Συγγραφέας:Ρηγίνος, Μιχάλης
 
Τίτλος:Μορφές παιδικής εργασίας στη βιομηχανία και τη βιοτεχνία (1870-1940)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:27
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1995
 
Σελίδες:173
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Μαθητεία και εργασία
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1870-1940
 
Περίληψη:Η μελέτη αυτή έχει ως αντικείμενο την απασχόληση των παιδιών και των νεαρών ατόμων στη βιομηχανική και τη βιοτεχνική παραγωγή στην Ελλάδα κατά τα τέλη του 19ου αιώνα και τις πρώτες δεκαετίες του 20ού. Η έρευνα κινείται προς δύο κατευθύνσεις. Αρχικά εξετάζεται η θέση των παιδιών στον καταμερισμό της εργασίας, τόσο στην παραδοσιακή βιοτεχνία όσο και στο νέο εργοστασιακό σύστημα. Μέσω της ανάλυσης των παραγωγικών δομών σκιαγραφούνται οι παράγοντες που διαμόρφωναν τη ζήτηση της παιδικής και νεανικής εργασίας στη δευτερογενή παραγωγή. Κατόπιν η έρευνα στρέφεται προς την κατεύθυνση της προσφοράς εργασίας, για να εντοπιστούν οι όροι και οι συνθήκες που οδηγούσαν τα παιδιά στο βιοτεχνικό εργαστήριο ή το βιομηχανικό εργοστάσιο, σε απασχολήσεις όχι κατ’ ανάγκην εναλλακτικές. Τέλος, αναζητείται απάντηση στο ερώτημα, κατά πόσον οι νέες βιομηχανικές συνθήκες διαφοροποίησαν την αρνητική θέση που κατείχε η μισθωτή εργασία στο σύστημα συλλογικών αξιών και τροποποίησαν τις οικογενειακές προσδοκίες και στρατηγικές για επαγγελματική αποκατάσταση και κοινωνική ανέλιξη των νεαρών, αρρένων κυρίως, μελών τους.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 19.54 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 100-119 από: 178
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/100.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

3. Το παιδικό ημερομίσθιο και η συμβολή του στο οικογενειακό εισόδημα

Όπως έχει προαναφερθεί, το παιδί αναγκαζόταν να εργαστεί για δύο κυρίως λόγους. Ο πρώτος ήταν η εκμάθηση ενός βιοποριστικού επαγγέλματος και ο δεύτερος η οικονομική ανέχεια του ίδιου του παιδιού και της οικογενείας του. Στην πρώτη περίπτωση το παιδί εισερχόταν σε ένα εργασιακό χώρο, στις περισσότερες περιπτώσεις σε ένα μικρό βιοτεχνικό εργαστήριο, ως μαθητευόμενος. Στην δεύτερη, αναζητούσε μια θέση εργασίας που θα του απέδιδε, το συντομότερο δυνατό, κάποια χρηματική αμοιβή. Τη θέση αυτή την έβρισκε συνήθως στα μεγάλα βιομηχανικά εργοστάσια και στους κλάδους που δεν είχαν ανάγκη από μαθητεία.

Με αυτές τις προϋποθέσεις, το ημερομίσθιο του μαθητευόμενου μπορεί να θεωρηθεί "συμβολικό", με την έννοια ότι η κύρια αμοιβή του για την εργασία -βοηθητική στις περισσότερες περιπτώσεις- που προσέφερε στο εργαστήριο και στον τεχνίτη ήταν η εκμάθηση του επαγγέλματος. Το ύψος της χρηματικής αμοιβής ήταν συναρτημένο με τις παροχές σε είδος, όπως, για παράδειγμα, με την προσφορά ή μη του εργοδότη στον νεαρό μαθητευόμενο στέγης και τροφής. Επίσης το ημερομίσθιο ήταν συνάρτηση του χρόνου που μαθήτευε το παιδί στο εργαστήριο, με άλλα λόγια του κατά πόσο αυτό είχε φτάσει στο επίπεδο να εκτελεί ορισμένες πιο σύνθετες εργασίες. Συνήθως, στην αρχή της μαθητείας του το παιδί δεν πληρωνόταν καθόλου, ενώ στη συνέχεια έπαιρνε μια χρηματική αμοιβή που αυξανόταν προοδευτικά.

Στα μηχανουργεία της Σύρου στις αρχές του αιώνα οι μαθητευόμενοι κατά τους πρώτους 6 μήνες εργάζονταν χωρίς μισθό269. Ενδεικτικά, επίσης, αναφέρουμε ότι κατά το 1917 το ημερομίσθιο του μαθητευόμενου στις οικοδομές κυμαινόταν από 0 (μηδέν) έως 2 δρχ., γεγονός που σημαίνει ότι το παιδί ξεκινούσε τη μαθητεία του προσφέροντας δωρεάν εργασία. Το αντίστοιχο μέσο ανδρικό ημερομίσθιο στον ίδιο κλάδο ήταν 8,5 δρχ.270.

Κατά την ίδια περίοδο το ημερομίσθιο της μαθητευόμενης στα εργαστήρια

———————————

269. Ερ., "Μια ακμάζουσα εθνική επιχείρησις. Νεώριον και μηχανουργεία Σύρου", Πατρίς, φ.1900, 24 Αυγ. 1902.

270. Μ. Ρηγίνος, Παραγωγικές δομές..., ό.π. Πίνακας 1, σ.38 και Πίνακας Β παράρτ., σ.302. Παρατίθεται η τιμή ενός κιλού ψωμιού γ' ποιότητας σε δραχμές, ώστε να υπάρξει ένα μέτρο σύγκρισης ως προς το ύψος του παιδικού ημερομισθίου:

1912 1915 1917 1922 1925 1927 1930 1933 1936
0,39 0,54 0,76 1,50 5,09 6,19 5,34 5,48 6,22

Πηγή: Μ. Ρηγίνος, ό.π. σ.59.

Σελ. 100
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/101.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ραφής γυναικείων ενδυμάτων άρχιζε από 50 λεπτά και έφτανε τις 2 δρχ., ενώ το μέσο ημερομίσθιο της τεχνίτριας κυμαινόταν από 3 έως 4,75 δρχ.271. Όπως αναφέρει η Μαρία Σβώλου, το 12% περίπου του γυναικείου προσωπικού στον κλάδο των γυναικείων ενδυμάτων δεν έπαιρνε καμιά χρηματική αμοιβή272.

