Συγγραφέας:Ρηγίνος, Μιχάλης
 
Τίτλος:Μορφές παιδικής εργασίας στη βιομηχανία και τη βιοτεχνία (1870-1940)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:27
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1995
 
Σελίδες:173
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Μαθητεία και εργασία
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1870-1940
 
Περίληψη:Η μελέτη αυτή έχει ως αντικείμενο την απασχόληση των παιδιών και των νεαρών ατόμων στη βιομηχανική και τη βιοτεχνική παραγωγή στην Ελλάδα κατά τα τέλη του 19ου αιώνα και τις πρώτες δεκαετίες του 20ού. Η έρευνα κινείται προς δύο κατευθύνσεις. Αρχικά εξετάζεται η θέση των παιδιών στον καταμερισμό της εργασίας, τόσο στην παραδοσιακή βιοτεχνία όσο και στο νέο εργοστασιακό σύστημα. Μέσω της ανάλυσης των παραγωγικών δομών σκιαγραφούνται οι παράγοντες που διαμόρφωναν τη ζήτηση της παιδικής και νεανικής εργασίας στη δευτερογενή παραγωγή. Κατόπιν η έρευνα στρέφεται προς την κατεύθυνση της προσφοράς εργασίας, για να εντοπιστούν οι όροι και οι συνθήκες που οδηγούσαν τα παιδιά στο βιοτεχνικό εργαστήριο ή το βιομηχανικό εργοστάσιο, σε απασχολήσεις όχι κατ’ ανάγκην εναλλακτικές. Τέλος, αναζητείται απάντηση στο ερώτημα, κατά πόσον οι νέες βιομηχανικές συνθήκες διαφοροποίησαν την αρνητική θέση που κατείχε η μισθωτή εργασία στο σύστημα συλλογικών αξιών και τροποποίησαν τις οικογενειακές προσδοκίες και στρατηγικές για επαγγελματική αποκατάσταση και κοινωνική ανέλιξη των νεαρών, αρρένων κυρίως, μελών τους.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 19.54 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 41-60 από: 178
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/41.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

χώρου καλύπτεται μέσα από τους μηχανισμούς της αγοράς εργασίας. Η δεύτερη συνιστώσα της ζήτησης για παιδική εργασία αφορά τη ζήτηση που προέρχεται από τους παραδοσιακούς, θα λέγαμε, κλάδους, στους οποίους κυριαρχούν τα μικρά βιοτεχνικά εργαστήρια. Πρόκειται για εργατικό δυναμικό το οποίο, για να μπορέσει να καταστεί παραγωγικό στο πλαίσιο της συγκεκριμένης τεχνικής οργάνωσης εργασίας, έπρεπε να περάσει από μακρόχρονη περίοδο μαθητείας, στη διάρκεια της οποίας λάμβανε ως αμοιβή την εκμάθηση της τέχνης, που συμπληρωνόταν με υποτυπώδες χρηματικό μισθό και ίσως με ορισμένες παροχές σε είδος, όπως διατροφή και στέγη. Πιο συγκεκριμένα, το παιδί συνδύαζε την εργασία με την παραδοσιακού τύπου εκπαίδευση, προσβλέποντας σε μια επαγγελματική σταδιοδρομία ως ειδικευμένου τεχνίτη, και στην καλύτερη, αλλά όχι σπάνια, περίπτωση, ως βιοτέχνη. Με άλλα λόγια, έχουμε να κάνουμε με δύο διαφορετικές μορφές ζήτησης εργασίας, που οδηγούσαν σε διαφορετικού τύπου μορφές απασχόλησης, με διαφορετικές προοπτικές. Η ύπαρξη αυτής της διπλής δυνατότητας, όσον αφορά τις μορφές παιδικής απασχόλησης, επέβαλε την ύπαρξη διαφορετικών στρατηγικών από την πλευρά της προσφοράς παιδικής εργασίας, οι οποίες διαμορφώνονταν στο επίπεδο της οικογενείας και οδηγούσαν στην επιλογή της μιας ή της άλλης μορφής απασχόλησης.

2. Η προσφορά της παιδικής εργασίας. Ηλικία και λόγοι ένταξης των παιδιών στην παραγωγή

Η προσφορά της παιδικής εργασίας ή, αλλιώς, η απόφαση για την αναζήτηση απασχόλησης του παιδιού δεν εξαρτιόταν στις περισσότερες περιπτώσεις από το ίδιο το παιδί, αλλά διαμορφωνόταν στο πλαίσιο της οικογένειας, ανάλογα με τις ανάγκες ή τις κοινωνικές επιδιώξεις αυτής. Η οικονομική ανέχεια της οικογενείας ήταν ο πρώτος λόγος που ανάγκαζε το παιδί να αναζητήσει εργασία. Στην περίπτωση αυτή, η απασχόληση έπρεπε να έχει άμεση χρηματική απόδοση. Έτσι τα "άτεχνα" επαγγέλματα94 προσέλκυαν κυρίως τα παιδιά των φτωχότερων στρωμάτων. "Ο πτωχός βιοπαλαιστής, ο μη δυνάμενος να συντηρήση τα τέκνα του ίνα περατώσουν την 5ην και 6ην του δημοτικού σχολείου, άμα φθάσουν το 12ον έτος της ηλικίας των, αναγκάζεται ακουσίως να αναζητήση οιονδήποτε επάγγελμα ίνα απασχολήση αυτά..." Οι οικονομικές ανάγκες τον υποχρεώνουν «να προτιμήση το αμέσως επικερδέστερον (επάγγελμα), παραβλέπων το κοπιώδες και ανθυγιεινόν τούτου και καταδικάζων χάριν του κέρδους των πρώτων

———————————

94. Μαρία Σβώλου, "Η ελληνίδα εργάτρια", Ο Αγώνας της Γυναίκας, τεύχ. 7, Φεβρουάριος 1924, σ.3.

Σελ. 41
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/42.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

χρόνων το μέλλον του τέκνου του, το οποίον ούτω ουδέποτε γίνεται τεχνίτης»95.

Ο δεύτερος σημαντικός λόγος που οδηγούσε το παιδί να εργαστεί εγγράφεται στο πλαίσιο των παραδοσιακών οικογενειακών στρατηγικών για την επαγγελματική αποκατάσταση των νεαρών μελών τους, σε συνδυασμό με την έλλειψη κατώτερης τεχνικής εκπαίδευσης. Οι γονείς έστελναν τα παιδιά τους στο εργαστήριο για να μάθουν μια τέχνη και να δρομολογήσουν με τον τρόπο αυτό την επαγγελματική τους αποκατάσταση. Επίσης η συγγενική αλληλεγγύη υποχρέωνε πολλές φορές το παιδί να εργάζεται στο εργαστήριο του πατέρα του, σε εποχιακή ή μόνιμη βάση, χωρίς ή με ελάχιστη χρηματική αμοιβή, θα λέγαμε ότι το ίδιο περίπου σχήμα που περιγράφεται εδώ συναντάται και στην περίπτωση της υπαίθρου, όπου η ζήτηση και η προσφορά εργασίας δημιουργούνται μέσα στην ίδια την οικογένεια, με τη στενότερη ή την ευρύτερη έννοιά της, ανάλογα με τις ανάγκες και τις δυνατότητες των μελών της.

