Συγγραφέας:Ρηγίνος, Μιχάλης
 
Τίτλος:Μορφές παιδικής εργασίας στη βιομηχανία και τη βιοτεχνία (1870-1940)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:27
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1995
 
Σελίδες:173
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Μαθητεία και εργασία
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1870-1940
 
Περίληψη:Η μελέτη αυτή έχει ως αντικείμενο την απασχόληση των παιδιών και των νεαρών ατόμων στη βιομηχανική και τη βιοτεχνική παραγωγή στην Ελλάδα κατά τα τέλη του 19ου αιώνα και τις πρώτες δεκαετίες του 20ού. Η έρευνα κινείται προς δύο κατευθύνσεις. Αρχικά εξετάζεται η θέση των παιδιών στον καταμερισμό της εργασίας, τόσο στην παραδοσιακή βιοτεχνία όσο και στο νέο εργοστασιακό σύστημα. Μέσω της ανάλυσης των παραγωγικών δομών σκιαγραφούνται οι παράγοντες που διαμόρφωναν τη ζήτηση της παιδικής και νεανικής εργασίας στη δευτερογενή παραγωγή. Κατόπιν η έρευνα στρέφεται προς την κατεύθυνση της προσφοράς εργασίας, για να εντοπιστούν οι όροι και οι συνθήκες που οδηγούσαν τα παιδιά στο βιοτεχνικό εργαστήριο ή το βιομηχανικό εργοστάσιο, σε απασχολήσεις όχι κατ’ ανάγκην εναλλακτικές. Τέλος, αναζητείται απάντηση στο ερώτημα, κατά πόσον οι νέες βιομηχανικές συνθήκες διαφοροποίησαν την αρνητική θέση που κατείχε η μισθωτή εργασία στο σύστημα συλλογικών αξιών και τροποποίησαν τις οικογενειακές προσδοκίες και στρατηγικές για επαγγελματική αποκατάσταση και κοινωνική ανέλιξη των νεαρών, αρρένων κυρίως, μελών τους.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 19.54 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 50-69 από: 178
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/50.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

των 13 χρόνων, τα 398 (69,34%) ήταν ορφανά από πατέρα ή και από τους δύο γονείς117. Όπως ήταν φυσικό, το ημερομίσθιο των παιδιών αυτών συνιστούσε βασικό μέρος του οικογενειακού εισοδήματος. Στα ταπητουργεία υπήρχαν 921 (17%) κορίτσια ηλικίας 7-13 χρόνων, τα οποία εργάζονταν μαζί με τις χήρες μητέρες τους118. Στα μεταξουργεία, από τα 67 αγόρια και τα 315 κορίτσια ηλικίας 9-13 χρόνων, τα 244 ανήκαν "εις απορφανισθείσας οικογενείας και εργάζονται διά να προσπορισθώσι τον ίδιον άρτον και πολύ συχνά της χηρός μητρός τους και των άλλων μελών της οικογενείας των". Επίσης, υπήρχαν χήρες που η οικονομική τους κατάσταση τις ανάγκαζε να παίρνουν τα ανήλικα παιδιά τους στο εργοστάσιο, "αφού εις το σχολείον δεν είναι δυνατόν να τα στείλουν, διότι εξάλλου έχουν ανάγκην και του μικρού των ημερομισθίου και ούτω είναι υποχρεωμέναι να τα ρίπτουν εις την πρόωρον σπατάλην των μικρών των δυνάμεων"119.

3. Αριθμοί: Η κατανομή της παιδικής εργασίας στη βιομηχανία και τη βιοτεχνία

Οι στατιστικές πληροφορίες της εποχής δεν επιτρέπουν τον ακριβή προσδιορισμό της έκτασης της παιδικής εργασίας στον τομέα της μεταποίησης. Ειδικότερα, η ύπαρξη πλήθους μικροεργαστηρίων και οι παραδοσιακές -συγγενικού τις περισσότερες φορές τύπου- παραγωγικές σχέσεις που κυριαρχούσαν δημιουργούσαν ένα χώρο απροσπέλαστο σε οποιαδήποτε προσπάθεια στατιστικής απογραφής. Όπως χαρακτηριστικά σημειώνει και ο Σ. Κορώνης, το 1913, ήταν σχεδόν αδύνατο να διαπιστωθεί έστω και κατά προσέγγιση ο αριθμός των παιδιών που εργάζονταν στα εργαστήρια ενδυμάτων και στα υποδηματοποιεία, και αυτό "αφ' ενός, διότι πλείστα των τοιούτων καταστημάτων δεν φέρουσι επιγραφή και, αφ' ετέρου, διότι πολλαχώς αι εργασίαι αυταί φέρουν τον χαρακτήρα οικιακής βιοτεχνίας"120. Επιπλέον, η απουσία μητρώων και ληξιαρχικών πράξεων, ειδικότερα για τα κορίτσια, καθιστούσε ιδιαίτερα προβληματική κάθε προσπάθεια εκτίμησης της πραγματικής ηλικίας των ανήλικων εργατριών, ακόμη και αυτών που

———————————

117. Στο ίδιο.

118. Μαρία Σβώλου, "Οι εργάτριες ταπητουργίας", Ο Αγώνας της Γυναίκας, τεύχ. 41, Μάρτιος 1927, σ.1. Βλ. και Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, "Les conditions de travail...", ό.π. σ.2.

119.Άννα Μακροπούλου, "Η γυναίκα στην εργασία. Οι όροι της εργασίας των γυναικών εις τα μεταξουργεία", Ο Αγώνας της Γυναίκας, τεύχ. 61, Ιαν. 1928, σ.4.

120. Σ. Κορώνης, "Παρατηρήσεις τινές επί του αριθμού των εν Ελλάδι εις βιομηχανικάς, μεταλλευτικάς και υπαιθρίους εργασίας απασχολουμένων παιδιών, νεαρών προσώπων και γυναικών", Δελτίον του Υπουργείου Εθνικής Οικονομίας, τεύχ. 4, Δεκ. 1914, σ.5.

