Συγγραφέας:Ρηγίνος, Μιχάλης
 
Τίτλος:Μορφές παιδικής εργασίας στη βιομηχανία και τη βιοτεχνία (1870-1940)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:27
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1995
 
Σελίδες:173
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Μαθητεία και εργασία
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1870-1940
 
Περίληψη:Η μελέτη αυτή έχει ως αντικείμενο την απασχόληση των παιδιών και των νεαρών ατόμων στη βιομηχανική και τη βιοτεχνική παραγωγή στην Ελλάδα κατά τα τέλη του 19ου αιώνα και τις πρώτες δεκαετίες του 20ού. Η έρευνα κινείται προς δύο κατευθύνσεις. Αρχικά εξετάζεται η θέση των παιδιών στον καταμερισμό της εργασίας, τόσο στην παραδοσιακή βιοτεχνία όσο και στο νέο εργοστασιακό σύστημα. Μέσω της ανάλυσης των παραγωγικών δομών σκιαγραφούνται οι παράγοντες που διαμόρφωναν τη ζήτηση της παιδικής και νεανικής εργασίας στη δευτερογενή παραγωγή. Κατόπιν η έρευνα στρέφεται προς την κατεύθυνση της προσφοράς εργασίας, για να εντοπιστούν οι όροι και οι συνθήκες που οδηγούσαν τα παιδιά στο βιοτεχνικό εργαστήριο ή το βιομηχανικό εργοστάσιο, σε απασχολήσεις όχι κατ’ ανάγκην εναλλακτικές. Τέλος, αναζητείται απάντηση στο ερώτημα, κατά πόσον οι νέες βιομηχανικές συνθήκες διαφοροποίησαν την αρνητική θέση που κατείχε η μισθωτή εργασία στο σύστημα συλλογικών αξιών και τροποποίησαν τις οικογενειακές προσδοκίες και στρατηγικές για επαγγελματική αποκατάσταση και κοινωνική ανέλιξη των νεαρών, αρρένων κυρίως, μελών τους.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 19.54 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 147-166 από: 178
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/147.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Πηγές

Α. Έντυπα και περιοδικά δημοσιεύματα κρατικών φορέων και τραπεζών

Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος, Οικονομική Επετηρίς της Ελλάδος, 11 τόμοι, Αθήνα 1929-1939.

Εργατικόν Κέντρον Αθηνών, Οι εργάται της Ελλάδος προς την Διπλήν Βουλήν των Ελλήνων, Αθήνα 1911.

Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Δελτίον του Υπουργείου Εθνικής Οικονομίας, τεύχ. 1-4, Απρίλιος-Δεκέμβριος 1914.

Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Τμήμα Εργασίας, Εργασία γυναικών και ανηλίκων. Νόμοι, Βασιλικά Διατάγματα, Εγκύκλιοι, Αθήνα 1919.

Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας και Κοινωνικής Πρόνοιας/ Επιθεώρησις εργασίας, Έρευναι επί των συνθηκών εργατικής κατοικίας των πόλεων Αθηνών-Πειραιώς, 1921, Αθήνα 1922.

Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις του προσωπικού Επιθεωρήσεως Εργασίας επί της εφαρμογής των εργατικών νόμων το έτος 1921, Αθήνα 1923.

Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Επιθεώρησις εργασίας, Εκθέσεις και πεπραγμένα Σώματος Επιθεωρήσεως Εργασίας επί της εφαρμογής των εργατικών νόμων και των συνθηκών εργασίας εν Ελλάδι κατά το 1931, Αθήνα 1934.

Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Επιθεώρησις εργασίας, Εκθέσεις και πεπραγμένα Σώματος Επιθεωρήσεως Εργασίας επί της εφαρμογής των εργατικών νόμων και των συνθηκών εργασίας εν Ελλάδι κατά το 1933, Αθήνα 1935.

Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Επιθεώρησις εργασίας, Εκθέσεις και πεπραγμένα Σώματος Επιθεωρήσεως Εργασίας επί της εφαρμογής των εργατικών νόμων και των συνθηκών εργασίας εν Ελλάδι κατά το 1934, Αθήνα 1936.

Β. Δημοσιεύματα της Γενικής Στατιστικής Υπηρεσίας της Ελλάδος

1. Γενικά Δημοσιεύματα

Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Γενική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Μηνιαίον Στατιστικόν Δελτίον, Αθήνα 1929-1940.

Σελ. 147
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/148.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Γενική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Στατιστική Επετηρίς της Ελλάδος, Αθήνα 1930-1939.

2. Πληθυσμός

Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Γενική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Στατιστικά αποτελέσματα της γενικής απογραφής του πληθυσμού κατά την 27ην Οκτωβρίου 1907, Αθήνα 1908.

Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Γενική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Απογραφή του πληθυσμού κατά την 19ην Δεκεμβρίου 1920. Γενικά στατιστικά αποτελέσματα, τεύχ. 5, Αθήνα 1924.

Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Γενική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Στατιστικά αποτελέσματα της απογραφής του πληθυσμού της Ελλάδος της 15-16 Μαΐου 1928, τ. III, τεύχ. 2: Επαγγέλματα, Αθήνα 1932.

3. Βιομηχανία

Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Γενική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Στατιστικά αποτελέσματα της απογραφής των εργατών Αθηνών-Πειραιώς ενεργηθείσης την 25ην Φεβρουαρίου 1917, Αθήνα 1917.

Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Γενική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Απογραφή βιοτεχνικών και βιομηχανικών καταστημάτων την 18-12-1920, Αθήνα 1926.

Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Γενική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Απογραφή των καταστημάτων των βιομηχανικών και εμπορικών επιχειρήσεων ενεργηθείσα τον Σεπτέμβριον του 1930, Αθήνα 1934.

Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Γενική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Απογραφή των εργατών και υπαλλήλων των βιομηχανικών και εμπορικών επιχειρήσεων ενεργηθείσα τον Σεπτέμβριον του 1930 και ημερομισθίων αυτών εν συγκρίσει και προς τα παλαιότερα και νεώτερα στοιχεία, Αθήνα 1940.

Γ. Βουλή των Ελλήνων

"Έκθεσις της επιτροπής της Βουλής επί του νομοσχεδίου περί εργασίας γυναικών και ανηλίκων", Παράρτημα της Εφημερίδος της Β' Διπλής Αναθεωρητικής Βουλής, τεύχ. Β', Αθήνα 1912.

Έκθεσις της επί της Εθνικής Οικονομίας Κοινοβουλευτικής Επιτροπής επί του σχεδίου νόμου "περί ρυθμίσεως της αγοράς εργασίας", Αθήνα 1931.

Δ. Προξενικές εκθέσεις (τυπωμένες)

Foreign Office, Miscellaneous Series, Reports on subjects of general and commercial interest.

Σελ. 148
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/149.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

1. Γαλλία

Foreign Office, 1891, Miscellaneous Series, No 213, Reports on subjects of general and commercial interest. France, Report on present state of the labour question in France, Λονδίνο 1891.