Αντίθετα, το ημερομίσθιο του παιδιού που απασχολείτο ως εργάτης στο βιομηχανικό εργοστάσιο αντιπροσώπευε, θεωρητικά τουλάχιστον, το κόστος της εργατικής του δύναμης. Το επίπεδο του ημερομισθίου ήταν συνάρτηση της φύσης της εργασίας (ειδικευμένης ή ανειδίκευτης) και, κατά συνέπεια, του χρόνου και της δαπάνης που είχε επενδυθεί στην επαγγελματική διαμόρφωση του εργάτη. Επίσης, σημαντικό ρόλο μπορεί να κατείχε η ύπαρξη ισχυρών επαγγελματικών ιεραρχιών και οι σημαντικές μισθολογικές διαφοροποιήσεις που υπήρχαν κατά την ανέλιξη, ανάμεσα στις διάφορες εργατικές βαθμίδες. Ένας άλλος διαφοροποιητικός παράγοντας ήταν η αμοιβή με βάση την αποδοτικότητα της εργασίας, την οποία συναντάμε στη μεγάλη βιομηχανία και ιδιαίτερα στην κλωστοϋφαντουργία. Τέλος, μισθολογικές διαφοροποιήσεις μπορούσαν να υπάρξουν και σε σχέση με το φύλο του εργάτη. Έτσι, «το ημερομίσθιο της εργάτριας είναι δυσανάλογα μικρό συγκριτικά με τις απολαβές των ανδρών. Μια τεχνίτρα υφάντρα πληρώνεται πολύ λιγώτερο παρά ένα αγόρι χτεσινό στη δουλειά, άτεχνο, π.χ. βοηθός σιδηρουργός, βοηθός καθαριστής κ.λπ. μέσα στο ίδιο εργοστάσιο»273. Ως παράδειγμα θα μπορούσαμε να αναφέρουμε, από την κλωστοϋφαντουργία, τα ημερομίσθια του «άτεχνου εργάτη πακετά», που για το 1927 ήταν 30-55 δρχ., και της υφάντριας, που κυμαίνονταν από 20-25 έως 30-40 δρχ., ανάλογα με το αν πληρωνόταν με την ημέρα ή με το κομμάτι274. Σε γενικές γραμμές, όμως, θα υποστηρίζαμε ότι οι μισθολογικές ανισότητες που εμφανίζονταν ανάμεσα στα δύο φύλα οφείλονται, κατά κύριο λόγο, στις διαφορετικές θέσεις που κατείχαν στον τεχνικό καταμερισμό της εργασίας, γεγονός που θα φανεί και στη συνέχεια.

Τα στοιχεία του Πίνακα 11, τα οποία προέρχονται από την απογραφή των εργατών του 1930, επιτρέπουν να σχηματίσουμε μια συγκριτική εικόνα των διαφοροποιήσεων που παρουσίαζαν οι αμοιβές της παιδικής και νεανικής εργασίας ανάλογα με το εργασιακό καθεστώς (μαθητευόμενος ή εργάτης), το βιομηχανικό κλάδο και το φύλο του εργαζόμενου παιδιού275. Όπως μπορούμε να 

———————————

271. Μ. Ρηγίνος, ό.π. Πίνακας Β παράρτ., σ.306.

272. Μαρία Σβώλου, «Η Ελληνίδα εργάτρια», Ο Αγώνας της Γυναίκας, τεύχ. 7, Φεβρ. 1924, σ.4.

273. Μαρία Σβώλου, ό.π. σ.4.

274. Μαρία Σβώλου, «Η γυναίκα στην εργασία. Τα ημερομίσθια των εργατριών στη βιομηχανία», Ο Αγώνας της Γυναίκας, τεύχ. 39, Φεβρ. 1927, σ.4.

275. Ο λόγος που επιλέχθηκε ως πηγή αναφοράς η απογραφή των εργατών του 1930 είναι διότι αυτή περιέχει την πρώτη συστηματική συλλογή και ταξινόμηση πληροφοριών σχετικά με

Σελ. 101
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/102.gif&w=600&h=393 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΠΙΝΑΚΑΣ 11

Ημερομίσθια εργατών και μαθητευόμενων ηλικίας 10-19 χρόνων, Αθήνα / Πειραιάς, 1930

  Μαθητευόμενοι

Εργάτες

Μέσο ημερομίσθιο

% μέσου ημερομισθίου

Βιομηχανικοί κλάδοι

Άνδρες

Γυναίκες

Άνδρες

Γυναίκες

Άνδρες

Γυναίκες

Άνδρες

Γυναίκες

Βιομηχανία τροφίμων

-

-

49,00

25,00

72,50

28,00

67,59

89,29

Χημική βιομηχανία

-

-

39,00

25,00

52,00

28,00

75,00

89,29

Βιομηχανία τσιμέντου

-

-

50,00

30,50

65,50

32,00

76,34

95,31

Οικοδομικές κατασκ.

31,00

-

65,00

-

79,00

-

82,28

-

Μηχανουργία

20,00

-

42,00

24,00

78,00

24,00

53,85

100,00

Βιομηχανία ξύλου

22,00

-

35,50

22,00

69,00

24,00

51,45

91,67

Βυρσοδεψία

31,00

-

47,00

26,00

65,50

32,00

71,76

81,25

Υφαντουργία

16,40

21,00

36,60

28,00

68,00

29,50

53,82

94,92

Βιομηχανία ενδυμάτων

18,00

19,00

34,50

25,00

63,00

30,00

54,76

83,33

Βιομηχανία χάρτου

21,00

20,00

30,00

22,00

56,00

23,50

53,57

93,62

Τυπογραφία

26,00

-

30,00

25,00

85,00

32,00

35,29

78,13

Βιομηχανία καπνού

-

23,00

43,00

28,00

75,00

30,00

57,33

93,33

ΠΗΓΗ: ΓΣΥΕ, Απογραφή των εργατών και υπαλλήλων των βιομηχανικών και εμπορικών επιχειρήσεων ενεργηθείσα τον Σεπτέμβριον του 1930, Αθήνα 1934

Σελ. 102
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/103.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΣΧΗΜΑΤΑ 6, 7

Ημερομίσθιο μαθητευόμενων 10-19 χρόνων, Αθήνα / Πειραιάς, 1930

Ημερομίσθιο εργατών 10 -19 χρόνων, Αθήνα / Πειραιάς, 1930

Σελ. 103
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/104.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

διαπιστώσουμε (βλ. Πίνακα 11 και σχ. 6), το 1930 το μέσο ημερομίσθιο των μαθητευόμενων αγοριών κάτω των 19 χρόνων άρχιζε από τις 16,40 δρχ. στην κλωστοϋφαντουργία και έφτανε τις 31 δρχ. στις οικοδομικές κατασκευές. Στα κορίτσια, το αντίστοιχο ημερομίσθιο κυμαινόταν από 19 δρχ. στη βιομηχανία ενδυμάτων, μέχρι 23 δρχ. στη βιομηχανία καπνού. Αυτό όμως που πρέπει να επισημανθεί είναι ότι δεν υπάρχουν σημαντικές διαφοροποιήσεις ανάμεσα στα ημερομίσθια των μαθητευόμενων αγοριών και κοριτσιών στους ίδιους κλάδους. Σε ορισμένες περιπτώσεις μάλιστα, όπως είναι η κλωστοϋφαντουργία και η βιομηχανία ενδυμάτων, τα ημερομίσθια των κοριτσιών ήταν υψηλότερα από αυτά των αγοριών. Η σχετική εξομοίωση των ημερομισθίων των δύο φύλων μπορεί να εξηγηθεί από το ότι οι μαθητευόμενοι, αγόρια και κορίτσια, δεν συμμετείχαν ενεργά στη διαδικασία της παραγωγής, αλλά χρησιμοποιούνταν σε βοηθητικές εργασίες.