Σελ. 50
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/51.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

απασχολούνταν στις μεγάλες βιομηχανικές μονάδες. Μια τελευταία διαπίστωση είναι ότι τα ποσοτικά δεδομένα που παρέχουν οι στατιστικές δεν φανερώνουν παρά την ορατή πλευρά του προβλήματος. Πιο πίσω υπάρχει ένας κόσμος παραγωγής αόρατος στο περιορισμένο οπτικό πεδίο της στατιστικής έρευνας. Πρόκειται για το μεγαλύτερο ποσοστό των μαθητευομένων, για τα κορίτσια που δούλευαν φασόν στο σπίτι κάτω από σχέσεις υπεργολαβίας, για την απλήρωτη εργασία των παιδιών στην οικογενειακή μικροεπιχείρηση. Αυτές και άλλες μορφές εργασίας αντιστοιχούν σε ένα μη- ή ημί-προλεταριοποιημένο και χωρίς σταθερή απασχόληση εργατικό δυναμικό, το οποίο δεν εντάσσεται στην ιδεολογικά καθορισμένη λογική των στατιστικών κατηγοριοποιήσεων. Ωστόσο, η παρουσίαση των ποσοτικών δεδομένων από τις βιομηχανικές απογραφές και οι έρευνες των επιθεωρητών εργασίας αποδεσμεύουν σημαντικές πληροφορίες —σε επίπεδο τάξεων μεγέθους πάντα—κυρίως σε ό,τι αφορά την κατανομή των παιδιών στους διάφορους βιομηχανικούς κλάδους, ενισχύοντας έτσι τις υποθέσεις σχετικά με τα κίνητρα που οδηγούν ανήλικα αγόρια και κορίτσια στην αναζήτηση εργασίας.

Οι αρχικές πληροφορίες για αριθμούς εργαζόμενων παιδιών είναι σποραδικές και αναφέρονται στα πρώτα βιομηχανικά εργοστάσια. Το 1874 τα τέσσερα βαμβακουργεία της Λειβαδιάς απασχολούσαν περίπου 100 παιδιά, όλα αγόρια, «από της μικροτέρας ηλικίας, καθ' ην δύνανται να προσφέρωσιν εργασίαν τινά». Τα παιδιά εργάζονταν 14 ώρες, από το πρωί μέχρι το βράδυ, με ένα διάλειμμα το μεσημέρι και μερικές φορές χωρισμένα σε πρωινές και βραδινές βάρδιες. Τα περισσότερα προέρχονταν από τα γύρω χωριά και έμεναν πολλά μαζί σε ενοικιαζόμενα δωμάτια, έτρωγαν σε μικρά «εργατικά ξενοδοχεία» και τις Κυριακές «διασκέδαζαν και ατακτούσαν»121.

Για την ίδια εποχή, η Χριστίνα Αγριαντώνη υπολογίζει ότι ο συνολικός αριθμός των εργατών και στα τέσσερα εργοστάσια ανερχόταν, περίπου, σε 140 άτομα122. Αν συνδυάσουμε τις δύο πληροφορίες, υπολογίζεται ότι τα «αγόρια» ανέρχονταν στο 72% του συνόλου των εργαζομένων. Το ποσοστό αυτό, εντυπωσιακό καταρχάς, θα μπορούσε να χαρακτηριστεί φυσιολογικό, αν λάβουμε υπόψη ότι στη σύνθεση του εργατικού δυναμικού είναι εμφανής η απουσία των γυναικών και για το λόγο αυτόν τα αγόρια έπρεπε να αναλαμβάνουν μόνα τους την κάλυψη των θέσεων της ανειδίκευτης εργασίας.

Ο Α. Μανσόλας δίνει για το 1875 μια πρώτη συγκεντρωτική εικόνα του αριθμού των εργαζόμενων αγοριών και κοριτσιών (χωρίς προσδιορισμό της ηλικίας) στα ατμοκίνητα βιομηχανικά εργοστάσια (βλ. Πίνακα 5). Η εικόνα αυτή πρέπει να απέχει αρκετά από τις πραγματικές διαστάσεις που είχε η απασχόληση

———————————

121. Ανώνυμος, «Εργατικοί παίδες», Οικονομική Επιθεώρησες, τεύχ. 17, Ιούλ. 1874, σ.196-197.

122. Χριστίνα Αγριαντώνη, ό.π. Πίνακας 12β, σ.407.

Σελ. 51
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/52.gif&w=600&h=39327. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΠΙΝΑΚΑΣ 5

Εργαζόμενοι στη βιομηχανία / βιοτεχνία, 1875

                                                         Άνδρες

Γυναίκες

Κλάδοι

Σύνολο εργαζομένων

Άνδρες

Σύνολο ανδρών

% συνόλου

% ανδρών

Γυναίκες

Σύνολο γυναικών

% συνόλου

% γυναικών

Κλωστήρια

1.085

236

489

21,75

48,26

161

608

14,84

26,48

Μεταξουργεία

869

50

-

-

304

819

34,98

37,12

Αλευρόμυλοι

815

52

807

6,38

6,44

-

8

-

-

Ελαιοτριβεία

202

6

202

2,97

2,97

-

-

-

Μηχανουργεία

342

128

342

37,43

37,43

-

-

-

Βυρσοδεψεία

786

90

786

11,45

11,45

-

-

-

Εκκοκκιστήρια

136

24

115

17,65

20,87

21

-

-

Υφαντήρια

238

9

54

3,78

16,67

-

184

-

-

Μεταλ/γικά εργοστάσια

1.904

-

1.904

-

-

-

-

-

Μεταλλευτικά εργοστάσια

318

-

318

-

-

-

-

-

Θειορυχείο

72

2

70

2,78

2,86

-

-

-

Αγγειοπλαστεία

114

15

95

13,16

15,79

13

6

11,40

216,67

Υαλουργεία

197

29

137

14,72

21,17

26

34

13,20

76,47

Οινοποιεία

41

-

35

-

-

-

6

-

-

Πνευματοποιεία

22

4

22

18,18

18,18

-

-

Σαπωνοποιεία

14

-

11

-

-

-

1

-

-

Πυριτιδοποιεία

28

7

28

25,00

25

-

-

Διάφορα

159

28

132

17,61

21,21

20

27

12,58

74,07

Σύνολο

7.342

630

5.597

8,58

11,26

524

1.714

7,14

30,57

ΠΗΓΗ: Α. Μανσόλας, Απογραφικαί πληροφορίαι περί των εν Ελλάδι ατμοκινήτων βιομηχανικών καταστημάτων, Αθήνα 1876