2. Ρωσία

α) Foreign Office, 1887, Miscellaneous Series, No 62, Reports on subjects of general and commercial interest. Russia, Report on pauperism, benevolent institutions and industrial establishements in Russia, Λονδίνο 1887.

β) Foreign Office, 1892, Miscellaneous Series, No 217, Reports on subjects of general and commercial interest. Russia, Report on the condition of labour in Russia, Λονδίνο 1892.

3. Αυστροουγγαρία

α) Foreign Office, 1889, Miscellaneous Series, No 126, Reports on subjects of general and commercial interest. Austrie-Hungary, Summary of Reports of Governement inspection of factories in Hungary, Λονδίνο 1889.

β) Foreign Office, 1889, Miscellaneous Series, No 128, Reports on subjects of general and commercial interest. Austrie-Hungary, Summary of the Report of the chief inspector of factories in Hungary, Λονδίνο 1889.

Ε. Εφημερίδες, περιοδικά (αναφέρονται μόνο τα έτη που χρησιμοποιήθηκαν)

1. Εφημερίδες

Νέα Εφημερίς, Αθήνα, 1880-1896.

Πατρίς, Ερμούπολις, 1902.

2. Περιοδικά

Ο Αγώνας της Γυναίκας, Αθήνα, 1924-1929.

Βιομηχανική και βιοτεχνική επιθεώρησις, Αθήνα, 1914-1930.

Εργασία, Αθήνα, 1930-1940,

Εφημερίς της ελληνικής γεωργίας, Αθήνα, 1855.

Ο Μέτοχος, Αθήνα, 1908-1917.

Οικονομική επιθεώρησις, Αθήνα, 1873-1889.

Οικονομικός ταχυδρόμος, Αθήνα, 1926-1938.

Πλούτος, Αθήνα, 1914-1924, 1929-1937.

L'économiste français, Παρίσι, 1891-1910.

Σελ. 149
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/150.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

Γενικά έργα

Α. Ελληνόγλωσσα

Αβραμίδης Δ., "Πρόσφυγες και επαγγελματικός πληθωρισμός", Εργασία, 22-3-1930.

Αγριαντώνη Χριστίνα, Οι απαρχές της εκβιομηχάνισης στην Ελλάδα τον 19ο αιώνα, Αθήνα 1986.

Αναπλιώτης Ι., "Έρευνα επί του προσωπικού του εργαζομένου εις τα κλωστήρια και υφαντήρια Αθηνών, Πειραιώς, Καλλιθέας, Μοσχάτου, Ν. Φαλήρου ως προς την οικογενειακήν κατάστασιν, εκπαιδευτικήν βαθμίδα και τιμήν ημερομισθίου", Βιομηχανική και βιοτεχνική επιθεώρησις, 1928.

Αναπλιώτης Ι., "Επαγγελματική εκπαίδευσις", Η Εμπορία, 11-6-1922.

Αναπλιώτης Ι., "Τα εργατικά ατυχήματα εν Ελλάδι", Βιομηχανική και βιοτεχνική επιθεώρησις, 1928.

Αναστασόπουλος Γ., Ιστορία της ελληνικής βιομηχανίας 1840-1940, Αθήνα 1940.

Αντύπας Σπ., Ελληνική εργατική νομοθεσία, Αθήνα 1938.

Ανώνυμος, "Περί της ελληνικής γεωργίας", Εφημερίς της ελληνικής γεωργίας, τ. Α', αρ.2, Νοέμβριος 1855.

Ανώνυμος, "Εργατικοί παίδες", Οικονομική επιθεώρησις, 1874.

Ανώνυμος, "Η συντεχνία του λαού Ο ξυλουργός'", Νέα Εφημερίς, 4-2-1895.

Ανώνυμος, "Εργασία και ημερομίσθια των παιδιών εν Γερμανία και Αυστρία", Βιομηχανική και βιοτεχνική επιθεώρησις, 1914.

Ανώνυμος, "Η υγιεινή των εργατών", Βιομηχανική και βιοτεχνική επιθεώρησις, 1915.

Ανώνυμος, "Η τήρησις των εργατικών νόμων εις τα βιομηχανικά εργοστάσια", Βιομηχανική και βιοτεχνική επιθεώρησις, 1916.

Ανώνυμος, "Οι ηλικιωμένοι εργάτες", Βιομηχανική και βιοτεχνική επιθεώρησις, 1919.

Ανώνυμος, "Η ελληνική αντιπροσωπεία εις την διεθνήν διάσκεψιν εργασίας", Βιομηχανική και βιοτεχνική επιθεώρησις, 1919.

Ανώνυμος, "Οι πρόσφυγες εν Ελλάδι", Πλούτος, 30-12-1922.

Ανώνυμος, "Η προσεχής XVη διεθνής διάσκεψις εργασίας", Βιομηχανική και βιοτεχνική επιθεώρησις, 1930.

Ανώτατο Οικονομικό Συμβούλιο, Έρευνα και γνωμοδότησις επί των βιομηχανιών βάμβακος, Αθήνα 1937.

Ανώτατο Οικονομικό Συμβούλιο, Η ελληνική οικονομία κατά το έτος 1937, Αθήνα 1938.

Αποστολόπουλος Ν.Π., "Η τεχνική εκπαίδευσις", Βιομηχανική επιθεώρησις, 1934.

Σελ. 150
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/151.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

Ασδραχάς Σπ., Ζητήματα Ιστορίας, Αθήνα 1983.

Ασδραχάς Σπ. (επιμ.), Η οικονομική δομή των Βαλκανίων, Αθήνα 1979.

Ariès Ph., Αιώνες παιδικής ηλικίας, μετ. Γιούλη Αναστασοπούλου, Αθήνα 1990.

Βατία, "Πρέπει, να εργαζόμεθα", Νέα Εφημερίς, 24-3-1893.

Βοβολίνης Κ., Το χρονικόν του Παρνασσού, 1865-1950, Αθήνα 1951.

Βογιατζής Γ., «Η καπνοβιομηχανία "Νέστος", μία από τας μεγαλυτέρας καπνοβιομηχανίας», Η εργαζομένη Ελλάς. Εμπόριον και τράπεζαι, διεύθ. Β. Γαβριηλίδου, τ. γ', χ.χ.

Βογιατζής Γ., "Η ελληνική εταιρία βιομηχανίας καπνού", Η εργαζομένη Ελλάς. Εμπόριον και τράπεζαι, διεύθ. Β. Γαβριηλίδου, τ. γ', χ.χ.

Βογιατζής Γ., "Η καπνοβιομηχανία Άτλας", Η εργαζομένη Ελλάς. Εμπόριον και τράπεζαι, διεύθ. Β. Γαβριηλίδου, τ. γ', χ.χ.

Γόντικας Κ., "Ανεργία και αστυφιλία", Εργασία, 20-9-1930.