Η εικόνα που εμφανίζουν τα ημερομίσθια των εργατών κάτω των 19 χρόνων είναι τελείως διαφορετική. Στην περίπτωση αυτή το ύψος του ημερομισθίου αντανακλά τη διαφορετική επαγγελματική εξέλιξη που είχε το παιδί ανάλογα με τον κλάδο στον οποίο απασχολείτο και φυσικά ανάλογα με το φύλο του. Το ημερομίσθιο των κοριτσιών, όπως φαίνεται και από τον Πίνακα 11 (βλ. και σχ. 7), κυμαινόταν από το 51% (βιομηχανία τροφίμων) έως το 83% (τυπογραφία) του αντίστοιχου ημερομισθίου των αγοριών. Όπως είναι φυσικό, τις μεγαλύτερες διακλαδικές διαφοροποιήσεις παρουσιάζουν τα ημερομίσθια των αγοριών. Το υψηλότερο καταγράφεται στις οικοδομικές κατασκευές (65 δρχ.) και το χαμηλότερο στην τυπογραφία (30 δρχ., διαφορά 117%). Μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι οι διαφορές που παρουσιάζει το εργατικό ημερομίσθιο ανάμεσα στους βιομηχανικούς και βιοτεχνικούς κλάδους οφείλονται στους διαφορετικούς τρόπους οργάνωσης της παραγωγής, που με την σειρά τους επιβάλλουν την ύπαρξη ισχυρών ή όχι εργατικών ιεραρχιών. Πιο συγκεκριμένα, οι κλάδοι που απαιτούσαν παραδοσιακά ειδικευμένη εργατική δύναμη και, κατά συνέπεια, είχαν ισχυρές ιεραρχίες εμφανίζουν και το χαμηλότερο εργατικό ημερομίσθιο για αγόρια κάτω των 19 χρόνων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν η τυπογραφία, η βιομηχανία ενδυμάτων, η βιομηχανία ξύλου και η μηχανουργία. Στους κλάδους αυτούς το αγόρι, μετά το στάδιο της μαθητείας του και πριν μετεξελιχθεί σε τεχνίτη, περνάει αρχικά από το στάδιο του βοηθού τεχνίτη, διατηρώντας έτσι το δευτερεύοντα ρόλο του στη διαδικασία της παραγωγής. Η υπόθεση αυτή επιβεβαιώνεται και από την ποσοστιαία διαφοροποίηση που εμφανίζει το ημερομίσθιο των

———————————

τους μισθούς και τα ημερομίσθια των εργαζομένων στη βιομηχανία και τη βιοτεχνία. Για την περίπτωσή μας, το μεγάλο πλεονέκτημα της απογραφής συνίσταται στο ότι μπορούμε να υπολογίσουμε σταθμισμένους μέσους όρους ημερομισθίων κατά ηλικίες (διακρίνονται τρεις ομάδες ηλικιών: 10-19 ετών, 20-29 ετών, και άνω των 30 ετών), ειδικότητες, κλάδους και φύλα, κάτι που στάθηκε αδύνατο με τις λοιπές πηγές που διαθέτουμε.

Σελ. 104
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/105.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΣΧΗΜΑΤΑ 8 Α, 8 Β

Ημερομίσθιο ανδρών 10 -19 χρόνων σε σχέση με το μέσο, Αθήνα / Πειραιάς, 1930

Ημερομίσθιο γυναικών 10 -19 χρόνων σε σχέση με το μέσο, Αθήνα / Πειραιάς, 1930

Σελ. 105
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/106.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

αγοριών από το μέσο ανδρικό ημερομίσθιο στον αντίστοιχο βιομηχανικό κλάδο (βλ. σχ. 8α). Είναι ενδεικτικό ότι στους κλάδους που προαναφέρθηκαν το εργατικό ημερομίσθιο των αγοριών κάτω των 19 χρόνων αντιστοιχεί μόλις στο 53% με 54% του μέσου ανδρικού ημερομισθίου, με ακραία περίπτωση την τυπογραφία, όπου το αγόρι πληρωνόταν με το 30% του μέσου εργατικού ημερομισθίου του κλάδου.

Το σχήμα είναι τελείως διαφορετικό ως προς τα εργατικά ημερομίσθια των κοριτσιών. Καταρχάς παρατηρείται σχετική εξομάλυνση στις διακλαδικές διαφοροποιήσεις των ημερομισθίων. Τα υψηλότερα ημερομίσθια συναντώνται στους περισσότερο βιομηχανοποιημένους κλάδους, όπως ήταν η υφαντουργία και η βιομηχανία καπνού, που χρησιμοποιούσαν κατεξοχήν ανειδίκευτη γυναικεία εργασία. Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι η διαφορά μεταξύ του υψηλότερου και του κατώτερου ημερομισθίου (βιομηχανία τσιμέντου-βιομηχανία χαρτιού) ήταν 36%. Ένα δεύτερο στοιχείο που πρέπει, επίσης, να τονιστεί είναι οι μικρές διαφοροποιήσεις που υπάρχουν ανάμεσα στο ημερομίσθιο των εργατριών ηλικίας κάτω των 19 χρόνων και στο μέσο γυναικείο ημερομίσθιο. Οι διαφοροποιήσεις αυτές ξεκινούν από 28% στην τυπογραφία, για να εκλείψουν τελείως στη μηχανουργία. Στους κλάδους που απασχολούσαν κυρίως γυναικείο εργατικό δυναμικό οι διαφοροποιήσεις αυτές είναι της τάξης του 7%. Αυτό εξηγείται από το γεγονός ότι τα κορίτσια αποτελούσαν ένα σημαντικό ποσοστό του απασχολούμενου, στους κλάδους αυτούς, γυναικείου εργατικού δυναμικού, με αποτέλεσμα τη συμπίεση προς τα κάτω του μέσου γυναικείου εργατικού ημερομισθίου. Παράλληλα, όμως, η έλλειψη σημαντικών διαφοροποιήσεων στα γυναικεία ημερομίσθια σηματοδοτεί την έλλειψη δυνατοτήτων επαγγελματικής εξέλιξης στα κορίτσια και φανερώνει την ασθενή γυναικεία εργατική ιεραρχία στη βιομηχανία. Με άλλα λόγια, το ύψος του γυναικείου ημερομισθίου στη βιομηχανία είναι συνάρτηση όχι κάποιας μακρόχρονης επαγγελματικής εξέλιξης της εργάτριας, αλλά κυρίως του βαθμού αποδοτικότητας της εργασίας της276.