Σελ. 52
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/53.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

των παιδιών, ιδιαίτερα στις μικρές βιοτεχνίες. Από την άλλη πλευρά, όμως, παρουσιάζει τις τάσεις που άρχιζαν να διαμορφώνονται στη μόλις σχηματιζόμενη αγορά παιδικής εργασίας. Τα αγόρια απασχολούνταν κυρίως στα κλωστήρια (37%), στα μηχανουργεία (20,32%) και στα βυρσοδεψεία (14,29%). Τα κορίτσια εμφανίζονται να απασχολούνται μόνο σε δύο κλάδους, στα μεταξουργεία (58,02%) και τα κλωστήρια (30,73%). Είναι ενδεικτικό ότι το ποσοστό των αγοριών που απασχολούνταν στα κλωστήρια, προφανώς σε θέσεις ανειδίκευτης εργασίας, είναι μεγαλύτερο από το ποσοστό των κοριτσιών. Φαίνεται ότι, στην κοινωνική συνείδηση, η απομάκρυνση των κοριτσιών από το χώρο του σπιτιού δεν είχε βρει ακόμη μεγάλη αποδοχή. Ωστόσο η αντίστροφη μέτρηση είχε αρχίσει. Τη δεκαετία του 1870, οι μετανάστες που έρχονταν στον Πειραιά για αναζήτηση εργασίας συνοδεύονταν όχι μόνο από τους γιους αλλά και από τις κόρες τους123.

Το 1898 η υφαντουργία του Αυγινού απασχολούσε 300 εργάτριες από την Ύδρα, τον Πόρο και τις Σπέτσες. Από αυτές, το 90% είχε ηλικία μεταξύ 12-20 χρόνων, ενώ υπήρχαν και εργάτριες ηλικίας κάτω των 12 χρόνων124.

Στη βιομηχανική απογραφή του 1920 καταγράφηκαν 16.380 αγόρια και 8.640 κορίτσια κάτω των 18 χρόνων, που αποτελούσαν το 26% του συνόλου των εργαζομένων στη βιομηχανία και τη βιοτεχνία (βλ. Πίνακες 6α, 6β κειμένου και παράρτ. 1 έως 3). Τα αγόρια απασχολούνταν κυρίως στη βιομηχανία δέρματος (35,99%), στη μηχανουργία (16%), στη βιομηχανία τροφίμων (14,56%) και λιγότερο στη βιομηχανία ξύλου και τη βιομηχανία ενδυμάτων (βλ. και σχ. 2α). Όπως αναφέρθηκε και προηγουμένως, οι κλάδοι αυτοί χαρακτηρίζονταν από την πολυδιάσπαση της παραγωγής σε μικρά εργαστήρια και την επιβίωση του προβιομηχανικού τρόπου παραγωγής, με επίκεντρο τον τεχνίτη. Παράλληλα, η αναπαραγωγή της ειδικευμένης εργατικής δύναμης, λόγω της σχεδόν ανύπαρκτης τεχνικής εκπαίδευσης, γινόταν με τον παραδοσιακό τρόπο της μαθητείας, απαλλαγμένης —έστω σε θεσμικό επίπεδο— από τους συντεχνιακούς καταναγκασμούς.

Τα αγόρια, στην πλειονότητά τους (58,88%), εργάζονταν στις επιχειρήσεις που απασχολούσαν λιγότερα από 5 άτομα (βλ. και σχ. 3α). Τα ποσοστά ανέρχονταν στο 79% για τη βιοτεχνία ενδυμάτων και στο 69% για τη βιοτεχνία δέρματος. Ενδεικτικά, και σύμφωνα με τα ποσοτικά στοιχεία που περιέχονται στις εκθέσεις των επιθεωρητών εργασίας για την Αθήνα το 1921, τα αγόρια απασχολούνταν σε αρτοποιεία, υποδηματοποιεία, σιδηρουργεία, ξυλουργεία κ.α. (βλ. Πίνακα 7, παράρτ.)125. Ο μέσος όρος των εργαζομένων στα εργαστήρια αυτά

———————————

123. I. Bafounis, ό.π. σ.355.

124. Ευγενία Ζωγράφου, «Πώς εργάζονται αι γυναίκες μας», Δημοσιεύματα, τ. 4, Αθήνα 1903, σ.34.

125. Πρέπει να σημειωθεί ότι τα στοιχεία αυτά έχουν προκύψει από τις τυχαίες 

Σελ. 53
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/54.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΠΙΝΑΚΑΣ 6Α

Κατανομή των εργαζομένων - 18 χρόνων κατά βιομηχανικούς κλάδους (σύνολο), 1920

  Αγόρια

Κορίτσια

Κλάδοι

Σύνολο

%

Σύνολο

%

Βιομηχανία τροφίμων

2.385

14,56

643

7,44

Χημική βιομηχανία

382

2,33

154

1,78

Κατεργασία ορυκτών

421

2,57

114

1,32

Παραγωγή κιν. δύναμης

149

0,91

-

0,00

Μεταλλουργία, Μηχανουργία

2.622

16,01

130

1,50

Βιομηχανία ξύλου

1.497

9,14

126

1,46

Βιομηχανία δέρματος

5.895

35,99

415

4,80

Υφαντουργία

550

3,36

2.043

23,65

Βιομηχανία ενδυμάτων

1.201

7,33

3.418

39,56

Βιομηχανία χαρτιού

612

3,74

845

9,78

Βιομηχανία καπνού

666

4,07

752

8,70

Σύνολο

16.350

100,00

8.640

100,00

ΠΗΓΗ: ΓΣΥΕ, Απογραφή των βιοτεχνικών και βιομηχανικών επιχειρήσεων, 18-12-1920, Αθήνα 1926

Σελ. 54
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/55.gif&w=600&h=393 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΠΙΝΑΚΑΣ 6 Β

Κατανομή εργαζομένων -18 χρόνων κατά μέγεθος επιχειρήσεων, 1920

Άνδρες

Γυναίκες

Κλάδοι

Σύνολο ανδρών

Επιχ/σεις 1-5 ατ.