Οι αποφάσεις αυτές στις περισσότερες περιπτώσεις αφορούσαν τα αγόρια, που αντιπροσώπευαν τους κυριότερους φορείς των οικογενειακών προσδοκιών για κοινωνική άνοδο. Άλλωστε, σύμφωνα με το κυρίαρχο σύστημα κοινωνικών αξιών, τα νεαρά αρσενικά μέλη έπρεπε να είναι σε θέση να αναλάβουν τη συντήρηση της μελλοντικής τους οικογένειας. Αντίθετα, τα κορίτσια ήταν προορισμένα να παντρευτούν και να γίνουν σύζυγοι, μητέρες και νοικοκυρές96. Έτσι το κορίτσι, που τις περισσότερες φορές αναγκαζόταν να εργαστεί για καθαρά οικονομικούς λόγους, έπρεπε να καταστεί άμεσα και πλήρως «εκμεταλλεύσιμο» κατά τη διάρκεια της μικρής επαγγελματικής ζωής του, που τελείωνε με το γάμο. Για το λόγο αυτόν, το βιομηχανικό εργοστάσιο αποτελούσε την πρώτη επιλογή για αναζήτηση απασχόλησης. Το γεγονός αυτό σημαίνει, ενδεχομένως, ότι το κορίτσι έπρεπε να αρχίζει να εργάζεται σε μικρότερη ηλικία από το αγόρι, και, κατά συνέπεια, σε βάρος της φοίτησής του στο δημοτικό σχολείο. Άλλωστε η εκπαίδευση του κοριτσιού δεν αναγνωριζόταν ως αξία και άρα δεν θεωρείτο αναγκαία από τα φτωχά στρώματα, σε αντίθεση πάντα με το αγόρι που, κατά την «κοινή συνείδηση», όφειλε να συμπληρώσει έστω τις στοιχειώδεις σπουδές του, ανεξάρτητα από τις οικονομικές συνθήκες της οικογένειας.

Ωστόσο δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις όπου ανήλικα κορίτσια που δεν είχαν συμπληρώσει το 14ο έτος της ηλικίας τους δούλευαν σε εργαστήρια ραφής γυναικείων φορεμάτων και καπέλων. Αυτά όμως «έχουσι λάβει την δημοτικήν 

———————————

95. Ι. Αναπλιώτης, «Επαγγελματική εκπαίδευσις», Η Εμπορεία, αρ.122, 11-6-1922, σ.3.

96. Όπως σημειώνει και ο Ε. Hobsbawm, «η γυναίκα όταν παντρευτεί ανήκει στην εργατική τάξη όχι ως εργάτρια, αλλά ως σύζυγος, μητέρα και νοικοκυρά εργατών», πρβλ. E.J. Hobsbawm, Worlds of labor, Λονδίνο 1984, σ.94. Βλ. επίσης Elizabeth Roberts, Women's work (1840-1940), Λονδίνο 1988, σ.15-17.

Σελ. 42
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/43.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

εκπαίδευσιν και ήδη επεδόθησαν εις την εκμάθησιν βιοποριστικού επαγγέλματος»97. Αρκετά από τα κορίτσια αυτά "έχουσιν ικανώς ευπόρους γονείς, έχουσιν ιδίαν οικίαν, έχουσι κτήματα, αλλ' αι μητέρες των τας στέλλουν εις καλήν τινα μοδίστρα διά να γίνουν οικοκυραί, να μάθουν να κόπτουν και να ράπτουν... να προσθέσουν και κάτι τι εις την προίκαν των, να γίνουν επιδέξιαι, να εξυπνήσουν. Θεωρούσι το ραπτικόν κατάστημα ως πρακτικόν τι κοινωνικόν σχολείον"98. Όμως, όπως παρατηρεί και η επιθεωρήτρια εργασίας Μ. Σβώλου, "η αναλογία των ανηλίκων κοριτσιών είναι υψηλή στα εργοστάσια κυτιοποιίας και στα ραφεία ανδρικών ενδυμάτων, όπου τα κορίτσια χρησιμοποιούνται σε βοηθητικές εργασίες, ενώ αντίθετα η αναλογία είναι χαμηλή στα εργαστήρια γυναικείων φορεμάτων, επειδή το επάγγελμα αυτό είναι τεχνικά δύσκολο, θέλει μακρόχρονη μαθητεία και η εργάτρια πληρώνεται γλίσχρα ώσπου να τελειοποιηθεί"99.

Σε τελευταία ανάλυση, θα υποστηρίζαμε ότι οι διαφορετικές λογικές που κυριαρχούσαν στις αποφάσεις της οικογενείας για την απασχόληση των αγοριών και των κοριτσιών καθορίζονταν από την κυρίαρχη αντίληψη σχετικά με τις σχέσεις των δύο φύλων και των ρόλων που καλούνταν να λάβουν στην κοινωνία.

Η παιδική εργασία είχε και μια εποχική διάσταση. Όπως σημειώνουν οι εκθέσεις των επιθεωρητών εργασίας, πολλοί μαθητές και μαθήτριες του δημοτικού απασχολούνταν κατά την περίοδο των καλοκαιρινών διακοπών σε κυτιοποιεία, κεραμοποιεία και άλλα μικροεργαστήρια. Αυτά "εργάζονται ως επί το πλείστον εις τα εργαστήρια του πατρός των ή εν γένει της οικογενείας των, από της διακοπής μέχρι της ενάρξεως των σχολείων"100.

Με τη δημιουργία των πρώτων βιομηχανικών εργοστασίων, κατά τη δεκαετία του 1870, η ηλικία εισόδου των νεαρών εργατριών στο εργοστάσιο 

———————————

97. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Επιθεώρησις Εργασίας, Εκθέσεις και πεπραγμένα σώματος επιθεωρήσεως εργασίας επί της εφαρμογής των εργατικών νόμων και των συνθηκών εργασίας εν Ελλάδι κατά το 1933, Αθήνα 1935, σ.53.

98. Α. Κουρτίδης, "Αι εργάτιδες των Αθηνών", Εστία, αρ. 405, 2-10-1883, σ.632-633. Ήδη από το 1855 στη σχολή του Αμαλίειου Ορφανοτροφείου τα νεαρά κορίτσια διδάσκονταν τις "γυναικείες τέχνες" που έπρεπε να γνωρίζει μια καλή νοικοκυρά της μεσαίας τάξης, όπως ραπτική, υφαντική, κέντημα, μαγειρική κ.ά. Πρβλ. Lydia Sapounakis-Drakakis, La Grèce urbaine et rurale (1835-1875): consommations et revenus, διδακτορική διατριβή, Πανεπιστήμιο Paris I, Παρίσι 1989, σ.141. Η πρακτική αυτή ήταν πολύ συνηθισμένη στις προβιομηχανικές κοινωνίες της Ευρώπης. Για παράδειγμα, στη Γαλλία του 15ου αιώνα κόρες δικηγόρων, εμπόρων και άλλων αστών επαγγελματιών μαθήτευαν δίπλα σε ράπτριες, όχι για να εξασκήσουν την τέχνη, αλλά για να έχουν μια ασχολία και να αποφεύγουν έτσι την τεμπελιά. Βλ. Η. Hauser, Ouvriers du temps passé (XVe-XVIe siècles), Παρίσι 1899, σ.35.

99. Μαρία Σβώλου, ό.π. σ.3.

100. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Εκθέσεις... 1933, σ.20, 53-54.

Σελ. 43
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/44.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

υπολογίζεται στα 12-14 χρόνια, ενώ αργότερα το όριο αυτό μειώνεται101. Στο κλωστήριο του Αυγινού "είναι τόσον παρήγορον το θέαμα των εργαζομένων αυτών εκεί μικρών ονταρίων, ων το ανάστημα μόλις υπερβαίνει το μέγεθος των ατράκτων ους μετά τόσης δεξιοτεχνίας χειρίζονται..."102. Σύμφωνα, εξάλλου, με μια έκθεση του γάλλου πρόξενου στον Πειραιά το 1891, τα κορίτσια έμπαιναν στα εργοστάσια σε ηλικία 10 χρόνων103. Το εργοστάσιο κατασκευής παιγνιόχαρτων του Ασπιώτη στην Κέρκυρα απασχολούσε το 1887 κορίτσια ηλικίας 8 χρόνων104.

