Συγγραφέας:Παπαθανασίου, Μαρία
 
Τίτλος:Μεγαλώνοντας στον ορεινό χώρο
 
Υπότιτλος:Παιδιά και παιδική ηλικία στο Κροκύλειο Δωρίδας τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αι.
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:38
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2003
 
Σελίδες:387
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Κροκύλειο Δωρίδας
 
Χρονική κάλυψη:αρχές 20ού αι.
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό είναι μία ιστορία της παιδικής ηλικίας σε ένα χωριό του ορεινού ελλαδικού χώρου, το Κροκύλειο (ως το 1915 Παλαιοκάτουνο ή Παλιοκάτουνο) της Φωκίδας, κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα. Εξετάζει, δηλαδή, πλευρές της καθημερινής ζωής και της κοινωνικοποίησης των παιδιών σε μία κοινότητα της υπαίθρου. Στο βαθμό όμως που παιδιά μεγάλωναν υπό ανάλογες κοινωνικές, οικονομικές, δημογραφικές συνθήκες, η μελέτη επιτρέπει να διατυπωθούν ορισμένες εύλογες υποθέσεις για οικισμούς του ευρύτερου ορεινού χώρου στον οποίο εντάσσεται το συγκεκριμένο παράδειγμα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 24.57 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 282-301 από: 395
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/282.gif&w=600&h=915

κορίτσια (για παράδειγμα σε απομακρυσμένα αλώνια). Στις βρύσες -κεντρικό σημείο του χωριού στο οποίο βρίσκονται πέντε πέτρινες βρύσες- έπαιζαν κατά κανόνα αγόρια" τα κορίτσια προτιμούσαν τα αλώνια -ιδίως όταν βρίσκονταν κοντά στο σπίτι ή στην αυλή- και ορισμένες φορές και το εσωτερικό του σπιτιού. Αγόρια και κορίτσια έπαιζαν στην αυλή του σχολείου και στην πλατεία του χωριού στο διάλειμμα" τα αγόρια κινούνταν, ωστόσο, σε όλο το διαθέσιμο χώρο ενώ τα κορίτσια έπαιζαν περισσότερο συγκεντρωμένα στο χώρο, όπως υποδηλώνουν περιγραφές παιχνιδιών. Μέσα από το παιχνίδι τα κορίτσια εσωτερίκευαν το χώρο μέσα στο σπίτι και γύρω από αυτό ως χώρο γυναικείο, ενώ τα αγόρια βίωναν το χώρο έξω και πέρα από το σπίτι ως χώρο ανδρικό. Έξω και μακριά από το σπίτι τα αγόρια έπαιζαν φωνάζοντας, όπως συνήθως συμβαίνει όταν ένα παιχνίδι απαιτεί έντονη κινητικότητα του σώματος. Τα αγόρια και όχι τα κορίτσια ήταν τα παιδιά εκείνα που όταν έπαιζαν ακούγονταν σε ολόκληρο το χωριό: στη συνείδησή τους η εξωστρέφεια εγχαρασσόταν και με αυτόν τον τρόπο ως ανδρικό προνόμιο.

Γ' Υλικά του παιχνιδιού και κοινωνικές διαστάσεις ·

Αγόρια και κορίτσια έπρεπε κατά κανόνα να εξασφαλίσουν μόνα τα παιχνίδια με τα οποία έπαιζαν. Για να βρουν, να συλλέξουν ή να κατασκευάσουν παιχνίδια-αντικείμενα χρειαζόταν επιμονή, υπομονή, επιδεξιότητα, φαντασία και πονηριά. Τα παντοπωλεία του χωριού δεν πουλούσαν φυσικά παιχνίδια και σπάνια μπορούσαν τα παιδιά να ελπίζουν σε δώρα από την Αθήνα, την Πάτρα, τη Ναύπακτο ή εν πάση περιπτώσει ένα αστικό/ημιαστικό κέντρο. Οι ιστορίες αναζήτησης των υλικών, μεταμόρφωσής τους σε παιχνίδια-αντικείμενα, φύλαξης και συντήρησής τους αναδεικνύουν με σαφήνεια το βαθμό στον οποίο τα παιδιά έπαιρναν «στα σοβαρά» το παιχνίδι τους: Ήταν έκφραση του πολιτισμού τους, «αγαθό του λαϊκού τους πολιτισμού», σύμφωνα με τη Βιεννέζα ψυχολόγο του Μεσοπολέμου Hildegard Hetzer.96

Αγόρια και κορίτσια χρειάζονταν καρύδια για να παίξουν ένα παιχνίδι παρόμοιο με τους βώλους που ονομαζόταν «κοκόσιες», δηλαδή καρύδια. Υπήρχαν αρκετές καρυδιές στο χωριό αλλά έπρεπε κανείς να φροντίσει να συγκεντρώσει τα καρύδια του την εποχή που οι ιδιοκτήτες των δέντρων τα «τίναζαν», χτυπούσαν δηλαδή τα κλαριά τους με ραβδιά για να πέσουν οι καρποί στο έδαφος και να τους μαζέψουν. Τα παιδιά εξασφάλιζαν καρύδια επιστρατεύοντας την πονηριά τους και τα μάζευαν στα λεγόμενα «κοκολόγια» που ουσιαστικά συγκροτούσαν έναν χωρόχρονο των παιδιών:

96. Hetzer, Das volkstümliche Kinderspiel, ό.π., σ. 5, 6.

Σελ. 282
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/283.gif&w=600&h=915

Τα κοκολόγια είναι -εμείς χρησιμοποιούσαμε τη λέξη αυτή- όταν πηγαίναμε μετά απ' το μάζεμα των καρυδιών, πηγαίναμε και ψάχναμε και βρίσκαμε μερικά τα οποία δε βρίσκανε. Γιατί τα καρύδια δεν τα πιάνουν με το χέρι, τα χτυπάνε απάνου με μια βέργα μεγάλη, λούρο τη λέγαν, και πέφταν και τα μαζεύαν κάτω. Λοιπόν πηγαίναμε μεις και φάχναμε και βρίσκαμε, το κοκολόι. Μάλιστα προθυμοποιούμασταν να πάμε να τους βοηθήσουμε να μαζέψουν τα καρύδια και πηγαίναμε και μαζεύοντας τρυπώναμε κι από κάτω από καμιά πέτρα, από κάτω απ' τα φύλλα πουθενά, κρύβαμε δηλαδή καρύδια, για να περάσουμε ύστερα στο κοκολόι να τα μαζέψουμε. Καθένας είχε από μας... Όλο το καλοκαίρι, τα καρύδια ήτανε μεγάλη υπόθεση. Μαζεύαμε και καθένας είχε την κρύφτρα του, δηλαδή ένα μέρος που έκρυβε τα καρύδια για να μην τα βρει κανένας. Παίζαμε, ήταν όπως με τους βώλους, και παίζαμε μεις τα καρύδια».91

Αγόρια και κορίτσια κατασκεύαζαν παιχνίδια από τις πέτρες που φυσικά αφθονούσαν γύρω τους: τις έσπαγαν και τις πελεκούσαν ώσπου να τους δώσουν ένα σχήμα και να τις μετατρέψουν σε αληθινά, δηλαδή αναγνωρίσιμα παιχνίδια. Για παράδειγμα, τα «κοκορέλια» (παιχνίδι κατ' αρχήν για αγόρια) παίζονταν με κομμάτια από σχιστόλιθο τα οποία τοποθετούνταν το ένα επάνω στο άλλο' τα παιδιά προσπαθούσαν να γκρεμίσουν τα κοκορέλια ρίχνοντας μια πέτρα και αν το κατόρθωναν κέρδιζαν όσες πετρούλες έπεφταν" νικητής ανακηρυσσόταν όποιος στο τέλος του παιχνιδιού είχε κερδίσει τις περισσότερες:

Ξέρτε τι ήταν τα κοκορέλια; Σχιστόλιθος, φλίδες από πέτρα, τις χτυπάγαμε γύρω-γύρω και τις κάναμε υποτίθεται στρογγυλές ... Ε, αυτά πηγαίναμε και τα κρύβαμε. Πολλές φορές άμα γκρέμιζες καμιά μάντρα, κάνα αυτό, καμιά ξερολιθιά, μέσα σε τρύπες είχαμε βάλει τέτοια πράματα εμείς και τα βρίσκαμε αυτά και γελάγαμε.98

Ανάλογα παιχνίδια έπαιζαν τα παιδιά (κυρίως τα αγόρια) με κουμπιά που ξήλωναν από τα ρούχα τους και σε εξαιρετικά σπάνιες περιπτώσεις με δεκάρες. «Απ' το παντελόνι το αποπάνω κουμπί αφήναμε, για να μη χάσουμε το παντελόνι. Αφήστε που πολλές φορές, μερικά παιδιά είχαν ζώνη».99

Αγόρια και κορίτσια (προπάντων όμως αγόρια) κατασκεύαζαν από πανιά, κατά κανόνα κουρέλια, τόπι, τη λεγόμενη «ζόπα» και τα μπαλάκια με τα οποία έπαιζαν τη «γρούνα», παιχνίδι που θυμίζει το γκολφ. Η «γρούνα» παιζόταν επίσης με άδεια κονσερβοκούτια. Τα παιδιά χτυπούσαν το κονσερβοκούτι ή το μπαλάκι με ένα ξύλο προσπαθώντας να το κατευθύνουν σε μία τρύπα στο έδαφος. Τα αγόρια μετέτρεπαν σε μπάλα την ουροδόχο κύστη του χοίρου

97. Συν. με τον Θ. Α., σ. 14.

98. Ό.π.

99. Ό.π.

Σελ. 283
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/284.gif&w=600&h=915

που οι περισσότερες οικογένειες έσφαζαν τα Χριστούγεννα, φυσώντας μέσα της δυνατά ώστε να φουσκώσει. Όταν έσφαζαν τα ζώα τα παιδιά έτρεχαν να εξασφαλίσουν τη «φούσκα» όπως έλεγαν:

Εμείς τ' αγόρια τρέχαμε όταν σφάζαν τα γουρούνια για να πάρουμε τη φούσκα, την ουροδόχο κύστη και την χάναμε τόπι, μπάλα... Ήταν ισχυρό πολύ αυτό. Τόχαμε και κλωτσάγαμε. Παίζαμε μπάλα. Τρέχαμε ποιος θα σφάξ', ό,τ πετάγανε τ' αρπάζαμε μεις και τ' φουσκώναμε και την χάναμε μπάλα... Το γουρμάζαμε που λεν'.100

Οι πιο πολύπλοκες κατασκευές ήταν οι κούκλες με τις οποίες έπαιζαν τα κορίτσια. Την ώρα που σκάριζαν τα κορίτσια έπλαθαν κουκλάκια από πηλό. Συνήθως όμως κατασκεύαζαν μόνα ή με τη βοήθεια των μανάδων τους κούκλες από ξύλο και ύφασμα, από «πανί», όπως λένε οι συνομιλήτριες (τις περισσότερες φορές κουρέλια). Με τα πανιά αυτά τα κορίτσια έραβαν, εξάλλου, ρουχαλάκια για τις κούκλες τους, ιδίως όταν επρόκειτο για κούκλα-νύφη ή κούκλα-γαμπρό.

Η Γ. Α. που γεννήθηκε το 1913, θυμάται:

Πήγαινα, σκάρζα, κι ήταν ένα χώμα, το λέγανε γλίνα101, ένα χώμα έτσ' ένα γκρι, κι όταν το μαζεύς, μαζεύεται κείνο κει και το ζυμώνς, πώς είν' η πλαστελίν'. Κι έφκιανα 'γω κουκλάκια διάφορα, τς τρύπαγα τα ματάκια κι έφκιανα τέτοια πράματα ...Με κουρέλια κάναμε κούκλες. Μαζεύαμε τα κουρελάκια, τς κάναμε πρώτα ένα κεφαλάκ' εδώ. Το ζωγραφίζαμε με καμιά μελάνη, με κάνα κάρβουνο, ό,τι βρίσκαμε, και μετά το δέναμε με άλλα πανιά γύρω-γύρω και το κάναμε κούκλα, κούκλα να ειπεί ο Θεός, ό,τ' ήταν, και παίζαμε.102.

