Συγγραφέας:Ρηγίνος, Μιχάλης
 
Τίτλος:Μορφές παιδικής εργασίας στη βιομηχανία και τη βιοτεχνία (1870-1940)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:27
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1995
 
Σελίδες:173
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Μαθητεία και εργασία
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1870-1940
 
Περίληψη:Η μελέτη αυτή έχει ως αντικείμενο την απασχόληση των παιδιών και των νεαρών ατόμων στη βιομηχανική και τη βιοτεχνική παραγωγή στην Ελλάδα κατά τα τέλη του 19ου αιώνα και τις πρώτες δεκαετίες του 20ού. Η έρευνα κινείται προς δύο κατευθύνσεις. Αρχικά εξετάζεται η θέση των παιδιών στον καταμερισμό της εργασίας, τόσο στην παραδοσιακή βιοτεχνία όσο και στο νέο εργοστασιακό σύστημα. Μέσω της ανάλυσης των παραγωγικών δομών σκιαγραφούνται οι παράγοντες που διαμόρφωναν τη ζήτηση της παιδικής και νεανικής εργασίας στη δευτερογενή παραγωγή. Κατόπιν η έρευνα στρέφεται προς την κατεύθυνση της προσφοράς εργασίας, για να εντοπιστούν οι όροι και οι συνθήκες που οδηγούσαν τα παιδιά στο βιοτεχνικό εργαστήριο ή το βιομηχανικό εργοστάσιο, σε απασχολήσεις όχι κατ’ ανάγκην εναλλακτικές. Τέλος, αναζητείται απάντηση στο ερώτημα, κατά πόσον οι νέες βιομηχανικές συνθήκες διαφοροποίησαν την αρνητική θέση που κατείχε η μισθωτή εργασία στο σύστημα συλλογικών αξιών και τροποποίησαν τις οικογενειακές προσδοκίες και στρατηγικές για επαγγελματική αποκατάσταση και κοινωνική ανέλιξη των νεαρών, αρρένων κυρίως, μελών τους.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 19.54 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 109-128 από: 178
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/109.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Στην κοινωνία της ελληνικής υπαίθρου, όπως και σε κάθε παραδοσιακή κοινωνία άλλωστε, τα παιδιά, οι "μικροί ενήλικες", έβρισκαν τη θέση τους στον καταμερισμό της εργασίας της χωρικής οικογενείας ανάλογα με το φύλο και τη φυσική τους κατάσταση. Ο καταμερισμός αυτός σκοπό είχε τη διασφάλιση της αυτόνομης επιβίωσης του αγροτικού νοικοκυριού και τη διατήρηση του μικρού κλήρου που κατόρθωσε να αποκτήσει ή να ιδιοποιηθεί, χάρη στις ιδιαίτερες συνθήκες που επικράτησαν μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους284.

Ο τομέας της μεταποίησης άρχισε να αναπτύσσεται στον αστικό χώρο κυρίως μετά το 1870 και αποτέλεσε το εν δυνάμει όχημα που θα οδηγούσε τη χώρα στο δρόμο της εκβιομηχάνισης. Ήταν μια διαδικασία μακρόχρονη και επίπονη, που δεν προχώρησε με τρόπο γραμμικό και ομοιογενή, αλλά με διαδοχικά άλματα, επιτρέποντας παράλληλα την επιβίωση των παραδοσιακών παραγωγικών δομών. Μια σειρά από παράγοντες προσέδωσαν στο φαινόμενο αυτό τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του: οι αδράνειες του αγροτικού χώρου, ο κατακερματισμός της αγοράς και κυρίως η στάση των κεφαλαιούχων-βιομηχάνων. Οι τελευταίοι αντιμετώπιζαν τη βιομηχανία με ευκαιριακό τρόπο και απέφευγαν, εκτός από ελάχιστες εξαιρέσεις, τη δέσμευση μεγάλων κεφαλαίων, επιδιώκοντας παράλληλα την βραχυπρόθεσμη απόσβεσή τους. Οι βιομηχανικές μονάδες που δημιουργήθηκαν από αυτή την επενδυτική στρατηγική ήταν στην πλειονότητα τους εντάσεως εργασίας, με επακόλουθο τη χαμηλή παραγωγικότητα. Κατά συνέπεια, η βιομηχανία όχι μόνο δεν ήταν σε θέση να αποδιαρθρώσει τις κοινωνικές σχέσεις που απέρρεαν από τον παραδοσιακό καταμερισμό της εργασίας, αλλά, αντίθετα, ενίσχυε τα φαινόμενα που προέρχονταν από αυτόν, δηλαδή τον μικροεπαγγελματισμό. Έτσι, δίπλα στα εργοστάσια αναπτύχθηκε πλήθος μικροεργαστηρίων προσωπικού και οικογενειακού χαρακτήρα, με ελάχιστα τεχνικά μέσα και με μεγάλη ελαστικότητα στα έξοδα λειτουργίας.

Το τοπίο που περιγράψαμε προσδιόρισε και τους ρόλους που καλούνταν να

———————————

284. Για μια γενική θεώρηση του ζητήματος, βλ. Σ. Πετμεζάς, "Οι έγγειες σχέσεις στο Βασίλειο της Ελλάδας (1830-1880)", Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας (18ος-20ός αιώνας), εισαγωγή-επιμέλεια Γ.Β. Δερτιλής - Κ. Κωστής, Αθήνα-Κομοτηνή 1991.

Σελ. 109
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/110.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

διαδραματίσουν τα παιδιά στο πλαίσιο του καταμερισμού της εργασίας στη βιομηχανία και τη βιοτεχνία. Οι ρόλοι αυτοί ήταν συνάρτηση της οργάνωσης της παραγωγής που κυριαρχούσε στους διάφορους εργασιακούς χώρους.