Ποια είναι η συμβολή του εργαζόμενου παιδιού στο οικογενειακό εισόδημα; Σύμφωνα με τους επιθεωρητές εργασίας, "είναι γνωστόν ότι εν Ελλάδι τα τέκνα διαμένουν κατά κανόνα μετά των γονέων των, μέχρις ότου αποτελέσουν ιδίαν οικογένειαν. Όμως τούτο συμβαίνει εις νεαράν ηλικίαν, από 18 χρόνων διά τας γυναίκας και από 19-22 χρόνων διά τους άνδρας. Επομένως, η συνεισφορά τέκνων μη τελείων ακόμη εργατών εις τον οικογενειακόν προϋπολογισμόν δεν είναι μεγάλη"277.

———————————

276. Βλ. και Μ. Ρηγίνος, Παραγωγικές δομές..., ό.π. σ.206-213.

277. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας και Κοινωνικής Πρόνοιας/Επιθεώρησις Εργασίας, Έρευνα επί των συνθηκών της εργατικής κατοικίας των πόλεων Αθηνών

Σελ. 106
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/107.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

Ειδικότερα, σε ένα δείγμα 1.000 εργατικών οικογενειών της Αθήνας, το έτος 1921, φαίνεται ότι οι γονείς συμμετείχαν στο συνολικό εισόδημα κατά 75%, τα παιδιά κατά 22% και τα τρίτα πρόσωπα κατά 3%278. Επίσης, σύμφωνα με τα ίδια στοιχεία, το 64% των οικογενειών συντηρείτο αποκλειστικά από τον ένα ή και από τους δύο γονείς. Αναλυτικά τα ποσοστά έχουν ως εξής279:

Το 56% των οικογενειών συντηρείται από τον πατέρα.

Το 3% των οικογενειών συντηρείται από τους δύο γονείς.

Το 5% των οικογενειών συντηρείται από τη μητέρα.

Το 11% των οικογενειών συντηρείται από τα παιδιά.

Το 24% των οικογενειών συντηρείται από γονείς και παιδιά μαζί.

Το 1% των οικογενειών είναι απορφανισμένες, και συντηρείται από ένα αδελφό ή μία αδελφή.

Σε ένα αντίστοιχο δείγμα 1.000 εργατικών νοικοκυριών του Πειραιά, το 45% συντηρείτο από τους γονείς, το 42% από τους γονείς και τα παιδιά μαζί και το 13% από τα παιδιά μόνο280.

Τα ποσοστά αυτά πρέπει να μεταβλήθηκαν σημαντικά μετά τη Μικρασιατική καταστροφή, δεδομένου ότι ένα σημαντικό ποσοστό των προσφύγων ήταν γυναίκες και παιδιά.

Ωστόσο, δεν είναι σπάνιες οι περιπτώσεις όπου οι γονείς, και κυρίως ο πατέρας, έβλεπαν τα παιδιά ως μια εύκολη πηγή κέρδους. Όπως χαρακτηριστικά παρατηρεί και ο διευθυντής του εργοστασίου Ρετσίνα, "υπάρχουν και μερικαί εργάτριαι, αι οποίαι έχουν μέθυσον πατέρα ή κακόν αδελφόν, και δεν τους αφίνουν τα χρήματά των... Εμείς προσπαθούμεν να δίδομε το χρήμα εις αυτήν την εργαζομένην κόρην, αλλ' όταν την δέρνουν εις το σπίτι και έρχεται και σου λέγει μόνη της δώστα του πατέρα!"281.

Τι γίνεται όμως με το ποσοστό του ημερομισθίου που δεν προοριζόταν για καταναλωτικές ανάγκες; Ήταν δυνατόν να υπάρξει κάτι τέτοιο;

———————————

Πειραιώς, 1921, Αθήνα 1922, σ.26. Όπως σημειώνει και ο γιατρός L.R. Villarme αναφερόμενος στη συμβολή της παιδικής εργασίας στο οικογενειακό εισόδημα στη Γαλλία των μέσων του 19ου αιώνα, "τα παιδιά κοστίζουν στην οικογένεια τουλάχιστο όσα κερδίζουν. Όσο ένα παιδί δεν δουλεύει, είναι ένα βάρος για τους γονείς του. Αλλά και στην περίπτωση που εργάζεται μέχρι να φτάσει στην ηλικία των 16 χρόνων, όταν ο μισθός γίνεται περισσότερο αξιοπρεπής, η κατάσταση δεν αλλάζει καθόλου. Και είναι στην ηλικία αυτή (στα 16 χρόνια), κατά την οποία γίνεται περισσότερο αποδοτικός, που εγκαταλείπει το πατρικό σπίτι". Βλ. J. Sardin, Enfants trouvés, enfants ouvriers..., σ.107.

278. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Έρευνα επί των συνθηκών... 1921, ό.π. σ.33.

279. Στο ίδιο.

280. Στο ίδιο.

281. Ευγενία Ζωγράφου, "Πώς εργάζονται αι γυναίκες μας", Δημοσιεύματα, τ. 4, Αθήνα 1903, σ.34.

Σελ. 107
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/108.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

Σύμφωνα με μια έρευνα που πραγματοποίησε το 1921 η επιθεώρηση εργασίας για τις εργάτριες της κλωστοϋφαντουργίας, διαπιστώθηκε ότι μόνο 10-12 κορίτσια ήταν σε θέση να αποταμιεύουν. "Αυτές είναι κόρες εργατών της αλευροβιομηχανίας και εργάζονται για δικό τους λογαριασμό." Επίσης, μόνο 3-4 εργάτριες εργάζονταν για να προετοιμάσουν την προίκα τους282.

Όμως, όπως σημειώνει η επιθεωρήτρια εργασίας σχολιάζοντας τα αποτελέσματα της έρευνας αυτής, "και εις την τάξιν ταύτην, η μανία της επιδείξεως και της πολυτελείας έχει απειράριθμους οπαδούς". Έτσι οι εργάτριες, "αντί της αποταμιεύσεως, ην εντελώς αγνοούσι και περιφρονούσι, διαθέτουσι τα περισσεύματά των εις είδη πολυτελείας, αδιαφορούσαι παντελώς διά το μέλλον των"283.

———————————

282. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις... 1921, Αθήνα 1923, σ.82-83.

283. Στο ίδιο. Οι έλληνες εργάτες δαπανούσαν περισσότερα χρήματα για ρούχα από τους ειδικευμένους εργάτες των ανεπτυγμένων βιομηχανικών χωρών. Για παράδειγμα, το 1871 ένας οικοδόμος δαπανούσε για ρουχισμό το 15,37% του εισοδήματος του και ένας τεχνίτης το 17%. Τα αντίστοιχα ποσοστά του άγγλου εργάτη ήταν 8,70% έως 12%, του αμερικανού 11,50%, του γερμανού 9,25% και του ελβετού 12,16%. Βλ. Lydia Sapounakis-Dracakis, La Grèce urbaine et rurale (1835-1875): consommations et revenus, διδακτορική διατριβή, Πανεπιστήμιο Paris I, Παρίσι 1989, σ.135.