Παρόμοια είναι και η μαρτυρία της Α. Σ. η οποία γεννήθηκε μια δεκαετία αργότερα:

Κούκλες φτιάχναμε από πανιά. Μαζεύαμε έτσι πανί, το βάζαμε μέσα (χειρονομεί σα να δένει κόμπο) και φτιάχναμε τα κεφαλάκια. Μετά μ' ένα μολύβι, μ' ένα κάρβουνο κάναμε μάτια, μύτη, σε άσπρο πανί όμως για να φαίνεται το πρόσωπο, και μετά ράβαμε πόδια με λίγο πανί σκληρό και μέσα βάζαμε ξύλα για να στερεώσουμε τα πόδια.103

100. Συν. με την Ε. Ζ. και τον Ν. Ζ., σ. 9, 10.

101. Η «γλύνα» είναι άγονο χώμα που όταν βραχεί γίνεται εύπλαστο σαν κερί" χρησίμευε πολύ και ως λάσπη στο χτίσιμο τοίχων (Λουκόπουλος, Γεωργικά της Ρούμελης, ό.π., σ. 115, 116).

102. Συν. με την Γ. Α., σ. 7.

103. Συν. με την Α. Σ., σ. 3.

Σελ. 284
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/285.gif&w=600&h=915

Κατασκεύαζοντας κούκλες ή ράβοντάς τους ρουχαλάκια τα κορίτσια εξασκούνταν οπωσδήποτε για τα μελλοντικά οικιακά καθήκοντά τους:

Γω μάθαινα! Γω στην πράξ' εκεί, θα τόφκιανα για τς κούκλες, μάθαινα! Γιατί έφκιανα το φουρεματάκ' τς κούκλας, το σούρωνα εδώ το φουρεματάκ', εδώ έβανα μια σουρούλα, έφκιανα και το μπλουζάκ' από πάν' με μανκάκια, άπους ήξερα, κι τν ήβλεπες τν κούκλα ντυμέν'. Ένα φουρεματάκ πίσω κάτ' και μια μπλουζούλα πίσ' απάν με τα μανίκια, καλά, άσχημα...104

Κατασκευάζοντας τα παιχνίδια τους, τα παιδιά ανέπτυσσαν τη φαντασία και τη δημιουργικότητα τους, εξασκούσαν σωματικές δεξιότητες και μάθαιναν να αξιοποιούν το διαθέσιμο φυσικό πλούτο και τα περιορισμένα υλικά αγαθά μιας ουσιαστικά προβιομηχανικής μικρο-οικονομίας για να ικανοποιήσουν τις ανάγκες τους. Σε τελευταία ανάλυση, τα ίδια τα παιδιά παρήγαν υλικά αγαθά, αφού τα παιχνίδια τα οποία κατασκεύαζαν διακινούνταν ανάμεσά τους: αποτελούσαν αντικείμενα ανταλλαγών, δανεισμού, κερδών ή απώλειας, προσδίδοντας αξία και κύρος στους κατόχους στο πλαίσιο της ομάδας των ομηλίκων. Κατασκευάζοντας παιχνίδια ή παρακολουθώντας την κατασκευή τους και συμμετέχοντας σε αυτήν, τα παιδιά είχαν τη δυνατότητα να αναπτύξουν πρωτοβουλίες, ακόμη και να διαφοροποιηθούν από πρότυπα των ενηλίκων (σήμερα που τα παιδιά αγοράζουν έτοιμα παιχνίδια οπωσδήποτε δεν έχουν, τουλάχιστον κατ' αρχήν, αυτή τη δυνατότητα στον ίδιο βαθμό). Χαρακτηριστική είναι η μαρτυρία της Π. Γ. που γεννήθηκε το 1908. Οι κούκλες που της έφτιαχνε η μητέρα της και τα ρούχα που τους έραβε δεν την ικανοποιούσαν" αντέδρασε, λοιπόν, και ανέλαβε η ίδια να βελτιώσει μια κούκλα. Βέβαια λίγα κορίτσια θα είχαν την επιμονή, την υπομονή και τη φιλοπονία της αλλά το παράδειγμά της δείχνει ότι η ίδια η κατασκευή της κούκλας και γενικότερα του παιχνιδιού όχι μόνο δεν αποτελούσε τυπική διαδικασία αλλά λειτουργούσε ως «χώρος» εφαρμογής προσωπικών επιλογών και ενίοτε αμφισβήτησης -έστω, περιορισμένηςτης αυθεντίας των ενηλίκων:

Είπα τς μάνας μ': «Μάνα, εγώ θέλω κι άλλ' μια κούκλα». -«Να σ' φκιάσω», μ' λέει. Τι κούκλα να φκιάσ'; Θμάμαι όμως, κρυμέν' είχ' ένα ξύλο και το πέρασε εκεί στο κεφάλ ' ίσαμ' απάν' για να βάλει πέπλου στου..., τούτο μ' έφκιασε δω και πέρασε κι ένα ξυλάκ' η μάνα μ' απάν', λέει: «Ξέρς γιατί τόχω τούτο», μου είπε, «τόχου να το βάλς πέπλο», λέει, «τς κούκλας». Ναι πέπλο, παντρεύονταν οι γυναίκες, ναι. Και τσ' όβαλαν εκεί ένα πατσαβούρ' εδώ και τσ' έβαλε και δυο στήθια και έβαλε και εκειά, όπως ήταν το πανί, σάματ ήξερε να το κόψ', να το φκιάσ' ένα πανί εκεί, μ' έδκε τν κούκλα εμένα. Δε μ' άρεθε όμως, δε μ' άρεθε. -«Εγώ τα είδα πώς τάκοβαν τα πκάμσα,

104. Συν. 4 με την Π. Γ., σ. 26.

Σελ. 285
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/286.gif&w=600&h=915

πώς τάκοβαν τα ρούχα, να φέρω τώρα ψαλίδ'...» Λέει: «γιατί, παιδάκι μ', καλά είναι, μωρέ, καλά είναι». -«Όχ', δεν το θέλω εγώ έτσ'», λέω, «κάπως είδα», λέω, «που το φκιάναν αλλιώς». -«Πώς το φκιάναν;» -«Εμ, το κόβνε, ρε μάνα, σου είπα, ετσιά κάπως το κόβνε, για να ιδούμε, μωρέ μάνα, κάπως το κόβνε'», τς λέω. -«Πώς το κόβνε, παιδάκι μ';» -«Ετσιά να το κόβς, μωρέ μάνα», τς λέω, «εγώ είδα κάπως το καν' ετσιά», λέω, «η Φρουσύν', πήγα στ' Φρουσύν' (μια μοδίστρα στο χωριό) και τόκαν' ετσιά», λέω, «και το λουξόκοβε», λέω, «εδώ το πανί και το λουξόκοβε», λέω, «και τόκανε φουστούλα». -«Εγώ δεν ξέρω καλύτερα» λέει, «καλό είναι». Εγώ όμως έκοψα το πανί. Ήθελα να το λοξοκόψω έτσ' και να λοξοκόψω κι άλλο από κείνο, άμα το λοξόκοβα το ένα από δω, έπειτα λουξόκοβα από κει... Όπως κάποτε πήγα και στ' Φρουσύν' μικρή και τν είδα. Για τήρα να ιδείς (η Π. Γ. μου δείχνει τη διαδικασία διπλώνοντας μια χαρτοπετσέτα) : Κι έπειτα τούτο του γύρζε πίσω κάτ' αυτή κι έβγανε κι άλλο ρούχο κι έπτα τάραψε. Κι ύστερα το πήρα κι εγώ του ψαλίδ' και το λοξόκοφα το πανάκ', το μπάλωσα, τόβαλα και μια ζωνούλα από πάν' κι έφκιασα φούστα της κούκλας μου.105

Παρ' όλα αυτά δε θα ήθελα να εξιδανικεύσω το γεγονός ότι τα παιδιά κατασκεύαζαν τα παιχνίδια τους. Κι αυτό γιατί είναι πολύ πιθανό τα ίδια να αισθάνονταν ορισμένες στιγμές μειονεκτικά, γνωρίζοντας ότι υπήρχαν παιδιά που έπαιζαν με πιο περίτεχνα, ανθεκτικά, αληθοφανή παιχνίδια, παιδιά που προμηθεύονταν τα παιχνίδια τους χωρίς να κοπιάζουν. Ορισμένες συνομιλήτριες απαξιώνουν υπαινικτικά στο λόγο τους τα παιχνίδια-αντικείμενα του παρελθόντος: «Κούκλα να ειπεί ο Θεός», ή «Κούκλα τ' όνομά τς! Έτσ' πούταν η κούκλα εκείν'! ...Κούκλα τν έλεγα και την είχα» ή ακόμη (για τα «κοκορέλια») «Και να κερδίσς τι να πάρς, έπαιρνες και τ' αλλνού τα κοκορέλια, θα νέπαιρνες τα λιπτά; Ζωή χαρισάμεν'».106 Προφανώς προσεγγίζουν την πραγματικότητα του παρελθόντος από την οπτική γωνία της σημερινής πραγματικότητας. Δεν αποκλείεται όμως ο λόγος τους να απηχεί επίσης αρνητικά συναισθήματα του τότε.

Η υπόθεση αυτή ενισχύεται από μαρτυρίες που υποδεικνύουν πως ορισμένες φορές παιδιά σχετικά εύπορων οικογενειών ή οικογενειών που ανήκαν στην «ελίτ» του χωριού, είχαν πρόσβαση σε παιχνίδια-αντικείμενα του εμπορίου ή είχαν μεγαλύτερη δυνατότητα να εξασφαλίσουν υλικά χρήσιμα για το παιχνίδι, όπως επίσης και από μαρτυρίες που υποδηλώνουν πως παιδιά κτηνοτρόφων είχαν λιγότερες ευκαιρίες για παιχνίδι από άλλα παιδιά, επειδή έπρεπε να ασχοληθούν από νωρίς με τα ζώα: «Μπα δε θμάμαι να στεφάνωνα τίποτα κούκλες... Γιατί με σκάρζε ο πατέρας μ' με τς γίδες. Και δεν ευκαιρούσα να παίξω με κούκλες. Ούτε είχα κούκλες».107

105. Συν. με την Π. Γ., σ. 18, 19.

106. Συν. με την Γ. Α., σ. 7' Συν. 3 και 4 με την Π. Γ., σ. 14 και 26.

107. Συν. 2 με την Γ. Σ., σ. 4.

Σελ. 286
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/287.gif&w=600&h=915

Δεν υποστηρίζω ότι στα παιχνίδια των παιδιών του χωριού εκφράζονταν ταξικές διαφοροποιήσεις. Αναμφισβήτητα η κοινωνία του χωριού ήταν μια κοινωνία χωρίς έντονες διαφοροποιήσεις. Για το λόγο αυτό καθώς επίσης, και επειδή, κατά κανόνα, τα παιδιά κατασκεύαζαν μόνα τα παιχνίδια τους, πιστεύω ότι σπάνια ή ελάχιστα αναπτυσσόταν ζήλεια μεταξύ τους εξαιτίας των παιχνιδιών αντίθετα, ίσως, με ό,τι συνέβαινε στον αστικό χώρο όπου λειτουργούσε μια αγορά παιχνιδιών στην οποία χαμηλά κοινωνικά στρώματα είχαν μειωμένη ή δεν είχαν καθόλου πρόσβαση.