Ο Percy Martin το 1910 αναφέρει ότι σε πολλά εργοστάσια, και ειδικότερα στη Θεσσαλία, την Αρκαδία και τη Μεσσηνία, εργάζονταν αγόρια ηλικίας 8-10 χρόνων και κορίτσια 6-7 χρόνων. Προσθέτει επίσης ότι "τα πενιχρά ημερομίσθιά τους, που κυμαίνονταν από 50 λεπτά έως 1 δραχμή, γίνονται δεκτά με ανακούφιση γιατί συνέβαλλαν έστω και λίγο στα περιορισμένα έσοδα της οικογενείας τους"105. Τα αρτοποιεία απασχολούσαν, ως μαθητευόμενους και υπηρέτες, παιδιά, αγόρια κυρίως, 12-15 χρόνων106. Στις οικοδομές εργάζονταν ως μαθητευόμενοι αγόρια ηλικίας 11-13 χρόνων, με πρώτο εβδομαδιαίο μισθό 2 δραχμές107. Οι εργάτες βυρσοδέψες, λόγω του χαμηλού ημερομισθίου τους, αναγκάζονταν να εισάγουν τα παιδιά τους από πολύ νεαρή ηλικία (πολλές φορές από 10 χρόνων) στα βυρσοδεψεία. "Οι δε εργοδόται ευρίσκουν συμφέρουσαν την πρόσληψιν τοιούτων αρχαρίων, διά τους οποίους παρέχουν εξευτελιστικόν ημερομίσθιον 1 δραχμής ή και κατώτερον, προοδεύοντες δε ούτοι καταλαμβάνουν τας θέσεις των ενηλίκων εργατών, οι οποίοι ακολούθως αποβάλλονται της εργασίας."108 Η συγκυρία των πολέμων την περίοδο 1912-1922 είχε ως αποτέλεσμα την αύξηση της προσφοράς παιδικής εργασίας που κατευθυνόταν στα εργοστάσια. Οι λόγοι που υποχρέωναν τα ανήλικα παιδιά, πολλές φορές κάτω των 14 χρόνων, να αναζητήσουν δουλειά ήταν η οικονομική ανέχεια των οικογενειών τους, λόγω των συχνών επιστρατεύσεων και της μακρόχρονης στράτευσης. "Ως αναφέρεται εις όλας τας εκθέσεις του προσωπικού της επιθεωρήσεως εργασίας, από του 1917 μέχρι σήμερον ο αριθμός των εν τη βιομηχανία και βιοτεχνία απασχολουμένων ανηλίκων αμφοτέρων των φύλων διαρκώς αυξάνει και αι αφορμαί είναι ευνόητοι. Η

———————————

101. I. Bafounis, La formation d'une ville nouvelle, le Pirée au XIXe siècle (1835-1879), διδακτορική διατριβή 3ου κύκλου, Πανεπιστήμιο Paris IV, Παρίσι 1986, σ.355.

102. Νέα Εφημερίς, 31-10-1889, τεύχ. 304, σ.7.

103. Στο ίδιο.

104. Μ. Μητσάκης, "Έν βιομηχανικόν κατάστημα", Εστία, αρ. 587, 29-3-1887, σ.203.

105. Martin Percy, La Grèce Nouvelle, Παρίσι 1911, σ.179.

106. Εργατικό Κέντρο Αθηνών, Οι εργάται της Ελλάδος προς την Διπλήν Βουλήν των Ελλήνων, Αθήνα 191, σ.6.

107. Στο ίδιο σ.12.

108. Στο ίδιο σ.20.

Σελ. 44
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/45.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΠΙΝΑΚΑΣ 1

Κατανομή των εργατριών στα κλωστοϋφαντουργεία του Πειραιά

κατά ηλικίες, 1921

Ηλικία

Αριθμός εργατριών

% συνόλου

1 2 χρονών

44

2,26

12-14

149

7,64

15-18

756

38,79

18-22

552

28,32

22 +

448

22,99

Σύνολο

1.949

100,00

ΠΗΓΗ: ΥΕΟ, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις του προσωπικού επιθεωρήσεως εργασίας επί της εφαρμογής των εργατικών νόμων Έτος 1921, Αθήνα 1923, σ.82

ΠΙΝΑΚΑΣ 2

Διάρκεια απασχόλησης των εργατριών στα κλωστουφαντουργεία του Πειραιά, 1921

Διάρκεια σε έτη

Αριθμός εργατριών

% συνόλου

έως 1

261

13,39

1-3

249

12,78

3-5

446

22,88

5-10

414

21,24

10-15

294

15,08

15 +

285

14,62

Σύνολο

1.949

100,00

ΠΗΓΗ: ό.π.

Σελ. 45
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/46.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

πολεμική περίοδος επέφερεν την αύξησιν των ειδών διατροφής, ενδυμασίας, ενοικίου, θερμάνσεως, φωτισμού, ιατρικής περιθάλψεως, το ημερομίσθιον του προστάτου της οικογενείας ανήλθεν, αλλά όχι τόσον ώστε να είναι δυνατόν να επαρκή εις την πληρωμήν όλης της απαιτουμένης δαπάνης προς συντήρησιν της πολυμελούς οικογενείας του. Η χήρα μητέρα, ήτις πριν, ίσως διά της ατομικής και τινος τέκνου της εργασίας, επήρκει προς συντήρησιν των μικροτέρων, δεν επαρκεί πλέον, και ο ένας και ο άλλος αναγκάζονται να απασχολήσουν και τα ανήλικά των. Το ίδιο πράττει η σύζυγος του στρατιώτου του μετώπου, η χήρα τούτου μητέρα, η χήρα του στρατιώτου, ο πρόσφυξ της Ιωνίας, του Πόντου, της Ρωσίας..."109

Από έρευνα της Επιθεώρησης Εργασίας της Αθήνας, το 1921, διαπιστώθηκε ότι από τα 97 ανήλικα παιδιά και των δύο φύλων ηλικίας κάτω των 12 χρόνων που εργάζονταν σε βιομηχανικά εργοστάσια της Αθήνας, τα 85 ήταν ορφανά από πατέρα ή μητέρα ή και από τους δύο γονείς. Τα υπόλοιπα ανήκαν σε οικογένειες όπου ο πατέρας ήταν ασθενής ή ανίκανος για συνεχή εργασία ή τέλος εξασκούσε "ανάξιον λόγου και άτεχνον επάγγελμα, όπως π.χ. μικροπωλητής"110.

Αναφέρει χαρακτηριστικά η επόπτρια Άννα Μακροπούλου: "Εσημείωσα περίπτωσιν καθ' ην δύο ανήλικα, το έν άρρεν ηλικίας 10 χρονών και το έτερον θήλυ 12 χρονών, εργάζονται διά να διαθρέψουν τυφλόν πατέρα και μικρότερα αδέλφια..."111. Επίσης, σύμφωνα με έρευνα που πραγματοποιήθηκε την ίδια χρονιά για την κλωστοϋφαντουργία του Πειραιά, προκύπτει ότι το 10% των εργατριών είχε ηλικία μικρότερη των 14 χρόνων, ενώ μόνο το 19,92% ήταν πάνω από 22 χρόνων (βλ. Πίνακα 1). Επίσης το 24% των εργατριών είχε ορφανέψει από πατέρα, το 9% από μητέρα και το 8% και από τους δύο γονείς. Το ημερομίσθιο των εργατριών αυτών ήταν η μοναδική πηγή εισοδήματος της οικογενείας τους. Παράλληλα, οι περισσότερες μη ορφανές εργάτριες, που αποτελούσαν το 39% του συνόλου, ανήκαν σε πολυμελείς οικογένειες με 6 έως 10 και καμιά φορά 12 και 14 άτομα. Από τους γονείς, "οι πλείστοι, μέθυσοι όντες, σπαταλώσι τα πάντα εις οινοπνευματώδη ποτά και οι μητέρες των ατυχών τούτων υπάρξεων αναγκάζονται να ρίπτωσι ταύτας εις τον αγώνα της βιοπάλης από πολύ μικράς ηλικίας, διά ν' ανακουφισθώσιν εις τας δαπάνας και ν' αναπληρώσωσιν ό,τι η σπατάλη του συζύγου αφίνει κενόν"112. Από τις 756 εργάτριες ηλικίας 14-18

———————————

109. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις του προσωπικού Επιθεωρήσεως Εργασίας επί της εφαρμογής των εργατικών νόμων, έτος 1921, Αθήνα 1923, σ.14. Βλ. και Α. Μπεναρόγια, "Επαγγελματικός αγών του ελληνικού προλεταριάτου", Η πρώτη σταδιοδρομία του ελληνικού προλεταριάτου, Αθήνα 1975, σ.212.

