. 15.

9. Συν. με τους αδελφούς Α., σ. 24. Βλ. εικόνα 9.

10. Συν. με την Β. Κ., σ. 5, 6.

11. Συν. με την Α. Π., σ. 15.

Σελ. 252
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/253.gif&w=600&h=915

από κοινωνικές εκδηλώσεις. Ο αποκλεισμός, ειδικά των μικρών ηλικιών, καταδεικνύει την ύπαρξη μιας ιεραρχικής κλίμακας καταναλωτικών δικαιωμάτων και δικαιωμάτων συμμετοχής στην κοινωνική ζωή, στην κατώτερη βαθμίδα της οποίας βρίσκονταν τα παιδιά.

Βέβαια, αντίθετα με κυρίαρχες σύγχρονες αντιλήψεις, σε καμιά περίπτωση ο θάνατος δεν αποτελούσε ταμπού, μια κατάσταση δηλαδή με την οποία το παιδί δεν έπρεπε να έρθει σε επαφή για παιδαγωγικούς λόγους' η παιδική ηλικία δε συγκροτούσε ένα χωρόχρονο προστατευμένο από πόνο και θλιβερές εικόνες. Ο θάνατος αποτελούσε μια πραγματικότητα, ήταν έντονα παρών στην κοινωνία που εξετάζουμε, μια κοινωνία πολύ περιορισμένη πληθυσμικά ώστε να εξαφανίζει τα ίχνη του. Τα αριθμητικά στοιχεία που έχουμε για την περίοδο 1932-1939 είναι εύγλωττα. Εκτός από μια χρονιά (1936) κάθε χρόνο τουλάχιστον 10 άνθρωποι πεθαίνουν στο χωριό' το 1933 και το 1935 μάλιστα πάνω από 20, το 1936 και το 1937 τουλάχιστον 15. Άλλωστε, όπως ανέφερα αλλού, κάθε χρόνο 3-8 θάνατοι αφορούν παιδιά, κυρίως βρέφη και νήπια.12 Οι αριθμοί είναι σημαντικοί για έναν πληθυσμό που στην καλύτερη περίπτωση δεν υπερβαίνει τα 1000 άτομα.13

Ο Μ. Ζ. ήταν εννέα χρονών όταν έχασε τη μητέρα του το 1931:

Καθόμαστε κάτω στο τζάκι γύρω-γύρω. Τότε φέρνανε χαλβά, γλυκό, φαγητά, πίτες για τους λυπημένους, για να μη μαγειρεύουν. Λοιπόν καθόμουνα εκεί κάτ' στο τζάκι και διάβαζα èva βιβλίο, κάτι διάβαζα. Τη μάνα μ' πεθαμέν' την είχανε βάλ' απάνω στο δωμάτιο πούταν το σαλόν', το θυμάμαι. Κάποιος μου λέει να πάω εκεί πέρα, να πάρω κάτι ... Λοιπόν και πάω ανεβαίνω γω απάν' με φόβο. Είχαν όμως ένα καντήλ' ανάψει μέσα εκεί που ήταν, καίγαν καντήλ ' μετά. Ανεβαίνω λοιπόν τη σκάλα με φόβο, δε μπορούσα να μην πάω, γιατί και ντρεπόμουνα εγώ ν' αρνηθώ και φοβόμουν και τον πατέρα μου, μη μου πει τίποτα. Όταν ανεβαίνω λοιπόν και βγαίνω στην πόρτα, Παναγία μου, βλέπω τη μάνα μου ολόκληρη, ζωντανή, όπως την είχανε, να βγαίν' από την πίσω πόρτα έτσ', φαντασία μου. Την είδα, την είδα, κι ακόμα το λέω τώρα, το διηγούμαι και δεν το πιστεύουν, λένε ότι οι πεθαμέν' γυρί-

12. Βιβλίον Ληξιαρχικών Πράξεων Κοινότητος Κροκυλείου. Θανάτων, τ. Α', 1.1.1932 31.12 1939. Η φυματίωση θερίζει: Σε διάστημα οκτώ ετών ένα 10% περίπου των θανάτων οφείλεται αποκλειστικά στη φυματίωση' σε δύο περιπτώσεις συνομιλητές είχαν χάσει αδέλφια εξαιτίας αυτής της ασθένειας.

13. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία το ποσοστό μέσης γενικής θνησιμότητας (αριθμός θανάτων επί 1000 κατοίκων) για το διάστημα 1932-1939 στο χωριό προσεγγίζει το αντίστοιχο της Ελλάδας για την πενταετία 1935-1939: 14,2%η έναντι 14,5%ο (Βαλαώρας, Στοιχεία Βιομετρίας και Στατιστικής, ό.π., σ. 60). Το ποσοστό της Ελλάδας είναι σαφώς υψηλότερο από τα ποσοστά των περισσότερων χωρών του δυτικού κόσμου κατά την ίδια πενταετία, εκτός της Γαλλίας (Στο ίδιο, σ. 107).