Όμως οι πορσελάνινες κούκλες του εμπορίου που ορισμένες φορές έκαναν την εμφάνισή τους στο χωριό προκαλούσαν αίσθηση στα κορίτσια και ενίοτε εντάσεις στις μεταξύ τους σχέσεις. «Όλο το χωριό παρέλασε» για να δει την πορσελάνινη κούκλα που δώρισε στη μοναχοκόρη του καθηγητή του Ελληνικού σχολείου η νονά της, δασκάλα από την Αθήνα (τη δεκαετία του 1920).108 Η πορσελάνινη κούκλα που είχε αγοράσει σε μια άλλη συνομιλήτρια η μητέρα της έγινε κάρφος στο μάτι άλλων κοριτσιών:

Η μανούλα μου ήτανε ζηλιάρα, όχ' η μανούλα μου έβλεπε και κάνα καλό πράγμα και πήγαινε στη Βιτρινίτσα, πήγαινε στο Λιδωρίκ', πήγαινε στ' άλλα χωριά και ό,τι έβλεπε καλό το φώνιζε... Τώρα είν' ακριβές οι κούκλες, που γέμσε ο τόπος και τς πετάνε; Αμ' τότε, εκείνα τα χρόνια ήταν περιζήτητη, περιζήτητη, γι' αυτό μου την πήρε.109

Οι γειτονοπούλες με τις οποίες έπαιζε «φαγωθήκαν» να στεφανώσουν την πορσελάνινη κούκλα με το «γαμπρό» που είχαν κατασκευάσει από ξερό χόρτο και κουρέλια' αλλά μετά το παιχνίδι του γάμου κράτησαν την κούκλα με τη δικαιολογία ότι η νύφη μένει στο σπίτι του γαμπρού -σύμφωνα με το ισχύον ανδροπατροτοπικό σύστημα- και δεν την επέστρεψαν ποτέ.

Φαίνεται ότι δεν υπήρχαν περιθώρια αμφισβήτησης της πραγματικότητας την οποία αναπαριστούσε το παιχνίδι. Η μητέρα της συνομιλήτριας θεώρησε μάλιστα την ίδια υπεύθυνη γιατί δέχτηκε να παίξει με αυτή την κούκλα. Το γεγονός παρέμεινε βαθιά χαραγμένο στη μνήμη της και ήταν επίσης σαφές από το λόγο και τις εκφράσεις ότι αυτές οι αναμνήσεις της προκαλούσαν αγανάκτηση και πικρία:

Και τη θυμάμαι την κούκλα, είχα μια κούκλα, μα τόση ακριβώς, τόσην εδά κούκλα (μεγάλη) και ήταν κοκάλινη, όμορφ', όμορφ' που λες, και ύστερα φκιάσαμε έναν γαμπρό, έναν γάιδαρο εκεί, και μ' την πήραν την κούκλα εδώ τς Β. τα κορίτσα. Ήξεραν αυτές τι αξία έχει... Μου την πήραν εκείνοι και κλαίω ακόμα γιατί, γιατί το θυμάμαι απ' τη μάνα μου ακόμα,

108. Συν. με την Π. Α., σ. 3.

109. Συν. με την Λ. Π., σ. 5.

Σελ. 287
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/288.gif&w=600&h=915

κι έλεγε: «Δε σ' άξιζε εσένα να τν έχς στο σπίτι σ'. Τώρα να πας στη Β. εκεί κάτ, να στη δώσει... Εσύ έξυπνη», μόλεγε η μάνα μ', «εσύ, εσύ, στραβώθκες και σου πήραν την κούκλα...». Και δεν το δώσαν, της Β. τα κορίτσα αυτήνα δεν τη δώσαν πίσω. -«Ε, αφού τ παντρέψατε, τ παντρέψατε. Εμείς δεν τη δίνουμε τη νύφ' πίσω».110

Ακόμη και η δυνατότητα να αποκτήσει κανείς τη δική του «φούσκα» πρέπει να αντανακλούσε ως ένα βαθμό κοινωνικο-οικονομικές διαφοροποιήσεις μεταξύ των οικογενειών του χωριού, παρ' όλο που κατ' αρχήν εξαρτιόταν από τις σωματικές ικανότητες των αγοριών που έτρεχαν να αρπάξουν την ουροδόχο κύστη του χοίρου, όταν μάθαιναν ότι σε κάποιο σπίτι έσφαζαν το γουρούνι. Δεν ήταν όμως κάθε χρόνο όλες οι οικογένειες σε θέση να εκθρέψουν ένα τόσο αδηφάγο ζώο προκειμένου να εξασφαλίσουν το κρέας μερικών μηνών.

Άλλωστε, ακόμη και σε μια κοινωνία χωρίς οξείες κοινωνικές διαφοροποιήσεις, όπως στην περίπτωση που πραγματεύομαι, η συμμετοχή ενός παιδιού σε ομαδικό παιχνίδι, η αποδοχή του από τους ομηλίκους, εξαρτιόταν από το τι μπορούσε να προσφέρει το παιδί αυτό στο παιχνίδι και συνακόλουθα, ορισμένες φορές, από την οικονομική κατάσταση της οικογένειας του.111 Μια συνομιλήτρια ήταν, για παράδειγμα, περιζήτητη στις παρέες των κοριτσιών της γειτονιάς της που πάντρευαν κούκλες, επειδή έφερνε μερικές καραμέλες, λουκούμια ή κουφέτα από το παντοπωλείο του πατέρα της για τα «κεράσματα» τού «γάμου», ή για να «σπείρουν» με αυτά το «ζευγάρι». Φαίνεται ότι η ίδια το γνώριζε πολύ καλά: «Παίζαμε, τς παντρεύαμε (τις κούκλες). Ιδίως εγώ με χάλαγαν γιατί έπαιρνα κάνα λουκούμ', κάνα κουφέτο, και πάαινα στο γάμο». Πολύ αργότερα στη διάρκεια της ίδιας συνέντευξης επιβεβαιώνει και επεξηγεί: «Ου, εμένα με καλήγαν γιατί πάαινα λουκούμια και καραμέλες κι αυτήνα και κουφέτα, και πάαινα και κουφέτα να σπείρουμε το γαμπρό και τη νύφ', γι' αυτό με καλούσαν (γέλια). Γιατ' τ' άλλα τα κορίτσια δεν είχαν και με καλούσαν εμένα τακτικά».112

Από την άλλη πλευρά, το ίδιο κορίτσι δεν είχε τη δυνατότητα να ντύνει τις κούκλες του τόσο ωραία όσο μια γειτονοπούλα που «πάντρευε τακτικά» τις δικές της και το προσκαλούσε να παίξουν: «Εκείν' είχε φορέματα ωραία στην κούκλα της, με πανί ωραίο, μ' αυτήνο, κι εγώ τόφκιανα με παλιότερο πανί. Και τς έφκιανα και καλύτερες».113

110. Συν. με την Λ. Π., σ. 7' Συν. 2 με την Λ. Π., σ. 1.

111. Παρ' όλο που αναμφισβήτητα, σε επίπεδο κανόνων, στα ανταγωνιστικά και στα τυχερά τουλάχιστον παιχνίδια κυριαρχούν τεχνητές συνθήκες καθαρής ισότητας μεταξύ των παιχτών, ισότητας την οποία η πραγματικότητα αρνείται στους ανθρώπους (Βλ. Caillois, Tα Παιγνίδια και οι Άνθρωποι, ό.π., σ. 61).

112. Συν. με την Π. Γ., σ. 30, 49.

113. Συν. με την Π. Γ., σ. 30.

Σελ. 288
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/289.gif&w=600&h=915

Το παραπάνω παράδειγμα, όπως επίσης και το παράδειγμα με την πορσελάνινη κούκλα την οποία κράτησαν οι συμπαίκτριες, υποδεικνύουν ότι αναπτυσσόταν μια ανταγωνιστικότητα μεταξύ των παιδιών στο πλαίσιο παιχνιδιών τα οποία τυπικά δεν είχαν ανταγωνιστικό χαρακτήρα. Τέτοια παιχνίδια ήταν κατεξοχήν τα παιχνίδια με κούκλες που έπαιζαν τα κορίτσια. Γενικά οι συνομιλήτριες με διαβεβαιώνουν ότι έπαιζαν με τα άλλα κορίτσια χωρίς να μαλώνουν, ενώ οι συνομιλητές δηλώνουν ανοιχτά ότι τα αγόρια μάλωναν όταν έπαιζαν. Πιθανόν όμως τα κορίτσια ανέπτυσσαν, μέσα από τα «ήσυχα» παιχνίδια κοινωνικών ρόλων, μια ανταγωνιστικότητα που δε μπορούσε να εκφραστεί ανοιχτά και να εκτονωθεί, που είχε δηλαδή εσωστρεφή, υπόγειο χαρακτήρα, ενώ τα αγόρια μια εξωστρεφή και γι' αυτό άμεσα αναγνωρίσιμη ανταγωνιστικότητα.

Δ' Προκλήσεις στην κοινωνία των ενηλίκων

Οι παιγνιώδεις δραστηριότητες των αγοριών κινούνταν συχνά στις παρυφές της νομιμότητας. Στα λεγόμενα «κοκολόγια» τα αγόρια έκλεβαν καρύδια για να τα κρύψουν και να παίξουν αργότερα με αυτά. Με τα καβούρια που συνέλεγαν προκαλούσαν τον κόσμο των ενηλίκων:

Μια φορά μάλιστα στο χωριό, τα δέσαμε απ' το πόδι σ' ένα σπάγγο, πολλά καβούρια και τα βάλαμε απ' το ένα παράθυρο στο άλλο, από κάτω περνούσε ο δρόμος και ήταν σαν αψίδα. Από κάτω πήγαιναν να περάσουν τα ζώα κι αφού βλέπαν τα καβούρια που κουνιόνταν απάνω, δεν περνάγανε. Μέχρι που ήρθε κάποιος εκεί πέρα κι αφού μας έλουσε με βρισιές κλπ., πήρε μια μαγγούρα και τόκοψε κείνο κει εντέλει·114

Παιχνίδια αυτού του είδους συνιστούσαν μια ανατροπή της καθημερινής τάξης πραγμάτων.

Δεν κατατάσσω τις αταξίες στα παιχνίδια, απλώς για να διευκολυνθώ στην ανάλυση του υλικού αλλά και επειδή τα αγόρια ουσιαστικά έπαιζαν με την καθημερινή τάξη πραγμάτων από τη στιγμή που την προκαλούσαν και την ανέτρεπαν, συγκροτώντας προσωρινά έναν αυτόνομο, δικό τους χωρόχρονο. Παράλληλα, δοκίμαζαν και εξασκούσαν πνευματικές και σωματικές δεξιότητες: την πονηριά, την ευστροφία, την ευελιξία, την ταχύτητα. Υπάρχουν πολλές μαρτυρίες για τις αταξίες, τις «ζημιές», όπως τις έλεγαν, των αγοριών, οι οποίες αποτελούσαν ένα είδος παιχνιδιού, παραβατικού βέβαια αλλά αναμενόμενου και κοινωνικά αποδεκτού υπό την έννοια ότι οι αταξίες θεωρούνταν φυσι-

114. Συν. με τον Θ. Α., σ. 9.