Στους κλάδους όπου κυριαρχούσαν οι μεγάλες μονάδες, ο σχετικός εκμηχανισμός της παραγωγής είχε αντικαταστήσει τον παραδοσιακό τεχνίτη σε ορισμένα, τουλάχιστον, στάδια της παραγωγικής διαδικασίας. Η βιομηχανική εργασία περιοριζόταν, πλέον, στην επίβλεψη της ομαλής λειτουργίας των μηχανών, στην τροφοδότησή τους με πρώτη ύλη και στην τακτική συντήρησή τους (υφαντουργία, βιομηχανία καπνού, χημική βιομηχανία). Σε άλλες περιπτώσεις (βιομηχανία χαρτιού), η παραγωγική διαδικασία αποτελείτο από μια σειρά απλών κινήσεων που επαναλαμβάνονταν μηχανικά. Η απλοποίηση της παραγωγικής διαδικασίας καταργούσε τη μακρόχρονη μαθητεία και καθιστούσε τον εργάτη αποδοτικό με την είσοδό του στο εργοστάσιο. Στο πλαίσιο του καταμερισμού της εργασίας οι άνδρες απασχολούνταν σε θέσεις ειδικευμένων τεχνιτών, θέσεις παραδοσιακού τύπου ή νέες που δημιουργήθηκαν με την εισαγωγή των μηχανών. Η αναπαραγωγή αυτής της ειδικευμένης εργατικής δύναμης γινόταν με το σύστημα της μαθητείας. Το μαθητευόμενο προσωπικό αποτελείτο κυρίως από αγόρια. Ωστόσο η πλειονότητα των εργαζόμενων παιδιών στους κλάδους αυτούς —κορίτσια, κυρίως, προκειμένου για την υφαντουργία, τη βιομηχανία καπνού και τη βιομηχανία χαρτιού— και οι γυναίκες καταλάμβαναν, μετά από σύντομη περίοδο εκπαίδευσης και προσαρμογής, τις θέσεις ανειδίκευτης εργασίας που γέννησαν οι νέες συνθήκες της βιομηχανίας. Γυναίκες και παιδιά αποτέλεσαν έτσι τη νέου τύπου εργατική δύναμη, η οποία όφειλε να υποτάσσεται στην πειθαρχία και στους ρυθμούς της εργασίας που επέβαλε η «ορθολογική οργάνωση» του εργοστασίου. Η ζήτηση της βιομηχανίας για ανειδίκευτο εργατικό δυναμικό καλυπτόταν μέσα από τους μηχανισμούς της αγοράς εργασίας. Το παιδί αμειβόταν με την είσοδό του στο εργοστάσιο και το ημερομίσθιό του αντιπροσώπευε, θεωρητικά τουλάχιστον, το κόστος της εργατικής του δύναμης. Χαρακτηριστικό είναι ότι δεν υπάρχουν σημαντικές διαφοροποιήσεις στο ύψος του παιδικού ημερομισθίου ανάμεσα σε κλάδους που χρησιμοποιούσαν τα παιδιά ως ανειδίκευτη εργατική δύναμη. Τα υψηλότερα παιδικά ημερομίσθια συναντώνται στους περισσότερο βιομηχανοποιημένους κλάδους, όπως ήταν η υφαντουργία και η βιομηχανία καπνού, που χρησιμοποιούσαν κατεξοχήν ανειδίκευτη γυναικεία εργασία. Τούτο εξηγείται από το γεγονός ότι τα κορίτσια αποτελούσαν ένα σημαντικό ποσοστό του απασχολούμενου στους κλάδους αυτούς γυναικείου εργατικού δυναμικού, με αποτέλεσμα τη συμπίεση προς τα κάτω του μέσου γυναικείου εργατικού ημερομισθίου. Παράλληλα, η έλλειψη σημαντικών διαφοροποιήσεων στα ημερομίσθια των εργατριών φανερώνει την έλλειψη δυνατοτήτων επαγγελματικής εξέλιξης στα κορίτσια, καθώς επίσης την ασθενή γυναικεία εργατική ιεραρχία στους περισσότερο βιομηχανοποιημένους κλάδους. Με άλλα λόγια, το ύψος του ημερομισθίου της ανειδίκευτης, γυναικείας κατά κύριο λόγο, εργασίας είναι συνάρτηση όχι κάποιας 

Σελ. 110
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/111.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

μακρόχρονης επαγγελματικής εξέλιξης της εργάτριας, αλλά κυρίως του βαθμού αποδοτικότητας της εργασίας της.