110. Στο ίδιο σ.66.

111. Άννα Μακροπούλου, "Από την εργασία της γυναίκας και του παιδιού", Ο Αγώνας της Γυναίκας, τεύχ. 50-51, Αύγ. 1927, σ.3.

112. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Εκθέσεις... 1921, σ.83.

Σελ. 46
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/47.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΠΙΝΑΚΑΣ 3 Α

Άνδρες Εργαζόμενοι στη βιομηχανία/βιοτεχνία της Αθήνας, 1926

Κλάδοι

Αριθμός επιχ/σεων

Σύνολο εργατών

Εργάτες 12-13 χρ.

% συνόλου

Εργάτες 14-18 χρ.

% συνόλου

Κλωστ., Υφαντήρια

35

902

78

8,65

163

18,07

Μεταξουργεία

12

295

67

22,71

74

25,08

Ταπητουργεία

55

201

-

-

-

-

Καλτσ/εiα, Φανελ/εία

37

75

2

2,67

3 -

4,00

Πιλοποιεία

27

258

12

4,65

56

21,71

Κυτιοποιεία

51

275

67

24,36

41

14,91

Σύνολο

217

2.006

226

11,27

337

16,80

ΠΗΓΗ: ΓΣΥΕ, Μηνιαίον στατιστικόν δελτίον, 1930

ΠΙΝΑΚΑΣ 3 Β

Γυναίκες Εργαζόμενες στη βιομηχανία / βιοτεχνία της Αθήνας, 1926

Κλάδοι

Αριθμός επιχ/σεων

Σύνολο εργατριών

Εργάτριες 12-13 χρ.

% συνόλου

Εργάτριες 14-18 χρ.

% συνόλου

Κλωστ , Υφαντήρια

35

3.977

504

12,67

1.314

33,04

Μεταξουργεία

12

1.986

315

15,86

884

44,51

Ταπητουργεία

55

5447

921

16,91

1.796

32,97

Καλτσ/εία, Φανελ/εία

37

1.151

62

5,39

181

15,73

Πιλοποιεία

27

777

67

8,62

290

37,32

Κυτιοποιεία

51

1.677

507

30,23

651

38,82

Σύνολο

217

15.015

2.376

15,82

5.116

34,07

ΠΗΓΗ: ό.π.

Σελ. 47
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/48.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΠΙΝΑΚΑΣ 4

Οικογενειακή κατάσταση εργατριών στη βιομηχανία, 1926

Κλάδοι

Σύνολο εργατ.

Χήρες

% συν.

Έγγαμες

% συν.

Με γονείς

% συν.

Χωρίς γονείς

% συν

Χωρίς πατέρα

συν.

Κλωστοϋφαντ.

3997

384

9,63

464

11,67

953

23,96

963

24,21

1 214

30,53

Μεταξουργεία

1986

322

16,21

93

4,68

658

33,13

187

9,42

726

36,56

Ταπητουργεία

5447

1.247

22,89

426

7,82

548

10,06

1.217

22,34

2009

36,88

Καλτσοποιεία

1 151

92

7,99

21

1,82

266

23,11

395

34,32

377

32,75

Πιλοποιεία

777

60

7,72

45

5,79

276

35,52

81

10,42

315

40,54

Κυτιοποιεία

1.677

37

2,21

5

0,30 655

39,06

168

10,02

812

48,42

Σύνολο

15015

2141

14,26

1054

7,02

3356

22,35

3011

20,05

5453

36,32

ΠΗΓΗ: ΓΣΥΕ, Μηνιαίον Στατιστικόν Δελτίον, Ιαν. -Δεκ. 1930, σ.58

ΣΧΗΜΑ 1

Οικογενειακή κατάσταση δείγματος 15.015 εργατριών, 1926

Σελ. 48
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/49.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

χρόνων, οι 417 εργάζονταν ένα έως τρία χρόνια και οι υπόλοιπες τρία έως πέντε χρόνια. Η μέση ηλικία εισόδου των εργατριών στο εργοστάσιο ήταν τα 10-12 χρόνια, ενώ είναι αρκετές οι περιπτώσεις όπου το κορίτσι αναγκαζόταν να εργαστεί από την ηλικία των 7-8 χρόνων113.

Η παρουσία μεταξύ των προσφύγων της Μικράς Ασίας μεγάλου αριθμού παιδιών ορφανών από τον ένα ή και από τους δύο γονείς συνέβαλε στην όξυνση του φαινομένου της εργασίας των παιδιών114. Ο τμηματάρχης στο Γραφείο Εργασίας της Κοινωνίας των Εθνών, A. Tixier, σε συνέντευξή του στην εφημερίδα Ακρόπολις της 21-9-1929 αναφέρει: "Εκείνο το οποίον μου επροξένησε οδυνηροτάτην κυριολεκτικώς εντύπωσιν, όταν επεσκέφθην τα ελληνικά εργοστάσια, είναι ο μέγας αριθμός των εις αυτά εργαζομένων ανηλίκων ηλικίας 9-11 χρονών, τα οποία χρησιμοποιούνται εις τας πλέον δυσκόλους εργασίας, πληρωνόμενα 8-10 και 12 δραχμάς ημερησίως! Μου εδόθη η εξήγησις ότι πρόκειται περί ορφανών, προσφύγων ως επί το πλείστον, και ότι πρέπει να εργάζονται διά να ζήσουν... Τα ανήλικα αυτά αμφοτέρων των φύλων, εργαζόμενα υπό δυσμενεστάτας συνθήκας, 11 πολλάκις ώρας το ημερονύκτιον, εξασθενίζουν, η ανάπτυξίς των σταματά και εις το τέλος γίνονται φυματικά"115.

Σύμφωνα με έρευνα που πραγματοποίησε το 1926 σε βιομηχανίες και βιοτεχνίες της Αθήνας και του Πειραιά η Επιθεώρηση Εργασίας (Πίνακες 3α, 3β), μεταξύ των 17.021 εργαζομένων (2.006 ανδρών και 15.015 γυναικών) υπήρχαν 226 αγόρια και 2.309 κορίτσια ηλικίας 9-13 χρόνων. Από τον Πίνακα 4 (βλ. επίσης σχ. 1), συνάγεται ότι τα κορίτσια που αναγκάζονταν να εργαστούν ήταν στη συντριπτική τους πλειονότητα ορφανά, είτε από πατέρα είτε και από τους δύο γονείς. Τα μεγαλύτερα ποσοστά απασχόλησης ορφανών εμφανίζονται στα καλτσοποιεία (67,07%), στα ταπητουργεία (59,22%) και στα κυτιοποιεία (58,42%). Στα κυτιοποιεία τα ποσοστά των ανήλικων παιδιών ήταν υψηλότερα από τους υπόλοιπους κλάδους, επειδή η εργασία δεν απαιτούσε μαθητεία και απέφερε ημερομίσθιο με την είσοδο στο εργοστάσιο, γεγονός που σε άλλα επαγγέλματα ήταν εφικτό μετά από δύο έως τρία χρόνια μαθητείας116. Είναι χαρακτηριστικό ότι από τα 574 εργαζόμενα παιδιά και των δύο φύλων ηλικίας κάτω

———————————

113. Στο ίδιο.

114. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, "Les conditions de travail des salariés de l'industrie et du commerce et leurs consequences au point de vue sanitaire", Αρχείο Βενιζέλου, φάκ. 68, σ.2. Σύμφωνα με μια πρώτη επίσημη στατιστική της 15ης Δεκ. 1922, τα παιδιά, οι γυναίκες και οι γέροι αποτελούσαν το 85% του ελληνικού πληθυσμού των προσφύγων. Πρβλ. Ανώνυμος, "Οι πρόσφυγες εν Ελλάδι", Πλούτος, αρ. 380/381, 30-12-1922, σ.298.