Σελ. 289
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/290.gif&w=600&h=915

φυσικές για τα αγόρια. Αυτό αποτυπώνεται στον τρόπο με τον οποίο συνομιλητές ανακαλούσαν στη μνήμη τους τέτοιου είδους «παραβατικές» συμπεριφορές: Ολοφάνερα διασκέδαζαν με τις αναμνήσεις τους. Όταν όμως ρωτούσα άνδρες και γυναίκες για τη συμμετοχή κοριτσιών σε τέτοιου είδους παιχνίδια η απάντηση ήταν κατηγορηματικά αρνητική" ολοφάνερα απορούσαν με την ερώτηση: Οι αταξίες θεωρούνταν κάτι το αφύσικο για τα κορίτσια -όχι όμως, όπως θα δούμε, και οι φάρσες για τις μεγαλύτερες κοπέλες, τις κοπέλες «της παντρειάς». Σε αυτό το αφύσικο παραπέμπει, άλλωστε, και η γνωστή σε όλους μας έκφραση «αγοροκόριτσο», την οποία χρησιμοποίησαν συνομιλήτριες για να τονίσουν πόσο ζωηρές υπήρξαν, και σε ποιο βαθμό μια τέτοια συμπεριφορά αποτελούσε παρέκκλιση από το πρότυπο συμπεριφοράς ενός κοριτσιού.

Όταν εξέτασα τις σχέσεις παιδιών-γονέων αλλά και όταν αναφέρθηκα στη συμβολή ανδρών και γυναικών στην οικογενειακή οικονομία έθιξα το ζήτημα των διαφορετικών, ως προς το χαρακτήρα, ιδεοτυπικών κοινωνικών ρόλων των δύο φύλων: Όταν ενηλικιώνονταν, τα αγόρια θα αναλάμβαναν ένα σημαντικό, αλλά γενικού χαρακτήρα κοινωνικό ρόλο ως αρχηγοί οικογενειών, θα απολάμβαναν σχετική κοινωνική ελευθερία και θα είχαν κατ' αρχήν το δικαίωμα να παραγνωρίζουν ορισμένους κοινωνικούς κανόνες, χωρίς να διακινδυνεύουν την αποπομπή τους από τη μικροκοινωνία του χωριού. Αντίθετα, τα κορίτσια θα ανάλαμβαναν έναν προκαθορισμένο και πολύ συγκεκριμένο ρόλο μέσα στην κοινωνία, το ρόλο του στηρίγματος της οικογένειας στην καθημερινότητα της. Στο πλαίσιο αυτό ήταν προφανώς απαράδεκτο τα κορίτσια να παίζουν προκαλώντας με τις ενέργειές τους -ίσως όμως όχι και με τα λόγια τους- τη δεδομένη καθημερινή τάξη πραγμάτων.

Μια συνηθισμένη αταξία των αγοριών ήταν, για παράδειγμα, να αναζητούν το σκεύος με το γλυκό ή τα γλυκά και να τα τρώνε κρυφά (σιγά-σιγά) ενώ όλοι συμφωνούν ότι «τα κορίτσια δεν έκαναν τέτοια πράγματα». Στην αξία του γλυκού, οικονομική και κοινωνική, έχω ήδη αναφερθεί: Το γλυκό ήταν πολύτιμο αφού τα συστατικά του ήταν σπάνια ή/και ακριβά και η παρασκευή του απαιτούσε ιδιαίτερο χρόνο και κόπο' προοριζόταν κυρίως για τους ενήλικες και κατ' αρχήν για τους επισκέπτες, τους «μουσαφίρηδες». Δεν ήταν τυχαίο το γεγονός ότι οι γυναίκες φύλαγαν τα γλυκά σε χώρους που μπορούσαν να κλειδωθούν και στη συνέχεια έκρυβαν τα κλειδιά, πράξη που δήλωνε την αξία τους αλλά και ότι οι απόπειρες των παιδιών να τα εντοπίσουν ήταν αναμενόμενες. Τα παιδιά έπρεπε κατ' αρχήν να κατορθώσουν να βρουν και να πάρουν το κλειδί' έπειτα έπρεπε να καταναλώνουν τα γλυκά με τέτοιο τρόπο και σε τέτοιες ποσότητες ώστε να μην κινούν υποψίες για μεγάλα χρονικά διαστήματα —μέχρι να χρειαστεί η μάνα να κεράσει ένα μουσαφίρη σε μια ιδιαίτερη περίσταση. Όπως λέει χαρακτηριστικά ο Αρ. Μ. που γεννήθηκε

Σελ. 290
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/291.gif&w=600&h=915

κε το 1915, «ο μικρός τότε δούλευε όπως το ποντίκι».115

Δεν ήταν πάντοτε εύκολο να πάρει κανείς το κλειδί για να ανοίξει το χώρο όπου φυλάσσονταν τα γλυκά και γι' αυτό ορισμένα αγόρια αναγκάζονταν να παραβιάζουν την κλειδαριά. Χαρακτηριστική είναι η μαρτυρία του Π. Α. που γεννήθηκε το 1922, τέταρτος κατά σειρά σε μια οικογένεια με πέντε παιδιά, όλα αγόρια:

Η γριά είχε ένα μεγάλο μπαούλο από την Αμερική και τάχωνε μέσα τα γλυκά. Είχε πάρει λοιπόν ο συχωρεμένος ο πατέρας μου ένα σίδερο τέτοιο, το 'χε στρίψει, κι ένα από κάτ' για λουκέτο. Άνοιγε το λουκέτο η γριά, έπαιρνε τα γλυκά να κεράσει Πολεμούσαμε να της πάρουμε το κλειδί, πού να της πάρεις το κλειδί της γριάς! Ήταν κι αδύνατη, βλέπεις, δεν ήτανε καμιά χοντρή να την πασπατέψεις. Ούτε ήτανε και χαδιάρα. Κόψαμε τ' αποπάνω, το βγάλαμε έξω το σύρμα, και βάλαμε ένα και ήταν έτσι, πήγαινε κι ερχόταν το σύρμα. Και παίρναμε μεις τα γλυκά αλλά δε... Τα μέτραγε!.116

Το γλυκό του κουταλιού δε μπορούσε να μετρηθεί και ήταν ευκολότερο να τρώει κανείς απαρατήρητος για ένα διάστημα, αλλά ο «δράστης» αποκαλυπτόταν όταν ερχόταν η ώρα να κεράσουν έναν επισκέπτη:

Άκου, μια φορά κάναμε εδώ γλυκό από καρύδια. Και ήταν ωραιότατο γλυκό, μάλιστα το σιρόπι δεν ήταν διαφανές, ήταν σκούρο. Λοιπόν είχε η γριά ένα βάζο τέτοιο μέσ' το μπαούλο. Ανοίγαμε μεις, φάε, γλούκου-γλούκου, κάποτε έρχεται εδώ μια επίσκεψη, βάζ' την κουτάλα μέσα η γριά και δε βρήκε τίποτα. Δεν είπε τίποτα. Μόν' έκανε έτσι (κούνησε απειλητικά το χέρι). Και σηκώνεται, είχε μια αδερφή εδώ παρακάτ', πάει και παίρν' ένα βάζο και κέρασε. Ε, όταν φύγανε! Όταν φύγανε, άντε να πα' να την πιάσεις τη γριά.117

Ανάλογη είναι και η μαρτυρία του Θ. Α. που γεννήθηκε το 1922:

Κάποτε κονόμησα δυο πολύ μεγάλα μήλα και για να μη μου τα φάνε, πήγα και τάβαλα μέσα σ ένα αμπάρι χαμηλό ... μέσα βαθιά έχωσα το χέρι κι εκεί κάτι αντιλαμβανόμαν. Το πιάνω, ήταν ένα βάζο, θάχε κάνα δυο οκάδες γλυκό. Τώρα, γλυκό σταφύλι; Σταφύλι θάταν... Λοιπόν πήρα μια κουταλιά, το ξανάβαζα στη θέση του, μετά όποτε θυμόμουνα έτρωγα και μια κουταλιά. Θα πέρασε κάνας μήνας. Κουταλιά στην κουταλιά, πάει κι έμειναν κάτι ζουμιά κάτω. Έρχεται μια Κυριακή μια αδερφή του πατέρα

115. Συν. με τον Αρ. Μ., σ. 10.

116. Συν. με τους αδελφούς Α., σ. 4.

117. Ό.π.

Σελ. 291
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/292.gif&w=600&h=915

μου, Ελένη... Την Κυριακή έρχονταν στη νύφη, να πιούνε καφέ. Ήρθε λοιπόν Κυριακή πρωί, έκατσε: «Αα, στάσου, λέει, Ελένη μου, να σε τρατάρω ένα γλυκό που έφκιασα». Μόλις ακούω γω μ' έκαψαν τα κρεμμύδια που λέγαμε. Αλλά δεν είπα τίποτα. Πάει πάνω η μάνα μου κι ακούω μια φωνή. Στον απάνω όροφο ήτανε, στο χειμωνιάτκο τώρα μέναμε μεις. «Το παλιογάιδαρο, το παλιογάιδαρο!»118

Η θεία αντέδρασε με γέλια και η αυθόρμητη εξήγηση που δίνει ο Θ. Α. δηλώνει ότι τέτοιου είδους δραστηριότητες θεωρούνταν σύμφυτες με το χαρακτήρα των αγοριών: «Αυτή είχε πέντε αγόρια και είχε μεγάλη πείρα από κάτι τέτοια». Σκέπτομαι μήπως ένας από τους λόγους για τους οποίους ήταν αδιανόητο κορίτσια να καταναλώνουν κρυμμένα γλυκά μπορεί να εντοπιστεί στο μελλοντικό ρόλο τους ως υπεύθυνων για το κέρασμα στο χώρο του σπιτιού, συστατικό στοιχείο του (σύμφωνα με τον Bourdieu) συμβολικού κεφαλαίου κάθε οικογένειας στο χωριό. Οπωσδήποτε, τα γλυκά αποτελούσαν τεκμήριασύμβολα της αξίας της νοικοκυράς" η φύλαξη και η διανομή τους υπόκεινταν αποκλειστικά στη δική της εξουσία, την οποία τα αγόρια παρέκαμπταν/αμφισβητούσαν με τις ενέργειές τους. Σε μια κοινωνία στην οποία τα παιδιά ανατρέφονταν βάσει προκαθορισμένων, έμφυλων προτύπων, τα κορίτσια κλέβοντας γλυκά θα αμφισβητούσαν ουσιαστικά τη μελλοντική τους εξουσία στο χώρο του σπιτιού και επομένως τον εαυτό τους.

Υπάρχουν, εξάλλου, μαρτυρίες για αγόρια που έκλεβαν κορόμηλα, δαμάσκηνα, μήλα, κεράσια, καρύδια από ξένα δέντρα, σταφύλια από τα αμπέλια που τα φύλαγε ο δραγάτης, κουκιά από χωράφια, ακόμη και τριαντάφυλλα από τον κήπο ενός δασκάλου. Σύμφωνα με τις αφηγήσεις, τέτοιου είδους μικροκλοπές εκτός των πλαισίων του οικιακού χώρου διεξάγονταν από ομάδες παιδιών, και όχι μεμονωμένα. Ίσως, στην κοινωνική συνείδηση οι «δραστηριότητες» αυτού του τύπου ήταν αποδεκτές όταν την ευθύνη έφερε μια ομάδα παιδιών ενώ αντίθετα η μοναχική ενέργεια καταδικαζόταν ως ενέργεια αντικοινωνική.119 Υποθέτω ότι σε κοινωνίες οι οποίες προβάλλουν συλλογικά πρότυπα κοινωνικοποίησης η ένταξη στην ομάδα είναι περισσότερο από οπουδήποτε αλλού απαραίτητη για την κοινωνική νομιμοποίηση των πράξεων. Στο πρακτικό επίπεδο η παρέα πρόσφερε ένα αίσθημα ασφάλειας" οι πιθανότητες να επιτύχει η «επιχείρηση» αυξάνονταν, ενώ η συλλογική ενοχή ήταν εξαιρετικά δύσκολο έως αδύνατο να αποδειχθεί. Ορισμένες φορές βέβαια ένας -συνήθως εκείνος που διακινδύνευε πρώτος- πλήρωνε το τίμημα" η αλληλεγγύη είχε τα όριά της:

118. Συν. με τον Θ. Α., σ. 11.