Σελ. 253
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/254.gif&w=600&h=915

γυρίζουνε λίγες μέρες ακόμα πριν πάνε εκεί που... Και την είδα ολοζώντανη, όπως την είχανε ντυμέν' με κάτι άσπρα φορέματα.1*

Ο Μ. Ζ. ήταν γιος του θρυλικού δασκάλου του χωριού' αν υπήρχε κάποιος ενδοιασμός ως προς την επαφή των παιδιών με το θάνατο θα τον συναντούσα, νομίζω, πρώτα-πρώτα σε αυτήν την οικογένεια της οποίας η ζωή είχε έντονα επηρεαστεί από αστικά πρότυπα και αντιλήψεις (αρκεί να αναφέρω ότι τα δύο ετεροθαλή αδέλφια, το ένα μάλιστα κορίτσι, του Μ. Ζ. ήταν απόφοιτοι του Πανεπιστημίου Αθηνών). Όμως είναι φανερό ότι οι ενήλικες θεωρούσαν πολύ φυσικό να στείλουν το αγόρι στο δωμάτιο όπου βρισκόταν η πεθαμένη. Το αγόρι όφειλε να υπερνικήσει το φόβο του.

Σε μια άλλη περίπτωση η παρουσία του παιδιού στο δωμάτιο την ώρα που τοποθετούσαν τη νεκρή κυρούλα στην κάσα δεν απασχολούσε κανέναν για όσο διάστημα δεν ήταν ενοχλητική, παρ' όλο που το παιδί θεωρήθηκε πολύ μικρό για να παρευρεθεί στην κηδεία χωρίς να δημιουργήσει προβλήματα:

Και θμώμαι γω πήραν τρεις πέτρες μεγάλες απόνα αλών' και τς τέντωσαν τα πόδια (της γιαγιάς) να τν βάλνε μες στην κάσα. Αυτό το θμώμαι κι έκλαφα μετά, είδα κείν' τα ποδάρια με τς πέτρες. «Βγάλτε τα αυτήνα», τσόλεγα, «βγάλτε τς πέτρες απ' τη γιαγιά». Ναι. Και τι νάκαναν; Πώς να την έβαναν; Θρονιασμέν' να την έβαναν; ... Όχ' εγώ δεν έφερα τις πέτρες, εγώ ήμαν μικρή! Εγώ τάβλεπα. Τάφερε ο πατέρας μ' εκεί με το μπάρμπα μ'... Ούτε το θμώμαι, να πάω κοντά στην κηδεία. Μόνο την κάσα μοναχά εκεί. Πού να πάω; Θα νήμαν μκρό. Δεν το θμώμαι, να πάω στην κηδεία ... «Βγάλτε τς πέτρες απ' τη γιαγιά», έλεγα γω. «Δεν τς θέλω να τς βλέπω κεί». -«Πάρτε το όξω», λέει, «αυτό το κορίτσ' παραδέ για να κάνουμε τ' δουλειά μας», είπαν. Αφού γω θα νήμαν μκρό, πόσο να σε ειπώ, να ήμαν σαν την εγγονούλα τώρα που ήρθε εδά μέσα; (προ ολίγου είχε μπει στο δωμάτιο μια τετράχρονη δισεγγονούλα της συνομιλήτριας) Δεν πιστεύω15.

Σε ένα άλλο σημείο της αφήγησης της η συνομιλήτρια θυμάται:

Μκρή πάαινα γω στην κηδεία, πάαινα τακτικά και πάαινα στο νεκροταφείο κει πέρα κοντά το νεκρό... και θμώμαι συγκεκριμένα σε κάποια κηδεία, αλλά σε ποια δε θμώμαι τώρα, είχε βρέξ' κι είχε ο τάφος γεμάτος, ήταν γεμάτος νερό. Και τόριχνα το νερό όξω με τον τενεκέ. Αλλά πού ν' αδειάσ' ο τάφος; Τον πέταξαν μέσα στο νερό... όχ' είχαμε συνηθίσ', δε φοβόμασταν. Εγώ ποτέ δε φοβόμουν. Ό,τ' νάβλεπα στην κηδεία, δε φοβόμουν. Κι ήμαν, ήμαν και περίεργη, να πάω εκεί σιμά, να δω.16

14. Συν. με τον Μ. Ζ., σ. 7.

15. Συν. με την Π. Γ., σ. 40.

16. Ό. π., σ. 43.

Σελ. 254
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/255.gif&w=600&h=915

Η έκφραση «δε φοβόμουν» δε θα πρέπει να ερμηνευθεί κυριολεκτικά, γιατί υπάρχουν αρκετές μαρτυρίες ότι τα παιδιά αισθάνονταν φόβο και γιατί σε άλλα σημεία της αφήγησης η συνομιλήτρια αναιρεί ακούσια αυτόν τον ισχυρισμό. «Δε φοβόμουν», σημαίνει μάλλον «τολμούσα», «είχα αρκετό θάρρος ώστε να παρακολουθώ όσα συνέβαιναν».