115. Πρβλ. Γ. Κορδάτος, Εισαγωγή εις την ιστορίαν της ελληνικής κεφαλαιοκρατίας, Αθήνα 1977, σ.82.

116. Άννα Μακροπούλου, "Από την εργασία της γυναίκας και του παιδιού", ό.π. σ.3.

Σελ. 49
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/50.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

των 13 χρόνων, τα 398 (69,34%) ήταν ορφανά από πατέρα ή και από τους δύο γονείς117. Όπως ήταν φυσικό, το ημερομίσθιο των παιδιών αυτών συνιστούσε βασικό μέρος του οικογενειακού εισοδήματος. Στα ταπητουργεία υπήρχαν 921 (17%) κορίτσια ηλικίας 7-13 χρόνων, τα οποία εργάζονταν μαζί με τις χήρες μητέρες τους118. Στα μεταξουργεία, από τα 67 αγόρια και τα 315 κορίτσια ηλικίας 9-13 χρόνων, τα 244 ανήκαν "εις απορφανισθείσας οικογενείας και εργάζονται διά να προσπορισθώσι τον ίδιον άρτον και πολύ συχνά της χηρός μητρός τους και των άλλων μελών της οικογενείας των". Επίσης, υπήρχαν χήρες που η οικονομική τους κατάσταση τις ανάγκαζε να παίρνουν τα ανήλικα παιδιά τους στο εργοστάσιο, "αφού εις το σχολείον δεν είναι δυνατόν να τα στείλουν, διότι εξάλλου έχουν ανάγκην και του μικρού των ημερομισθίου και ούτω είναι υποχρεωμέναι να τα ρίπτουν εις την πρόωρον σπατάλην των μικρών των δυνάμεων"119.

3. Αριθμοί: Η κατανομή της παιδικής εργασίας στη βιομηχανία και τη βιοτεχνία

Οι στατιστικές πληροφορίες της εποχής δεν επιτρέπουν τον ακριβή προσδιορισμό της έκτασης της παιδικής εργασίας στον τομέα της μεταποίησης. Ειδικότερα, η ύπαρξη πλήθους μικροεργαστηρίων και οι παραδοσιακές -συγγενικού τις περισσότερες φορές τύπου- παραγωγικές σχέσεις που κυριαρχούσαν δημιουργούσαν ένα χώρο απροσπέλαστο σε οποιαδήποτε προσπάθεια στατιστικής απογραφής. Όπως χαρακτηριστικά σημειώνει και ο Σ. Κορώνης, το 1913, ήταν σχεδόν αδύνατο να διαπιστωθεί έστω και κατά προσέγγιση ο αριθμός των παιδιών που εργάζονταν στα εργαστήρια ενδυμάτων και στα υποδηματοποιεία, και αυτό "αφ' ενός, διότι πλείστα των τοιούτων καταστημάτων δεν φέρουσι επιγραφή και, αφ' ετέρου, διότι πολλαχώς αι εργασίαι αυταί φέρουν τον χαρακτήρα οικιακής βιοτεχνίας"120. Επιπλέον, η απουσία μητρώων και ληξιαρχικών πράξεων, ειδικότερα για τα κορίτσια, καθιστούσε ιδιαίτερα προβληματική κάθε προσπάθεια εκτίμησης της πραγματικής ηλικίας των ανήλικων εργατριών, ακόμη και αυτών που

———————————

117. Στο ίδιο.

118. Μαρία Σβώλου, "Οι εργάτριες ταπητουργίας", Ο Αγώνας της Γυναίκας, τεύχ. 41, Μάρτιος 1927, σ.1. Βλ. και Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, "Les conditions de travail...", ό.π. σ.2.

119.Άννα Μακροπούλου, "Η γυναίκα στην εργασία. Οι όροι της εργασίας των γυναικών εις τα μεταξουργεία", Ο Αγώνας της Γυναίκας, τεύχ. 61, Ιαν. 1928, σ.4.

120. Σ. Κορώνης, "Παρατηρήσεις τινές επί του αριθμού των εν Ελλάδι εις βιομηχανικάς, μεταλλευτικάς και υπαιθρίους εργασίας απασχολουμένων παιδιών, νεαρών προσώπων και γυναικών", Δελτίον του Υπουργείου Εθνικής Οικονομίας, τεύχ. 4, Δεκ. 1914, σ.5.

Σελ. 50
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/51.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

απασχολούνταν στις μεγάλες βιομηχανικές μονάδες. Μια τελευταία διαπίστωση είναι ότι τα ποσοτικά δεδομένα που παρέχουν οι στατιστικές δεν φανερώνουν παρά την ορατή πλευρά του προβλήματος. Πιο πίσω υπάρχει ένας κόσμος παραγωγής αόρατος στο περιορισμένο οπτικό πεδίο της στατιστικής έρευνας. Πρόκειται για το μεγαλύτερο ποσοστό των μαθητευομένων, για τα κορίτσια που δούλευαν φασόν στο σπίτι κάτω από σχέσεις υπεργολαβίας, για την απλήρωτη εργασία των παιδιών στην οικογενειακή μικροεπιχείρηση. Αυτές και άλλες μορφές εργασίας αντιστοιχούν σε ένα μη- ή ημί-προλεταριοποιημένο και χωρίς σταθερή απασχόληση εργατικό δυναμικό, το οποίο δεν εντάσσεται στην ιδεολογικά καθορισμένη λογική των στατιστικών κατηγοριοποιήσεων. Ωστόσο, η παρουσίαση των ποσοτικών δεδομένων από τις βιομηχανικές απογραφές και οι έρευνες των επιθεωρητών εργασίας αποδεσμεύουν σημαντικές πληροφορίες —σε επίπεδο τάξεων μεγέθους πάντα—κυρίως σε ό,τι αφορά την κατανομή των παιδιών στους διάφορους βιομηχανικούς κλάδους, ενισχύοντας έτσι τις υποθέσεις σχετικά με τα κίνητρα που οδηγούν ανήλικα αγόρια και κορίτσια στην αναζήτηση εργασίας.

Οι αρχικές πληροφορίες για αριθμούς εργαζόμενων παιδιών είναι σποραδικές και αναφέρονται στα πρώτα βιομηχανικά εργοστάσια. Το 1874 τα τέσσερα βαμβακουργεία της Λειβαδιάς απασχολούσαν περίπου 100 παιδιά, όλα αγόρια, «από της μικροτέρας ηλικίας, καθ' ην δύνανται να προσφέρωσιν εργασίαν τινά». Τα παιδιά εργάζονταν 14 ώρες, από το πρωί μέχρι το βράδυ, με ένα διάλειμμα το μεσημέρι και μερικές φορές χωρισμένα σε πρωινές και βραδινές βάρδιες. Τα περισσότερα προέρχονταν από τα γύρω χωριά και έμεναν πολλά μαζί σε ενοικιαζόμενα δωμάτια, έτρωγαν σε μικρά «εργατικά ξενοδοχεία» και τις Κυριακές «διασκέδαζαν και ατακτούσαν»121.

Για την ίδια εποχή, η Χριστίνα Αγριαντώνη υπολογίζει ότι ο συνολικός αριθμός των εργατών και στα τέσσερα εργοστάσια ανερχόταν, περίπου, σε 140 άτομα122. Αν συνδυάσουμε τις δύο πληροφορίες, υπολογίζεται ότι τα «αγόρια» ανέρχονταν στο 72% του συνόλου των εργαζομένων. Το ποσοστό αυτό, εντυπωσιακό καταρχάς, θα μπορούσε να χαρακτηριστεί φυσιολογικό, αν λάβουμε υπόψη ότι στη σύνθεση του εργατικού δυναμικού είναι εμφανής η απουσία των γυναικών και για το λόγο αυτόν τα αγόρια έπρεπε να αναλαμβάνουν μόνα τους την κάλυψη των θέσεων της ανειδίκευτης εργασίας.