% συν.

Επιχ/σεις 6-25 ατ.

% συν.

Επιχ/σεις 26 + ατ.

%  συν.

Σύνολο γυναικών

Επιχ/σεις 1-5ατ

% συν.

Επιχ/σεις 6-25 ατ.

% συν.

Επιχ/σεις 26 + ατ.

%   συν.

Βιομ. τροφίμων

2.385

1.586

66,50

577

24,19

222

9,31

643

127

19,75

162

25,19

354

55,05

Χημική βιομ.

382

206

53,93

104

27,23

72

18,85

154

21

13,64

87

56,49

46

29,87

Κατ. ορυκτών

421

85

20,19

120

28,50

216

51,31

114

15

13,16

23

20,18

76

66,67

Παραγ. κιν. δυν.

149

5

3,36

34

22,82

110

73,83

-

-

-

-

Μεταλλ., Μηχαν.

2.622

1.454

55,45

491

18,73

677

25,82

130

18

13,85

18

13,85

94

72,31

Βιομ. ξύλου

1.497

983

65,66

361

24,11

153

10,22

126

33

26,19

78

61,90

15

11,90

Βιομ. δέρματος

5.895

4.098

69,52

1.330

22,56

467

7,92

415

178

42,89

157

37,83

80

19,28

Υφαντουργία

550

46

8,36

57

10,36

447

81,27

2.043

36

1,76

162

7,93

1.845

90,31

Βιομ. ενδυμάτων

1.201

950

79,10

197

16,40

54

4,50

3.418

1.345

39,35

1.164

34,06

909

26,59

Βιομ. χαρτιού

612

185

30,23

199

32,52

228

37,25

845

66

7,81

317

37,51

462

54,67

Βιομ. καπνού

666

47

7,06

172

25,83

447

67,12

752

37

4,92

133

17,69

582

77,39

Σύνολο

16.380

9.645

58,88

3.642

22,23

3.093

18,88

8.640

1.876

21,71

2.301

26,63

4.463

51,66

ΠΗΓΗ: ό.π.

Σελ. 55
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/56.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΣΧΗΜΑΤΑ 2Α. 2Β

Κατανομή εργαζόμενων ανδρών -18 χρόνων κατά Βιομηχανικούς κλάδους, 1920

Κατανομή εργαζόμενων γυναικών - 18 χρόνων κατά Βιομηχανικούς κλάδους, 1920

Σελ. 56
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/57.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΣΧΗΜΑ 3 Α

Κατανομή εργαζόμενων ανδρών -18 χρόνων κατά μέγεθος επιχειρήσεων, 1920

ΣΧΗΜΑ 3 Β

Κατανομή εργαζόμενων γυναικών -18 χρόνων κατά μέγεθος επιχειρήσεων, 1920

Σελ. 57
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/58.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

κυμαινόταν από 2 έως 4 άτομα. Στην αντίθετη πλευρά βρίσκεται η υφαντουργία, οι μεγάλες βιομηχανικές μονάδες της οποίας συγκέντρωναν το 81,27% των αγοριών, κάτω των 18 χρόνων, που εργάζονταν στον κλάδο αυτό.

Τα κορίτσια απασχολούνταν κυρίως σε δύο κλάδους, στη βιομηχανία ενδυμάτων (39,56%) και την υφαντουργία (23,65%). Ακολουθούσαν η βιομηχανία χαρτιού και η βιομηχανία καπνού (βλ. σχ. 2β). Οι κλάδοι αυτοί, με εξαίρεση τη βιομηχανία ενδυμάτων, χαρακτηρίζονταν από τη συγκέντρωση της παραγωγής στις μεσαίες και, κυρίως, στις μεγάλες επιχειρήσεις και τη χρησιμοποίηση σε ευρεία κλίμακα ανειδίκευτης εργασίας. Έτσι, επόμενο ήταν το μεγαλύτερο ποσοστό (51,66%) των κοριτσιών να απασχολείται στις επιχειρήσεις με περισσότερα από 26 άτομα (βλ. σχ. 3β). Ειδικότερα στην υφαντουργία, το ποσοστό αυτό ανερχόταν στο 90,31% και στη βιομηχανία καπνού στο 70%. Όμως, ακόμη και στη βιομηχανία ενδυμάτων οι μεσαίες και μεγάλες επιχειρήσεις απασχολούσαν το 60% των κοριτσιών του κλάδου αυτού. Βέβαια, στην τελευταία αυτή περίπτωση πρέπει να σημειωθεί και πάλι η αδυναμία των απογραφών να συλλάβουν τον πραγματικό αριθμό των μικρών εργαστηρίων.

Η δεύτερη βιομηχανική απογραφή του 1930 εμφανίζει αύξηση του αριθμού των εργαζόμενων παιδιών και των νεαρών ατόμων, και στα δύο φύλα, η οποία συμβαδίζει με τη διόγκωση του βιομηχανικού και βιοτεχνικού χώρου που παρατηρήθηκε κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1920. Ωστόσο, πρέπει να σημειωθεί ότι οι στατιστικές δεν κάνουν διάκριση μεταξύ παιδιών και νεαρών ατόμων. Για το λόγο αυτό δεν μπορεί να διαπιστωθεί ο βαθμός με τον οποίο συμμετείχε κάθε ομάδα στην αύξηση αυτή. Είναι όμως πολύ πιθανό η διόγκωση του εργατικού δυναμικού αυτής της κατηγορίας να οφείλεται κυρίως στα νεαρά άτομα ηλικίας 16-18 χρόνων.