Στους κλάδους της μηχανουργίας, της βιομηχανίας ξύλου και της βιομηχανίας του ενδύματος, όπου κυριαρχούσαν τα μικρά βιοτεχνικά εργαστήρια, ο τεχνίτης αποτελούσε το ακριβότερο και αναντικατάστατο στοιχείο της παραδοσιακής οργάνωσης της εργασίας. Επρόκειτο για εργατικό δυναμικό που, για να καταστεί παραγωγικό, έπρεπε να περάσει από μια μακρόχρονη περίοδο μαθητείας. Το παιδί έμπαινε ως μαθητευόμενος στα εργαστήρια, με σκοπό την εκμάθηση κάποιου επαγγέλματος. Κατά τη διάρκεια της μαθητείας του δεν μετείχε ενεργά στην παραγωγική διαδικασία, αλλά περιοριζόταν σε διάφορες βοηθητικές εργασίες. Οι εργασίες αυτές συνιστούσαν την αντιπαροχή του παιδιού στον τεχνίτη για την εκμάθηση της τέχνης. Ωστόσο, επειδή το καθεστώς της μαθητείας δεν προσδιοριζόταν συνήθως από κάποιον κανονισμό συντεχνιακού τύπου ή συμβόλαιο, το παιδί δεν είχε καμία δέσμευση απέναντι στον τεχνίτη και μπορούσε να φύγει μόλις θεωρούσε ότι είχε μάθει την τέχνη. Από την άλλη μεριά, οι τεχνίτες εφάρμοζαν την τακτική της απόκρυψης των μυστικών της τέχνης, με σκοπό την επιμήκυνση της μαθητείας και την όσο το δυνατό μεγαλύτερη εκμετάλλευση της εργασίας του παιδιού. Έτσι η μαθητεία, λόγω της έλλειψης προστατευτικού πλαισίου, έτεινε να μετατραπεί σε καλυμμένη ανειδίκευτη εργασία. Ωστόσο το παιδί, αγόρι ή κορίτσι, που έμπαινε στο εργαστήριο για να μάθει μια τέχνη θεωρούσε το καθεστώς της εξαρτημένης εργασίας προσωρινό και τη μαθητεία και τους καταναγκασμούς της απαραίτητο μεταβατικό στάδιο για τη μελλοντική κοινωνική του ανέλιξη, είτε επρόκειτο για την ένταξή του στο πολυάριθμο στρώμα των μικροεπαγγελματιών είτε για μια θέση στο δημόσιο. Η «ζήτηση» για μαθητευόμενους από τα μικρά εργαστήρια καλυπτόταν κυρίως από ένα μηχανισμό διαπροσωπικών σχέσεων, οι οποίες απέρρεαν από το οικογενειακό και το ευρύτερο συγγενικό περιβάλλον ή από έναν κοινωνικό περίγυρο συνδεόμενο με κοινή καταγωγή. Πρόκειται για ένα φύσει εργατικό δυναμικό, το οποίο σε μια άλλου τύπου αναπτυξιακή διαδικασία θα ήταν απορροφήσιμο από τη βιομηχανία.

Το ημερομίσθιο του μαθητευόμενου μπορεί να θεωρηθεί «συμβολικό», με την έννοια ότι η κύρια αμοιβή για την εργασία που πρόσφερε το παιδί στο εργαστήριο και στον τεχνίτη ήταν η εκμάθηση του επαγγέλματος. Η «αμοιβή» αυτή συμπληρωνόταν από ένα υποτυπώδες χρηματικό ποσό και ίσως από ορισμένες παροχές σε είδος, όπως διατροφή και στέγη. Συνήθως, στην αρχή της μαθητείας του το παιδί δεν πληρωνόταν καθόλου, ενώ στη συνέχεια έπαιρνε ένα ημερομίσθιο που αυξανόταν προοδευτικά και ήταν συνάρτηση της προόδου του στην εκμάθηση της τέχνης, δηλαδή στην εκτέλεση πιο σύνθετων εργασιών. Τις περισσότερες φορές το παιδί, μετά το στάδιο της μαθητείας του και πριν εξελιχθεί σε τεχνίτη, περνούσε αρχικά από το στάδιο του βοηθού τεχνίτη, διατηρώντας έτσι τον δευτερεύοντα ρόλο του στη διαδικασία της παραγωγής. Είναι ενδεικτικό ότι στους κλάδους που προαναφέραμε το ημερομίσθιο του εργάτη κάτω των 19 χρόνων είναι κατά πολύ

Σελ. 111
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/112.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

χαμηλότερο από το μέσο ανδρικό εργατικό ημερομίσθιο, γεγονός που αντανακλά και τις ισχυρές εργατικές ιεραρχίες που επέβαλε ο παραδοσιακός καταμερισμός της εργασίας. Συνεπώς τα παιδιά στον τομέα της μεταποίησης απασχολούνταν κυρίως είτε ως ανειδίκευτοι εργάτες στο βιομηχανικό εργοστάσιο είτε ως μαθητευόμενοι στη μικρή βιοτεχνία. Πρόκειται για διαφορετικές μορφές απασχόλησης, με διαφορετικές προοπτικές. Η ύπαρξη αυτής της διπλής δυνατότητας ως προς τις μορφές παιδικής απασχόλησης καθόριζε την ύπαρξη διαφορετικών στρατηγικών από την πλευρά της προσφοράς παιδικής εργασίας, που διαμορφώνονταν στο επίπεδο της οικογενείας και οδηγούσαν στην επιλογή της μιας ή της άλλης μορφής απασχόλησης.

Η απόφαση που οδηγούσε το παιδί στην αναζήτηση απασχόλησης λαμβανόταν στο πλαίσιο της οικογενείας και ήταν συνάρτηση των αναγκών ή των στρατηγικών αυτής για τη μελλοντική επαγγελματική και κοινωνική αποκατάσταση του νεαρού μέλους της.