Σελ. 108
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/109.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Στην κοινωνία της ελληνικής υπαίθρου, όπως και σε κάθε παραδοσιακή κοινωνία άλλωστε, τα παιδιά, οι "μικροί ενήλικες", έβρισκαν τη θέση τους στον καταμερισμό της εργασίας της χωρικής οικογενείας ανάλογα με το φύλο και τη φυσική τους κατάσταση. Ο καταμερισμός αυτός σκοπό είχε τη διασφάλιση της αυτόνομης επιβίωσης του αγροτικού νοικοκυριού και τη διατήρηση του μικρού κλήρου που κατόρθωσε να αποκτήσει ή να ιδιοποιηθεί, χάρη στις ιδιαίτερες συνθήκες που επικράτησαν μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους284.

Ο τομέας της μεταποίησης άρχισε να αναπτύσσεται στον αστικό χώρο κυρίως μετά το 1870 και αποτέλεσε το εν δυνάμει όχημα που θα οδηγούσε τη χώρα στο δρόμο της εκβιομηχάνισης. Ήταν μια διαδικασία μακρόχρονη και επίπονη, που δεν προχώρησε με τρόπο γραμμικό και ομοιογενή, αλλά με διαδοχικά άλματα, επιτρέποντας παράλληλα την επιβίωση των παραδοσιακών παραγωγικών δομών. Μια σειρά από παράγοντες προσέδωσαν στο φαινόμενο αυτό τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του: οι αδράνειες του αγροτικού χώρου, ο κατακερματισμός της αγοράς και κυρίως η στάση των κεφαλαιούχων-βιομηχάνων. Οι τελευταίοι αντιμετώπιζαν τη βιομηχανία με ευκαιριακό τρόπο και απέφευγαν, εκτός από ελάχιστες εξαιρέσεις, τη δέσμευση μεγάλων κεφαλαίων, επιδιώκοντας παράλληλα την βραχυπρόθεσμη απόσβεσή τους. Οι βιομηχανικές μονάδες που δημιουργήθηκαν από αυτή την επενδυτική στρατηγική ήταν στην πλειονότητα τους εντάσεως εργασίας, με επακόλουθο τη χαμηλή παραγωγικότητα. Κατά συνέπεια, η βιομηχανία όχι μόνο δεν ήταν σε θέση να αποδιαρθρώσει τις κοινωνικές σχέσεις που απέρρεαν από τον παραδοσιακό καταμερισμό της εργασίας, αλλά, αντίθετα, ενίσχυε τα φαινόμενα που προέρχονταν από αυτόν, δηλαδή τον μικροεπαγγελματισμό. Έτσι, δίπλα στα εργοστάσια αναπτύχθηκε πλήθος μικροεργαστηρίων προσωπικού και οικογενειακού χαρακτήρα, με ελάχιστα τεχνικά μέσα και με μεγάλη ελαστικότητα στα έξοδα λειτουργίας.

Το τοπίο που περιγράψαμε προσδιόρισε και τους ρόλους που καλούνταν να

———————————

284. Για μια γενική θεώρηση του ζητήματος, βλ. Σ. Πετμεζάς, "Οι έγγειες σχέσεις στο Βασίλειο της Ελλάδας (1830-1880)", Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας (18ος-20ός αιώνας), εισαγωγή-επιμέλεια Γ.Β. Δερτιλής - Κ. Κωστής, Αθήνα-Κομοτηνή 1991.

Σελ. 109
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/110.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

διαδραματίσουν τα παιδιά στο πλαίσιο του καταμερισμού της εργασίας στη βιομηχανία και τη βιοτεχνία. Οι ρόλοι αυτοί ήταν συνάρτηση της οργάνωσης της παραγωγής που κυριαρχούσε στους διάφορους εργασιακούς χώρους.

Στους κλάδους όπου κυριαρχούσαν οι μεγάλες μονάδες, ο σχετικός εκμηχανισμός της παραγωγής είχε αντικαταστήσει τον παραδοσιακό τεχνίτη σε ορισμένα, τουλάχιστον, στάδια της παραγωγικής διαδικασίας. Η βιομηχανική εργασία περιοριζόταν, πλέον, στην επίβλεψη της ομαλής λειτουργίας των μηχανών, στην τροφοδότησή τους με πρώτη ύλη και στην τακτική συντήρησή τους (υφαντουργία, βιομηχανία καπνού, χημική βιομηχανία). Σε άλλες περιπτώσεις (βιομηχανία χαρτιού), η παραγωγική διαδικασία αποτελείτο από μια σειρά απλών κινήσεων που επαναλαμβάνονταν μηχανικά. Η απλοποίηση της παραγωγικής διαδικασίας καταργούσε τη μακρόχρονη μαθητεία και καθιστούσε τον εργάτη αποδοτικό με την είσοδό του στο εργοστάσιο. Στο πλαίσιο του καταμερισμού της εργασίας οι άνδρες απασχολούνταν σε θέσεις ειδικευμένων τεχνιτών, θέσεις παραδοσιακού τύπου ή νέες που δημιουργήθηκαν με την εισαγωγή των μηχανών. Η αναπαραγωγή αυτής της ειδικευμένης εργατικής δύναμης γινόταν με το σύστημα της μαθητείας. Το μαθητευόμενο προσωπικό αποτελείτο κυρίως από αγόρια. Ωστόσο η πλειονότητα των εργαζόμενων παιδιών στους κλάδους αυτούς —κορίτσια, κυρίως, προκειμένου για την υφαντουργία, τη βιομηχανία καπνού και τη βιομηχανία χαρτιού— και οι γυναίκες καταλάμβαναν, μετά από σύντομη περίοδο εκπαίδευσης και προσαρμογής, τις θέσεις ανειδίκευτης εργασίας που γέννησαν οι νέες συνθήκες της βιομηχανίας. Γυναίκες και παιδιά αποτέλεσαν έτσι τη νέου τύπου εργατική δύναμη, η οποία όφειλε να υποτάσσεται στην πειθαρχία και στους ρυθμούς της εργασίας που επέβαλε η «ορθολογική οργάνωση» του εργοστασίου. Η ζήτηση της βιομηχανίας για ανειδίκευτο εργατικό δυναμικό καλυπτόταν μέσα από τους μηχανισμούς της αγοράς εργασίας. Το παιδί αμειβόταν με την είσοδό του στο εργοστάσιο και το ημερομίσθιό του αντιπροσώπευε, θεωρητικά τουλάχιστον, το κόστος της εργατικής του δύναμης. Χαρακτηριστικό είναι ότι δεν υπάρχουν σημαντικές διαφοροποιήσεις στο ύψος του παιδικού ημερομισθίου ανάμεσα σε κλάδους που χρησιμοποιούσαν τα παιδιά ως ανειδίκευτη εργατική δύναμη. Τα υψηλότερα παιδικά ημερομίσθια συναντώνται στους περισσότερο βιομηχανοποιημένους κλάδους, όπως ήταν η υφαντουργία και η βιομηχανία καπνού, που χρησιμοποιούσαν κατεξοχήν ανειδίκευτη γυναικεία εργασία. Τούτο εξηγείται από το γεγονός ότι τα κορίτσια αποτελούσαν ένα σημαντικό ποσοστό του απασχολούμενου στους κλάδους αυτούς γυναικείου εργατικού δυναμικού, με αποτέλεσμα τη συμπίεση προς τα κάτω του μέσου γυναικείου εργατικού ημερομισθίου. Παράλληλα, η έλλειψη σημαντικών διαφοροποιήσεων στα ημερομίσθια των εργατριών φανερώνει την έλλειψη δυνατοτήτων επαγγελματικής εξέλιξης στα κορίτσια, καθώς επίσης την ασθενή γυναικεία εργατική ιεραρχία στους περισσότερο βιομηχανοποιημένους κλάδους. Με άλλα λόγια, το ύψος του ημερομισθίου της ανειδίκευτης, γυναικείας κατά κύριο λόγο, εργασίας είναι συνάρτηση όχι κάποιας 