Γραικός Π., "Το πρόβλημα της αστυφιλίας", Εργασία, 12-4-1930.

Cipolla C., Η Ευρώπη πριν από την Βιομηχανική Επανάσταση. Κοινωνία και οικονομία 1000-1700 μ.Χ., μετ. -Πέτρος Σταμούλης, Αθήνα 1988.

Couturier Μ., "Η ένταξη των νέων στην ενεργό ζωή στην Εθιμική Γαλλία, 1368-1789", Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου, Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, Αθήνα 1986.

Δασκαλάκης Γ.Δ., "Τα εργαζόμενα κορίτσια", Εργασία, 21-6-1930.

Δερτιλής Γ., Ελληνική οικονομία και Βιομηχανική Επανάσταση, Αθήνα 1984.

Δημητρίου Μ., Το ελληνικό σοσιαλιστικό κίνημα, τ. Α', Αθήνα 1985.

Duby G., "Κοινωνική ιστορία και ιδεολογίες των κοινωνιών", Το Έργο της Ιστορίας, 3 τ., μετ. Κλαίρη Μιτσοτάκη, Αθήνα 1988.

Ερ., "Μια ακμάζουσα εθνική επιχείρησις. Νεώριον και μηχανουργεία Σύρου", Πατρίς, 24 Αυγούστου 1902.

Eberrhardt Η., "Πρόχειρος έκθεσις περί των εν Αθήναις και Πειραιεί βιοτεχνικών σχολών", Δελτίον του Υπουργείου της Εθνικής Οικονομίας, έτος Α', τεύχ. Β', Ιούλιος 1914.

Engels Fr., Η κατάσταση της εργατικής τάξης στην Αγγλία, μετ. Λευτέρης Αποστόλου, τ. 2, Αθήνα 21989.

Ζάκκας Α., "Η διάσκεψις της εργασίας και αι βιωτικαί συνθήκαι των εργαζομένων", Εργασία, 25-6-1933.

Ζολώτας Ξ., Η Ελλάς εις το στάδιον της εκβιομηχανίσεως, Αθήνα 1926.

Ζωγράφου Ευγενία, "Πώς εργάζονται αι γυναίκες μας", Δημοσιεύματα, Αθήνα 1903.

Ηλιάδης Γ., "Η καπνοβιομηχανία", Εργαζομένη Ελλάς. Αι νέαι βιομηχανίαι της Ελλάδος, διεύθ. Β. Γαβριηλίδου, τ. Α', Αθήνα χ.χ.

Hobsbawm E.J., Η εποχή των επαναστάσεων 1789-1848, μετ. Μαριέτα Οικονομοπούλου, Αθήνα 1990.

Σελ. 151
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/152.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

Hobsbawm E.J., Η εποχή του κεφαλαίου 1848-1875, μετ. Δημοσθένης Κούρτοβικ, Αθήνα 1994.

Κ..., «Η εν Βερολίνω διεθνής υπέρ των εργατών συνδιάσκεψης», Κλειώ 15/27 Απριλίου 1890.

Καλύβας Ι., «Η έλλειψις τεχνιτών εν τη μηχανουργική βιομηχανία και τα προς περιορισμόν αυτής μέσα», Βιομηχανική και βιοτεχνική επιθεώρησις, 1916.

Καμπούρογλου Π., Ιστορία του Πειραιώς από του 1833-1882 έτους. Γενική κατάστασις - Κίνησις εμπορίου - Ναυτιλία - Βιομηχανία, Αθήνα 1883.

Κονδυλάκης Ι., Οι Άθλιοι των Αθηνών, Αθήνα 1895.

Κοντάς Π., «Το χωριατόπουλο», Εργασία, 15-3-1930.

Κορδάτος Γ., Εισαγωγή εις την ιστορίαν της ελληνικής κεφαλαιοκρατίας, Αθήνα 1930.

Κορδάτος Γ., Ιστορία του εργατικού κινήματος, Αθήνα 31972.

Κορώνης Σ., «Παρατηρήσεις τινές επί του αριθμού των εν Ελλάδι εις τας βιομηχανικάς, μεταλλευτικάς, και υπαιθρίους εργασίας, απασχολουμένων παιδιών, νεαρών προσώπων και γυναικών», Δελτίον του Υπουργείου Εθνικής Οικονομίας, τεύχ. 4, Δεκ. 1914.

Κορώνης Σπ., Η εργατική πολιτική των ετών 1909-1918, Αθήνα 1944.

Κουρτίδης Α., «Αι εργάτιδες των Αθηνών», Εστία, 2-10-1883.

Κωνσταντινόπουλος Χρ., Η μαθητεία στις κομπανίες των χτιστών της Πελοποννήσου, Αθήνα 1987.

Λεονταρίτης Γ., «Το ελληνικό εργατικό κίνημα και το αστικό κράτος», Μελετήματα γύρω από τον Βενιζέλο και την εποχή του, Αθήνα 1979.

Ληξουριώτης Γ., «Προστατευτικός νομοθετικός παρεμβατισμός και η εμφάνιση του εργατικού δικαίου στην Ελλάδα. Η περίπτωση της παιδικής εργασίας», Βενιζελισμός και αστικός εκσυγχρονισμός, επιμ. Γ.θ. Μαυρογορδάτος, Χ. Χατζηιωσήφ, Ηράκλειο 1988.

Ληξουριώτης Γ., Κοινωνικές και νομικές αντιλήψεις για το παιδί τον πρώτο αιώνα του νεοελληνικού Κράτους, Αθήνα 1986.

Λιάκος Α., Εργασία και πολιτική στην Ελλάδα του μεσοπολέμου. Το Διεθνές Γραφείο Εργασίας και η ανάδυση των κοινωνικών θεσμών, Αθήνα 1993.

Le Goff J., «Ο Βασιλιάς παιδί στη μοναρχική ιδεολογία της Μεσαιωνικής Δύσης», Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου, Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, Αθήνα 1986.

Le Goff J., Ο Πολιτισμός της Μεσαιωνικής Δύσης, μετ. Ρίκα Μπενβενίστε, Θεσσαλονίκη 1993.

Μακροπούλου Άννα, «Από την εργασία της γυναίκας και του παιδιού», Ο Αγώνας της Γυναίκας, τεύχ. 50-51, Αύγουστος 1927.

Μακροπούλου Άννα, «Η γυναίκα στην εργασία. Οι όροι της εργασίας των γυναικών εις τα μεταξουργεία», Ο Αγώνας της Γυναίκας, τεύχ. 70, Ιούνιος 1928.

Σελ. 152
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/153.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

Μακροπούλου Άννα, "Η γυναίκα στην εργασία. Πώς εργάζεται η Ελληνίδα σε 5 μεγάλες βιομηχανίες", Ο Αγώνας της Γυναίκας, τεύχ. 70, Ιούνιος 1928.

Μανσόλας Α., Πολιτειογραφικαί πληροφορίαι περί Ελλάδος, Αθήνα 1867.