Η ανέχεια ή λόγοι συγγενικής αλληλεγγύης που αποσκοπούσαν στην επιβίωση της οικογενειακής μικροεπιχείρησης συνιστούσαν τους οικονομικούς λόγους που ανάγκαζαν το παιδί να εργαστεί. Στην πρώτη περίπτωση η απασχόληση έπρεπε να έχει άμεση χρηματική απόδοση, και για το λόγο αυτόν το εργοστάσιο αποτελούσε την αναγκαστική επιλογή. Στη δεύτερη περίπτωση το παιδί εργαζόταν στο οικογενειακό, πατρικό κατά κανόνα, εργαστήριο σε εποχική ή μόνιμη βάση, χωρίς ή με ελάχιστη αμοιβή. Ωστόσο σε περιόδους οικονομικής δυσπραγίας, συγκυριακής ή εποχικής, τα παιδιά, καμιά φορά δε και η σύζυγος, αναζητούσαν απασχόληση στο εργοστάσιο, ενώ ο άνδρας συνέχιζε να υπολειτουργεί το μικροεργαστήριό του. Η τακτική αυτή αποσκοπούσε στη διατήρηση της οικονομικής αυτοτέλειας της οικογένειας. Τέλος, οι γονείς έστελναν τα παιδιά τους στο βιοτεχνικό εργαστήριο για να μάθουν μια τέχνη και να δρομολογηθεί με τον τρόπο αυτό η επαγγελματική τους αποκατάσταση. Η εκμάθηση μιας ολοκληρωμένης τέχνης ταυτιζόταν με το μοντέλο του ανεξάρτητου επαγγελματία και παρέπεμπε -σε φαντασιακό τουλάχιστον επίπεδο- στην ελπίδα για κοινωνική ένταξη στα μικροαστικά στρώματα. Πάντως, πρέπει να τονίσουμε ότι η επιλογή της εκμάθησης ενός επαγγέλματος αποτελούσε αναγκαστική λύση και όχι, άρα, επιλογή που εγγραφόταν στις κυρίαρχες αντιλήψεις της ελληνικής κοινωνίας για κοινωνική άνοδο. Πρόκειται για μια κοινωνία που χαρακτηριζόταν, για τους λόγους που έχουμε αναλύσει, από έλλειψη ερμητικών ταξικών ορίων, καθώς και από τις δυνατότητες σχετικά εύκολης κοινωνικής ανέλιξης. Το κοινωνικά αποδεκτό μέσο για να πετύχει το στόχο της ήταν η μόρφωση, με τη γενική της σημασία. Για το λόγο αυτόν, κάθε οικογένεια, ανεξαρτήτως κοινωνικής προέλευσης, θεωρούσε υποχρέωσή της να προσφέρει στα νεαρά μέλη της, αγόρια κυρίως, τη δυνατότητα της στοιχειώδους έστω εκπαίδευσης. Από την άλλη, η χειρωνακτική εργασία, ιδιαίτερα με τη μισθωτή της μορφή, αναιρούσε την προοπτική της

Σελ. 112
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/113.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

κοινωνικής ανέλιξης και θεωρείτο μειονεκτική. Δεν ήταν τυχαία άλλωστε και η αρνητική στάση των κατώτερων στρωμάτων απέναντι στην τεχνική εκπαίδευση, από τη φύση της ταξική, που οδηγούσε στην προλεταριοποίηση, έστω και με καλύτερους όρους.

«Θα σε στείλω να μάθεις μια τέχνη», ήταν η απειλή των γονιών, κυρίως εκείνων που θεωρούσαν ότι ανήκουν στη μικροαστική τάξη, στο παιδί τους, όταν αυτό δεν τα πήγαινε καλά στο σχολείο. Η φράση αυτή εκφράζει με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο την αρνητική συνδήλωση που είχαν τα χειρωνακτικά επαγγέλματα στο σύστημα των κοινωνικών αξιών.

«Δεν έπαιρνε τα γράμματα...», ήταν η πικρή διαπίστωση των γονιών, όταν η απειλή τους για διάφορους λόγους γινόταν πραγματικότητα.

Σελ. 113
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/114.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 114
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/115.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

Σελ. 115
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/116.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 116
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/117.gif&w=600&h=393 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΠΙΝΑΚΑΣ 1Α

Άνδρες μαθητευόμενοι, εργάτες, υπάλληλοι, σύνολο Ελλάδας, 1930

Ηλικία 10-14 χρόνων

Ηλικία 15-19 χρόνων

Μαθητευόμενοι

Σύνολο

Μέσο ημερ.

Αριθμός

% συνόλου

Μέσο ημερ.

% μέσου ημερ. συν.

Αριθμός

% συνόλου

Μέσο ημερ.

% μέσου ημερ. συν.

Μεταλλεία, Λατομεία

119

32

6

5,04

22

68,75

102

85,71

31

96,88

Βιομηχανία

17.078

19

3.549

20,78

13

68,42

12.261

71,79

20

105,26

Μεταφ. & Συγκοινωνίες

150

35

12

8,00

23

65,71

83

55,33

31

88,57

Εμπόριο

2.607

25

833

31,95

19

76,00

1.600

61,37

27

108,00

Εργάτες

Μεταλλεία, Λατομεία

7.057

56

35

0,50

23

41,07

1.055

14,95

41

73,21

Βιομηχανία

99.124

63

1.558

1,57

18

28,57

19.274

19,44

39

61,90

Μεταφ. & Συγκοινωνίες

22.192

85

20

0,09

29

34,12

1.753

7,90

64

75,29

Εμπόριο

35.263

52

1.766

5,01

23

44,23

9.958

28,24

34

65,38

Υπάλληλοι

Μεταλλεία, Λατομεία

241

176

-

0,00

-

0,00

2

0,83

26

14,77

Βιομηχανία

6.640

169

-

0,00

-

0,00

448

6,75

48

28,40

Μεταφ. & Συγκοινωνίες

2.892

167

-

0,00

-

0,00

41

1,42

47

28,14

Εμπόριο

21.361

112

462

2,16

17

15,18

3.443

16,12

35

31,25

Σελ. 117
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/118.gif&w=600&h=393 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΠΙΝΑΚΑΣ 1Β

Γυναίκες μαθητευόμενες, εργάτριες, υπάλληλοι, σύνολο Ελλάδας, 1930

Ηλικία 10-14 χρόνων

Ηλικία 15-19 χρόνων

Μαθητευόμενες

Σύνολο

Μέσο ημερ.

Αριθμός

% συνόλου

Μέσο ημερ.

% μέσου ημερ. συν.

Αριθμός

% συνόλου

Μέσο ημερ.

% μέσου ημερ. συν.