Ο Α. Μανσόλας δίνει για το 1875 μια πρώτη συγκεντρωτική εικόνα του αριθμού των εργαζόμενων αγοριών και κοριτσιών (χωρίς προσδιορισμό της ηλικίας) στα ατμοκίνητα βιομηχανικά εργοστάσια (βλ. Πίνακα 5). Η εικόνα αυτή πρέπει να απέχει αρκετά από τις πραγματικές διαστάσεις που είχε η απασχόληση

———————————

121. Ανώνυμος, «Εργατικοί παίδες», Οικονομική Επιθεώρησες, τεύχ. 17, Ιούλ. 1874, σ.196-197.

122. Χριστίνα Αγριαντώνη, ό.π. Πίνακας 12β, σ.407.

Σελ. 51
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/52.gif&w=600&h=39327. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΠΙΝΑΚΑΣ 5

Εργαζόμενοι στη βιομηχανία / βιοτεχνία, 1875

                                                         Άνδρες

Γυναίκες

Κλάδοι

Σύνολο εργαζομένων

Άνδρες

Σύνολο ανδρών

% συνόλου

% ανδρών

Γυναίκες

Σύνολο γυναικών

% συνόλου

% γυναικών

Κλωστήρια

1.085

236

489

21,75

48,26

161

608

14,84

26,48

Μεταξουργεία

869

50

-

-

304

819

34,98

37,12

Αλευρόμυλοι

815

52

807

6,38

6,44

-

8

-

-

Ελαιοτριβεία

202

6

202

2,97

2,97

-

-

-

Μηχανουργεία

342

128

342

37,43

37,43

-

-

-

Βυρσοδεψεία

786

90

786

11,45

11,45

-

-

-

Εκκοκκιστήρια

136

24

115

17,65

20,87

21

-

-

Υφαντήρια

238

9

54

3,78

16,67

-

184

-

-

Μεταλ/γικά εργοστάσια

1.904

-

1.904

-

-

-

-

-

Μεταλλευτικά εργοστάσια

318

-

318

-

-

-

-

-

Θειορυχείο

72

2

70

2,78

2,86

-

-

-

Αγγειοπλαστεία

114

15

95

13,16

15,79

13

6

11,40

216,67

Υαλουργεία

197

29

137

14,72

21,17

26

34

13,20

76,47

Οινοποιεία

41

-

35

-

-

-

6

-

-

Πνευματοποιεία

22

4

22

18,18

18,18

-

-

Σαπωνοποιεία

14

-

11

-

-

-

1

-

-

Πυριτιδοποιεία

28

7

28

25,00

25

-

-

Διάφορα

159

28

132

17,61

21,21

20

27

12,58

74,07

Σύνολο

7.342

630

5.597

8,58

11,26

524

1.714

7,14

30,57

ΠΗΓΗ: Α. Μανσόλας, Απογραφικαί πληροφορίαι περί των εν Ελλάδι ατμοκινήτων βιομηχανικών καταστημάτων, Αθήνα 1876

Σελ. 52
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/53.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

των παιδιών, ιδιαίτερα στις μικρές βιοτεχνίες. Από την άλλη πλευρά, όμως, παρουσιάζει τις τάσεις που άρχιζαν να διαμορφώνονται στη μόλις σχηματιζόμενη αγορά παιδικής εργασίας. Τα αγόρια απασχολούνταν κυρίως στα κλωστήρια (37%), στα μηχανουργεία (20,32%) και στα βυρσοδεψεία (14,29%). Τα κορίτσια εμφανίζονται να απασχολούνται μόνο σε δύο κλάδους, στα μεταξουργεία (58,02%) και τα κλωστήρια (30,73%). Είναι ενδεικτικό ότι το ποσοστό των αγοριών που απασχολούνταν στα κλωστήρια, προφανώς σε θέσεις ανειδίκευτης εργασίας, είναι μεγαλύτερο από το ποσοστό των κοριτσιών. Φαίνεται ότι, στην κοινωνική συνείδηση, η απομάκρυνση των κοριτσιών από το χώρο του σπιτιού δεν είχε βρει ακόμη μεγάλη αποδοχή. Ωστόσο η αντίστροφη μέτρηση είχε αρχίσει. Τη δεκαετία του 1870, οι μετανάστες που έρχονταν στον Πειραιά για αναζήτηση εργασίας συνοδεύονταν όχι μόνο από τους γιους αλλά και από τις κόρες τους123.

Το 1898 η υφαντουργία του Αυγινού απασχολούσε 300 εργάτριες από την Ύδρα, τον Πόρο και τις Σπέτσες. Από αυτές, το 90% είχε ηλικία μεταξύ 12-20 χρόνων, ενώ υπήρχαν και εργάτριες ηλικίας κάτω των 12 χρόνων124.

Στη βιομηχανική απογραφή του 1920 καταγράφηκαν 16.380 αγόρια και 8.640 κορίτσια κάτω των 18 χρόνων, που αποτελούσαν το 26% του συνόλου των εργαζομένων στη βιομηχανία και τη βιοτεχνία (βλ. Πίνακες 6α, 6β κειμένου και παράρτ. 1 έως 3). Τα αγόρια απασχολούνταν κυρίως στη βιομηχανία δέρματος (35,99%), στη μηχανουργία (16%), στη βιομηχανία τροφίμων (14,56%) και λιγότερο στη βιομηχανία ξύλου και τη βιομηχανία ενδυμάτων (βλ. και σχ. 2α). Όπως αναφέρθηκε και προηγουμένως, οι κλάδοι αυτοί χαρακτηρίζονταν από την πολυδιάσπαση της παραγωγής σε μικρά εργαστήρια και την επιβίωση του προβιομηχανικού τρόπου παραγωγής, με επίκεντρο τον τεχνίτη. Παράλληλα, η αναπαραγωγή της ειδικευμένης εργατικής δύναμης, λόγω της σχεδόν ανύπαρκτης τεχνικής εκπαίδευσης, γινόταν με τον παραδοσιακό τρόπο της μαθητείας, απαλλαγμένης —έστω σε θεσμικό επίπεδο— από τους συντεχνιακούς καταναγκασμούς.

Τα αγόρια, στην πλειονότητά τους (58,88%), εργάζονταν στις επιχειρήσεις που απασχολούσαν λιγότερα από 5 άτομα (βλ. και σχ. 3α). Τα ποσοστά ανέρχονταν στο 79% για τη βιοτεχνία ενδυμάτων και στο 69% για τη βιοτεχνία δέρματος. Ενδεικτικά, και σύμφωνα με τα ποσοτικά στοιχεία που περιέχονται στις εκθέσεις των επιθεωρητών εργασίας για την Αθήνα το 1921, τα αγόρια απασχολούνταν σε αρτοποιεία, υποδηματοποιεία, σιδηρουργεία, ξυλουργεία κ.α. (βλ. Πίνακα 7, παράρτ.)125. Ο μέσος όρος των εργαζομένων στα εργαστήρια αυτά

———————————

123. I. Bafounis, ό.π. σ.355.

124. Ευγενία Ζωγράφου, «Πώς εργάζονται αι γυναίκες μας», Δημοσιεύματα, τ. 4, Αθήνα 1903, σ.34.