Ο φόβος απέναντι στο θάνατο, το νεκρό, ήταν συναίσθημα αυτονόητο και για τα παιδιά, τα οποία όμως ήταν υποχρεωμένα να επιστρατεύουν τη φαντασία και τις ψυχικές τους δυνάμεις για να τον υπερνικήσουν. Και από αυτή την άποψη η κοινωνία ευνοούσε την ταχεία ένταξη των παιδιών στην πραγματικότητα της. Στις προφορικές μαρτυρίες οι ενήλικες που δεν επέτρεπαν σε παιδιά να παραστούν σε κηδείες υιοθετούσαν αυτή τη στάση για να προστατεύσουν όχι τα ίδια αλλά την οικογενειακή ηρεμία από τους επακόλουθους εφιάλτες που έβλεπαν ορισμένα παιδιά στον ύπνο τους.17

Οπωσδήποτε η εξοικείωση με το θάνατο δεν ήταν δεδομένη' η θέαση του νεκρού ή του ετοιμοθάνατου και η ίδια η ιδέα του θανάτου προκαλούσε συχνά φόβο. Το χωριό ήταν σε μεγάλο βαθμό παγανιστικό" ενήλικες και παιδιά πίστευαν, όπως είδαμε, σε νεράιδες και στοιχειά. Αιφνίδιοι ή βίαιοι θάνατοι προκαλούσαν ανατριχιαστικές διαδόσεις και έδιναν τροφή στη φαντασία των παιδιών:

Το πατρικό σπίτ' τότε ήτανε, τζάμια δεν υπήρχαν, κάτι παλιοπατζούρια είχαμε απέξω και θυμάμαι μια δόση, παιδί τώρα, μικρός, είχε σκοτωθεί δίπλα. .. δίπλα το σπίτ' το είχε κάποιος Γραβάνς... Λοιπόν κι είχαν πάει για ξύλα εδώ στο δάσος και κόβαν ένα δέντρο για καυσόξυλα, και πέφτει το δέντρο και σκοτών' τη γυναίκα του... Λοιπόν αρχίσαν εδώ, βγαίναν κάτι παιδαρέλια, παιδιά, κι ανάβαν κάτι κεριά, νύχτα στο δρόμο, και λέγαν ότι η Γραβανογιώργαινα βρυκολάκιασε. Εμείς οι μικροί τώρα, σφήνες, φόβο! Πηγαίναμε λοιπόν μόλις νύχτωνε, θυμάμαι, το θυμάμαι αυτό καλά, στα παράθυρα, όπου ήταν καμιά χαραμάδα, βάναμε πανιά και τα στουπώναμε να μη μπει μέσα ο βρυκόλακας.18

Νομίζω λοιπόν ότι τα παιδιά συμμετείχαν στην κοινωνική ζωή του χωριού στο πλαίσιο ενός οροθετημένου χωρόχρονου αλλά η οροθέτηση αυτή είχε διαφορετικό περιεχόμενο και ήταν από πολλές πλευρές περισσότερο ελαστική τόσο από τη σύγχρονη αστική όσο και από τη σημερινή ιδεοτυπική αντίληψη περί συμμετοχής των παιδιών σε κοινωνικές εκδηλώσεις. Κατά κάποιο τρόπο ο χωρόχρονος των παιδιών αποτελούσε μικρό ή/και λειτουργικά περιφερειακό τμήμα του χωρόχρονου των ενηλίκων, αλλά οπωσδήποτε εντασσόταν αυτονόητα σε αυτόν.

17. Συν. με την Λ. Π., σ. 4' Συν. με την Α. Π., σ. 17" Συν. με τον Χ. T., σ. 15. Ας μη λησμονούμε ότι ενήλικες και παιδιά κοιμόνταν κατά κανόνα στο ίδιο δωμάτιο.

18. Συν. με τον Γ. P., σ. 1.

Σελ. 255
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/256.gif&w=600&h=915

Αυτό διαπιστώνει κανείς εξάλλου και όταν εξετάζει τη συμμετοχή παιδιών σε κοινωνικές εκδηλώσεις που -αντίθετα με τα διαβατήρια έθιμα ή με έθιμα που αφορούν σε βασικές χριστιανικές εορτές, όπως τα Χριστούγεννα, το Πάσχα ή τα Θεοφάνεια- δεν είχαν αυστηρά τελετουργικό χαρακτήρα και άφηναν μεγαλύτερα περιθώρια αυτενέργειας στους μετέχοντες: Τέτοιες εκδηλώσεις ήταν κατά πρώτο λόγο τα πανηγύρια αλλά και συγκεντρώσεις όπως τα «ξεφλουδίσια» ή τα νυχτέρια. Στις εκδηλώσεις όμως αυτές τα παιδιά δε φαίνεται να αναλάμβαναν συγκεκριμένους ρόλους. Γενικά η εικόνα που σχηματίζει κανείς από τις προφορικές μαρτυρίες είναι πως η θέση τους στα γλέντια που διοργανώνονταν στο χωριό ήταν περιθωριακή, κι ακόμη ότι η ενεργός συμμετοχή στα γλέντια αυτά σφράγιζε ουσιαστικά το πέρασμα από την παιδική στη νεανική ηλικία, το πέρασμα σε μια περίοδο ατελούς ενηλικίωσης των χωριανών.