Σελ. 110
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/111.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

μακρόχρονης επαγγελματικής εξέλιξης της εργάτριας, αλλά κυρίως του βαθμού αποδοτικότητας της εργασίας της.

Στους κλάδους της μηχανουργίας, της βιομηχανίας ξύλου και της βιομηχανίας του ενδύματος, όπου κυριαρχούσαν τα μικρά βιοτεχνικά εργαστήρια, ο τεχνίτης αποτελούσε το ακριβότερο και αναντικατάστατο στοιχείο της παραδοσιακής οργάνωσης της εργασίας. Επρόκειτο για εργατικό δυναμικό που, για να καταστεί παραγωγικό, έπρεπε να περάσει από μια μακρόχρονη περίοδο μαθητείας. Το παιδί έμπαινε ως μαθητευόμενος στα εργαστήρια, με σκοπό την εκμάθηση κάποιου επαγγέλματος. Κατά τη διάρκεια της μαθητείας του δεν μετείχε ενεργά στην παραγωγική διαδικασία, αλλά περιοριζόταν σε διάφορες βοηθητικές εργασίες. Οι εργασίες αυτές συνιστούσαν την αντιπαροχή του παιδιού στον τεχνίτη για την εκμάθηση της τέχνης. Ωστόσο, επειδή το καθεστώς της μαθητείας δεν προσδιοριζόταν συνήθως από κάποιον κανονισμό συντεχνιακού τύπου ή συμβόλαιο, το παιδί δεν είχε καμία δέσμευση απέναντι στον τεχνίτη και μπορούσε να φύγει μόλις θεωρούσε ότι είχε μάθει την τέχνη. Από την άλλη μεριά, οι τεχνίτες εφάρμοζαν την τακτική της απόκρυψης των μυστικών της τέχνης, με σκοπό την επιμήκυνση της μαθητείας και την όσο το δυνατό μεγαλύτερη εκμετάλλευση της εργασίας του παιδιού. Έτσι η μαθητεία, λόγω της έλλειψης προστατευτικού πλαισίου, έτεινε να μετατραπεί σε καλυμμένη ανειδίκευτη εργασία. Ωστόσο το παιδί, αγόρι ή κορίτσι, που έμπαινε στο εργαστήριο για να μάθει μια τέχνη θεωρούσε το καθεστώς της εξαρτημένης εργασίας προσωρινό και τη μαθητεία και τους καταναγκασμούς της απαραίτητο μεταβατικό στάδιο για τη μελλοντική κοινωνική του ανέλιξη, είτε επρόκειτο για την ένταξή του στο πολυάριθμο στρώμα των μικροεπαγγελματιών είτε για μια θέση στο δημόσιο. Η «ζήτηση» για μαθητευόμενους από τα μικρά εργαστήρια καλυπτόταν κυρίως από ένα μηχανισμό διαπροσωπικών σχέσεων, οι οποίες απέρρεαν από το οικογενειακό και το ευρύτερο συγγενικό περιβάλλον ή από έναν κοινωνικό περίγυρο συνδεόμενο με κοινή καταγωγή. Πρόκειται για ένα φύσει εργατικό δυναμικό, το οποίο σε μια άλλου τύπου αναπτυξιακή διαδικασία θα ήταν απορροφήσιμο από τη βιομηχανία.

Το ημερομίσθιο του μαθητευόμενου μπορεί να θεωρηθεί «συμβολικό», με την έννοια ότι η κύρια αμοιβή για την εργασία που πρόσφερε το παιδί στο εργαστήριο και στον τεχνίτη ήταν η εκμάθηση του επαγγέλματος. Η «αμοιβή» αυτή συμπληρωνόταν από ένα υποτυπώδες χρηματικό ποσό και ίσως από ορισμένες παροχές σε είδος, όπως διατροφή και στέγη. Συνήθως, στην αρχή της μαθητείας του το παιδί δεν πληρωνόταν καθόλου, ενώ στη συνέχεια έπαιρνε ένα ημερομίσθιο που αυξανόταν προοδευτικά και ήταν συνάρτηση της προόδου του στην εκμάθηση της τέχνης, δηλαδή στην εκτέλεση πιο σύνθετων εργασιών. Τις περισσότερες φορές το παιδί, μετά το στάδιο της μαθητείας του και πριν εξελιχθεί σε τεχνίτη, περνούσε αρχικά από το στάδιο του βοηθού τεχνίτη, διατηρώντας έτσι τον δευτερεύοντα ρόλο του στη διαδικασία της παραγωγής. Είναι ενδεικτικό ότι στους κλάδους που προαναφέραμε το ημερομίσθιο του εργάτη κάτω των 19 χρόνων είναι κατά πολύ

Σελ. 111
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/112.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

χαμηλότερο από το μέσο ανδρικό εργατικό ημερομίσθιο, γεγονός που αντανακλά και τις ισχυρές εργατικές ιεραρχίες που επέβαλε ο παραδοσιακός καταμερισμός της εργασίας. Συνεπώς τα παιδιά στον τομέα της μεταποίησης απασχολούνταν κυρίως είτε ως ανειδίκευτοι εργάτες στο βιομηχανικό εργοστάσιο είτε ως μαθητευόμενοι στη μικρή βιοτεχνία. Πρόκειται για διαφορετικές μορφές απασχόλησης, με διαφορετικές προοπτικές. Η ύπαρξη αυτής της διπλής δυνατότητας ως προς τις μορφές παιδικής απασχόλησης καθόριζε την ύπαρξη διαφορετικών στρατηγικών από την πλευρά της προσφοράς παιδικής εργασίας, που διαμορφώνονταν στο επίπεδο της οικογενείας και οδηγούσαν στην επιλογή της μιας ή της άλλης μορφής απασχόλησης.

Η απόφαση που οδηγούσε το παιδί στην αναζήτηση απασχόλησης λαμβανόταν στο πλαίσιο της οικογενείας και ήταν συνάρτηση των αναγκών ή των στρατηγικών αυτής για τη μελλοντική επαγγελματική και κοινωνική αποκατάσταση του νεαρού μέλους της.