125. Πρέπει να σημειωθεί ότι τα στοιχεία αυτά έχουν προκύψει από τις τυχαίες 

Σελ. 53
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/54.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΠΙΝΑΚΑΣ 6Α

Κατανομή των εργαζομένων - 18 χρόνων κατά βιομηχανικούς κλάδους (σύνολο), 1920

  Αγόρια

Κορίτσια

Κλάδοι

Σύνολο

%

Σύνολο

%

Βιομηχανία τροφίμων

2.385

14,56

643

7,44

Χημική βιομηχανία

382

2,33

154

1,78

Κατεργασία ορυκτών

421

2,57

114

1,32

Παραγωγή κιν. δύναμης

149

0,91

-

0,00

Μεταλλουργία, Μηχανουργία

2.622

16,01

130

1,50

Βιομηχανία ξύλου

1.497

9,14

126

1,46

Βιομηχανία δέρματος

5.895

35,99

415

4,80

Υφαντουργία

550

3,36

2.043

23,65

Βιομηχανία ενδυμάτων

1.201

7,33

3.418

39,56

Βιομηχανία χαρτιού

612

3,74

845

9,78

Βιομηχανία καπνού

666

4,07

752

8,70

Σύνολο

16.350

100,00

8.640

100,00

ΠΗΓΗ: ΓΣΥΕ, Απογραφή των βιοτεχνικών και βιομηχανικών επιχειρήσεων, 18-12-1920, Αθήνα 1926

Σελ. 54
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/55.gif&w=600&h=393 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΠΙΝΑΚΑΣ 6 Β

Κατανομή εργαζομένων -18 χρόνων κατά μέγεθος επιχειρήσεων, 1920

Άνδρες

Γυναίκες

Κλάδοι

Σύνολο ανδρών

Επιχ/σεις 1-5 ατ.

% συν.

Επιχ/σεις 6-25 ατ.

% συν.

Επιχ/σεις 26 + ατ.

%  συν.

Σύνολο γυναικών

Επιχ/σεις 1-5ατ

% συν.

Επιχ/σεις 6-25 ατ.

% συν.

Επιχ/σεις 26 + ατ.

%   συν.

Βιομ. τροφίμων

2.385

1.586

66,50

577

24,19

222

9,31

643

127

19,75

162

25,19

354

55,05

Χημική βιομ.

382

206

53,93

104

27,23

72

18,85

154

21

13,64

87

56,49

46

29,87

Κατ. ορυκτών

421

85

20,19

120

28,50

216

51,31

114

15

13,16

23

20,18

76

66,67

Παραγ. κιν. δυν.

149

5

3,36

34

22,82

110

73,83

-

-

-

-

Μεταλλ., Μηχαν.

2.622

1.454

55,45

491

18,73

677

25,82

130

18

13,85

18

13,85

94

72,31

Βιομ. ξύλου

1.497

983

65,66

361

24,11

153

10,22

126

33

26,19

78

61,90

15

11,90

Βιομ. δέρματος

5.895

4.098

69,52

1.330

22,56

467

7,92

415

178

42,89

157

37,83

80

19,28

Υφαντουργία

550

46

8,36

57

10,36

447

81,27

2.043

36

1,76

162

7,93

1.845

90,31

Βιομ. ενδυμάτων

1.201

950

79,10

197

16,40

54

4,50

3.418

1.345

39,35

1.164

34,06

909

26,59

Βιομ. χαρτιού

612

185

30,23

199

32,52

228

37,25

845

66

7,81

317

37,51

462

54,67

Βιομ. καπνού

666

47

7,06

172

25,83

447

67,12

752

37

4,92

133

17,69

582

77,39

Σύνολο

16.380

9.645

58,88

3.642

22,23

3.093

18,88

8.640

1.876

21,71

2.301

26,63

4.463

51,66

ΠΗΓΗ: ό.π.

Σελ. 55
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/56.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΣΧΗΜΑΤΑ 2Α. 2Β

Κατανομή εργαζόμενων ανδρών -18 χρόνων κατά Βιομηχανικούς κλάδους, 1920

Κατανομή εργαζόμενων γυναικών - 18 χρόνων κατά Βιομηχανικούς κλάδους, 1920

Σελ. 56
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/57.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΣΧΗΜΑ 3 Α

Κατανομή εργαζόμενων ανδρών -18 χρόνων κατά μέγεθος επιχειρήσεων, 1920

ΣΧΗΜΑ 3 Β

Κατανομή εργαζόμενων γυναικών -18 χρόνων κατά μέγεθος επιχειρήσεων, 1920

Σελ. 57
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/58.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

κυμαινόταν από 2 έως 4 άτομα. Στην αντίθετη πλευρά βρίσκεται η υφαντουργία, οι μεγάλες βιομηχανικές μονάδες της οποίας συγκέντρωναν το 81,27% των αγοριών, κάτω των 18 χρόνων, που εργάζονταν στον κλάδο αυτό.

Τα κορίτσια απασχολούνταν κυρίως σε δύο κλάδους, στη βιομηχανία ενδυμάτων (39,56%) και την υφαντουργία (23,65%). Ακολουθούσαν η βιομηχανία χαρτιού και η βιομηχανία καπνού (βλ. σχ. 2β). Οι κλάδοι αυτοί, με εξαίρεση τη βιομηχανία ενδυμάτων, χαρακτηρίζονταν από τη συγκέντρωση της παραγωγής στις μεσαίες και, κυρίως, στις μεγάλες επιχειρήσεις και τη χρησιμοποίηση σε ευρεία κλίμακα ανειδίκευτης εργασίας. Έτσι, επόμενο ήταν το μεγαλύτερο ποσοστό (51,66%) των κοριτσιών να απασχολείται στις επιχειρήσεις με περισσότερα από 26 άτομα (βλ. σχ. 3β). Ειδικότερα στην υφαντουργία, το ποσοστό αυτό ανερχόταν στο 90,31% και στη βιομηχανία καπνού στο 70%. Όμως, ακόμη και στη βιομηχανία ενδυμάτων οι μεσαίες και μεγάλες επιχειρήσεις απασχολούσαν το 60% των κοριτσιών του κλάδου αυτού. Βέβαια, στην τελευταία αυτή περίπτωση πρέπει να σημειωθεί και πάλι η αδυναμία των απογραφών να συλλάβουν τον πραγματικό αριθμό των μικρών εργαστηρίων.

Η δεύτερη βιομηχανική απογραφή του 1930 εμφανίζει αύξηση του αριθμού των εργαζόμενων παιδιών και των νεαρών ατόμων, και στα δύο φύλα, η οποία συμβαδίζει με τη διόγκωση του βιομηχανικού και βιοτεχνικού χώρου που παρατηρήθηκε κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1920. Ωστόσο, πρέπει να σημειωθεί ότι οι στατιστικές δεν κάνουν διάκριση μεταξύ παιδιών και νεαρών ατόμων. Για το λόγο αυτό δεν μπορεί να διαπιστωθεί ο βαθμός με τον οποίο συμμετείχε κάθε ομάδα στην αύξηση αυτή. Είναι όμως πολύ πιθανό η διόγκωση του εργατικού δυναμικού αυτής της κατηγορίας να οφείλεται κυρίως στα νεαρά άτομα ηλικίας 16-18 χρόνων.

Συγκεκριμένα, το 1930 εργάζονταν στη βιομηχανία και τη βιοτεχνία 27.220 αγόρια και 17.415 κορίτσια κάτω των 18 χρόνων (βλ. Πίνακες 7α, 7β). Το ποσοστό συμμετοχής των παιδιών και των νεαρών ατόμων στο σύνολο των εργαζομένων έφτανε το 30%, σημειώνοντας αύξηση τεσσάρων ποσοστιαίων μονάδων σε σύγκριση με το 1920. Στην πραγματικότητα, όμως, τα ποσοτικά μεγέθη πρέπει να ήταν πολύ μεγαλύτερα, αν λάβουμε υπόψη ότι κατά την περίοδο 1920-1930 δημιουργήθηκε πλήθος μικρών οικογενειακών βιοτεχνιών από τους πρόσφυγες της Μικράς Ασίας126. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στατιστικά στοιχεία, ο αριθμός των εργαζόμενων αγοριών αυξήθηκε κατά 66% και των κοριτσιών κατά 101%, σε σύγκριση πάντα με το 1920. Τα αγόρια κατανέμονται ανάμεσα στη βιομηχανία δέρματος (17,78%), τη μηχανουργία (17,19%), τη βιομηχανία

———————————

επιθεωρήσεις και όχι από κάποια συστηματική έρευνα. Για τον λόγο αυτό, δεν επιτρέπουν την εξαγωγή συμπερασμάτων σχετικά με την κατανομή των παιδιών στα διάφορα εργαστήρια.