119. Παρατήρηση του κ. Μ. Γκιόλια κατά τη διάρκεια ανακοίνωσης πάνω στη μελέτη αυτή που έγινε στο EIE (18.3.98).

Σελ. 292
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/293.gif&w=600&h=915

Κάποτε, θυμάμαι, σκαρίσαμε. ...Κι ήταν, θυμάμαι, δραγάτς ο Σ.' ο Σ. λοιπόν. ... «Πάμε», λέει, «για σταφύλια;» —«Πάμε». Ο δραγάτς τώρα -δραγάτες τους λέγαμε αυτούς που φυλάγαν τ' αμπέλια- ήταν τρυπωμένος από πάν', ήτανε μέσα. Λοιπόν φτάσαμε κει πέρα στα συρματοπλέγματα στ' αμπέλια, έμπα συ, έμπα γω, έμπα συ... εντέλει με κατάφεραν και μπαίνω μέσα. Μόλις μπαίνω μέσα, ακούω από πάνω, ντι, ντι, κάτω κατέβαινε ο δραγάτης. Απάν εγώ, από πίσω, έφευγα κάτω εγώ, μπροστά, γύρναγα πίσω εγώ μπροστά, εντέλει με κόλλησε...120

Αυτές οι μικροκλοπές είχαν φυσικά και οικονομικό χαρακτήρα αφού τα αγόρια, προπάντων όσα προέρχονταν από φτωχότερες οικογένειες, εξασφάλιζαν με αυτό τον τρόπο φρούτα και καρύδια, τροφή πολύτιμη στο, ποσοτικά και από πλευράς ποικιλίας, στενόχωρο πλαίσιο της διατροφικής καθημερινότητας του χωριού. Ο Γ. Ψ. που γεννήθηκε το 1924 και μεγάλωσε σε μια φτωχή οικογένεια τσοπάνηδων δίνει χαρακτηριστικά στην αφήγησή του έμφαση στην οικονομική διάσταση αυτών των «επιδρομών» και όχι στην αδιαμφισβήτητη παιγνιώδη πλευρά τους: «...κάναν και ζημιές τα παιδιά τότε, γιατί ύπαρχε πείνα. Βρήκες εσύ κεράσια ή κάτι; Μαζευόμασταν τα παιδιά εμείς, άμα ήταν μια κερασιά, άλλο να τραβάει, άλλο να κουνάει, άλλο... Να φάμε δηλαδή, όχι ότι θέλαμε να καταστρέψουμε το νοικοκύρη. Αφού πεινάγαμε...».121 Επομένως οι μικροκλοπές αυτές συνιστούσαν επίσης και την όψη μιας «ηθικής οικονομίας», με έννοια παρόμοια με εκείνη που έδωσε στον όρο ο Ε. P. Thompson αλλά ευρύτερη: Ο βρετανός ιστορικός έπλασε τον όρο για να ερμηνεύσει τις εξεγέρσεις των φτωχότερων στρωμάτων εναντίον της ανατίμησης των τροφίμων στην Αγγλία του 18ου αι. και έκανε λόγο για «μια κλειστή, προσδιορισμένη από την παράδοση, αντίληψη κοινωνικών κανόνων και υποχρεώσεων και των αντίστοιχων οικονομικών λειτουργιών διαφόρων μελών της κοινότητας»'122 νομίζω ότι τα αγόρια που έκλεβαν καρπούς από δέντρα ή αμπέλια άλλων στο χωριό ενεργούσαν επίσης βάσει μιας κατ' αρχήν αποδεκτής παράδοσης που τους αναγνώριζε το δικαίωμα να ικανοποιήσουν την πείνα τους στο πλαίσιο μιας «οικονομίας πενιχρών μέσων».123

Επειδή, κατ' αρχήν, δεν αναγνωριζόταν στα κορίτσια το δικαίωμα να συμμετέχουν σε τέτοια παιχνίδια, το διαιτολόγιο τους από πλευράς ποικιλίας, πο-

120. Συν. με τον Γ. P., σ. 6.

121. Συν. με τον Γ. T., σ. 2.

122. Ε. P.Thompson, «Die "moralische Ökonomie" der englischen Unterschichten im 18. Jahrhundert», στο Ε. P. Thompson, Plebeische Kultur und moralische Ökonomie. Aufsätze zur englischen Sozialgeschichte des 18. und 19. Jahrhunderts, Φρανκφούρτη-Βερολίvo- Βιέννη 1980, (μετ. G. Lottes), σ. 67-130, κυρίως σ. 67 κ.εξ., 118, 124.

123. Η έκφραση ανήκει στον αυστριακό ιστορικό Reinhard Sieder («"Vata derf i aufstehn?"...», ό.π., σ. 47).

Σελ. 293
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/294.gif&w=600&h=915

ποσότητας και ποιότητας πρέπει να ήταν σε γενικές γραμμές φτωχότερο από το διαιτολόγιο των περισσότερων αγοριών. Παράλληλα, τα αγόρια εξασκούνταν στο να διεκδικούν επιπλέον αγαθά ενώ τα κορίτσια μάθαιναν να αρκούνται στα υπάρχοντα: άραγε ως μελλοντικοί διαχειριστές της οικονομικής καθημερινότητας και της στενότητάς της;

Ε' Παρέκβαση: Ζωοκλοπή

Ορισμένες μαρτυρίες υποδεικνύουν ότι μεγαλύτερα αγόρια -τουλάχιστον πάνω από δεκατεσσάρων-δεκαπέντε ετών— που προέρχονταν από οικογένειες κτηνοτρόφων έκλεβαν κατά καιρούς ζώα άλλων κτηνοτρόφων. Όταν ρωτήθηκε, αν υπήρχαν ζωοκλέφτες στα χρόνια του, ο γιος ενός κτηνοτρόφου (τσοπάνης και ο ίδιος), γεννημένος το 1924, απάντησε: «Αφού εμείς οι ίδιοι ήμασταν κλέφτες. Απ' τα δεκατέσσερα αυτή τη δουλειά κάναμε» (αναφερόταν βεβαίως στα τέλη της δεκαετίας του 1930, επομένως σε μια όχι και τόσο πρώιμη περίοδο στη ζωή του ελληνικού κράτους). Τόνισε επίσης ότι με αυτό τον τρόπο η οικογένεια εξασφάλιζε κρέας χωρίς να έχει απώλειες από το δικό της κοπάδι.124

Στη διάρκεια του Μεσοπολέμου η ζωοκλοπή στην ηπειρωτική Ελλάδα, τουλάχιστον στη Στερεά και τη Μακεδονία125, εξακολουθούσε να αποτελεί κοινή πρακτική («έθιμο» την αποκαλεί ο Λουκόπουλος το 1930) των τσοπάνηδων και να θεωρείται από τους κτηνοτρόφους ως ένδειξη παλικαριάς (πιθανόν να την προσμετρούσαν ακόμη στα προσόντα των υποψήφιων γαμπρών, όπως συνέβαινε σε ένα χωριό της Φθιώτιδας μέχρι την έναρξη του Α' Παγκοσμίου Πολέμου αλλά και σε ένα χωριό της Κοζάνης στα τέλη της δεκαετία του 1920).126 Υποθέτω ότι σηματοδοτούσε για τους γιους των κτηνοτρόφων τη μετάβαση από την ηλικία που σήμερα θα αποκαλούσαμε παιδική σε μια άλλη που σήμερα θα αποκαλούσαμε νεανική. Η κλοπή μιας γίδας ή ενός προβάτου απαιτεί σωματικές δυνάμεις που αναπτύσσονταν σταδιακά κατά την περίοδο

124. Συν. με τον Γ. Ψ., σ. 6' Επίσης Συν. με τον Χ. Μ., σ. 6.

125. Για τη Μακεδονία βλ. Δαμιανάκος, «Ληστρική Κοινωνία», ό.π., σ. 185, 186.

126. Βλ. Λουκόπουλος, Ποιμενικά της Ρούμελης, ό.π., σ. 208-210. Βλ. επίσης τα όσα γράφει για τη ζωοκλοπή στον Πύργο της Υπάτης ο Αναγνωστόπουλος (Λαογραφικά Ρούμελης, Αθήνα 1955, σ. 63): «Μέχρι του 1914 η ζωοκλοπή εις το χωριό ήκμαζε μέχρι τοιούτου σημείου, ώστε ο νέος, ο οποίος δε θα είχε εις βάρος του πέντε τουλάχιστον καταδίκες για ζωοκλοπή, να κινδυνεύει να μείνει ανύπαντρος (...) ενθυμούμαι ότι από του 1900 έως το 1913 οι περισσότεροι ζωοκλέπται έκλεβαν όχι από ανάγκη αλλά από κακή συνήθεια κι έκλεβαν συχνά είκοσι και τριάντα ζώα μαζί». Σύμφωνα με τη δημοσιογραφική έρευνα του λογοτέχνη Στρατή Δούκα, στον Μεταξά Κοζάνης στα τέλη της δεκαετίας του 1920 προϋπόθεση για να παντρευτεί ένας νέος ήταν να έχει κλέψει τουλάχιστον 500 γίδες (Δαμιανάκος, «Ληστρική κοινωνία», ό.π., σ. 186). Για μαρτυρίες γύρω από τη διάδοση της ζωοκλοπής το 19ο αι. στο Πήλιο βλ. Αντμάν, Βία και Πονηριά, ό.π., σ. 45.

Σελ. 294
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/295.gif&w=600&h=915

της ενήβωσης. Και αν όντως τέτοιου είδους δραστηριότητες καθιστούσαν τους νεαρούς κτηνοτρόφους περιζήτητους γαμπρούς στον κύκλο τους, μήπως θα πρέπει να θεωρήσουμε τη ζωοκλοπή ως δραστηριότητα συνυφασμένη κατ' αρχήν με τη νεανική ηλικία και τους ανύπαντρους νέους άνδρες;

Πάντως στις αφηγήσεις τους οι γιοι κτηνοτρόφων (κατά κανόνα και οι ίδιοι τσοπάνηδες) δεν παρουσιάζουν τη ζωοκλοπή ως διασκέδαση παρ' όλο που οι ζωοκλέφτες πρέπει να βίωναν μια διασκεδαστικά αγωνιώδη εμπειρία δοκιμάζοντας το μυαλό και τις σωματικές δυνάμεις τους. Ίσως αυτό να οφείλεται στο ότι η πρακτική της ζωοκλοπής είναι σήμερα απαξιωμένη στην κοινωνική συνείδηση. Άλλωστε ούτε άλλοι συνομιλητές σκιαγραφούν τη ζωοκλοπή ως παιχνίδι (παιδιών ή ενηλίκων) και φαίνεται ότι για τους υπόλοιπους χωριανούς, εκτός από τους τσοπάνηδες, ανήκε ήδη τότε στα ενεργά κατάλοιπα του παρελθόντος" ιδεοτυπικά η θέση της ανήκει στις αφηγήσεις των γερόντων και όχι στην καθημερινή πρακτική.

ς' Τυχερά παιχνίδια και κάπνισμα

Σε αυτές τις παραβατικές-παιγνιώδεις δραστηριότητες των αγοριών μπορούμε να εντάξουμε τη συμμετοχή τους σε τυχερά παιχνίδια και το κάπνισμα. Η αναφορά στο κάπνισμα ως παιχνίδι ίσως ξενίζει τον αναγνώστη. Όμως, όπως θα φανεί και από την ανάλυση του υλικού στη συνέχεια, τα παιδιά, εκτός του ότι δεν κάπνιζαν υπό τους ίδιους όρους με τους ενήλικες, συνήθως δε χρησιμοποιούσαν πραγματικό καπνό, επομένως αναπαριστούσαν το κάπνισμα, «έπαιζαν ότι κάπνιζαν».