Η ανέχεια ή λόγοι συγγενικής αλληλεγγύης που αποσκοπούσαν στην επιβίωση της οικογενειακής μικροεπιχείρησης συνιστούσαν τους οικονομικούς λόγους που ανάγκαζαν το παιδί να εργαστεί. Στην πρώτη περίπτωση η απασχόληση έπρεπε να έχει άμεση χρηματική απόδοση, και για το λόγο αυτόν το εργοστάσιο αποτελούσε την αναγκαστική επιλογή. Στη δεύτερη περίπτωση το παιδί εργαζόταν στο οικογενειακό, πατρικό κατά κανόνα, εργαστήριο σε εποχική ή μόνιμη βάση, χωρίς ή με ελάχιστη αμοιβή. Ωστόσο σε περιόδους οικονομικής δυσπραγίας, συγκυριακής ή εποχικής, τα παιδιά, καμιά φορά δε και η σύζυγος, αναζητούσαν απασχόληση στο εργοστάσιο, ενώ ο άνδρας συνέχιζε να υπολειτουργεί το μικροεργαστήριό του. Η τακτική αυτή αποσκοπούσε στη διατήρηση της οικονομικής αυτοτέλειας της οικογένειας. Τέλος, οι γονείς έστελναν τα παιδιά τους στο βιοτεχνικό εργαστήριο για να μάθουν μια τέχνη και να δρομολογηθεί με τον τρόπο αυτό η επαγγελματική τους αποκατάσταση. Η εκμάθηση μιας ολοκληρωμένης τέχνης ταυτιζόταν με το μοντέλο του ανεξάρτητου επαγγελματία και παρέπεμπε -σε φαντασιακό τουλάχιστον επίπεδο- στην ελπίδα για κοινωνική ένταξη στα μικροαστικά στρώματα. Πάντως, πρέπει να τονίσουμε ότι η επιλογή της εκμάθησης ενός επαγγέλματος αποτελούσε αναγκαστική λύση και όχι, άρα, επιλογή που εγγραφόταν στις κυρίαρχες αντιλήψεις της ελληνικής κοινωνίας για κοινωνική άνοδο. Πρόκειται για μια κοινωνία που χαρακτηριζόταν, για τους λόγους που έχουμε αναλύσει, από έλλειψη ερμητικών ταξικών ορίων, καθώς και από τις δυνατότητες σχετικά εύκολης κοινωνικής ανέλιξης. Το κοινωνικά αποδεκτό μέσο για να πετύχει το στόχο της ήταν η μόρφωση, με τη γενική της σημασία. Για το λόγο αυτόν, κάθε οικογένεια, ανεξαρτήτως κοινωνικής προέλευσης, θεωρούσε υποχρέωσή της να προσφέρει στα νεαρά μέλη της, αγόρια κυρίως, τη δυνατότητα της στοιχειώδους έστω εκπαίδευσης. Από την άλλη, η χειρωνακτική εργασία, ιδιαίτερα με τη μισθωτή της μορφή, αναιρούσε την προοπτική της

Σελ. 112
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/113.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

κοινωνικής ανέλιξης και θεωρείτο μειονεκτική. Δεν ήταν τυχαία άλλωστε και η αρνητική στάση των κατώτερων στρωμάτων απέναντι στην τεχνική εκπαίδευση, από τη φύση της ταξική, που οδηγούσε στην προλεταριοποίηση, έστω και με καλύτερους όρους.

«Θα σε στείλω να μάθεις μια τέχνη», ήταν η απειλή των γονιών, κυρίως εκείνων που θεωρούσαν ότι ανήκουν στη μικροαστική τάξη, στο παιδί τους, όταν αυτό δεν τα πήγαινε καλά στο σχολείο. Η φράση αυτή εκφράζει με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο την αρνητική συνδήλωση που είχαν τα χειρωνακτικά επαγγέλματα στο σύστημα των κοινωνικών αξιών.

«Δεν έπαιρνε τα γράμματα...», ήταν η πικρή διαπίστωση των γονιών, όταν η απειλή τους για διάφορους λόγους γινόταν πραγματικότητα.

Σελ. 113
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/114.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 114
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/115.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

Σελ. 115
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/116.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 116
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/117.gif&w=600&h=393 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΠΙΝΑΚΑΣ 1Α

Άνδρες μαθητευόμενοι, εργάτες, υπάλληλοι, σύνολο Ελλάδας, 1930

Ηλικία 10-14 χρόνων

Ηλικία 15-19 χρόνων

Μαθητευόμενοι

Σύνολο

Μέσο ημερ.

Αριθμός

% συνόλου

Μέσο ημερ.

% μέσου ημερ. συν.

Αριθμός

% συνόλου

Μέσο ημερ.

% μέσου ημερ. συν.

Μεταλλεία, Λατομεία

119

32

6

5,04

22

68,75

102

85,71

31

96,88

Βιομηχανία

17.078

19

3.549

20,78

13

68,42

12.261

71,79

20

105,26

Μεταφ. & Συγκοινωνίες

150

35

12

8,00

23

65,71

83

55,33

31

88,57

Εμπόριο

2.607

25

833

31,95

19

76,00

1.600

61,37

27

108,00

Εργάτες

Μεταλλεία, Λατομεία

7.057

56

35

0,50

23

41,07

1.055

14,95

41

73,21

Βιομηχανία

99.124

63

1.558

1,57

18

28,57

19.274

19,44

39

61,90

Μεταφ. & Συγκοινωνίες

22.192

85

20

0,09

29

34,12

1.753

7,90

64

75,29

Εμπόριο

35.263

52

1.766

5,01

23

44,23

9.958

28,24

34

65,38

Υπάλληλοι

Μεταλλεία, Λατομεία

241

176

-

0,00

-

0,00

2

0,83

26

14,77

Βιομηχανία

6.640

169

-

0,00

-

0,00

448

6,75

48

28,40

Μεταφ. & Συγκοινωνίες

2.892

167

-

0,00

-

0,00

41

1,42

47

28,14

Εμπόριο

21.361

112

462

2,16

17

15,18

3.443

16,12

35

31,25

Σελ. 117
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/118.gif&w=600&h=393 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΠΙΝΑΚΑΣ 1Β

Γυναίκες μαθητευόμενες, εργάτριες, υπάλληλοι, σύνολο Ελλάδας, 1930

Ηλικία 10-14 χρόνων

Ηλικία 15-19 χρόνων

Μαθητευόμενες

Σύνολο

Μέσο ημερ.

Αριθμός

% συνόλου

Μέσο ημερ.

% μέσου ημερ. συν.

Αριθμός

% συνόλου

Μέσο ημερ.

% μέσου ημερ. συν.