Μεταλλεία, Λατομεία

1

20

0,00

-

-

1

100,00

20

100,00

Βιομηχανία

3.344

16

1 .000

29,90

12

75,00

2.113

63,19

17

106,25

Μεταφ. & Συγκοινωνίες

-

0,00

-

0,00

-

0,00

-

0,00

Εμπόριο

74

18

17

22,97

15

83,33

52

70,27

19

105,56

Εργάτριες

Μεταλλεία, Λατομεία

614

27

26

4,23

19

70,37

318

51,79

25

92,59

Βιομηχανία

35.128

27

1.671

4,76

16

59,26

17.060

48,57

25

92,59

Μεταφ. & Συγκοινωνίες

224

36

0,00

-

0,00

19

8,48

25

69,44

Εμπόριο

3.640

35

78

2,14

20 '

57,14

924

25,38

31

88,57

Υπάλληλοι

Μεταλλεία, Λατομεία

3

57

0,00

0,00

2

66,67

50

87,72

Βιομηχανία

896

65

7

0,78

15

23,08

293

32,70

42

64,62

Μεταφ. & Συγκοινωνίες

94

97

0,00

-

0,00

9

9,57

61

62,89

Εμπόριο

3.601

68

33

0,92

17

25,00

1.161

32,24

37 ,

54,41

Σελ. 118
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/119.gif&w=600&h=395 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΠΙΝΑΚΑΣ 2 A

Άνδρες μαθητευόμενοι, εργάτες, υπάλληλοι, Αθήνα 1930

Ηλικία 10-14 χρόνων

Ηλικία 15-19χρόνων

Σύνολο

Μέσο ημερ.

Αριθμός

% συνόλου

Μέσο ημερ.

% μέσου ημερ. συν.

Αριθμός

% συνόλου

Μέσο ημερ.

% μέσου ημερ. συν.

Μαθητευόμενοι

Μεταλλεία, Λατομεία

-

-

-

0,00

-

0,00

-

0,00

-

0,00

Βιομηχανία

3.548

23

942

26,55

15

65,22

2.428

68,43

25

108,70

Μεταφ. & Συγκοινωνίες

7

56

-

0,00

-

0,00

4

57,14

33

58,93

Εμπόριο

849

32

293

34,51

25

78,13

512

60,31

35

109,38

Εργάτες

Μεταλλεία, Λατομεία

230

71

1

0,43

25

35,21

26

11,30

36

50,70

Βιομηχανία

24.077

71

471

1,96

19

26,76

4.264

17,71

44

61,97

Μεταφ. & Συγκοινωνίες

3.986

98

0,00

0,00

104

2,61

58

59,18

Εμπόριο

10.797

61

385

3,57

29

47,54

3.004

27,82

40

65,57

Υπάλληλοι

Μεταλλεία, Λατομεία

36

224

-

0,00

-

0,00

-

0,00

-

0,00

Βιομηχανία

2.602

180

14

0,54

-

0,00

175

6,73

51

28,33

Μεταφ. & Συγκοινωνίες

682

202

-

0,00

-

0,00

3

0,44

73

36,14

Εμπόριο

9.464

127

237

2,50

17

13,39

1.342

14,18

38 

29,92

Σελ. 119
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/120.gif&w=600&h=393 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΠΙΝΑΚΑΣ 2 Β

Γυναίκες μαθητευόμενες, εργάτριες, υπάλληλοι, Αθήνα 1930

Ηλικία 10 - 1 4 χρόνων

Ηλικία 15-19 χρόνων

Σύνολο

Μέσο ημερ.

Αριθμός

% συνόλου

Μέσο ημερ.

% μέσου ημερ. συν.

Αριθμός

συνόλου

Μέσο ημερ.

% μέσου ημερ. συν.

Μαθητευόμενες

Μεταλλεία, Λατομεία

-

-

0,00

-

0,00

0,00

-

0,00

Βιομηχανία

836

18

232

27,75

13

72,22

522

62,44

19

105,56

Μεταφ. & Συγκοινωνίες

-

-

0,00

-

0,00

-

0,00

-

0,00

Εμπόριο

32

21

7

21,88

13

61,90

23

71,88

22

104,76

Εργάτριες

Μεταλλεία, Λατομεία

49

36

-

0,00

-

0,00

11

22,45

29

80,56

Βιομηχανία

9.235

32

434

4,70

17

53,13

4.319

46,77

29

90,63

Μεταφ. & Συγκοινωνίες

109

39

-

0,00

-

0,00

4

3,67

24

61,54

Εμπόριο

1.080

40

18

1,67

21

52,50

182

16,85

33

82,50

Υπάλληλοι

Μεταλλεία, Λατομεία

1

70

-

0,00

-

0,00

-

0,00

-

0,00

Βιομηχανία

474

77

1

0,21

13

16,88

129

27,22

50

64,94

Μεταφ. & Συγκοινωνίες

54

107

-

0,00

0,00

6

11,11

58

54,21

Εμπόριο

1.907

82

11

0,58

19

23,17

518

27,16

43

52,44

Σελ. 120
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/121.gif&w=600&h=393 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΠΙΝΑΚΑΣ 3 A

Άνδρες μαθητευόμενοι, εργάτες, υπάλληλοι, Πειραιάς 1930

Ηλικία 10-14 χρόνων

Ηλικία 15-19 χρόνων

Μαθητευόμενοι

Σύνολο

Μέσο ημερ.

Αριθμός

% συνόλου

Μέσο ημερ.

% μέσου ημερ. συν.

Αριθμός

% συνόλου

Μέσο ημερ.

% μέσου ημερ. συν.