Τυχερά παιχνίδια και κάπνισμα αποτελούσαν αποκλειστικά, ή σχεδόν αποκλειστικά127, προνόμια των ανδρών. Στα τυχερά παιχνίδια διακυβεύονταν κατ' αρχήν χρήματα και σε μια ανδροκρατική κοινωνία, όπως αυτή στο παράδειγμα μας, η διαχείριση του χρήματος-διαβατήριου για την επικοινωνία με τον έξω κόσμο, αποτελούσε κατ' αρχήν και σε τελευταία ανάλυση υπόθεση των ανδρών.128 Ο καπνός δεν ήταν αγαθό που εξασφαλιζόταν εύκολα και ακίνδυνα σε

127. Στα σχόλια που συνοδεύουν τη δημοσίευση στην εφημερίδα Το Κροκύλιο μιας φωτογραφίας του 1912 περίπου, αναφέρεται ότι μια εικονιζόμενη που είχε γεννηθεί λίγο μετά τα μέσα του 19ου αι., «ήταν η μόνη γυναίκα που κάπνιζε στο χωριό μας και ίσως σ' όλη την επαρχία μας, φαινόμενο για κείνη την εποχή» (Εφ. Το Κροκύλιο, αρ. φ. 50 (1992): Η Παλιά μας Φωτογραφία, σ. 3).

128. Για παράδειγμα οι μαρτυρίες συμφωνούν ότι οι μετανάστες έστελναν εμβάσματα στο όνομα του πατέρα τους -εφόσον ζούσε- και όχι της μητέρας ή της γυναίκας τους, στην περίπτωση που ήταν παντρεμένοι. Ο Mitterauer τονίζει ότι στις αγροτικές κοινωνίες της κεντρικής Ευρώπης η μετατροπή μιας οικονομικής ασχολίας σε επάγγελμα και η ένταξη της σε μια εμπορευματική οικονομία την καθιστούσε ανδρική ασχολία (Mitterauer, «Geschlechtsspezifische Arbeitsteilung...», ό.π., σ. 899).

Σελ. 295
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/296.gif&w=600&h=915

προσιτή τιμή' στο μεγαλύτερο μάλιστα μέρος της περιόδου που εξετάζουμε (πιθανόν από το 1910 και μετά, περίπου) στο χωριό χρησιμοποιούσαν καπνό που εισαγόταν λαθραία.129 Προφανώς τυχερά παιχνίδια και κάπνισμα αποτελούσαν ανδρικά προνόμια και για έναν άλλο λόγο: επειδή οι άνδρες είχαν περισσότερο χρόνο στη διάθεση τους (είδαμε σε προηγούμενο κεφάλαιο ότι το βάρος των περισσότερων εργασιών, οικιακών και αγροτικών, έπεφτε στους ώμους των γυναικών).

Παιχνίδια όπως οι «κοκόσιες» ή τα «κοκορέλια», στα οποία αναφερθήκαμε παραπάνω, παίζονταν από παιδιά και των δύο φύλων και έχουν, όπως και οι βόλοι, χαρακτήρα τυχερών παιχνιδιών, αφού οι παίκτες βρίσκονται «ενώπιον της τυφλής ετυμηγορίας της τύχης»130. Όμως τυχερά παιχνίδια στα οποία διακυβεύονταν κατ' αρχήν χρήματα, όπως τα χαρτιά, τα ζάρια ή το λεγόμενο στριφτό,131 είχαν σαφώς έμφυλο χαρακτήρα και παίζονταν αποκλειστικά από αγόρια.

Στο χωριό όλοι οι άνδρες, ανεξάρτητα από την κοινωνική τους θέση,132

129. Στη διάρκεια του Μεσοπολέμου ο καπνός ήταν το σημαντικότερο εξαγωγικό προϊόν της Ελλάδας (βλ. Mazower, Η Ελλάδα και η οικονομική κρίση, ό.π., σ. 121-124). Το λαθρεμπόριο καπνού ήταν άλλωστε ευρέως διαδεδομένο' συνίστατο, προπάντων, σε λαθραίες εισαγωγές καπνού ή τσιγάρων που είχαν προηγουμένως εξαχθεί, επειδή τα τσιγάρα εξάγονταν χωρίς φορολογικές ταινίες (βλ. Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, τ. ΙΓ', Αθήνα 1930, σ. 752-760, λήμμα «καπνός», σ. 758: Λαθρεμπόριον του καπνού).

Σύμφωνα με τον εκατοντάχρονο Γ. Π. μέχρι το 1910 περίπου, στο χωριό καλλιεργούσαν καπνό' υπήρχαν μικρά, υποτυπώδη καπνοχώραφα για την κάλυψη των αναγκών των κατοίκων (Συν. με τον Γ. Π., σ. 20, 21). Στη συνέχεια η καπνοκαλλιέργεια απαγορεύτηκε. Στα 1938 ο Ρουμελιώτης λαογράφος Δ. Λουκόπουλος έγραφε τα εξής: «η Κυβέρνηση απαγόρεψε να φυτεύουν καπνά σ' όποιο κι όποιο χωράφι. Γιατί, όπως το πολύ καπνό δεν ξοδεύεται εύκολα, έτσι δεν ξοδεύεται και το άσχημο που βγάζουν τα βαρκοχώραφα» (Λουκόπουλος, Γεωργικά της Ρούμελης, ό.π., σ. 349). Υποθέτω ότι προστατεύονταν έτσι και τα συμφέροντα των μεγάλων καπνεμπορικών οίκων στη Δυτική Ρούμελη, που είχαν τις αποθήκες τους στο Αγρίνιο (ό.π., σ. 350). Αρκετοί χωριανοί έφερναν και πουλούσαν στο Κροκύλειο λαθραίο καπνό (Συν. με τον Γ. Π., σ. 21' Συν. με τον Χ. Μ., σ..5).

130. Caillois, Τα Παιγνίδια και οι Άνθρωποι, ό.π., σ. 59.

131. Σύμφωνα με μαρτυρίες που συγκέντρωσε η Μ. Αργυριάδη το «στριφτό», όπως και ένα άλλο τυχερό παιχνίδι με κέρματα, ο «ντόκος», παίζονταν στην Αμαλιάδα την περίοδο της Κατοχής (Μ. Αργυριάδη, «Στην Κατοχή και την Απελευθέρωση. Τα αυτοσχέδια και ομαδικά παιχνίδια που έπαιζαν παιδιά μέσα από προσωπικές μαρτυρίες», Η Καθημερινή, ένθετο Επτά Ημέρες..., ό.π., σ. 27-30, κυρίως σ. 28.) Υποθέτω ότι τα παιχνίδια αυτά ήταν ευρύτατα διαδεδομένα μεταξύ των αγοριών σε όλη τη χώρα, τουλάχιστον κατά το πρώτο μισό του 20ού αι.

132. Στη μελέτη του για τον ανδρικό συμποσιασμό στο χωριό Μουριά (Σκαμιά) της ΒΑ Λέσβου στις αρχές της δεκαετίας του 1990 ο Ε. Παπαταξιάρχης επισημαίνει ότι το βασικό κοινωνικό μόρφωμα του συμποσιασμου, η «παρέα», «αρχικά συγκροτείται ανεξάρτητα και συχνά αντιθετικά προς τη συγγένεια ή άλλες όψεις της κοινωνικής θέσης» (οι πλάγιοι χαρακτήρες δικοί μου): Παπαταξιάρχης, «Ο κόσμος του καφενείου...», ό.π., σ. 216.

Σελ. 296
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/297.gif&w=600&h=915

έπαιζαν συστηματικά στα «μαγαζιά» του χωριού τυχερά παιχνίδια, χαρτιά ή ζάρια" ορισμένοι έχαναν στο χαρτοπαίγνιο ή στα ζάρια τις οικονομίες τους και έφταναν στο σημείο να παίζουν ακόμη και ρούχα τους.133 Σύμφωνα με την επίσημη, κρατική αντίληψη, όπως εκφραζόταν μέσα από τους εκπαιδευτικούς μηχανισμούς και τα όργανα της έννομης τάξης -στο χωριό έδρευε αστυνομικός σταθμός-, τα τυχερά παιχνίδια, το κάπνισμα, το ποτό, εξομοίωναν πρώιμα τα παιδιά με τους ενήλικες και τα εξαγρίωναν' στο πλαίσιο τέτοιου είδους απολαύσεων τα παιδιά αποκτούσαν ελευθερίες που δε συμβιβάζονταν με την επίσημη αντίληψη περί διαπαιδαγώγησης και εύκολα μπορούσαν να ξεφύγουν από τον έλεγχο των ενηλίκων. Θεωρητικά, λοιπόν, το κράτος και το σχολείο (λειτουργώντας στο πλαίσιο της επίσημης παιδαγωγικής-αστικής λογικής) καταπολεμούσε τη διάδοση των τυχερών παιχνιδιών, όπως και του καπνίσματος.134 Ωστόσο, οι συνήθειες αυτές ήταν βαθιά ριζωμένες στην τοπική κοινωνία' αναφέρεται ακόμη και δάσκαλος ο οποίος χρησιμοποιούσε κατά τη διδασκαλία και την εξέταση των μαθητών όρους από το χαρτοπαίγνιο, λέγοντας λ.χ.: «στο Austerlitz ο Ναπολέων έφερε καρέ του άσσου», ή «πήγαινε πάσο και κάτσε κάτω», στους μαθητές που έβρισκε αμελέτητους ·135

Τα αγόρια εξασφάλιζαν κέρματα για τα τυχερά παιχνίδια από τη συμμετοχή τους σε αγερμούς και άλλες εθιμικές εκδηλώσεις ή πανηγύρια (μαζεύοντας από το έδαφος νομίσματα που έριχναν οι παριστάμενοι στους οργανοπαίκτες) ή, ακόμη, κρατώντας τα χρήματα που τους έδινε η μητέρα τους για να ανάψουν κερί στην εκκλησία. Ωστόσο, κατ' αρχήν τα παιδιά δεν είχαν πρόσβαση σε χρήματα. Τα περισσότερα δεν έπαιρναν χαρτζιλίκι από τους γονείς τους' μόνο η μοναχοκόρη (και μοναχοπαίδι) του καθηγητή του Ελληνικού σχολείου αναφέρει ότι της έδινε ο πατέρας της τακτικά χαρτζιλίκι διευκρινίζοντας,

133. Συν. με τον Μ. Μ., σ. 17" Συν. 3 με την Π. Γ., σ. 18. Ο Μ. Μ. διηγήθηκε ότι ο πατέρας του επέστρεψε μια φορά σπίτι έχοντας κερδίσει το παντελόνι ενός συγχωριανού στα χαρτιά' η Π. Γ. με πληροφόρησε ότι μια φορά την εβδομάδα οι χωριανοί έπαιζαν ζάρια με Ζοριανίτες (από το γειτονικό χωριό Ζοριάνο): είτε πήγαιναν οι Κροκυλειώτες στο Ζοριάνο, είτε έρχονταν οι Ζοριανίτες στο Κροκύλειο και συγκεκριμένα στο μαγαζί του πατέρα της (οινομαγειρείο και παντοπωλείο ταυτόχρονα). Το Ζοριάνο αποκαλούνταν μάλιστα σκωπτικά «χαρτοπαικτικό Εφετείο», επειδή είχε πολλούς αξιόλογους χαρτοπαίκτες (Υφαντής, Αγνάντια στο Κροκύλιο, ό.π., σ. 73).