Συγκεκριμένα, το 1930 εργάζονταν στη βιομηχανία και τη βιοτεχνία 27.220 αγόρια και 17.415 κορίτσια κάτω των 18 χρόνων (βλ. Πίνακες 7α, 7β). Το ποσοστό συμμετοχής των παιδιών και των νεαρών ατόμων στο σύνολο των εργαζομένων έφτανε το 30%, σημειώνοντας αύξηση τεσσάρων ποσοστιαίων μονάδων σε σύγκριση με το 1920. Στην πραγματικότητα, όμως, τα ποσοτικά μεγέθη πρέπει να ήταν πολύ μεγαλύτερα, αν λάβουμε υπόψη ότι κατά την περίοδο 1920-1930 δημιουργήθηκε πλήθος μικρών οικογενειακών βιοτεχνιών από τους πρόσφυγες της Μικράς Ασίας126. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στατιστικά στοιχεία, ο αριθμός των εργαζόμενων αγοριών αυξήθηκε κατά 66% και των κοριτσιών κατά 101%, σε σύγκριση πάντα με το 1920. Τα αγόρια κατανέμονται ανάμεσα στη βιομηχανία δέρματος (17,78%), τη μηχανουργία (17,19%), τη βιομηχανία

———————————

επιθεωρήσεις και όχι από κάποια συστηματική έρευνα. Για τον λόγο αυτό, δεν επιτρέπουν την εξαγωγή συμπερασμάτων σχετικά με την κατανομή των παιδιών στα διάφορα εργαστήρια.

126. ΕΤΕ, Οικονομική Επετηρίς της Ελλάδος 1930, σ.136.

Σελ. 58
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/59.gif&w=600&h=393 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΠΙΝΑΚΑΣ 7A

Εργαζόμενοι στη βιομηχανία/βιοτεχνία. Απογραφή 1930

Άνδρες

Γυναίκες

Κλάδοι

Σύνολο εργαζομένων

Άνδρες 12-18

Σύνολο ανδρών

% συνόλου

% ανδρών

Γυναίκες 12-18

Σύνολο γυναικών

% συνόλου

% γυναικών

Βιομηχανία τροφίμων

20.198

3.064

16.303

15,17

18,79

1.414

3.895

7,00

36,30

Χημική βιομηχανία

3.748

463

2.807

12,35

16,49

432

941

11,53

45,91

Κατεργασία ορυκτών

7.414

1.237

6.579

16,68

18,80

284

835

3,83

34,01

Οικοδομικές κατασκευές

26.937

3.197

26.499

11,87

12,06

69

438

0,26

15,75

Παραγωγή κιν. δύναμης

4.934

380

4.872

7,70

7,80

9

69

0,18

13,04

Μεταλλουργία

662

161

591

24,32

27,24

29

71

4,38

40,85

Μηχανουργία

10.824

4.680

10.449

43,24

44,79

145

375

1,34

38,67

Βιομηχανία ξύλου

9.272

3.657

8.830

39,44

41,42

166

442

1,79

37,56

Βιομηχανία δέρματος

15.132

4.839

14.397

31,98

33,61

360

735

2,38

48,98

Υφαντουργία

20.082

1.414

4.404

7,04

32,11

7.406

15.678

36,88

47,24

Βιομηχανία ενδυμάτων

14.421

2.440

5.768

16,92

42,30

4.365

8.653

30,27

50,44

Βιομηχανία χαρτιού

5.330

1.053

3.322

19,76

31,70

1.139

2.008

21,37

56,72

Βιομηχανία καπνού

4.583

263

1.729

5,74

15,21

1.261

2.854

27,51

44,18

Διάφορες βιομηχανίες

2.915

372

2.055

12,76

18,10

336

860

11,53

39,07

Σύνολο

146.452

27.220

108.605

18,59

25,06

17.415

37.854

11,89

46,01

ΠΗΓΗ: ΓΣΥΕ, Απογραφή των καταστημάτων των βιομηχανικών και εμπορικών επιχειρήσεων ενεργηθείσα τον Σεπτέμβριον του 1930, Αθήνα 1934

Σελ. 59
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/60.gif&w=600&h=393 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΠΙΝΑΚΑΣ 7 Β

Κατανομή των εργαζομένων στους βιομηχανικούς κλάδους, 1930

Άνδρες

Γυναίκες

Κλάδοι

Άνδρες       12-18 χρόνων

% συνόλου

Γυναίκες     12-18 χρόνων

% συνόλου

Βιομηχανία τροφίμων

3.064

11,26

1.414

8,12

Χημική βιομηχανία

463

1,70

432

2,48

Κατεργασία ορυκτών

1.237

4,54

284

1,63

Οικοδομικές κατασκευές

3.197

11,75

69

0,40

Παραγωγή κιν. δύναμης

380

1,40

9

0,05

Μεταλλουργία

161

0,59

29

0,17

Μηχανουργία

4.680

17,19

145

0,83

Βιομηχανία ξύλου

3.657

13,43

166

0,95

Βιομηχανία δέρματος

4.839

17,78

360

2,07

Υφαντουργία

1.414

5,19

7.406

42,53

Βιομηχανία ενδυμάτων

2.440

8,96

4.365

25,0ό

Βιομηχανία χαρτιού

1.053

3,87

1.139

6,54

Βιομηχανία καπνού

263

0,97

1.261

7,24

Διάφορες βιομηχανίες

372

1,37

336

1,93

Σύνολο

27.220

100,00

17.415

100,00

ΠΗΓΗ: ό.π.

Σελ. 60
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/61.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΣΧΗΜΑΤΑ 4 Α, 4 Β

Κατανομή εργαζομένων -18 χρόνων κατά βιομηχανικούς κλάδους, 1930

Σελ. 61
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/62.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ξύλου, τις οικοδομικές κατασκευές και τη βιομηχανία τροφίμων (βλ. σχ. 4α). Ειδικότερα στη μηχανουργία, τη βιομηχανία ξύλου και τη βιομηχανία δέρματος, η συμμετοχή των αγοριών έφτανε το 44%, το 41% και το 33,6% του ανδρικού προσωπικού, αντίστοιχα, καθώς επίσης το 43%, το 39% και το 32% του συνόλου των εργαζομένων. Τα ποσοστά αυτά είναι πολύ χαρακτηριστικά, ιδιαίτερα αν συνδυαστούν με το γεγονός ότι στους κλάδους αυτούς —το 1930 πάντα— τα μικροεργαστήρια αποτελούσαν το 93-96% του συνόλου των επιχειρήσεων με μέσο όρο εργαζομένων 1,6-1,9 άτομα127.