Μεταλλεία, Λατομεία

-

-

0,00

-

0,00

-

0,00

-

0,00

Βιομηχανία

1.826

17

436

23,88

12

70,59

1.321

72,34

19

111,76

Μεταφ. & Συγκοινωνίες

44

40

4

9,09

30

75,00

25

56,82

36

90,00

Εμπόριο

199

21

58

29,15

12

57,14

132

66,33

25

1 19,05

Εργάτες

Μεταλλεία, Λατομεία

288

71

6

2,08

29

40,85

41

14,24

51

71,83

Βιομηχανία

11.871

69

197

1,66

19

27,54

2.400

20,22

40

57,97

Μεταφ. & Συγκοινωνίες

8.856

88

11

0,12

29

32,95

997

11,26

68

77,27

Εμπόριο

4.212

58

280

6,65

24

41,38

1.188

28,21

36

62,07

Υπάλληλοι

Μεταλλεία, Λατομεία

-

-

-

0,00

-

0,00

-

0,00

-

0,00

Βιομηχανία

896

160

-

0,00

-

0,00

64

7,14

50

31,25

Μεταφ. & Συγκοινωνίες

1.043

157

-

0,00

-

0,00

30

2,88

50

31,85

Εμπόριο

2.393

107

56

2,34

14

13,08

376

15,71

36

33,64

Σελ. 121
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/122.gif&w=600&h=398 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΠΙΝΑΚΑΣ 3 Β

Γυναίκες μαθητευόμενες, εργάτριες, υπάλληλοι, Πειραιάς, 1930

Ηλικία 10-14 χρόνων

Ηλικία 15-19 χρόνων

Σύνολο

Μ. ημερ.

Αριθμός

% συνόλου

Μ. ημερ.

% μέσου ημερ. συν.

Αριθμός

% συνόλου

Μ. ημερ.

% μέσου ημερ. συν.

Μαθητευόμενες

Μεταλλεία, Λατομεία

-

-

-

0,00

-

0,00

-

0,00

-

0,00

Βιομηχανία

393

22

116

29,52

12

54,55

255

64,89

27

122,73

Μεταφορές & Συγκοινωνίες

-

-

0,00

-

0,00

-

0,00

-

0,00

Εμπόριο

25

-

0,00

13

52,00

3

100,00

25

100,00

Εργάτριες

Μεταλλεία, Λατομεία

12

35

-

0,00

-

0,00

3

25,00

34

97,14

Βιομηχανία

6.685

26

309

4,62

16

61,54

3.295

49,29

25

96,15

Μεταφορές & Συγκοινωνίες

33

35

-

0,00

-

0,00

-

0,00

-

0,00

Εμπόριο

401

30

1

0,25

12

40,00

168

41,90

29

96,67

Υπάλληλοι

Μεταλλεία, Λατομεία

-

-

-

0,00

-

0,00

-

0,00

-

0,00

Βιομηχανία

105

57

2

1,90

17

29,82

44

41,90

35

61,40

Μεταφορές & Συγκοινωνίες

18

72

-

0,00

-

0,00

2

11,11

50

69,44

Εμπόριο

280

54

5

1,79

13

24,07

110

39,29

33

61,11

Σελ. 122
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/123.gif&w=600&h=393 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΠΙΝΑΚΑΣ 4A

Άνδρες μαθητευόμενοι, εργάτες, υπάλληλοι, Θεσσαλονίκη, 1930

Ηλικία 10-14 χρόνων

Ηλικία 15-19 χρόνων

Σύνολο

Μ. ημερ.

Αριθμός

% συνόλου

Μ. ημερ.

% μέσου ημερ. συν.

Αριθμός

% συνόλου

Μ. ημερ.

% μέσου ημερ. συν.

Μαθητευόμενοι

Μεταλλεία, Λατομεία

-

-

-

0,00

-

0,00

-

0,00

-

0,00

Βιομηχανία

1.250

22

192

15,36

11

50,00

939

75,12

22

100,00

Μεταφορές & Συγκοινωνίες

3

55

-

0,00

-

0,00

1

33,33

30

54,55

Εμπόριο

185

25

35

18,92

16

64,00

127

68,65

25

100,00

Εργάτες

Μεταλλεία, Λατομεία

29

53

-

0,00

0,00

1

3,45

40

75,47

Βιομηχανία

7.830

62

74

0,95

15

24,19

1.456

18,60

36

58,06

Μεταφορές & Συγκοινωνίες

1.582

101

-

0,00

~

0,00

17

1,07

47

46,53

Εμπόριο

4.357

60

114

2,62

16

26,67

858

19,69

32

53,33

Υπάλληλοι

Μεταλλεία, Λατομεία

5

55

-

0,00

-

0,00

-

0,00

-

0,00

Βιομηχανία

667

146

3

0,45

15

10,27

65

9,75

41

28,08

Μεταφορές & Συγκοινωνίες

144

158

-

0,00

0,00

2

1,39

17

10,76

Εμπόριο

3.104

105

24

0,77

17

16,19

474

15,27

35

33,33

Σελ. 123
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/124.gif&w=600&h=393 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΠΙΝΑΚΑΣ 4 Β

Γυναίκες μαθητευόμενες, εργάτριες, υπάλληλοι, Θεσσαλονίκη, 1930

Ηλικία 10-14 χρόνων

Ηλικία 15 -19 χρόνων

  Σύνολο

Μέσο ημερ.

Αριθμός

% συνόλου

Μέσο ημερ.

% μέσου ημερ. συν.

Αριθμός

% συνόλου

Μέσο ημερ.

% μέσου ημερ. συν.