Σε όλη τη διάρκεια του χρόνου, κυρίως όμως κατά τους επιβαρυμένους με πλήθος αγροτικών εργασιών καλοκαιρινούς μήνες, διοργανώνονταν πανηγύρια που πρόσφεραν σωματική και ψυχική ανάπαυλα στους χωριανούς καθώς και την ευκαιρία να συναντηθούν, να επικοινωνήσουν, να ανταλλάξουν πληροφορίες και σκέψεις ή ακόμη να «κλείσουν» συμφωνίες. Οι γιορτές των εκκλησιών και ξωκλησιών μέσα στο χωριό και γύρω από αυτό λειτουργούσαν ουσιαστικά ως αφορμή για τα πανηγύρια. «Σαν πρώτο πανηγύρι ήταν τ' ΆιΓιωργιού, κι ύστερα συνέχιζαν τ' Αϊ-Κωνσταντίν', της Αναλήψεως, της ΑγιαΤριάδας, της Αγια-Μαρίνας, τ' Αϊ-Λιος, της Αγια-Παρασκευής, τού Αϊ-Παντελεήμονα, της Αγια-Σωτήρας, της Παναγίας του Δεκαπενταυγούστου και τέλειωναν πέρα τον Aï-Δημήτρη».19 Το σημαντικότερο πανηγύρι ήταν του Προφήτη-Ηλία, «τ' Αϊ-Λιος», όπως έλεγαν και λένε. Το πανηγύρι τούτο γινόταν -και γίνεται από τους παραθεριστές πλέον- στις 20 του Ιουλίου, του «Αλωνάρη» (τότε), στη γιορτή του Προφήτη-Ηλία" το ξωκλήσι είναι χτισμένο στην κορυφή ενός λόφου πάνω από το χωριό. Στα πανηγύρια οι χωριανοί συγκεντρώνονταν το πρωί στην εκκλησία και μετά τη λειτουργία ακολουθούσε φαγοπότι είτε στην περιοχή όπου βρισκόταν η εκκλησία, είτε στο χωριό' το απόγευμα ακολουθούσε γλέντι με φαγοπότι, χορό και τραγούδι στην πλατεία

του χωρίου. 20

Τα παιδιά συμμετείχαν σε αυτές τις κοινωνικές εκδηλώσεις -οι περισσότεροι συνομιλητές θυμούνται ότι πήγαιναν μικροί στα πανηγύρια- παρακολουθώντας τους «μεγάλους» και προσπαθώντας να τους μιμηθούν. Συγχρόνως τα

19. Υφαντής, Αγνάντια στο Κροκύλιο, ό.π., σ. 115.

20. Στο σπίτι της Παρασκευής Μαυραγάνη, υπάρχει μια μοναδική φωτογραφία, στην οποία εικονίζεται όλο το χωριό, 1000 περίπου άτομα, μικροί και μεγάλοι, στο ξωκλήσι της Παναγίας, που βρίσκεται περίπου 400 μ. ψηλότερα από το Κροκύλειο, τη Δευτέρα του Πάσχα του 1929. Κάθε Δευτέρα του Πάσχα το χωριό μαζευόταν στην «Παναγίτσα», όπως ονομάζεται η κορυφή, και γλεντούσε. Η φωτογραφία είναι «τραβηγμένη» με φακό ευρυγώνιο. Τη φωτογραφική μηχανή είχε φέρει ένας χωριανός από την Αμερική.

Σελ. 256
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/257.gif&w=600&h=915

πανηγύρια, όπως άλλωστε και όλες οι κοινωνικές εκδηλώσεις που συνδέονταν με τη θρησκευτική ζωή, πρόσφεραν στα αγόρια την ευκαιρία να κερδίσουν λίγα χρήματα:

Χαρά εμείς μεγάλη! Χαρά εμείς τα παιδιά, τρέχαμε, πιάναμε θέσεις γύρω στα όργανα. Τα όργανα ήτανε κλαρίνα και βιολιά, τρία συνήθως. Είχε τέτοια όργανα το χωριό. Είχε ανθρώπους που έπαιζαν κλαρίνο, βιολί και λαγούτο... Βγάζαν λεφτά τα παιδιά. Γαζέτα. Η γαζέτα είναι τα μετάλλινα νομίσματα. Όχι τα χάρτινα. Πού να δούμε χάρτινο; Τα χάρτινα ήταν ακριβά πράματα... Τα πετούσαν τα νομίσματα. Πετούσαν από μακριά στους οργανοπαίχτες. Άρπαζαν και κανένα τα παιδιά.21

Όπως θα δούμε και στην ενότητα για το παιχνίδι τα αγόρια είχαν γενικά μεγαλύτερη ελευθερία κινήσεων και ευκολότερη πρόσβαση σε υλικά αγαθά από τα κορίτσια.