Μανσόλας Α., Απογραφικαί πληροφορίαι περί των εν Ελλάδι ατμοκινήτων βιομηχανικών καταστημάτων, Αθήνα 1876.

Μητσάκης Μ., "Έν βιομηχανικόν κατάστημα", Εστία, 29-3-1887.

Μικέλης Ν., "Αι μηχανολογικαί της Ελλάδος βιομηχανίαι", Αρχιμήδης, τεύχ. 4, 1924.

Μπεναρόγιας Α., Η πρώτη σταδιοδρομία του ελληνικού προλεταριάτου, Αθήνα 1975.

Μπίρης Κ., Ιστορία του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου, Αθήνα 1957.

Νάκου Λιλίκα, "Τα εργαζόμενα παιδιά", Εργασία, 1-3-1930.

Νάκου Λιλίκα, Γη της Βοιωτίας, Αθήνα 1964.

Ξενόπουλος Γρ., "Παιδιά που κερδίζουν το ψωμί τους", Η Διάπλασις των παίδων, τ. 14, αρ. 4, 23 Δεκεμβρίου 1906.

Ξενόπουλος Γρ., "Τα επαγγέλματα των μικρών", Η Διάπλασις των παίδων, τ. 15, αρ. 28, 7 Ιουνίου 1908.

Ξενόπουλος Γρ., "Τα καϋμένα τα παιδάκια", Η Διάπλασις των παίδων, τ. 18, αρ. 28, 11 Ιουνίου 1911.

Π.Ι.Κ., Κοινή γνώμη περί εργοστασίου Ασπιώτη και πραγματικότητες, Κέρκυρα 1896.

Πανταζής Γ., "Η επαγγελματική εκπαίδευσις", Βιομηχανική επιθεώρησις, Ιούλιος 1936.

Παναγιωτόπουλος Β., "Αγροτική έξοδος και σχηματισμός της εργατικής δύναμης στην ελληνική πόλη", Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορίας, Νεοελληνική πόλη, Οθωμανικές κληρονομιές και Ελληνικό Κράτος, τ. Β', Αθήνα 1985.

Παπαγεωργίου Γ., Η μαθητεία στα επαγγέλματα, 16ος-20ός αιώνας, Αθήνα 1986.

Παπαγιαννάκης Α., "Ζητήματα σχηματισμού εθνικής αγοράς", 37η Συνάντηση των ερευνητών του Ιστορικού Αρχείου της Ε.Τ.Ε., Αθήνα 24-11-1983.

Παρρέν Καλλιρρόη, "Αι γυναίκες εν τη ελληνική βιομηχανία", Εφημερίς των Κυριών, τεύχ. 28, 13-10-1887.

Παρρέν Καλλιρρόη, "Δυστυχείς εργάτιδες", Εφημερίς των Κυριών, τεύχ. 191, 9-12-1890.

Πιζάνιας Π., "Η αγροτική παραγωγή στον ελληνικό 19ο αιώνα: Σχέσεις και εισοδήματα", Τα Ιστορικά, τεύχ. 3, Μάιος 1985.

Πιζάνιας Π., Οι φτωχοί των πόλεων. Η τεχνογνωσία της επιβίωσης στην Ελλάδα το μεσοπόλεμο, Αθήνα 1993.

Πολίτης Α., "Ηλικίες, χρόνος, ώρα στον κώδικα του προφορικού πολιτισμού",

Σελ. 153
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/154.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου, Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, Αθήνα 1986.

Patlagean Evelyne, «Η ενηλικίωση στο Βυζάντιο στο 13ο και 14ο αιώνα», Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου, Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, Αθήνα 1986.

Ρέπουλης Εμμ., Μελέτη μετά σχεδίου νόμου περί μεταναστεύσεως, Αθήνα 1912.

Ρηγίνος Μ., «Οι διακυμάνσεις των βιομηχανικών ημερομισθίων στην Ελλάδα, 1912-1936», Τα Ιστορικά, τεύχ. 5, Ιούνιος 1986.

Ρηγίνος Μ., «Μορφές παιδικής εργασίας στην ελληνική βιομηχανία-βιοτεχνία», Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου, Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, Αθήνα 1986.

Ρηγίνος Μ., Παραγωγικές δομές και εργατικά ημερομίσθια στην Ελλάδα, 1909-1936. Βιομηχανία-βιοτεχνία, Αθήνα 1987.

Ρηγίνος Μ., «Οικογενειακές στρατηγικές και προσφορά παιδικής εργασίας στην ελληνική βιομηχανία-βιοτεχνία», Αφιέρωμα στη Μνήμη του Ν. Σβορώνου, επιμ. Στ. Παπαγεωργίου, Αθήνα 1992.

Σαπουνάκη-Δρακάκη Λυδία, «Η εκπαίδευση της εργατικής τάξης στον Πειραιά τον 19ο αιώνα», Τα Ιστορικά, τεύχ. 6, Δεκέμβριος 1986.

Σβώλου Μαρία, «Η ελληνίδα εργάτρια», Ο Αγώνας της Γυναίκας, τεύχ. 7, Νοέμβριος 1924.

Σβώλου Μαρία, «Η γυναίκα στην εργασία. Τα ημερομίσθια των εργατριών στην βιομηχανία», Ο Αγώνας της Γυναίκας, τεύχ. 39, Φεβρ. 1927.

Σβώλου Μαρία, «Οι εργάτριες ταπητουργίας», Ο Αγώνας της Γυναίκας, τεύχ. 41, Μάρτιος 1927.

Σβώλου Μαρία, «Η γυναίκα στην εργασία», Ο Αγώνας της Γυναίκας, τεύχ. 42, Απρίλιος 1927.

Σβώλου Μαρία, «Το εργαζόμενο παιδί», Α' Πανελλήνιον Συνέδριον προστασίας μητρότητας και παιδικών ηλικιών, Αθήνα 19-26 Οκτωβρίου 1930.

Σούτζος Α., «Περί τεχνικής εκπαιδεύσεως», Πανδώρα, φ.379, τ. 16,1865-1866.

Σοφιανός Κ., Το νομικό καθεστώς της παιδικής ηλικίας και της νεότητας 1833-1900, Αθήνα 1988.

Στεφάνου Σ.Ι., «Η βιομηχανική κρίσις εν Ελλάδι, Η βιοτεχνική εκπαίδευσις», Το Μέλλον 4 1922.

Τσουκαλάς Κ., «Η εξέλιξη των ημερομισθίων στην Ελλάδα του 19ου αιώνα. Μια πρώτη προσέγγιση ενός ανοικτού προβλήματος», Ο Πολίτης, τεύχ. 31, 1979.

Τσουκαλάς Κ., Κράτος, Κοινωνία, Εργασία στη μεταπολεμική Ελλάδα, Αθήνα 1988.

Todorov Ν., Η βαλκανική πόλη, 15ος-19ος αιώνας, μετ. Έφη Αβδελά, Γεωργία Παπαγεωργίου, Αθήνα 1986.