Τα στοιχεία της απογραφής του 1930 εμφανίζουν αύξηση του βαθμού της προλεταριοποίησης των κοριτσιών, με τη συγκέντρωσή τους σε κλάδους όπου κυριαρχούσαν οι μεσαίες και μεγάλες επιχειρήσεις. Το γεγονός αυτό, σε συνδυασμό με τον υπερδιπλασιασμό των εργαζόμενων κοριτσιών, έχει τις αιτίες του στη μικρασιατική καταστροφή και στο πρόβλημα επιβίωσης που αντιμετώπιζαν οι απορφανισμένες προσφυγικές οικογένειες. Αναλυτικότερα, το μεγαλύτερο ποσοστό των κοριτσιών (42%) απασχολείτο στην υφαντουργία και αποτελούσε το 47,24% των εργατριών και το 36,88% του συνολικού προσωπικού. Αντίθετα, το ειδικό βάρος της βιομηχανίας ενδύματος μειώθηκε σε 25,06%. Τέλος, πρέπει να σημειώσουμε τη σημασία της βιομηχανίας καπνού και κυρίως της βιομηχανίας χαρτιού, η οποία εμφάνιζε την υψηλότερη αναλογία σε κορίτσια (56%) στο σύνολο των εργατριών.

Στον Πίνακα 8 παρουσιάζονται οι μορφές απασχόλησης του εργατικού δυναμικού κάτω των 18 χρόνων, στους διάφορους βιομηχανικούς κλάδους, στην Αθήνα και στον Πειραιά. Όπως προκύπτει, τα αγόρια, σε αρκετά υψηλό ποσοστό (39,11%), απασχολούνταν ως μαθητευόμενοι. Ειδικότερα σε κλάδους όπου η οργάνωση της παραγωγής βασιζόταν στον τεχνίτη, όπως είναι η μηχανουργία, η βιομηχανία ξύλου, η βιομηχανία ενδύματος ή ακόμη και η τυπογραφία, τα ποσοστά των μαθητευομένων, στο σύνολο των εργαζόμενων αγοριών, κυμαίνονταν από 43% έως 61% (βλ. σχ. 5α). Ωστόσο τα διαθέσιμα στοιχεία δεν παρέχουν πληροφορίες για την κατανομή των μαθητευόμενων και των εργατών σε αναλυτικότερες ομάδες ηλικιών. Δεν θα ήταν, όμως, παράλογο να υποθέσουμε ότι το καθεστώς του μαθητευόμενου αφορούσε κυρίως τις μικρότερες ηλικίες, ενώ μετά την εκμάθηση της τέχνης το αγόρι μεταπηδούσε στο καθεστώς του εργάτη ή του βοηθού τεχνίτη. Στον αντίποδα βρισκόταν ο πλέον σύγχρονος κλάδος, η χημική βιομηχανία, η οποία χρησιμοποιούσε τα αγόρια αποκλειστικά ως εργάτες. Από την άλλη πλευρά, τα στατιστικά στοιχεία επιβεβαιώνουν ότι τα κορίτσια, στη συντριπτική τους πλειονότητα, απορροφούσε η παραγωγή ως ανειδίκευτο εργατικό δυναμικό (βλ. σχ. 5β). Είναι ενδεικτικό, από αυτή την άποψη, ότι στην

———————————

127. Πρβλ. Μ. Ρηγίνος, Παραγωγικές δομές..., Πίνακας 14, σ.119.

Σελ. 62
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/63.gif&w=600&h=393 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

_______ΠΙΝΑΚΑΣ 8______

Κατανομή εργαζομένων -18 χρόνων κατά ειδικότητα, Αθήνα / Πειραιάς, 1930

Άνδρες

Γυναίκες

Κλάδοι

Σύνολο εργαζομ.

Εργαζόμ. -19

% εργαζομ.

Μαθητευόμενοι

     %      -19

Εργάτες

    %   -19

Σύνολο εργαζομ.

Εργαζόμ. -19

% εργαζομ.

Μαθητευόμενες

%   -19

Εργάτριες

%       -19

Βιομ. τροφίμων

3.997

912

22,82

205

22,48

707

77,52

500

235

47,00

-

0,00

235

100,00

Χημική Βιομ.

1.285

635

50,82

-

0,00

635

100,00

409

169

41,32

-

0,00

169

100,00

Βιομ. τσιμέντου

1.092

345

31,59

92

26,67

253

73,33

124

52

41,94

-

0,00

52

100,00

Οικοδομ. κατασκ.

5.741

842

14,67

200

23,75

642

76,25

-

-

0,00

-

-

-

-

Μηχανουργία

5.683

2.242

39,45

1.374

61,28

868

38,72

227

145

74,36

-

0,00

145

100,00

Βιομ. ξύλου

4.029

1.706

42,34

747

43,79

959

56,21

195

86

452,63

-

0,00

86

100,00

Βυρσοδεψεία

294

27

9,18

4

14,81

23

85,19

19

10

0,18

-

0,00

10

100,00

Υφαντουργία

874

279

31,92

33

11,83

246

88,17

5.590

3.237

176,69

42

1,30

3.195

98,70

Βιομ. ενδυμάτων

1.244

534

42,93

305

57,12

229

42,88

1.832

1.071

106,99

504

47,06

567

52,94

Βιομ. χαρτιού

410

136

33,17

38

27,94

98

72,06

1.001

801 1

128,17

92

11,49

709

88,51

Τυπογραφία

1.482

461

31,11

200

43,38

261

56,62

71

41

57,75

-

0,00

41

100,00

Βιομ. καπνού

239

39

16,32

-

0,00

39

100,00

514

32

6,23

16

50,00

16

50,00

Σύνολο

26.370

8.176

31,00

3.198

39,1 1 

4.978

60,89

10.482

5.879

56,09

654

11,12

5.225

88,88

ΠΗΓΗ: ΓΣΥΕ, Απογραφή των εργατών και υπαλλήλων των Βιομηχανικών και εμπορικών επιχειρήσεων ενεργηθείσα τον Σεπτέμβριον του 1930, Αθήνα 1940

Σελ. 63
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/64.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΣΧΗΜΑΤΑ 5 Α, 5 Β

Κατανομή εργαζομένων -18 χρόνων κατά ειδικότητα, Αθήνα / Πειραιάς, 1930

Σελ. 64
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/65.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

υφαντουργία το ποσοστό των εργατριών, ανάμεσα στα κορίτσια και στις νεαρές κοπέλες μέχρι 18 χρόνων, έφτανε το 98,07%. Ο μοναδικός κλάδος που παρείχε στα κορίτσια την ευκαιρία να μάθουν ένα επάγγελμα ήταν η βιομηχανία ενδύματος και, πιο συγκεκριμένα, τα εργαστήρια γυναικείων ενδυμάτων. Στον κλάδο αυτό τα ποσοστά των μαθητευόμενων κοριτσιών ανέρχονταν στο 47% του γυναικείου προσωπικού κάτω των 18 χρόνων.