Μαθητευόμενες

Μεταλλεία, Λατομεία

-

-

-

0,00

-

0,00

-

0,00

0,00

Βιομηχανία

374

15

113

30,21

9

60,00

214

57,22

17

1 1 3,33

Μεταφορές & Συγκοινωνίες

-

-

-

0,00

-

0,00

-

0,00

-

0,00

Εμπόριο

10

19

2

20,00

14

73,68

8

80,00

20

105,26

Εργάτριες

Μεταλλεία, Λατομεία

-

-

-

0,00

-

0,00

0,00

-

0,00

Βιομηχανία

3.868

24

211

5,46

14

58,33

2.057

53,18

23

95,83

Μεταφορές & Συγκοινωνίες

2

85

-

0,00

0,00

-

0,00

47

10,00

Εμπόριο

 289

32

1

0,35

25

78,13

60

20,76

30

93,75

Υπάλληλοι

Μεταλλεία, Λατομείο

-

-

-

0,00

-

0,00

-

0,00

-

0,00

Βιομηχανία 

100

45

1

1,00

12

26,67

42

42,00

32

71,11

Μεταφορές & Συγκοινωνίες

8

113

-

0,00

-

0,00

1

12,50

40

35,40

Εμπόριο

 493

55

2

0,41

10

18,18

196

39,76

37

67,27

Σελ. 124
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/125.gif&w=600&h=393 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΠΙΝΑΚΑΣ 5

Εργαζόμενοι -18 χρόνων στις βιομηχανικές επιχειρήσεις 1 - 5 ατόμων. Απογραφή 1920

Άνδρες

Γυναίκες

Κλάδοι

Σύνολο εργαζομένων

Άνδρες

Σύνολο

% συνόλου

% ανδρών

Γυναίκες

Σύνολο

% συνόλου

% γυναικών

Βιομηχανία τροφίμων

21.328

1.586

20.896

7,44

7,59

127

432

0,60

29,40

Χημική βιομηχανία

1.024

206

971

20,12

21,22

21

53

2,05

39,62

Κατεργασία ορυκτών

768

85

742

11,07

11,46

15

26

1,95

57,69

Παραγωγή κιν. δύναμης

73

5

73

6,85

6,85

-

-

-

-

Μεταλλουργία, Μηχανουργία

3.527

1.454

3.488

41,22

41,69

18

39

0,51

46,15

Βιομηχανία ξύλου

2.915

983

2.850

33,72

34,49

33

65

1,13

50,77

Βιομηχανία δέρματος

8.283

4.098

7.988

49,47

51,30

178

295

2,15

60,34

Υφαντουργία

304

46

221

15,13

20,81

36

83

11,84

43,37

Βιομηχανία ενδυμάτων

4.503

950

2.583

21,10

36,78

1.345

1.920

29,87

70,05

Βιομηχανία χαρτιού

606

185

505

30,53

36,63

66

101

10,89

65,35

Βιομηχανία καπνού

320

47

235

14,69

20,00

37

85

11,56

43,53

Σύνολο

43.651

9.645

40.552

22,10

23,78

1.876

3.099

4,30

60,54

ΠΗΓΗ: ΓΣΥΕ, Απογραφή των βιοτεχνικών και βιομηχανικών επιχειρήσεων 18- 12-1920, Αθήνα 1926

Σελ. 125
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/126.gif&w=600&h=393 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΠΙΝΑΚΑΣ 6

Εργαζόμενοι -18 χρόνων στις βιομηχανικές επιχειρήσεις 6-25 ατόμων. Απογραφή 1920

Άνδρες

Γυναίκες

Κλάδοι

Σύνολο εργαζομένων

Άνδρες

Σύνολο

% συνόλου

% ανδρών

Γυναίκες

Σύνολο

% συνόλου

% γυναικών

Βιομηχανία τροφίμων

7.556

577

7.037

7,64

8,20

162

519

2,14

31,21

Χημική βιομηχανία

881

104

731

11,80

14,23

87

150

9,88

58,00

Κατεργασία ορυκτών

590

120

547

20,34

21,94

23

43

3,90

53,49

Παραγωγή κιν. δύναμης

252

34

250

13,49

13,60

-

2

-

-

Μεταλλ., Μηχανουργία

1.318

491

1.283

37,25

38,27

18

35

1,37

51,43

Βιομηχανία ξύλου

1.535

361

1.355

23,52

26,64

78

180

5,08

43,33

Βιομηχανία δέρματος

3.547

1.330

3.299 

37,50

40,32 

157 

254 

4,43

61,81

  Υφαντουργία 607 57 202 9,39 28,22 162 405 26,69 40,00  

Βιομηχανία ενδυμάτων

2.715

197

711

7,26

27,71

1.164

2.004

42,87

58,08

Βιομηχανία χαρτιού

1.366

199

897

14,57

22,19

317

469

23,21

67,59

Βιομηχανία καπνού

1.206

172

782

14,26

21,99

133

424

11,03

31,37

Σύνολο

21.573

3.642

17.094

16,88

21,31

2.301

4.485

10,67

51,30

ΠΗΓΗ: ό.π.

Σελ. 126
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/127.gif&w=600&h=393 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΠΙΝΑΚΑΣ 7

Εργαζόμενοι -18 χρόνων στις βιομηχανικές επιχειρήσεις 26+ ατόμων. Απογραφή 1920

Άνδρες

Γυναίκες

Κλάδοι

Σύνολο εργαζομένων

Άνδρες

Σύνολο

% συνόλου

% ανδρών

Γυναίκες

Σύνολο

% συνόλου

% γυναικών

Βιομηχανία τροφίμων

3.888

222

3.040

5,71

7,30

354

847

9,10

41,79

Χημική βιομηχανία

1.772

72

1.525

4,06

4,72

46

247

2,60

18,62

Κατεργασία ορυκτών

1.108

216

961

19,49

22,48

76

147

6,86

51,70

Παραγωγή κιν. δύναμης

1.185

110

1.182

9,28

9,31

-

3

-

-

Μεταλλουργία, Μηχανουργία

3.929

677

3.673

17,23

18,43

94

256

2,39

36,72

Βιομηχανία ξύλου

1.051

153

978

14,56

15,64

15

73

1,43

20,55

Βιομηχανία δέρματος

1.884

467

1.708

24,79

27,34

80

176

4,25

45,45

Υφαντουργία

6.942

447

1.613

6,44

27,71

1.845

5.329

26,58

34,62

Βιομηχανία ενδυμάτων

2.229

54

383

2,42

14,10

909

1.841

40,78

49,38

Βιομηχανία χαρτιού

1.703

228

800

13,39

28,50

462

903

27,13

51,16

Βιομηχανία καπνού

5.486

447

2.597

8,15

17,21

582

2.889

10,61

20,15

Σύνολο

31.177

3.093

1 8.460

9,92

16,76

4.463

12.711

14,32

35,11

ΠΗΓΗ: ό.π.