Σελ. 154
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/155.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

"Υπόμνημα των επιμελητηρίων Αθηνών και Πειραιώς", Τα ελληνικά χρεώγραφα, αρ. 6, 1929.

Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, "Γενικαί εκθέσεις των επιθεωρητών εργασίας του έτους 1913", Δελτίον του Υπουργείου Εθνικής Οικονομίας, εργασία και πρόνοια, τεύχ. 4, 11 Δεκεμβρίου 1914.

Χαριτάκης Γ., Η ελληνική βιομηχανία, Αθήνα 1927.

Β. Ξενόγλωσσα

Andréadès Α., La législation ouvrière en Grèce, Γενεύη 1922.

Ashton T.S., The industrial revolution 1876-1830, Οξφόρδη 1986.

Bafounis Y., La formation d'une ville nouvelle, le Pirée au XlXeme siècle (18351879), διδακτορική διατριβή 3ου κύκλου, Πανεπιστήμιο Paris IV, Παρίσι 1986.

Block Μ., "Le mouvement économique et social en Allemagne", L'économiste français, 6-12-1896.

Braudel F., Civilisation Matérielle, Économie et Capitalisme, XVe-XVIIIe siècle. Les structures du quotidien, Παρίσι 1967.

Dobb M., Études sur le développement du capitalisme (μετ. Liane Mozère), Παρίσι 1981.

Dunlop G.J./Denman R.D., English apprenticeship and child labour, Λονδίνο 1912.

Fohlen C., Bedarida F., Histoire générale du travail. L'ère des révolutions (1765-1914), Παρίσι 1964.

Fourcaut Ann, Femmes a L'usine en France dans l'entre-deux-guerres, Παρίσι 1982.

Hauser H., Ouvriers du temps passé (XVème-XVIème siècles), Παρίσι. 1899,1982 (επανέκδοση).

Hobsbawm E.J., Worlds of labours. Further studies in the history of labour, Λονδίνο 1984.

Hobsbawm E.J., Industry and Empire. From 1750 to the present days, Λονδίνο 1984.

Korassidou Maria, Les Misérables d'Athènes et leurs Thérapeutes. Pauvreté et philanthropie dans la Capitale Grecque au XIXe siècle, διδακτορική διατριβή, Πανεπιστήμιο Paris VII, Παρίσι 1991.

Mantoux P., La révolution industrielle au XVIIIème siècle, Παρίσι 1979.

Martin P.F., La Grèce nouvelle (γαλλική μετ.), Παρίσι 1911.

Monmollin Μ. (de) Pastre Ο. (επιμ.), Le Taylorisme, Παρίσι 1984.

Niveau M., Histoire des faits économiques contemporains, Παρίσι 1969.

Noiriel G., Les ouvriers dans la société française, XlXème-XXème siècle, Παρίσι 1986.

Perrot Michelle, Les ouvriers en grève (France 1871-1890), Παρίσι 1974.

Σελ. 155
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/156.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

Perrot Michelle (επιμ.), "Travail des femmes dans la France du XlXème siècle", Le mouvement social, Παρίσι, Οκτώβριος 1978.

Roberts Elizabeth, Women's work (1840-1940), Λονδίνο 1988.

Royaume de Belgique, Ministère de l'Interieure, Enquête la condition des classes ouvriers et sur le travail des enfants, Βρυξέλλες 1848.

Sandrin J., Enfants trouvés, enfants ouvriers (17ème-19ème siècle), Παρίσι 1982.

Sapounakis-Drakakis Lydia, La Grèce urbaine et rurale (1835-1875): consommations et revenus, διδακτορική διατριβή, Πανεπιστήμιο Paris Ι, Παρίσι 1989.

Smith Α., Wealth of Nations, έκδ. Andrew Skinner, Pelican Classics, Λονδίνο 1973.

Société des Nations, L'établissement des réfugiés en Grèce, Γενεύη 1926.

Solinas P., "La famille", La Méditerranée. Les hommes et l'heritage, Παρίσι 1986.

Strong F., Greece as a Kingdom, Λονδίνο 1842.

Tompson E.P., The making of the English Working Class, Λονδίνο 1963.

Valleroux H., "La crise de l'apprentissage", L'économiste français, 26-6-1909.

Villermé L.R., Tableau de l'état physique et moral des ouvriers, employés dans les manufactures de coton, de laine et de soie, Παρίσι 1840.

Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Les conditions de travail des salariés de l'industrie et du commerce et leurs consequences au point de vue sanitaire, Αρχείο Ε. Βενιζέλου, φάκ. 68.

Wilson Stephen, "The myth of motherhood a myth: The historical view of European child - searing", Social History 9 1984.

Σελ. 156
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/157.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΓΕΝΙΚΟ ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ

Σελ. 157
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/158.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 158
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/159.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

Αγγλία 20, 21, 24, 26, 91, 94

Αγροτική έξοδος 26

Αθήνα 27, 28, 29, 46, 49, 53, 78, 80, 84, 88, 107

Αλευροβιομηχανία 108

Αλευρόμυλοι 35

Αμερική 27

Ανάπλι 29

Άνδρος 28

Ανθρακείς 73

Αρκαδία 20, 29, 44

Αρτοποιεία 44, 53, 70

Ασπιώτης 44, 74, 90

Ατυχήματα, εργατικά 85, 86

Αυστρία 26

Βαμβακουργεία 51, 68

Βαμβακουργία 24, 26, 35, 36

Βαφείς 72

Βέλγιο 27, 94

Βιβλιάριο εργασίας 96, 98

Βιομηχανία

δέρματος· βλ. Βυρσοδεψία

ενδυμάτων 38, 53, 58, 62, 65, 104, 111

καπνού 26, 38, 40, 58, 62, 73, 74, 93, 104, 106,110

ξύλου 38, 53, 62,104, 111

τροφίμων 38, 53, 104

τσιμέντου 106

χαρτιού 38, 40, 58, 62, 73, 106,110

χημική 38, 40, 62, 110

Βιομηχανική Επανάσταση 20, 24

Βιομηχανικό προλεταριάτο 39

Βιοτεχνία πλεκτών 26

Βόλος 80

Βουλγαρία 94

Βουλή των Ελλήνων 16, 69

Βυζάντιο 12

Βυρσοδεψεία 44, 53, 83

Βυρσοδέψες 44

Βυρσοδεψία 38, 53, 58, 62

Βύρωνας 88

Γαλλία 22, 92, 94

Γερμανία 26, 92, 94

Γεωργοί 33

Γορτυνία 29

Γραφείο Εργασίας 49

Διεθνείς Σοσιαλισταί 92

Διεθνής Οργάνωση Εργασίας 99

Εκπαίδευση 11, 14, 32, 112

τεχνική 42, 76, 77-82, 113

Ελληνική Ατμοπλοΐα 68

Ελληνική Εριουργία 88

Εργασία

αγροτική 11, 20

γεωργική 95

δασική 95

κτηνοτροφική 20, 95

οργάνωση της 24-25, 72, 89

Εργαστήρια

ενδυμάτων 50

ενδυμάτων γυναικείων· βλ. Ραφεία γυναικείων ενδυμάτων

Εργατικό Κέντρο Αθήνας 93

Εργατικό νοικοκυριό 107

Εφημεριδοπώλαι 29

Ζαχαροπλαστεία 84

Ηλεκτροτεχνίτες 70

Θερμαστές 73

Θεσσαλία 44

Θεσσαλονίκη 75

Ιατρεία 28

Ισπανία 94

Ιταλία 20, 94

Καισαριανή 88

Σελ. 159
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/160.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