134. Για την προπαγάνδα υπέρ του ηθικοπλαστικού παιχνιδιού ή του παιχνιδιού με όρους σε συσχετισμό και με τυχερά παιχνίδια κατά το 19ο αι. βλ. Κ. Μπάδα, «Το παιχνίδι στην παραδοσιακή ελληνική κοινωνία. Μια πρόταση μελέτης», Εθνογραφικά 9 (1993), 73-81, κυρίως σ. 77. Πβ. την κυρίαρχη πολιτική-εκπαιδευτική αντίληψη για το παιχνίδι ως δραστηριότητα των παιδιών η οποία οφείλει να ελέγχεται από ενήλικες και παίζει σημαντικό ρόλο στην αξιολογική κρίση του παιδικού χαρακτήρα, όπως προβάλλει στα αναγνωστικά βιβλία του ύστερου 19ου και του πρώιμου 20ού αι." βλ. Δ. Μακρυνιώτη, Η παιδική ηλικία στα αναγνωστικά βιβλία, Αθήνα-Γιάννινα 1986, σ. 189-198.

135. Τετράδιο Σημειώσεων, σ. 6.

Σελ. 297
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/298.gif&w=600&h=915

ωστόσο, πως αποτελούσε εξαίρεση μια και «τότε δεν υπήρχε, χαρτζιλίκι δεν είχαν τα παιδιά, μη φανταστείς».136

Δεν είναι λοιπόν παράξενο που στις αφηγήσεις το «στριφτό» προβάλλει προπάντων ως παιχνίδι των μεγαλύτερων αγοριών -ηλικίας μεταξύ 12 και 15 ετών- και της νεολαίας του χωριού, χονδρικά των χωριανών μεταξύ 15 και 25 ετών. Γύρω όμως από τους παίκτες των τυχερών παιχνιδιών, συγκεντρώνονταν αγόρια μικρής ηλικίας, παρακολουθούσαν, ενθάρρυναν και ορισμένες φορές έπαιρναν μέρος στο παιχνίδι. Στο φως της εμπειρικής έρευνας, η άποψη του γάλλου κοινωνιολόγου Roger Caillois πως το παιδί, επειδή στερείται οικονομικής ανεξαρτησίας και δεν διαθέτει δικό του χρήμα, δεν συγκινείται από την υποταγή στην τύχη που αποτελεί και τη βασική γοητεία των τυχερών παιχνιδιών, φαίνεται γενικευτική, ανιστορική και βαθιά επηρεασμένη από τον σύγχρονο της κανονιστικό/παιδαγωγικό λόγο για το παιχνίδι.137 Γνωρίζουμε, άλλωστε, ότι και σε άλλες προκαπιταλιστικές, παραδοσιακές αγροτικές κοινωνίες του ευρωπαϊκού χώρου, όπως λ.χ. στη Γαλλία των πρώιμων Νέων Χρόνων, ενήλικες και παιδιά έπαιζαν με πάθος τυχερά παιχνίδια, καθώς οι δυνατότητες ψυχαγωγίας ήταν πολύ περιορισμένες και η καθημερινή ζωή κυλούσε μονότονα.138

Μικροί πολύ δεν παίζαν στριφτό. Οι μεγάλ' παίζαν. Από δεκαπέντε χρονώ κι απάν', δεκαοχτώ, είκοσι, εικοσιπέντε. Έρχονταν κει τα μικρά. Κοιτάζαν. Δεν είχαν και λεφτά τώρα πολύ μικρά. ... Αλλά μερικά ακούγαν, βάζαν και κείνα, βάζω και κείνο γω, λέει, τα ρίχνανε κάτω.139 - Καμιά φορά τα παιδιά, βέβαια τα πιο ζωηρά των μεγάλων τάξεων, τα παίζαν τα λεφτά που βγάζαν, τα παίζαν. Είναι το λεγόμενο στριφτό. Δηλαδή δυο δεκάρες μαζί. Το στριφτό ήταν δεκάρες του Όθωνα, έτσι τις λέγαμε, χάλκινες, κι έγραφαν επάνω «λεπτά 10». Δύο τέτοιες λοιπόν έκαναν το ζευγάρι με το οποίο οι νεαροί βλαστοί των χωριών έπαιζαν... Μπορεί νάταν και δέκα χρονών και δεκαπέντε χρονών. Βέβαια. Έξω γινόταν αυτό... Πριν στρίψουν τις δεκάρες βάζανε κάτω οι ενδιαφερόμενοι που θα παίζανε για να κερδίσουν, βάζανε μια δεκάρα, δυο, τρεις, πέντε, κάτω αυτά, κάτω στο έδαφος, κι όποιος έφερνε κορώνες και στα δυο (και στις δύο δεκάρες, οι οποίες λειτουργούσαν ως ζά-

136. Συν. με την Π. Λ., σ. 9.

137. Caillois, Τα Παιγνίδια και οι Άνθρωποι, ό.π., σ. 60, 61.

138. N.Castan, «Le public et le particulier», στο Ph. Ariès, G. Duby (επιμ.), Histoire de la vie privée, x. 3, Παρίσι 1986, σ. 413-453, κυρίως σ. 414.

139. Συν. με τους αδελφούς Α., σ. 9. Μικρότερα και μεγαλύτερα αγόρια εικονίζονται να παίζουν χαρτιά σε μια από τις φωτογραφίες τις οποίες «τράβηξε» ο γιατρός Απόστολος Κρίκος στο χωριό του, την Κερασιά (Σουρούστι) της ορεινής Δωρίδας το 1939-40 (Μ. Λουκοπούλου-Παττίχη, Βαρδουσία. Στα χωριά της ορεινής Δωρίδας, Αθήνα 1996, σ. 205, εικ. 9).

Σελ. 298
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/299.gif&w=600&h=915

ζάρια) τάπαιρνε όλα τα λεφτά, όσα είχαν βάλ' την ώρα εκείνη κάτω... Τ' αγόρια, τα κορίτσια ποτέ. Δεν παίζαν τα κορίτσια τέτοια πράματα.140

Τα αγόρια έπαιζαν επίσης χαρτιά. Φαίνεται ότι με χρήματα έπαιζαν κυρίως τα μεγαλύτερα αγόρια" τα μικρότερα, αλλά και τα μεγαλύτερα όταν δεν είχαν χρήματα, έπαιζαν στα χαρτιά κάποιο γλυκό, ένα λουκούμι λ.χ.: «Παίζαμε και τότε χαρτιά (όταν ήμασταν παιδιά) Αλλά δεν παίζαμε με λεφτά γιατί δεν έπαρχαν λεφτά... Παίζαμε καμιά φορά κανένα γλυκό. Είχε τότε μια δεκάρα το γλυκό».141 Η χαρτοπαιξία μπορούσε να αποβεί καταστρεπτική για όσα αγόρια έφευγαν από το χωριό και πήγαιναν στο Γυμνάσιο. Το χαρτοπαίγνιο πρέπει να ήταν αγαπημένη διασκέδαση μαθητών του Γυμνασίου στην Άμφισσα ή το Λιδωρίκι. Σε μια περίπτωση, γύρω στα 1916, ο συνομιλητής «έπαιξε» και έχασε σχεδόν όλα τα χρήματα που του είχε στείλει ο πατέρας του για να περάσει το μήνα. Κάποιοι συγχωριανοί του

είχαν κάν' το σπίτι του ενός, λέσχη και παίζανε. Και με φώναξαν μια μέρα να πάω να κάνουμε παρέα. Τετάρτη απόγεμα, οπού δεν είχαμε μάθημα, πηγαίναμε στο σχολείο τότε, θέλησα να πα να ιδώ το χωριανό μου. Κι όταν πήγα στο σπίτ' αντίκρυσα μια κατάστασ', τριάντα, τριάντα πέντε μαθηταί, γύρω σ' ένα τραπέζ' και χάμω γεμάτο χρήματα το τραπέζι και ένας έπαιζε ένα παιχνίδ', το λέγανε κοφτό. Ένα δικό σου, ένα δικό μου. Λοιπόν ...Ε, έκατσα κι εγώ να δω τι θα γίν'. Με πλησιάζει ένας μαθητής ... Βάζω μια πεντάρα ... Τότες η ζωή εστοίχιζε μία δραχμή την ημέρα ενοίκιο, σχολείο, φαγητό, χρηστικά, όλα, μια δραχμή ήταν αρκετή να τα καλύφει όλα. Στην Άμφισσα. Και, είχα λάβ' απ' τον πατέρα μου τριάντα δραχμές. Είχα στην τσέπη μου εικοσιεφτά δραχμές. Όταν κάποια δόση κατάλαβα ότι δεν είχα παραπάνω από τρεις δραχμές στην τσέπη μ', τότε συνήλθα. Με είχε τόσο πολύ ρουφήξ' το παιχνίδι που δεν καταλάβαινα. Έπαιζα και δεν καταλάβαινα τι μου γινότανε. Αφού είδα ότι δεν είχα άλλα λεφτά από τρεις δραχμές, σηκώνομαι, αποσύρομαι και φεύγω. Βγήκα έξω και δεν έβλεπα το δρόμο να πάω πίσω στο σπίτι μου. Απ' τη στενοχώρια σε σημείο, μπορώ να πω ότι παραλίγο να παραφρονήσω. Διότι δεν μπορούσα να καλύψω τα λεφτά αυτά τα οποία έχασα, στον πατέρα μου. Περνούσα στο δρόμο και, το νερό στην Άμφισσα τότε δεν το είχαν στα σπίτια, είχανε βρύσες στους δρόμους. Η γειτονιά ήξερε τι γίνεται στο δωμάτιο του μαθητού. Κι όταν περνούσα εγώ λέει μια γυναίκα: «Αυτό το καημένο, χαϊμένο είναι. Δεν το βλέπεις; Τα μούτρα του είναι φούρνος», λέει κάποια άλλη. Αυτά τα άκουγα και δε μίλαγα, από ντροπή.142

140. Συν. με τον Χ. T., σ. 10.

141. Συν. με τον Μ. Μ. και την Κ. Μ., σ. 17, 18.

142. Συν. 2 με τον Γ. Π., σ. 19, 20.

Σελ. 299
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/300.gif&w=600&h=915

Αυτό που φαίνεται ότι διαφοροποιούσε καθοριστικά τα τυχερά παιχνίδια των αγοριών από εκείνα των ανδρών ήταν ο χώρος στον οποίο παίζονταν. Τα παιδιά, ή εν πάση περιπτώσει τα αγόρια σχολικής ηλικίας, έπαιζαν στο δρόμο, στην πλατεία, στο δωμάτιο του συμμαθητή. Οι άνδρες έπαιζαν πίνοντας ή/και καπνίζοντας στο καφενείο ή το οινομαγειρείο (που μπορούσε συγχρόνως να λειτουργεί και ως παντοπωλείο). Οι αποκλειστικοί αυτοί χώροι συνεύρεσης των ανδρών ήταν απαγορευμένοι στα νεαρά αγόρια. Σύμφωνα με τους συνομιλητές τα παιδιά δεν πήγαιναν στο καφενείο, αφού απαγορευόταν από το νόμο και «είχε αστυνομία στο χωριό μέσα».143

Αλλά και στη συνείδηση της παραδοσιακής κοινωνίας οι χώροι αυτοί συνεύρεσης των ανδρών ήταν κατ' αρχήν προορισμένοι για ενήλικες. Τα στοιχεία μας δείχνουν ότι οι άνδρες σύχναζαν στο καφενείο αφού τελείωναν το Γυμνάσιο ή τη στρατιωτική θητεία τους και συμφωνούν με τις παρατηρήσεις του βρετανού ανθρωπολόγου John Campbell και του αμερικανού Irwin Sanders για την ελλαδική ύπαιθρο κατά τη δεκαετία του 1950. Οι ερευνητές αυτοί επεσήμαναν, εξάλλου, ότι διαφορετικές γενιές ανδρών σύχναζαν σε διαφορετικά καφενεία και το απέδωσαν στην κοινωνική ιεράρχηση των ηλικιακών κατηγοριών. Σύμφωνα με τον Campbell «το πιοτό, το κάπνισμα και η χαρτοπαιξία στο καφενείο αποτελούν κοινωνικές δραστηριότητες ισότιμων, και για το λόγο αυτό δε συμβιβάζονται με το σεβασμό που ο γιος οφείλει στον πατέρα».144

Υποθέτω όμως πως στην πράξη τα αγόρια έρχονταν συχνά σε επαφή με τους κλειστούς αυτούς ανδρικούς χώρους συνεύρεσης επειδή, όπως έχουμε δει αλλού, αναλάμβαναν τη διεκπεραίωση διαφόρων θελημάτων στην αγορά του χωριού. Άλλωστε, φαίνεται ότι κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, όταν λόγω ζέστης τα τραπέζια μεταφέρονταν έξω, αμβλυνόταν κατά κάποιο τρόπο ο αποκλειστικός σε φυλετικό και ηλικιακό επίπεδο χαρακτήρας των καφενείων:145

143. Συν. με το Ν. Ζ. και την Ε. Ζ., σ. 270.