Μεταλλεία, Λατομεία

1

20

0,00

-

-

1

100,00

20

100,00

Βιομηχανία

3.344

16

1 .000

29,90

12

75,00

2.113

63,19

17

106,25

Μεταφ. & Συγκοινωνίες

-

0,00

-

0,00

-

0,00

-

0,00

Εμπόριο

74

18

17

22,97

15

83,33

52

70,27

19

105,56

Εργάτριες

Μεταλλεία, Λατομεία

614

27

26

4,23

19

70,37

318

51,79

25

92,59

Βιομηχανία

35.128

27

1.671

4,76

16

59,26

17.060

48,57

25

92,59

Μεταφ. & Συγκοινωνίες

224

36

0,00

-

0,00

19

8,48

25

69,44

Εμπόριο

3.640

35

78

2,14

20 '

57,14

924

25,38

31

88,57

Υπάλληλοι

Μεταλλεία, Λατομεία

3

57

0,00

0,00

2

66,67

50

87,72

Βιομηχανία

896

65

7

0,78

15

23,08

293

32,70

42

64,62

Μεταφ. & Συγκοινωνίες

94

97

0,00

-

0,00

9

9,57

61

62,89

Εμπόριο

3.601

68

33

0,92

17

25,00

1.161

32,24

37 ,

54,41

Σελ. 118
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/119.gif&w=600&h=395 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΠΙΝΑΚΑΣ 2 A

Άνδρες μαθητευόμενοι, εργάτες, υπάλληλοι, Αθήνα 1930

Ηλικία 10-14 χρόνων

Ηλικία 15-19χρόνων

Σύνολο

Μέσο ημερ.

Αριθμός

% συνόλου

Μέσο ημερ.

% μέσου ημερ. συν.

Αριθμός

% συνόλου

Μέσο ημερ.

% μέσου ημερ. συν.

Μαθητευόμενοι

Μεταλλεία, Λατομεία

-

-

-

0,00

-

0,00

-

0,00

-

0,00

Βιομηχανία

3.548

23

942

26,55

15

65,22

2.428

68,43

25

108,70

Μεταφ. & Συγκοινωνίες

7

56

-

0,00

-

0,00

4

57,14

33

58,93

Εμπόριο

849

32

293

34,51

25

78,13

512

60,31

35

109,38

Εργάτες

Μεταλλεία, Λατομεία

230

71

1

0,43

25

35,21

26

11,30

36

50,70

Βιομηχανία

24.077

71

471

1,96

19

26,76

4.264

17,71

44

61,97

Μεταφ. & Συγκοινωνίες

3.986

98

0,00

0,00

104

2,61

58

59,18

Εμπόριο

10.797

61

385

3,57

29

47,54

3.004

27,82

40

65,57

Υπάλληλοι

Μεταλλεία, Λατομεία

36

224

-

0,00

-

0,00

-

0,00

-

0,00

Βιομηχανία

2.602

180

14

0,54

-

0,00

175

6,73

51

28,33

Μεταφ. & Συγκοινωνίες

682

202

-

0,00

-

0,00

3

0,44

73

36,14

Εμπόριο

9.464

127

237

2,50

17

13,39

1.342

14,18

38 

29,92

Σελ. 119
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Μορφές παιδικής εργασίας στη βιομηχανία και τη βιοτεχνία (1870-1940)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 100
    27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

    3. Το παιδικό ημερομίσθιο και η συμβολή του στο οικογενειακό εισόδημα

    Όπως έχει προαναφερθεί, το παιδί αναγκαζόταν να εργαστεί για δύο κυρίως λόγους. Ο πρώτος ήταν η εκμάθηση ενός βιοποριστικού επαγγέλματος και ο δεύτερος η οικονομική ανέχεια του ίδιου του παιδιού και της οικογενείας του. Στην πρώτη περίπτωση το παιδί εισερχόταν σε ένα εργασιακό χώρο, στις περισσότερες περιπτώσεις σε ένα μικρό βιοτεχνικό εργαστήριο, ως μαθητευόμενος. Στην δεύτερη, αναζητούσε μια θέση εργασίας που θα του απέδιδε, το συντομότερο δυνατό, κάποια χρηματική αμοιβή. Τη θέση αυτή την έβρισκε συνήθως στα μεγάλα βιομηχανικά εργοστάσια και στους κλάδους που δεν είχαν ανάγκη από μαθητεία.

    Με αυτές τις προϋποθέσεις, το ημερομίσθιο του μαθητευόμενου μπορεί να θεωρηθεί "συμβολικό", με την έννοια ότι η κύρια αμοιβή του για την εργασία -βοηθητική στις περισσότερες περιπτώσεις- που προσέφερε στο εργαστήριο και στον τεχνίτη ήταν η εκμάθηση του επαγγέλματος. Το ύψος της χρηματικής αμοιβής ήταν συναρτημένο με τις παροχές σε είδος, όπως, για παράδειγμα, με την προσφορά ή μη του εργοδότη στον νεαρό μαθητευόμενο στέγης και τροφής. Επίσης το ημερομίσθιο ήταν συνάρτηση του χρόνου που μαθήτευε το παιδί στο εργαστήριο, με άλλα λόγια του κατά πόσο αυτό είχε φτάσει στο επίπεδο να εκτελεί ορισμένες πιο σύνθετες εργασίες. Συνήθως, στην αρχή της μαθητείας του το παιδί δεν πληρωνόταν καθόλου, ενώ στη συνέχεια έπαιρνε μια χρηματική αμοιβή που αυξανόταν προοδευτικά.

    Στα μηχανουργεία της Σύρου στις αρχές του αιώνα οι μαθητευόμενοι κατά τους πρώτους 6 μήνες εργάζονταν χωρίς μισθό269. Ενδεικτικά, επίσης, αναφέρουμε ότι κατά το 1917 το ημερομίσθιο του μαθητευόμενου στις οικοδομές κυμαινόταν από 0 (μηδέν) έως 2 δρχ., γεγονός που σημαίνει ότι το παιδί ξεκινούσε τη μαθητεία του προσφέροντας δωρεάν εργασία. Το αντίστοιχο μέσο ανδρικό ημερομίσθιο στον ίδιο κλάδο ήταν 8,5 δρχ.270.

    Κατά την ίδια περίοδο το ημερομίσθιο της μαθητευόμενης στα εργαστήρια

    ———————————

    269. Ερ., "Μια ακμάζουσα εθνική επιχείρησις. Νεώριον και μηχανουργεία Σύρου", Πατρίς, φ.1900, 24 Αυγ. 1902.

    270. Μ. Ρηγίνος, Παραγωγικές δομές..., ό.π. Πίνακας 1, σ.38 και Πίνακας Β παράρτ., σ.302. Παρατίθεται η τιμή ενός κιλού ψωμιού γ' ποιότητας σε δραχμές, ώστε να υπάρξει ένα μέτρο σύγκρισης ως προς το ύψος του παιδικού ημερομισθίου:

    1912 1915 1917 1922 1925 1927 1930 1933 1936
    0,39 0,54 0,76 1,50 5,09 6,19 5,34 5,48 6,22

    Πηγή: Μ. Ρηγίνος, ό.π. σ.59.