Καλλέργης, Σταύρος 92

Καλλιθέα 80

Καλογρέζα 88

Καλτσοποιεία 49

Καπνεργάτες 93

Καπνεργοστάσια 75, 93

Καπνοβιομηχανία

Άτλας 75

Νέστος 75

Καπνός 21

Καφεπώλαι 33

Κέα 28

Κεντρικός Σοσιαλιστικός Όμιλος 92

Κεραμοποιεία 43

Κέρκυρα 44, 74

Κλωστές 73

Κλωστήρια 53

Κλωστοϋφαντουργεία 45, 46

Κλωστοϋφαντουργία· βλ. Υφαντουργία

Κοινωνία

αγροτική 11, 19, 20

παραδοσιακή 13, 19, 20

προβιομηχανική 19

των Εθνών 49

Κομπανίες μαστόρων 23

Κορινθία 29

Κρανίδι 28

Κρήτη 28

Κρίση του 1929 93, 99

Κτίστες 29, 44

Κυνουρία 28

Κυτιοποιεία 43, 49, 73

Λάρισα 87

Λαχειοπώλες 30

Λεβητοποιεία 39

Λιβαδειά 51, 90

Λιθοξόοι 29

Λιπαντές 73

Λούστροι· βλ. Στιλβωταί υποδημάτων

Λυγινός, κλωστήριο 44, 53, 89

Μάντσεστερ 75

Μεγαλόπολη 29

Μεσαιωνική Δύση 11, 12

Μεσσηνία 44

Μεταλλουργία 26

Μετανάστευση 36

Μεταξουργεία 50

Μηχανικοί 73

Μηχανουργεία 39, 53, 100

Μηχανουργία 38, 53, 58, 62, 71, 104, 111

Μηχανουργοί 70

Μικρά Ασία 49, 58

Μικρασιατική καταστροφή 37, 62, 99, 107

Μικροπωλητές 30

Μοδίστρες· βλ. Ράπτριες

Μολάοι 30

Μονεμβασία 30

Μπέρμινχαμ 21

Νέα Ιωνία 88

Νέο Φάληρο 88

Νεώριον Σύρου 100

Ξάντες 73

Ξυλουργεία 53, 78

Ξυλουργοί 29, 70

Οδοντιατρεία 28

Οικογένεια 41, 112

αγροτική 19, 27, 95, 109

αστική 14, 27

εργατική 107

Οικογενειακό εισόδημα 106

Οικοδομικές κατασκευές 62, 104

Οικοδόμοι· βλ. Κτίστες

Οινοπώλαι 33

Ορυχεία 26, 27, 96

Ορφανοτροφείο

Αίγινας 17

Ελένης Ν. Ζάννη 78

Χατζη-Κώστα 78

Οψοκομισταί 29

Παιδική ηλικία 11, 15, 16, 17

Πανεπιστήμιο 32

Παντοπώλαι 33

Παντοπωλεία 28, 40

Παπούλιας Δ. 29

Σελ. 160
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/161.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

Παραγωγής, οργάνωση 39, 104, 110

Παραγωγική διαδικασία 22, 39, 69, 110

Πάτρα 68, 82

Πειραιάς 27, 28, 29, 35, 44, 46, 49, 53, 68, 78, 84, 90, 107

Πειραϊκός Σύνδεσμος 79

Πελοπόννησος 27, 36

Περιστέρι 88

Πιλοποιεία 71

Ποδονίφτης 88

Πολυτεχνείο 32, 76

Πόρος 53

«Προμηθεύς»· βλ. Σχολή Ελλήνων Μηχανικών

Πρόσφυγες 39, 46, 49, 58, 75, 99, 107

Ράπτες 29

Ραπτική 79

Ράπτριες 31

Ραφεία ανδρικών ενδυμάτων 43, 87

Ραφεία γυναικείων ενδυμάτων 42, 65, 71, 87, 101

Ρετσίνα, Αφοί 36, 73, 86, 91, 107

Ρωσία 27

Σιγαροποιητικές μηχανές 74, 75, 93

Σιδηρόδρομοι 21

Σιδηροπωλεία 21

Σιδηρουργεία 53, 78

Σιδηρουργοί 29, 69, 93

ΣΠΑΠ 21

Σπάρτη 30

Σπέτσες 28, 53

Στιλβωταί υποδημάτων 29

Σύλλογος «Παρνασσός» 29

Συνδικάτο 24

Συντεχνιακοί κανονισμοί 22, 67

Συντεχνίες 23, 24, 67

Σύρος 100

Σχολείο

Καλών Τεχνών 76

Πολυτεχνικό· βλ. Πολυτεχνείο

Σχολή

Απόρων Παίδων 29

Διπλάρειος, Νυκτερινή 80

Ελλήνων Μηχανικών «Ο Προμηθεύς» 79

Επαγγελματική, Ενώσεως Ελληνίδων 80

Επαγγελματική, Τεγεατικού Συνδέσμου 80

Εσπερινή Βιοτεχνική, Αθηνών 79

Μηχανικών Πανθεσσαλικής Ενώσεως 80

Μηχανικών Πειραϊκού Συνδέσμου 79

Ρουσοπούλου 79

Σεβαστοπούλειος 79

Σιβιτανίδειος 80

Τριάντειος 82

Σωματεία, εργατικά 91, 93

Ταπητουργεία 49, 50, 70

Τεγεατικός Σύνδεσμος 78

Τήνος 28

Τοσκάνη 20

Τροιζήνα 28

Τυπογραφία 62, 79, 104, 106

Tixier A. 49

Ύδρα 28, 53

Υπάλληλοι 33

Υπηρέτες 21, 28, 29, 33

Υπηρέτριες 28, 29, 31

Υποδηματοποιεία 50, 53, 78, 84

Υποδηματοποιοί 29

Υφαντές 73

Υφαντουργία 26, 38, 40, 53, 62, 73, 85, 87, 90, 101, 104, 106, 108, 110

Φανελοποιεία 70

Φυλακές Συγγρού 17, 79

Χαλβαδοποιεία 84

Χειροτεχνικό εργαστήριο 24

Χρυσαλλίς, μεταξουργία 88

Χυτήρεια 39

Ψηκτροποιία 79

Ώρες εργασίας 86-87

Σελ. 161
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/162.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 162
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/163.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

RÉSUMÉ

Michalis Riginos

Formes du travail enfantin dans l'industrie et l'artisanat grecs, 1870-1940

Dans la société rurale grecque comme dans toute société traditionnelle, les enfants, ces «petits adultes», occupaient leur place dans la répartition des tâches au sein de la famille rurale, en fonction de leur sexe et de leur constitution physique; une répartition, dont le but était d'assurer la subsistance du ménage rural, tout en lui gardant son autonomie, et de conserver le lopin de terre qu'il avait réussi à acquérir ou à s'approprier, grâce aux conditions très particulières qui avaient régné, après la fondation de l'État grec.