126. ΕΤΕ, Οικονομική Επετηρίς της Ελλάδος 1930, σ.136.

Σελ. 58
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/59.gif&w=600&h=393 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΠΙΝΑΚΑΣ 7A

Εργαζόμενοι στη βιομηχανία/βιοτεχνία. Απογραφή 1930

Άνδρες

Γυναίκες

Κλάδοι

Σύνολο εργαζομένων

Άνδρες 12-18

Σύνολο ανδρών

% συνόλου

% ανδρών

Γυναίκες 12-18

Σύνολο γυναικών

% συνόλου

% γυναικών

Βιομηχανία τροφίμων

20.198

3.064

16.303

15,17

18,79

1.414

3.895

7,00

36,30

Χημική βιομηχανία

3.748

463

2.807

12,35

16,49

432

941

11,53

45,91

Κατεργασία ορυκτών

7.414

1.237

6.579

16,68

18,80

284

835

3,83

34,01

Οικοδομικές κατασκευές

26.937

3.197

26.499

11,87

12,06

69

438

0,26

15,75

Παραγωγή κιν. δύναμης

4.934

380

4.872

7,70

7,80

9

69

0,18

13,04

Μεταλλουργία

662

161

591

24,32

27,24

29

71

4,38

40,85

Μηχανουργία

10.824

4.680

10.449

43,24

44,79

145

375

1,34

38,67

Βιομηχανία ξύλου

9.272

3.657

8.830

39,44

41,42

166

442

1,79

37,56

Βιομηχανία δέρματος

15.132

4.839

14.397

31,98

33,61

360

735

2,38

48,98

Υφαντουργία

20.082

1.414

4.404

7,04

32,11

7.406

15.678

36,88

47,24

Βιομηχανία ενδυμάτων

14.421

2.440

5.768

16,92

42,30

4.365

8.653

30,27

50,44

Βιομηχανία χαρτιού

5.330

1.053

3.322

19,76

31,70

1.139

2.008

21,37

56,72

Βιομηχανία καπνού

4.583

263

1.729

5,74

15,21

1.261

2.854

27,51

44,18

Διάφορες βιομηχανίες

2.915

372

2.055

12,76

18,10

336

860

11,53

39,07

Σύνολο

146.452

27.220

108.605

18,59

25,06

17.415

37.854

11,89

46,01

ΠΗΓΗ: ΓΣΥΕ, Απογραφή των καταστημάτων των βιομηχανικών και εμπορικών επιχειρήσεων ενεργηθείσα τον Σεπτέμβριον του 1930, Αθήνα 1934

Σελ. 59
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/60.gif&w=600&h=393 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΠΙΝΑΚΑΣ 7 Β

Κατανομή των εργαζομένων στους βιομηχανικούς κλάδους, 1930

Άνδρες

Γυναίκες

Κλάδοι

Άνδρες       12-18 χρόνων

% συνόλου

Γυναίκες     12-18 χρόνων

% συνόλου

Βιομηχανία τροφίμων

3.064

11,26

1.414

8,12

Χημική βιομηχανία

463

1,70

432

2,48

Κατεργασία ορυκτών

1.237

4,54

284

1,63

Οικοδομικές κατασκευές

3.197

11,75

69

0,40

Παραγωγή κιν. δύναμης

380

1,40

9

0,05

Μεταλλουργία

161

0,59

29

0,17

Μηχανουργία

4.680

17,19

145

0,83

Βιομηχανία ξύλου

3.657

13,43

166

0,95

Βιομηχανία δέρματος

4.839

17,78

360

2,07

Υφαντουργία

1.414

5,19

7.406

42,53

Βιομηχανία ενδυμάτων

2.440

8,96

4.365

25,0ό

Βιομηχανία χαρτιού

1.053

3,87

1.139

6,54

Βιομηχανία καπνού

263

0,97

1.261

7,24

Διάφορες βιομηχανίες

372

1,37

336

1,93

Σύνολο

27.220

100,00

17.415

100,00

ΠΗΓΗ: ό.π.

Σελ. 60
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Μορφές παιδικής εργασίας στη βιομηχανία και τη βιοτεχνία (1870-1940)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 41
    27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

    χώρου καλύπτεται μέσα από τους μηχανισμούς της αγοράς εργασίας. Η δεύτερη συνιστώσα της ζήτησης για παιδική εργασία αφορά τη ζήτηση που προέρχεται από τους παραδοσιακούς, θα λέγαμε, κλάδους, στους οποίους κυριαρχούν τα μικρά βιοτεχνικά εργαστήρια. Πρόκειται για εργατικό δυναμικό το οποίο, για να μπορέσει να καταστεί παραγωγικό στο πλαίσιο της συγκεκριμένης τεχνικής οργάνωσης εργασίας, έπρεπε να περάσει από μακρόχρονη περίοδο μαθητείας, στη διάρκεια της οποίας λάμβανε ως αμοιβή την εκμάθηση της τέχνης, που συμπληρωνόταν με υποτυπώδες χρηματικό μισθό και ίσως με ορισμένες παροχές σε είδος, όπως διατροφή και στέγη. Πιο συγκεκριμένα, το παιδί συνδύαζε την εργασία με την παραδοσιακού τύπου εκπαίδευση, προσβλέποντας σε μια επαγγελματική σταδιοδρομία ως ειδικευμένου τεχνίτη, και στην καλύτερη, αλλά όχι σπάνια, περίπτωση, ως βιοτέχνη. Με άλλα λόγια, έχουμε να κάνουμε με δύο διαφορετικές μορφές ζήτησης εργασίας, που οδηγούσαν σε διαφορετικού τύπου μορφές απασχόλησης, με διαφορετικές προοπτικές. Η ύπαρξη αυτής της διπλής δυνατότητας, όσον αφορά τις μορφές παιδικής απασχόλησης, επέβαλε την ύπαρξη διαφορετικών στρατηγικών από την πλευρά της προσφοράς παιδικής εργασίας, οι οποίες διαμορφώνονταν στο επίπεδο της οικογενείας και οδηγούσαν στην επιλογή της μιας ή της άλλης μορφής απασχόλησης.

    2. Η προσφορά της παιδικής εργασίας. Ηλικία και λόγοι ένταξης των παιδιών στην παραγωγή

    Η προσφορά της παιδικής εργασίας ή, αλλιώς, η απόφαση για την αναζήτηση απασχόλησης του παιδιού δεν εξαρτιόταν στις περισσότερες περιπτώσεις από το ίδιο το παιδί, αλλά διαμορφωνόταν στο πλαίσιο της οικογένειας, ανάλογα με τις ανάγκες ή τις κοινωνικές επιδιώξεις αυτής. Η οικονομική ανέχεια της οικογενείας ήταν ο πρώτος λόγος που ανάγκαζε το παιδί να αναζητήσει εργασία. Στην περίπτωση αυτή, η απασχόληση έπρεπε να έχει άμεση χρηματική απόδοση. Έτσι τα "άτεχνα" επαγγέλματα94 προσέλκυαν κυρίως τα παιδιά των φτωχότερων στρωμάτων. "Ο πτωχός βιοπαλαιστής, ο μη δυνάμενος να συντηρήση τα τέκνα του ίνα περατώσουν την 5ην και 6ην του δημοτικού σχολείου, άμα φθάσουν το 12ον έτος της ηλικίας των, αναγκάζεται ακουσίως να αναζητήση οιονδήποτε επάγγελμα ίνα απασχολήση αυτά..." Οι οικονομικές ανάγκες τον υποχρεώνουν «να προτιμήση το αμέσως επικερδέστερον (επάγγελμα), παραβλέπων το κοπιώδες και ανθυγιεινόν τούτου και καταδικάζων χάριν του κέρδους των πρώτων

    ———————————

    94. Μαρία Σβώλου, "Η ελληνίδα εργάτρια", Ο Αγώνας της Γυναίκας, τεύχ. 7, Φεβρουάριος 1924, σ.3.