144. Στην ερευνά του τη δεκαετία του 1950 σε ένα ορεινό χωριό της Ηπείρου ο Campbell διαπίστωσε ότι το 23ο έτος που συνέπιπτε με την απόλυση από το στρατό αποτελούσε το ηλικιακό όριο μετά το οποίο οι άνδρες σύχναζαν στο καφενείο (Campbell, Honour, Family and Patronage, ό.π., σ. 160). Κατά την έρευνά του σε χωριά της Αττικής και της Βόρειας Ελλάδας ο Sanders διαπίστωσε ότι οι γιοι, κατά κανόνα, δε σύχναζαν στο ίδιο καφενείο με τον πατέρα τους κι ακόμη ότι υπήρχαν συνήθως τρία καφενεία κάθε ένα από τα οποία προοριζόταν για διαφορετική ηλικιακή κατηγορία (ηλικιωμένους, μεσήλικες και νέους): Sanders, Rainbow in the Rock, ό.π., σ. 210. Βλ. επίσης ανάλογες παρατηρήσεις του Παπαταξιάρχη για το χωριό Μουριά (Σκαμνιά) της ΒΑ Λέσβου στις αρχές της δεκαετίας του 1990 (Παπαταξιάρχης, «Ο κόσμος του καφενείου...», ό.π., σ. 225, 226).

145. Ο Παπαταξιάρχης τονίζει ότι «το κέρασμα συνιστά το ουσιαστικό δικαίωμα ενεργής συμμετοχής στη ζωή του καφενείου, αφού αποτελεί το αποκλειστικό ιδίωμα της δράσης και της δημιουργίας σχέσεων στο χώρο αυτό. Το δικαίωμα αυτό στερούνται οι ανήλικοι, οι γυναίκες και οι ξένοι» (Παπαταξιάρχης, «Ο κόσμος του καφενείου», ό.π., σ. 219.) Στο παράδειγμα μας θα μπορούσε κανείς να πει το ίδιο για το χαρτοπαίγνιο ή τα ζάρια.

Σελ. 300
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/57/gif/301.gif&w=600&h=915

Υπάρχουν μαρτυρίες πως το καλοκαίρι τα παιδιά μπορούσαν να καθήσουν σε ένα τραπέζι του καφενείου (εκτός του κλειστού χώρου) και να πιουν μια πορτοκαλάδα ή πως ορισμένες μεικτές από πλευράς φύλου παρέες νέων του χωριού συναντιόταν το καλοκαίρι στα τραπέζια του καφενείου και έπιναν ούζα. Αλλά ως προς το δεύτερο προσδιορίζεται ότι οι νεαροί ήταν «φοιτητές» και έχω την αίσθηση ότι τέτοιου είδους συναντήσεις αφενός ήταν σπάνιες, αφετέρου αφορούσαν σε μια μειοψηφία που ανήκε στη στραμμένη προς δυτικά-αστικά πρότυπα «ελίτ» του χωριού.146

Τα αγόρια κάπνιζαν, εξάλλου, από 8 και 10 χρόνων" «τσοπανούδια» και «παιδιά του χωριού» (και μάλιστα παιδιά σχετικά εύπορων οικογενειών, όπως οι γιοι του περίφημου δασκάλου Θ. Ζ.) «έστριβαν» τσιγάρα όταν σκάριζαν. Δεν κάπνιζαν απαραίτητα αληθινό καπνό που ήταν, όπως είπαμε, σπάνιος αλλά «έστριβαν» συχνά τσιγάρα τυλίγοντας ρίγανη σε φλούδες από καλαμπόκι:

Του χωριού τα παιδιά έφκιαναν κάνα τσγάρο αλλά το τσγάρο τότε δεν ήταν με καπνό, ήτανε ρίγανη, βάναν ρίγαν' και το στρίβανε, επειδή έβλεπαν τους μεγάλους πώς καπνίζνε ... Ξεφλουδάγαν τα καλαμπόκια και το φλουδ' το στρίβανε σε τσιγάρο. Και βάναν και ρίγανη μέσα. Η ρίγαν' δεν καπνίζεται, καίγεται. Αλλά εμείς, παιδιά τότε, φκιάναμε με ρίγανη, στρίβαμε τσιγάρο, να λέμε ότι κάτι κάναμε,147

Συχνά τα αγόρια έκλεβαν καπνό από τους ενήλικες για να καπνίσουν:

Είχαν τις μανάρες τους τότε (τα παιδιά του χωριού) και σκαρίζαμε μαζί, διηγείται ένας τσοπάνης, και καπνίζαμε κιόλα από οχτώ χρονών. Ένας Μ. Ηλίας, ξάδερφος του Θ. του δάσκαλου και αδελφός τ' αλλουνού του Μ. του Θ., πρέπει να τον ξέρς, τς Ε. ο πατέρας. Αυτόν τον λέγαν Πατσαλίκα, τον είχαμε βγάλει, να πούμε. Αλλά αυτός μας πρόδωσε στους γονείς. Τον έβανε τον καπνό εδώ μέσα... Λαθραίο, μωρέ, λαθραίο που φέρναν απ' τη Λαμία και καπνίζαν, τον κλέβαμε εμείς, και τον βάναμε εδώ στο ποντίκι, εδώ το βάναμε, αλλά από πάνω ήταν φανέλα, και μας ψάχναν, μας ξεβρακώναν κιόλα οι γονείς. Αλλά δεν το βρίσκαν πουθενά γιατί δεν πονηρεύονταν οι φουκαράδες. Και κάποτε ήταν ο Ηλίας, λέει ο πατέρας μου: «δω μου ένα τσιγάρο». Κάνει έτσι ο Ηλίας, τον βγάνει τον καπνό, κατάλαβε ο πατέρας μου, και...148.

Και ένας άλλος συνομιλητής, γιος σχετικά εύπορης οικογένειας του χωριού —ο

146. Συν. με το Ν. Ζ. και την Ε. Ζ. σ. 264, 270. Στη μνήμη της Ε. Ζ. η συνάντηση της με την παρέα ένα καλοκαιριάτικο μεσημέρι στο καφενείο και η «ουζοποσία» είναι χαραγμένα ως εξαιρετικά γεγονότα.

147. Συν. με τον Γ. Ψ., σ. 4.

148. Συν. με τον Μ. Μ. και την Κ. Μ., σ. 11.

Σελ. 301
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Μεγαλώνοντας στον ορεινό χώρο
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 282
    

    κορίτσια (για παράδειγμα σε απομακρυσμένα αλώνια). Στις βρύσες -κεντρικό σημείο του χωριού στο οποίο βρίσκονται πέντε πέτρινες βρύσες- έπαιζαν κατά κανόνα αγόρια" τα κορίτσια προτιμούσαν τα αλώνια -ιδίως όταν βρίσκονταν κοντά στο σπίτι ή στην αυλή- και ορισμένες φορές και το εσωτερικό του σπιτιού. Αγόρια και κορίτσια έπαιζαν στην αυλή του σχολείου και στην πλατεία του χωριού στο διάλειμμα" τα αγόρια κινούνταν, ωστόσο, σε όλο το διαθέσιμο χώρο ενώ τα κορίτσια έπαιζαν περισσότερο συγκεντρωμένα στο χώρο, όπως υποδηλώνουν περιγραφές παιχνιδιών. Μέσα από το παιχνίδι τα κορίτσια εσωτερίκευαν το χώρο μέσα στο σπίτι και γύρω από αυτό ως χώρο γυναικείο, ενώ τα αγόρια βίωναν το χώρο έξω και πέρα από το σπίτι ως χώρο ανδρικό. Έξω και μακριά από το σπίτι τα αγόρια έπαιζαν φωνάζοντας, όπως συνήθως συμβαίνει όταν ένα παιχνίδι απαιτεί έντονη κινητικότητα του σώματος. Τα αγόρια και όχι τα κορίτσια ήταν τα παιδιά εκείνα που όταν έπαιζαν ακούγονταν σε ολόκληρο το χωριό: στη συνείδησή τους η εξωστρέφεια εγχαρασσόταν και με αυτόν τον τρόπο ως ανδρικό προνόμιο.

    Γ' Υλικά του παιχνιδιού και κοινωνικές διαστάσεις ·

    Αγόρια και κορίτσια έπρεπε κατά κανόνα να εξασφαλίσουν μόνα τα παιχνίδια με τα οποία έπαιζαν. Για να βρουν, να συλλέξουν ή να κατασκευάσουν παιχνίδια-αντικείμενα χρειαζόταν επιμονή, υπομονή, επιδεξιότητα, φαντασία και πονηριά. Τα παντοπωλεία του χωριού δεν πουλούσαν φυσικά παιχνίδια και σπάνια μπορούσαν τα παιδιά να ελπίζουν σε δώρα από την Αθήνα, την Πάτρα, τη Ναύπακτο ή εν πάση περιπτώσει ένα αστικό/ημιαστικό κέντρο. Οι ιστορίες αναζήτησης των υλικών, μεταμόρφωσής τους σε παιχνίδια-αντικείμενα, φύλαξης και συντήρησής τους αναδεικνύουν με σαφήνεια το βαθμό στον οποίο τα παιδιά έπαιρναν «στα σοβαρά» το παιχνίδι τους: Ήταν έκφραση του πολιτισμού τους, «αγαθό του λαϊκού τους πολιτισμού», σύμφωνα με τη Βιεννέζα ψυχολόγο του Μεσοπολέμου Hildegard Hetzer.96

    Αγόρια και κορίτσια χρειάζονταν καρύδια για να παίξουν ένα παιχνίδι παρόμοιο με τους βώλους που ονομαζόταν «κοκόσιες», δηλαδή καρύδια. Υπήρχαν αρκετές καρυδιές στο χωριό αλλά έπρεπε κανείς να φροντίσει να συγκεντρώσει τα καρύδια του την εποχή που οι ιδιοκτήτες των δέντρων τα «τίναζαν», χτυπούσαν δηλαδή τα κλαριά τους με ραβδιά για να πέσουν οι καρποί στο έδαφος και να τους μαζέψουν. Τα παιδιά εξασφάλιζαν καρύδια επιστρατεύοντας την πονηριά τους και τα μάζευαν στα λεγόμενα «κοκολόγια» που ουσιαστικά συγκροτούσαν έναν χωρόχρονο των παιδιών:

    96. Hetzer, Das volkstümliche Kinderspiel, ό.π., σ. 5, 6.