Le secteur de la transformation, qui a commencé à se développer après 1870 dans l'espace urbain, a constitué le véhicule potentiel qui engagerait le pays dans la voie de l'industrialisation. Le processus, long et pénible, qui a conduit à cette industrialisation, n'a pas progressé de manière linéaire et homogène, mais par bonds successifs, fait qui a permis dans le même temps la survie des structures traditionnelles de production. Plusieurs facteurs ont contribué à donner à ce phénomène ses particularités: les inerties du secteur agricole, le morcellement du marché et, surtout, l'attitude des industriels capitalistes. Ces derniers ne prêtaient guère à l'industrie qu'un intérêt occasionnel et ont évité, à quelques rares exceptions près, d'y engager de gros capitaux qu'ils préféraient rentabiliser à court terme. Les unités industrielles, nées de cette stratégie d'investissements étaient, dans leur majorité, d'une intensité de travail qui entraînait leur faible productivité. Il en résulte que l'industrie, non seulement n'était pas en mesure de déstructurer les relations sociales issues de la division traditionnelle du travail, mais, bien au contraire, renforçait les phénomènes qui en dérivaient, à savoir la prolifération des petits métiers. Ainsi, à côté des usines, se sont développés une multitude de petits ateliers de caractère individuel ou familial, dont les moyens techniques étaient réduits au minimum et dont les frais de fonctionnement étaient d'une grande élasticité.

Σελ. 163
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/164.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

Le décor que nous venons de dresser a également déterminé les rôles que les enfants étaient appelés à jouer dans le cadre de la division du travail dans l'industrie et l'artisanat. Ces rôles étaient en fonction de l'organisation de la production qui prévalait sur les divers milieux de travail.

Dans les branches où prédominaient les grandes unités, la relative mécanisation de la production avait remplacé l'artisan traditionnel, tout au moins à certains stades du processus de production. Le travail industriel se limitait, désormais, à veiller au bon fonctionnement des machines, à les pourvoir en matière première et à les entretenir régulièrement (industries textiles, industrie du tabac, industrie chimique). Dans d'autres cas (industrie du papier), le processus de production consistait en une série de mouvements simples qui se répétaient de façon mécanique. La simplification du processus de production supprimait les longs apprentissages et rendait l'ouvrier productif dès son entrée à l'usine. Dans le cadre de la division du travail, les hommes occupaient des emplois d'ouvriers qualifiés, emplois de type traditionnel, ou de nouveaux emplois dont la création avait été nécessitée par l'introduction des machines. La reproduction de cette force de travail qualifiée se faisait par le système de l'apprentissage. Le personnel en apprentissage était en majorité constitué de garçons. Toutefois, la majorité des enfants travaillant dans ces branches —des filles surtout s'il s'agissait des industries textiles, du tabac et du papier—, ainsi que les femmes occupaient, après une courte période d'apprentissage et d'adaptation, les emplois non-qualifiés qu'avaient engendrés les nouvelles conditions industrielles. Ils constituaient ainsi une force de travail d'un type nouveau, laquelle devait se soumettre à la discipline et aux rythmes de travail, imposés par «l'organisation rationnelle» de l'usine. Le demande de main d'œuvre non-qualifiée était couverte par l'intermédiaire des mécanismes du marché du travail.

L'enfant était rémunéré dès son entrée à l'usine et son salaire journalier représentait, au moins sur le plan théorique, le coût de sa force de travail. Il est significatif qu'il n'existait pas d'importantes différenciations de salaires entre les branches industrielles qui employaient des enfants, en tant que force de travail non-qualifiée. Les salaires journaliers les plus élevés, que pouvait toucher un enfant, étaient offerts par les branches les plus industrialisées, telles que l'industrie textile et l'industrie du tabac, lieux par excellence où prévalait le travail féminin non-qualifié.

Ceci s'explique par le fait que les jeunes filles constituaient un pourcentage considérable de la main d'œuvre féminine employée dans ces branches, ce qui aboutissait à la compression vers le bas du salaire journalier moyen du personnel féminin. Parallèlement, le faible différence entre les salaires des ouvrières révèle lès faibles possibilités de promotion professionnelle pour les filles, ainsi que la faible hiérarchie professionnelle des femmes dans la plupart des branches industrialisées. En d'autres termes, la rémunération journalière du travail non-qualifié, féminin dans son ensemble, dépendait, non pas d'une promotion professionnelle que l'ouvrière

Σελ. 164
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/165.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

obtenait après des années d'ancienneté, mais plutôt du degré de productivité de son travail.

Dans la fabrication de machines, les industries du bois et du vêtement, où prédominaient les petits ateliers artisanaux, l'artisan constituait l'élément le plus cher et le plus irremplaçable de l'organisation traditionnelle du travail. Il s'agissait d'une main d'œuvre qui, pour devenir productive, devait passer par une longue période d'apprentissage. L'enfant entrait en apprentissage dans un atelier, pour y apprendre un métier. Pendant son apprentissage, il ne participait pas activement au processus de production, mais exécutait divers travaux auxiliaires. Ces travaux étaient la contrepartie qu'offrait l'enfant à l'artisan pour le savoir-faire que celui-ci lui transmettait. Néanmoins, étant donné que le régime de l'apprentissage n'était généralement pas assujetti à des règlements de type corporatif ou contractuel, l'enfant n'était nullement engagé envers l'artisan et pouvait le quitter dès qu'il considérait avoir appris le métier. De l'autre côté, l'ordinaire tactique des artisans consistait à dissimuler les secrets de leur art, afin de prolonger au maximum la durée de l'apprentissage et, par conséquent, d'exploiter le travail de l'enfant aussi longtemps que possible. Ainsi, l'apprentissage, en raison de l'absence d'un cadre juridique, tendait à se transformer en travail non-qualifié dissimulé. Néanmoins, l'enfant, garçon ou fille, qui entrait en apprentissage, se soumettait à ce régime de dépendance vis-à-vis du maître, comme à un état provisoire, car il considérait l'apprentissage et ses contraintes comme un stade transitoire, nécessaire à sa future promotion sociale, qu'il choisît de rejoindre la multitude des petits métiers ou de trouver un emploi dans le secteur public. La «demande» d'apprentis de la part des petits ateliers était principalement couverte grâce à un mécanisme de relations interpersonnelles, qui fonctionnaient, soit dans l'environnement familial et la parenté large, soit dans un entourage social que l'origine commune réunissait. Il s'agit d'une main d'œuvre, par nature ouvrière, qui, dans un processus de développement d'un autre type, aurait été absorbée par l'industrie.