Σελ. 127
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/128.gif&w=600&h=393 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΠΙΝΑΚΑΣ 8

Εργαζόμενοι 12-18 χρόνων στη βιομηχανία / βιοτεχνία, 1921

Άνδρες

Γυναίκες

Κλάδοι

Σύνολο εργαζομένων

Άνδρες

Σύνολο

% συνόλου

% ανδρών

Γυναίκες

Σύνολο

% συνόλου

% γυναικών

Μηχανουργία

1.591

216

1.581

13,58

13,66

-

10

-

-

Υφαντουργία

10.658

370

2.047

3,47

18,08

2.494

8.611

23,40

28,96

Οικοδομ. κατασκ.

483

14

437

2,90

3,20

5

46

1,04

10,87

Βιομηχανία τροφίμων

7.114

359

5.357

5,05

6,70

299

1.817

4,20

16,46

Χημική βιομηχανία

846

118

763

13,95

15,47

-

83

-

-

Βιομηχανία δέρματος

5.353

1.593

5.151

29,76

30,93

78

202

1,46

38,61

Βιομηχανία ενδύματος

4.293

261

1.122

6,08

23,26

2.254

3.171

52,50

71,08

Βιομηχανία ξύλου

1.330

280

1.232

21,05

22,73

56

98

4,21

57,14

Βιομ. χάρτου, τυπογραφία

2.345

122

1.343

5,20

9,08

453

1.002

19,32

45,21

Ηλεκτρική βιομηχανία

30

7

30

23,33

23,33

-

-

-

-

Βιομηχανία καπνού

10.651

210

6.020

1,97

3,49

530

4.631

4,98

11,44

Σύνολο

44.694

3.550

25.083

7,94

14,15

6.169

19.671

13,80

31,36

ΠΗΓΗ: Υπουργείον Εθνικής Οικονονομίας, Εκθέσεις του προσωπικού Επιθεωρήσεως Εργασίας επί της εφαρμογής των εργατικών νόμων. Έτος 1921, Αθήνα 1923,σ.5

Σελ. 128
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Μορφές παιδικής εργασίας στη βιομηχανία και τη βιοτεχνία (1870-1940)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 109
    27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

    ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

    Στην κοινωνία της ελληνικής υπαίθρου, όπως και σε κάθε παραδοσιακή κοινωνία άλλωστε, τα παιδιά, οι "μικροί ενήλικες", έβρισκαν τη θέση τους στον καταμερισμό της εργασίας της χωρικής οικογενείας ανάλογα με το φύλο και τη φυσική τους κατάσταση. Ο καταμερισμός αυτός σκοπό είχε τη διασφάλιση της αυτόνομης επιβίωσης του αγροτικού νοικοκυριού και τη διατήρηση του μικρού κλήρου που κατόρθωσε να αποκτήσει ή να ιδιοποιηθεί, χάρη στις ιδιαίτερες συνθήκες που επικράτησαν μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους284.

    Ο τομέας της μεταποίησης άρχισε να αναπτύσσεται στον αστικό χώρο κυρίως μετά το 1870 και αποτέλεσε το εν δυνάμει όχημα που θα οδηγούσε τη χώρα στο δρόμο της εκβιομηχάνισης. Ήταν μια διαδικασία μακρόχρονη και επίπονη, που δεν προχώρησε με τρόπο γραμμικό και ομοιογενή, αλλά με διαδοχικά άλματα, επιτρέποντας παράλληλα την επιβίωση των παραδοσιακών παραγωγικών δομών. Μια σειρά από παράγοντες προσέδωσαν στο φαινόμενο αυτό τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του: οι αδράνειες του αγροτικού χώρου, ο κατακερματισμός της αγοράς και κυρίως η στάση των κεφαλαιούχων-βιομηχάνων. Οι τελευταίοι αντιμετώπιζαν τη βιομηχανία με ευκαιριακό τρόπο και απέφευγαν, εκτός από ελάχιστες εξαιρέσεις, τη δέσμευση μεγάλων κεφαλαίων, επιδιώκοντας παράλληλα την βραχυπρόθεσμη απόσβεσή τους. Οι βιομηχανικές μονάδες που δημιουργήθηκαν από αυτή την επενδυτική στρατηγική ήταν στην πλειονότητα τους εντάσεως εργασίας, με επακόλουθο τη χαμηλή παραγωγικότητα. Κατά συνέπεια, η βιομηχανία όχι μόνο δεν ήταν σε θέση να αποδιαρθρώσει τις κοινωνικές σχέσεις που απέρρεαν από τον παραδοσιακό καταμερισμό της εργασίας, αλλά, αντίθετα, ενίσχυε τα φαινόμενα που προέρχονταν από αυτόν, δηλαδή τον μικροεπαγγελματισμό. Έτσι, δίπλα στα εργοστάσια αναπτύχθηκε πλήθος μικροεργαστηρίων προσωπικού και οικογενειακού χαρακτήρα, με ελάχιστα τεχνικά μέσα και με μεγάλη ελαστικότητα στα έξοδα λειτουργίας.

    Το τοπίο που περιγράψαμε προσδιόρισε και τους ρόλους που καλούνταν να

    ———————————

    284. Για μια γενική θεώρηση του ζητήματος, βλ. Σ. Πετμεζάς, "Οι έγγειες σχέσεις στο Βασίλειο της Ελλάδας (1830-1880)", Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας (18ος-20ός αιώνας), εισαγωγή-επιμέλεια Γ.Β. Δερτιλής - Κ. Κωστής, Αθήνα-Κομοτηνή 1991.