Φαίνεται όμως ότι τα παιδιά δε χόρευαν συστηματικά με τους «μεγάλους»' φαίνεται, επίσης, ότι η συστηματική, ενεργητική συμμετοχή στο χορό λειτουργούσε ως ηλικιακό και κοινωνικό ορόσημο, σηματοδοτούσε το τέλος της παιδικής και την απαρχή της νεανικής ηλικίας, όταν αγόρια και κορίτσια μπορούσαν πλέον θεωρητικά να παντρευτούν, ήταν «τς παντρειάς», σύμφωνα με την έκφραση των χωριανών:

Ιμείς στην πλατεία εδώ κάναμε χορούς. Ωρέ, χορεύαμι εδώ! Τήραγες χορούς! Όχ' χορούς τώρα! κείνα δεν είν' τίποτα, ούτε πανηγύρια καλά είναι τώρα. Τότεν εκεί κι άμα μεγάλωσα εγώ λιγάκ', άμ' ήμαν δεκαπέντε χρονών με δεκάξι, έρχεταν ο παπα-Γληγόρς ο Κρίτσας. Έρχεταν ο παπαΓληγόρς κι σήκωνε πρώτ' εμένα, ας ήμαν δεκάξι, δεκαεφτά χρονώ, έπτα σήκωνε μια π' τη λεν' Ευτυχία δω, τη μάνα τς, κι έπειτα πιάνουνταν ου χουρός και γένονταν τς κακομοίρας. Γιατ' εγώ χόρευα και τραγούδαγα, και χόρευα και τραγούδαγα.22

Η εντύπωση που έχω σχηματίσει από τις προφορικές μαρτυρίες είναι ότι πυρήνας του γλεντιού στα πανηγύρια ήταν οι νέοι αφού κυρίως αυτοί χόρευαν και τραγουδούσαν. Ο Λουκόπουλος εντάσσει το χορό που γινόταν στα πανηγύρια των χωριών της Ρούμελης, στις γαμήλιες στρατηγικές: «Στο πανηγύρι βγαίνουν τα κορίτσια στην πιάτσα και χορεύουν μπρος στα παλικάρια, κι έτσι το διάλεμα είναι εύκολο».23 Κι αν η συνομιλήτρια δεν θεωρεί «καλά» τα σημερινά πανηγύρια, ίσως αυτό οφείλεται στο ότι έχουν χάσει την οργανική θέση και λειτουργία που είχαν στη ζωή των ανθρώπων.

21. Συν. με τον Χ. T., σ. 9.

22. Συν. με την Π. Γ., σ. 11.

23. Λουκόπουλος, Γεωργικά, ό.π., σ. 59.

Σελ. 257
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/258.gif&w=600&h=915

Το ίδιο ισχύει και για τα «ξεφλουδίσια» ή τα νυχτέρια, εκδηλώσεις στις οποίες η εργασία συνδυαζόταν με τη διασκέδαση. Στα ξεφλουδίσια μετά τη συγκομιδή του αραβόσιτου, ομάδες χωριανών όλων των ηλικιών, ανάμεσά τους και παιδιά, μαζεύονταν σε αλώνια το βράδι με το φως του φεγγαριού, των άστρων ή της λάμπας πετρελαίου και ξεφλούδιζαν τα καλαμπόκια:

Ένας απ' τον άλλον. Έρχονταν σε μένα, πάαινες εσύ στον άλλον, στον άλλον, άμα είχες εσύ, μπορεί να είχες, νάηταν το χωράφι σ' στάρ' φέτο. Αν είχε το χουράφι μ' στάρ' φέτο, είχι άλλος καλαμπόκ' θα πάαινα σ' εκεινού τα ξεφλούδισα. Τα χρόνια που θα νείχα κι εγώ το χωράφι μ' καλαμπόκ' θα 'ρχιέταν σε μένα.

Το ξεφλούδισμα ήταν σχετικά απλή δουλειά" στη διάρκεια της προπάντων, οι χωριανοί τραγουδούσαν, αστειεύονταν μεταξύ τους, πείραζαν ο ένας τον άλλον ενώ, όταν το ξεφλούδισμα τελείωνε, «πιάνονταν» στο χορό, προπάντων οι νέοι:

...Μαζεύονταν, μαζεύονταν, γένονταν τς κακομοίρας. Καθόμασταν ένα γύρο. Εδώ ήταν ο σωρός το καλαμπόκ' και καθόμασταν ένα γύρο. Αρχινάγαμ' τα τραγούδια, ό,τ' τραγούδια ήξερ' ο καθένας, τραγούδαγαν, γλένταγαν, έφκιαναν πότε χαλβά, χαλβά στν κατσαρόλα, πότε τραχανόπτα και τ' μοίραζαν στο γύρου. Άμα ήταν πουλλοί έφκιαναν χαλβά για νάχνε πουλύ, να πάρουν απόνα κομάτ' ούλοι. Έπτα το σήκωναν στου χουρό. Δηλαδή εκεί π' ξεφλουδάγαμε, τραγούδαγαν... Έξω, όχ' μέσα στο σπίτι καθόλου ... Έπτα θα σκώνονταν τα μεγάλα πιδιά, τα μεγάλα κορίτσα αυτήνα στο χουρό... Από δεκαπέντε απάν'. Από δεκαπέντε, είκοσι, εικοσπέντε ... Ανύπαντρα. Μεγάλες γναίκες. Παντρεμένες. ... Ωρέ, θα χόρευαν κι οι παντρεμένες και θα τραγούδαγαν. Και γένεταν ένα γλέντ'.24