Συμπερασματικά, θα λέγαμε ότι στη διάρκεια της περιόδου που εξετάζεται δεν σημειώθηκαν σημαντικές ανακατατάξεις στη διάρθρωση του παιδικού εργατικού δυναμικού στους διάφορους κλάδους, ή έστω ανακατατάξεις τέτοιου τύπου που να υποδηλώνουν μεταβολές τόσο στη δομή της ζήτησης εργασίας από την πλευρά της βιομηχανίας όσο και στις στρατηγικές που προσδιόριζαν τις αποφάσεις για την εργασία των παιδιών από την πλευρά της οικογένειας. Με άλλα λόγια, τα παιδιά συνέχισαν να εντάσσονται στην παραγωγή, με βάση την αρχή ότι το αγόρι οφείλει να μάθει μια τέχνη και να επενδύσει έτσι στη μελλοντική του απόδοση, ενώ το κορίτσι να καταστεί άμεσα παραγωγικό, αφού ο μοναδικός ρόλος που του επεφύλασσε η κοινωνία ήταν η αποκλειστική ενασχόληση στο οικογενειακό πλαίσιο.

Σελ. 65
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/66.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 66
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/67.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΚΕΦΑΛΑΙΟ III

Η θέση των παιδιών στον τεχνικό καταμερισμό της εργασίας. Βιοτεχνία, βιομηχανία και τεχνική εκπαίδευση

1. Το βιοτεχνικό εργαστήριο και η μαθητεία

Η μαθητεία, μέσα στο πλαίσιο που καθόριζαν οι συντεχνιακοί κανονισμοί, εξασφάλιζε για πολλούς αιώνες την ομαλή αναπαραγωγή ειδικευμένου εργατικού δυναμικού για την παραδοσιακή βιοτεχνία. Η μαθητεία συνιστούσε ένα είδος εκπαίδευσης στην πράξη, όπου το παιδί, συναναστρεφόμενο με τους μεγάλους, μάθαινε την τέχνη και παράλληλα εισαγόταν στα επαγγελματικά μυστικά της διαχείρισης του εργαστηρίου, με την προοπτική —την ελπίδα— να εξελιχθεί σε μάστορα. Εξάλλου, όπως αναφέρθηκε και σε προηγούμενο κεφάλαιο128, η μαθητεία αποτελούσε παράλληλα έναν αυτοπροστατευτικό μηχανισμό, μέσα από τον οποίο οι συντεχνίες, ανάλογα με τη συγκυρία, ρύθμιζαν τη ροή νέων τεχνιτών στην αγορά και ήλεγχαν τον επαγγελματικό ανταγωνισμό. Η καταλυτική εισβολή των βιομηχανοποιημένων προϊόντων της δυτικής Ευρώπης καταρχάς, αλλά και το φιλελεύθερο οικονομικό και πολιτικό πλαίσιο που δημιουργήθηκε στη συνέχεια, με την ίδρυση του ελληνικού κράτους, κατήργησαν την οικονομική σημασία των συντεχνιών και αναίρεσαν —τυπικά τουλάχιστον— το ρόλο της μαθητείας ως μηχανισμού ελέγχου της προσφοράς εργασίας129. Ωστόσο το εργαστήριο συνέχισε να λειτουργεί ως ο κατεξοχήν χώρος αναπαραγωγής τεχνιτών, με αποτέλεσμα ο θεσμός της μαθητείας να επιβιώνει και να παραμένει ακόμη και μέχρι τα

———————————

128. Βλ. Κεφάλαιο Ι, σ.22.

129. Οι συντεχνίες στο εξής μετατρέπονται σε αλληλοβοηθητικά σωματεία (Αδελφότητες) διαφόρων τεχνιτών. Σύμφωνα με τα καταστατικά, μέλη των σωματείων μπορούσαν να γίνουν τεχνίτες και μαθητευόμενοι, οι τελευταίοι χωρίς δικαίωμα ψήφου. Πρβλ. Κ. Σοφιανός, Το νομικό καθεστώς της παιδικής ηλικίας και της νεότητας 1833-1900, Αθήνα 1988, και ειδικότερα τα καταστατικά των διαφόρων σωματείων.

Σελ. 67
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/68.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

μέσα του 20ού αιώνα, ως το κυριότερο μέσο για την παροχή "τεχνικής εκπαίδευσης" στο δευτερογενή τομέα130.

Οι πρώτοι νόμοι που αφορούσαν την ίδρυση εργοστασίων στο ελληνικό κράτος υποχρέωναν τους ιδιοκτήτες να προσλαμβάνουν μαθητευόμενους με σκοπό την εκμάθηση της τέχνης. Έτσι, σύμφωνα με το νόμο για τη σύσταση βαμβακοκλωστικού καταστήματος στην Πάτρα, που εκδόθηκε το 1846, ο εργολάβος ήταν υποχρεωμένος να προσλάβει τριάντα "νέους" ηλικίας 13-15 χρόνων και να τους διδάξει τη χρήση και επιδιόρθωση των βαμβακοκλωστικών μηχανών, καθώς επίσης την κατασκευή των τμημάτων εκείνων που θα μπορούσαν να παραχθούν στην Ελλάδα. Οι μαθητευόμενοι, με τη σειρά τους, ήταν αναγκασμένοι να εργαστούν αποκλειστικά για λογαριασμό του επιχειρηματία, για μια περίοδο πέντε χρονών131.