Le salaire journalier de l'apprenti peut être considéré comme «symbolique», dans le sens où sa rémunération principale pour le travail qu'il offrait à l'atelier et à l'artisan était d'apprendre un métier. Ce «salaire» était complété par une somme d'argent dérisoire et, éventuellement, par quelques prestations en nature, telles que le vivre et le couvert. Habituellement, au début de son apprentissage, l'enfant n'était pas du tout payé. Par la suite, il touchait un salaire qui augmentait progressivement et dépendait de ses progrès dans l'apprentissage du métier, progrès mesurés à sa capacité d'exécuter des travaux plus complexes. La plupart du temps, l'enfant, après son apprentissage et avant de devenir lui-même artisan, passait par le stade de l'aide-artisan, ce qui le maintenait dans un rôle secondaire dans le processus de production. Il est significatif que, dans les branches que nous avons mentionnées précédemment, le salaire journalier d'un ouvrier de moins de 19 ans était nettement

Σελ. 165
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/166.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

inférieur au salaire journalier moyen d'un homme, fait qui reflète également la forte hiérarchisation du travail, ressortissant à la division traditionnelle du travail.

Nous constatons donc que les enfants travaillant dans le secteur de la transformation étaient employés principalement, soit comme ouvriers non-qualifiés dans l'industrie, soit comme apprentis dans de petits ateliers. Deux différentes formes de travail s'ouvrant sur deux différentes perspectives. Cette double possibilité dans le choix du travail de l'enfant a déterminé l'existence de diverses stratégies quant à l'offre de travail enfantin, lesquelles se formaient au niveau de la famille et inclinaient à opter pour l'une ou l'autre forme de travail.

La décision qui conduisait l'enfant à la recherche d'un emploi était prise au sein de la famille et était fonction des besoins de celle-ci ou de la stratégie qu'elle avait adoptée pour l'établissement social et professionnel futur de son jeune membre.

L'indigence, la nécessité d'être solidaire à la famille afin d'assurer la survie de la petite entreprise familiale, étaient les raisons économiques pour lesquelles l'enfant se voyait obligé de travailler. Dans le premier cas, le travail devait avoir un rendement financier immédiat, c'est pourquoi l'usine était l'unique choix. Dans le deuxième cas, l'enfant travaillait dans l'atelier familial, paternel en principe, dans lequel il fournissait une aide saisonnière ou permanente, sans ou presque sans salaire. Toutefois, durant les périodes de crise économique, conjoncturelle ou saisonnière, les enfants et parfois l'épouse demandaient un emploi à l'usine, tandis que l'homme continuait à faire sous-fonctionner son petit atelier. Cette tactique visait à préserver l'indépendance économique de la famille.

Enfin, les parents envoyaient leurs enfants dans des ateliers artisanaux pour qu'ils y apprennent un métier qui leur permettrait de s'établir professionnellement. L'apprentissage d'un métier renvoyait au désir de correspondre au modèle du travailleur indépendant et —sur le plan imaginaire tout au moins— à l'ambition sociale de s'intégrer aux couches de la petite bourgeoisie. Quoi qu'il en soit, il nous faut souligner que le choix de l'apprentissage d'un métier constituait une solution obligatoire, non pas un choix qui s'inscrivait dans les conceptions dominantes que la société grecque avait de l'ascension sociale. Cette société était caractérisée, pour les raisons que nous avons analysées, par l'absence de barrières de classes imperméables, ainsi que par les possibilités d'une promotion sociale relativement facile. Le moyen socialement admis pour parvenir à cette fin était l'instruction classique au sens large. Aussi chaque famille, indépendamment de son origine sociale, considérait-elle de son devoir d'offrir à ses enfants, aux garçons surtout, la possibilité d'une formation, serait-elle élémentaire. D'un autre côté, le travail manuel, en particulier sous sa forme salariée, ôtait la perspective d'une ascension sociale et s'en trouvait déconsidéré. A cet égard, ce n'était nullement un hasard si les couches les plus basses mésestimaient la formation technique qui, de par sa nature même, était un indice de classe et conduisait à la prolétarisation, même si les conditions en étaient meilleures.

Σελ. 166
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Μορφές παιδικής εργασίας στη βιομηχανία και τη βιοτεχνία (1870-1940)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 147
    27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

    ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

    Πηγές

    Α. Έντυπα και περιοδικά δημοσιεύματα κρατικών φορέων και τραπεζών

    Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος, Οικονομική Επετηρίς της Ελλάδος, 11 τόμοι, Αθήνα 1929-1939.

    Εργατικόν Κέντρον Αθηνών, Οι εργάται της Ελλάδος προς την Διπλήν Βουλήν των Ελλήνων, Αθήνα 1911.

    Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Δελτίον του Υπουργείου Εθνικής Οικονομίας, τεύχ. 1-4, Απρίλιος-Δεκέμβριος 1914.

    Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Τμήμα Εργασίας, Εργασία γυναικών και ανηλίκων. Νόμοι, Βασιλικά Διατάγματα, Εγκύκλιοι, Αθήνα 1919.

    Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας και Κοινωνικής Πρόνοιας/ Επιθεώρησις εργασίας, Έρευναι επί των συνθηκών εργατικής κατοικίας των πόλεων Αθηνών-Πειραιώς, 1921, Αθήνα 1922.

    Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις του προσωπικού Επιθεωρήσεως Εργασίας επί της εφαρμογής των εργατικών νόμων το έτος 1921, Αθήνα 1923.

    Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Επιθεώρησις εργασίας, Εκθέσεις και πεπραγμένα Σώματος Επιθεωρήσεως Εργασίας επί της εφαρμογής των εργατικών νόμων και των συνθηκών εργασίας εν Ελλάδι κατά το 1931, Αθήνα 1934.

    Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Επιθεώρησις εργασίας, Εκθέσεις και πεπραγμένα Σώματος Επιθεωρήσεως Εργασίας επί της εφαρμογής των εργατικών νόμων και των συνθηκών εργασίας εν Ελλάδι κατά το 1933, Αθήνα 1935.

    Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Επιθεώρησις εργασίας, Εκθέσεις και πεπραγμένα Σώματος Επιθεωρήσεως Εργασίας επί της εφαρμογής των εργατικών νόμων και των συνθηκών εργασίας εν Ελλάδι κατά το 1934, Αθήνα 1936.

    Β. Δημοσιεύματα της Γενικής Στατιστικής Υπηρεσίας της Ελλάδος

    1. Γενικά Δημοσιεύματα

    Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Γενική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Μηνιαίον Στατιστικόν Δελτίον, Αθήνα 1929-1940.