Τα νυχτέρια γίνονταν τα βράδια του χειμώνα και ήταν μια γυναικεία κοινωνική εκδήλωση στην οποία οι κοπέλες συμμετείχαν με τραγούδια, αστεία και «παιχνίδια». Οι γυναίκες μαζεύονταν στο σπίτι μιας από την παρέα παίρνοντας πάντα μαζί τα εργόχειρά τους και «νυχτερεύανε». Το εργόχειρο ήταν απαραίτητο για να τηρηθούν τα προσχήματα' η γυναίκα δεν είχε δικαίωμα στην ελεύθερη ομαδική διασκέδαση μακριά από το σπίτι της και την επίβλεψη των ενήλικων ανδρών της οικογένειας της: «Να κάνουμε και κάτ' δουλειά. Να μην πάμε να καθήσουμε και μετά παρεξηγηθεί ο κόσμος... Α, έπρεπε στην επίσκεψη νάχεις μαζί και το εργόχειρο».25

Συνομιλητές και συνομιλήτριες δηλώνουν ότι παρευρίσκονταν στα ξεφλουδίσια ή στα νυχτέρια από την ηλικία των 5-6 ετών, αλλά όταν αφηγούνται τις

24. Συν. 4 με την Π. Γ., σ. 21. Πβ. Υφαντής, Αγνάντια στο Κροκύλιο, ό.π., σ. 200209, κυρίως σ. 206.

25. Συν. με την Μ. Ν., σ. 9.

Σελ. 258
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/259.gif&w=600&h=915

εμπειρίες τους αναφέρονται στα νεανικά τους χρόνια, στην εποχή που ήταν τουλάχιστον 15-16 ετών (ενώ δεν ισχύει το ίδιο λ.χ. για το σκάρο, το παιχνίδι, τους αγερμούς). Υπήρχε λοιπόν το αίσθημα της νεανικής ηλικίας ως διακριτής κοινωνικής κατηγορίας, έστω ρευστά οριοθετημένης. Η κατηγορία αυτή περιλάμβανε όσα μέλη της κοινότητας βρίσκονταν σε ηλικία γάμου -με τα κριτήρια του συγκεκριμένου κοινωνικο-οικονομικού και πολιτισμικού χώρου—, και εκφραζόταν μέσα από κοινωνικές εκδηλώσεις στις οποίες πρωτοστατούσε η νεολαία του χωριού. Εξάλλου, πανηγύρια και ξεφλουδίσια αποτελούσαν μοναδικές, κοινωνικά αποδεκτές ευκαιρίες για επαφές ανάμεσα στα δύο φύλα και προετοίμαζαν το έδαφος για γάμους.26

Πάντως, από τη δεκαετία του 1920 και μετά άρχισαν να οργανώνονται στο χωριό αποκλειστικά νεανικά γλέντια, γλέντια δηλαδή στα οποία μετείχαν μόνο νέοι' οι διασκεδάσεις αυτές γνώρισαν τη μεγαλύτερη ακμή τους την περίοδο της Κατοχής, ως αντίδοτο στη σωματική και την ψυχική ταλαιπωρία των ανθρώπων. Στο Μεσοπόλεμο την πρωτοβουλία για την οργάνωση των γλεντιών αυτών είχαν οι πλέον εξαστισμένοι χωριανοί, κατά κύριο λόγο οι φοιτητές και οι σπουδαστές από την Αθήνα και άλλα αστικά κέντρα που έφεραν άλλωστε στο χωριό γύρω στα 1920 τους λεγόμενους «ευρωπαϊκούς» χορούς (το ταγκό και το βαλς). Τα γλέντια οργανώνονταν σε αποθήκες και αχυρώνες αλλά και στα καφενεία του χωριού με τη βοήθεια γραμμοφώνου' αποκαλούνταν «χοροεσπερίδες» ή απλώς «εσπερίδες», ονομασίες που παραπέμπουν στην αστική προέλευσή τους.27 Η διάδοση των νεανικών κοινωνικών εκδηλώσεων δηλώνει και τη διάκριση μιας νεανικής ηλικίας με τη σύγχρονη έννοια του όρου, μιας νεανικής ηλικίας που αναζητεί το δικό της αποκλειστικό χώρο έκφρασης και τον θεωρεί ως αυτονόητο δικαίωμά της. Μέσα από την ένταξη τους στο εκπαιδευτικό σύστημα και τη συνακόλουθη συχνή μετάβαση

26. Τον κεντρικό ρόλο που είχαν οι νέοι στα ξεφλουδίσματα αφήνει να φανεί ο Λουκόπουλος όταν επισημαίνει: «Σωστό πανηγύρι είναι τα ξεφλουδίσματα στα χωριά. Πώς τα περιμένουν! προπάντων οι νέες κι οι νέοι» (Λουκόπουλος, Γεωργικά, ό.π., σ. 267).

27. Η διάδοση αυτών των εκφράσεων του αστικού τρόπου ζωής φαίνεται και από το γεγονός ότι ορισμένοι συνομιλητές κάνουν λόγο για «χοροεσπερίδες» ενώ αναφέρονται σε παραδοσιακά γλέντια, στο χορό που γινόταν λ.χ. μετά τα μεσάνυχτα όταν τελείωναν τα καθεαυτό ξεφλουδίσια (Συν. με τον Μ. Μ., σ. 12). Πβ. επίσης την ανθρωπολογική ανάλυση της Cowan για τις χοροεσπερίδες σε μια κοινότητα της Μακεδονίας, το Σοχό, στα μέσα της δεκαετίας του 1980. Η συγγραφέας επισημαίνει ότι: «Οι χοροεσπερίδες που χρηματοδοτούνται από τοπικούς, αστικού χαρακτήρα συλλόγους, υιοθετούν ένα συνειδητά «ευρωπαϊκό» ιδίωμα. Σε αυτές οι Σοχινοί δεν εορτάζουν τις συλλογικές κατηγορίες της συγγένειας, της εκκλησίας και της κοινότητας, αλλά κάποιες κοσμικού χαρακτήρα συμμαχίες μέσα στο Σοχό που βασίζονται στην ηλικία, στην τάξη και στις πολιτικές ταυτότητες και συμφέροντα». Στο Σοχό οι χοροεσπερίδες έκαναν την εμφάνιση τους τη δεκαετία του 1940, πολύ αργότερα από ότι στο παράδειγμα μας (J. Cowan, Η πολιτική του σώματος. Χορός και κοινωνικότητα στη βόρεια Ελλάδα, Αθήνα 1998, σ. 141-143).

Σελ. 259
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/260.gif&w=600&h=915

τους σε αστικά κέντρα τα αγόρια -κατά κανόνα γιοι των λιγοστών σχετικά εύπορων οικογενειών του χωριού— υιοθετούσαν τις νέες αντιλήψεις και πρακτικές και γίνονταν φορείς τους: αποστασιοποιούνταν από παραδοσιακές νοοτροπίες και αξίες.

Ορισμένα κορίτσια μυούνταν στις νέες νοοτροπίες χάρη στους αδελφούς τους. Ο Θ. Α. που γεννήθηκε το 1920 και μεγάλωσε σε μια σχετικά εύπορη οικογένεια -ο πατέρας του ήταν δάσκαλος- αφηγείται:

Εμείς πρώτα αρχίσαμε απ' τις αδελφές μας. «Μέσα στο σπίτι, άντε πάτε παρέα εσείς, τι θέλει η Κωνσταντούλα» (η αδελφή του), μόλεγε η μάνα μου. -«Α, τη θέλω μαζί μου». Την έπαιρνα 'γω σε γλέντια, σε τούτο, σε κείνο ...Τη μικρή αδερφή. Λοιπόν. Κοπέλες που δεν είχανε κανένα καβαλιέρο πηγαίναμε μεις και τις ζητάγαμε απ' τους γονείς. Τους λέγαμε: «θα πάμε μια βόλτα ή θα κάνουμε ένα χορό. Νάρθουμε να πάρουμε την Παναγιώτα, ας πούμε;...» Στο καφενείο γινόταν ο χορός. Βεβαίως, μας τις εμπιστεύονταν τις κοπέλες... Και γίνονταν κάτι γλέντια, γλέντια, όχι αστεία. Γλέντια τέτοια απ' το γυμνάσιο. Δεκαεφτά, δεκαοχτώ χρονώ.

Και η Α. Σ. που γεννήθηκε το 1922 θυμάται: «Αργότερα κι εγώ απέκτησα ελευθερία με τον αδερφό μου (ο οποίος σημειωτέον ήταν μόνο ένα χρόνο μεγαλύτερος της), όταν πήγαινε, όταν γύρισε απ' το γυμνάσιο και γίνονταν πάρτι. Κάναμε χορούς, πάρτι, εσπερίδες τα λέγαν τότε, χοροεσπερίδες».29

Όπως άφησα να εννοηθεί παραπάνω, φαίνεται ότι τα παιδιά αποκλείονταν από τις «χοροεσπερίδες». Στις προφορικές μαρτυρίες οι «χοροεσπερίδες» παρουσιάζονται ως αποκλειστικά νεανικές εκδηλώσεις, ως εκδηλώσεις που απευθύνονταν σε συγκεκριμένες ηλικίες, στους νέους ή έστω στα μεγαλύτερα παιδιά και τους νέους. Σύμφωνα με τη Β. Σ. που γεννήθηκε γύρω στα 1915, τα παιδιά χόρευαν κρυμμένα, υπό τους ήχους όμως του ραδιόφωνου του καφενείου όπου γινόταν το γλέντι: «Εδώ μέσα στο καφενείο χόρευαν πάρα πολύ. Πολλά ζευγάρια... Αλλά εμείς ήμασταν εδώ κοντά και τραγουδούσαν, είχαν το ραδιόφωνο, εκείνα τα κλαπατσίμπαλα που είχαν και μεις από πάνω στην αυλή, δε μας έβλεπαν και χορεύαμε εκεί, ήμασταν πέντε, έξι».30 Η εκμάθηση του χορού μέσα από την παρατήρηση και τη μίμηση, στους γάμους και τα πανηγύρια ήταν πολύ σημαντικό στοιχείο κοινωνικοποίησης των παιδιών, αφού οι χορευτικές ικανότητες προσμετρούνταν στα προσόντα των νέων και των δύο φύλων ώστε να παντρευτούν: «τότε δώδεκα χρονών και πέρα χόρευαν τα παιδιά όλα... Κράταγες, και τα μικρά έρχονταν γυροβολιά».31 Στην ενότητα για το

28. Συν. με τον Θ. Α., σ. 17.

29. Συν. με την Α. Σ., σ. 3.

30. Συν. με την Β. Σ., σ. 1, 2.

31. Συν. 2 με την Π. Γ., σ. 28.

Σελ. 260
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Μεγαλώνοντας στον ορεινό χώρο
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 241
    

    Ε, στο δημοτικό σχολείο, παιδί μου, τότες πηγαίνανε παιδιά δεκαοχτώ ετών, είκοσι ... Πήγαιναν και μεγάλα παιδιά και με κουμπούρια μάλιστα. Πηγαίνανε να μάθουν γράμματα, να μάθουν τ' όνομά τους. Μάλιστα μερικοί μεθάγανε κιόλα, πηγαίνοντας στο σχολείο και κυλάγαν κάτ' με τς καπότες που είχαν τότε, τις κάπες ...Μάλιστα ένας εξ αυτών, τον οποίο είχε δείρει ο... του κάμαν ενέδρα στις βρύσες με το όπλο να τον σκοτώσουν, επειδή τους έδειρε στο σχολείο. Το δάσκαλο οι μαθηταί κάμαν ενέδρα! Αυτοί λέγονταν... Κρατήσανε καρτέρι, και τον ειδοποιήσαν το δάσκαλο, να μην περάσ' από κει, θα τον σκοτώσουν.126

    Αναφέρονται και λιθοβολισμοί εναντίον του αυστηρού αυτού δασκάλου. Σύμφωνα με μια μαρτυρία: «Ήταν και πολύ σκληρός αυτός. Σε χτύπαγε στο κεφάλι... Αλλά άμα έβγαινε έξω, τον παίρναν με τις πέτρες τα παιδιά».127

    Ο Κρίκος αφηγείται στην αυτοβιογραφία του ένα περιστατικό από τη σχολική του ζωή στο Σουρούστι, στο οποίο ο γιος ενός τσοπάνη αντιστέκεται όταν ο δάσκαλος επιχειρεί να τον χτυπήσει με τη βέργα, κατηγορώντας τον άδικα ότι μαζί με συμμαθητές του έκλεψαν τα κεράσια ενός χωριανού" ο μαθητής απειλεί το δάσκαλο ότι θα ανταποδώσει και τον υποχρεώνει τελικά να υποχωρήσει: «ήλλαξεν πορείαν' ίσως εφοβήθη μη τυχόν τον εξευτελίζαμε ... επέταξε την λούρα από τα χέρια του και είπε: "Τέτοιοι που είσθε εσείς οι Σουρουστιώτες, βόιδια θα πεθάνετε"»128 -σημειώνω ότι ο συγκεκριμένος δάσκαλος (και ιερέας) καταγόταν από άλλο χωριό της περιοχής, την Αρτοτίνα. Η θεσμική σχέση εξουσίας δασκάλου και μαθητών δεν ήταν επομένως παγιωμένη στη συνείδηση των τελευταίων, όπως ίσως φαντάζει μέσα από το ρομαντικό πρίσμα ενός αόριστου, α-ιστορικού παρελθόντος, στο οποίο υποτίθεται ότι τα παιδιά ήταν περισσότερο πειθαρχημένα από σήμερα.

    Ορισμένοι συνομιλητές υποστήριξαν πως η εξουσιαστική συμπεριφορά των δασκάλων γινόταν αιτία να εγκαταλείψουν κάποια παιδιά για ένα χρονικό διάστημα ή ακόμη και οριστικά το σχολείο.129 Από την πλευρά τους οι γονείς φαίνεται ότι γενικά αναγνώριζαν στο δάσκαλο το δικαίωμα να τιμωρήσει αυστηρά τα παιδιά:130 «Αλλά όταν πήγαινες σχολείο, τι έλεγε η μάνα; "Δάσκαλε, το πετσί και το κόκκαλο να μου φέρεις πίσω. Να μάθουνε γράμματα"». - «Οι δάσκαλοι ήταν αυστηροί. Μερικοί παραήτανε ... και το ζητούσαν και οι γο-

    126. Συν. με τον Γ. Π., σ. 13. Επίσης, Συν. με τους αδελφούς Α., σ. 10.

    127. Συν. με τον Χ. Μ., σ. 4.

    128. Κρίκος, Αυτοβιογραφία, ό.π., σ. 12, 13.

    129. Συν. με τον Γ. Σ. και την Φ. Σ., σ. 4, 5' Συν. με τον Γ. Π., σ. 17' Συν. με τον Χ. T., σ. 3.

    130. Πβ. όσα γράφει η Αντμάν, Βία και Πονηριά, ό.π., σ. 200 για τη συμπεριφορά των γονιών, στο χωριό του Πηλίου που μελετά, κατά τη δεκαετία του '70. Και στο Κροκύλειο άλλωστε ο ξυλοδαρμός των παιδιών στο σχολείο ήταν συνηθισμένος, τουλάχιστον μέχρι τις αρχές της προηγούμενης δεκαετίας και επικροτούνταν γενικά από τους γονείς.