Γύρω στα 1860, το εργοστάσιο της Ελληνικής Ατμοπλοΐας απασχολούσε 20 μαθητευόμενους σε σύνολο 60 εργαζομένων. "Οι εν τω εργοστασίω μαθητευόμενοι υποχρεούνται διά χρηματικής εγγυήσεως να υπηρετήσωσιν εν αυτώ επί ολόκληρον πενταετίαν, λαμβάνοντες μηνιαίον μισθόν δρχ. 13,5, όστις αυξάνων κατ' έτος εις το ανώτατον όριο των δρχ. 40, τάσσονται δε εις τον κλάδον εις ον ήθελον κριθή κατάλληλοι παρά των μηχανικών. Μετά την λήξιν της πενταετούς θητείας, έκαστος μαθητευόμενος υποβάλλεται εις εξετάσεις και λαμβάνει το απαιτούμενον ότι καθίσταται ικανός να υπηρετήση ως μηχανικός είτε εν τω εργοστασίω είτε εν τοις ατμοπλοίοις."132 Όπως διαβάζουμε και στην εφημερίδα Πρόνοια, "η πόλις του Πειραιώς πλαταίως μεν αγωνισάμενη παρά τοις κυβερνήταις προς ίδρυσιν πρακτικής σχολής μετεσχημάτισεν εις ταύτας τα βιομηχανικά της καταστήματα εξ ων εξήλθαν και εξέρχονται άνδρες επαρκώς εφωδιασμένοι προς σχετικά επαγγέλματα"133.

Το καθεστώς της μαθητείας και οι υποχρεώσεις των μαθητευόμενων υπάκουαν

———————————

130. Ακόμη και σήμερα η αναπαραγωγή του επαγγέλματος του οικοδόμου, εκτός από ελάχιστες εξαιρέσεις, γίνεται με το παραδοσιακό σύστημα της εμπειρικής μετάδοσης της τέχνης. Πρβλ. Χ. Κωνσταντινόπουλος, Η μαθητεία στις κομπανίες των χτιστών της Πελοποννήσου, Αθήνα 1987, σ.108.

131. Ν. ΜΓ. «Περί συστάσεως βαμβακοκλωστικού καταστήματος "κατά την θέσιν Σαραβάλιον των Πατρών"», 6 Σεπτ. 1846, Εφημερίς της Κυβερνήσεως, φ. 25, 1 Οκτ. 1846, πρβλ. Κ. Σοφιανός, ό.π. αρ. κατ. 179, σ.55. Ενδεικτικά, βλ. το Β.Δ. "περί συστάσεως εργοστασίου των φεσιών", 16/28 Οκτ. 1838, Εφημερίς της Κυβερνήσεως, φ. 44, 22 Δεκ. 1838, πρβλ. Κ. Σοφιανός, αρ. κατ. 117, σ.38, και Β.Δ. "Περί εγκρίσεως του παρά της Γραμματείας των Εσωτερικών και Ιωάννου Κωνσταντουλάκη συμφωνητικού περί μεταξουργείου", 18/30 Απρ. 1836, Εφημερίς της Κυβερνήσεως, φ. 9, 27 Απρ. 1841, πρβλ. Κ. Σοφιανός, αρ. κατ. 126, σ.40.

132. Α. Μανσόλας, Πολιτειογραφικαί πληροφορίαι περί Ελλάδος, Αθήνα 1867, σ.109.

133. Πρβλ. Λυδία Σαπουνάκη-Δρακάκη, "Η εκπαίδευση της εργατικής τάξης στον Πειραιά τον 19ο αιώνα", Τα Ιστορικά, τεύχ. 6, Δεκ. 1986, σ.390.

Σελ. 68
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/69.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

σε σχέσεις που καθορίζονταν, πλέον, είτε από τον εσωτερικό κανονισμό της εταιρείας είτε ακόμη από την καθαρά προσωπική συμφωνία, άτυπη τις περισσότερες φορές, μεταξύ τεχνίτη και μαθητευόμενου. Όμως υπάρχουν και περιπτώσεις όπου το σωματείο των τεχνιτών προσπαθούσε να επιβάλλει έλεγχο στους μαθητευόμενους. Τέτοιο παράδειγμα αποτελεί το καταστατικό της "Αδελφότητας των εν Αθήναις σιδηρουργών", το οποίο υποχρεώνει τους μαθητευόμενους, όταν αλλάζουν εργαστήριο, να είναι εφοδιασμένοι με πιστοποιητικό καλής διαγωγής134. Το 1913 έγινε προσπάθεια νομοθετικής κατοχύρωσης της μαθητείας. Ωστόσο το σχετικό σχέδιο νόμου για τις συλλογικές συμβάσεις εργασίας δεν πέρασε ποτέ από τη Βουλή135.

Το παιδί κατά τη διάρκεια της μαθητείας του δεν μετείχε ενεργά στην παραγωγική διαδικασία, αλλά περιοριζόταν σε διάφορες βοηθητικές εργασίες. Η εργασία αυτή συνιστούσε την αντιπαροχή του παιδιού στον τεχνίτη για την εκμάθηση της τέχνης. Ωστόσο, επειδή το καθεστώς της μαθητείας, ιδιαίτερα στα μικρά εργαστήρια, δεν προσδιοριζόταν συνήθως από κάποιον κανονισμό ή συμβόλαιο, το παιδί δεν είχε καμία δέσμευση απέναντι στον τεχνίτη και ήταν ελεύθερο να φύγει μόλις θεωρούσε ότι είχε μάθει την τέχνη. Από την άλλη μεριά, οι τεχνίτες εφάρμοζαν την παλιά συντεχνιακή τακτική της απόκρυψης των μυστικών της τέχνης, με σκοπό την επιμήκυνση της μαθητείας και την όσο το δυνατό μεγαλύτερη εκμετάλλευση της εργασίας του παιδιού, με αποτέλεσμα το τελευταίο να εγκαταλείπει το εργαστήριο με ελλιπείς τεχνικές γνώσεις. "Ο Έλλην εργοδότης, εάν ανήκει εις την μικράν βιομηχανίαν, μεταβάλλει τον μαθητευόμενον αυτού εις υπηρέτην του, και του αναθέτει ασχολίας κάθε άλλο παρά εις την τέχνην την οποίαν θέλει να εκμάθη αναφερομένας. Δεν έχει συμφέρον να τον κάνει τεχνίτην, αφ' ενός διά να μην έχη αύριον ανταγωνιστήν, αφ' ετέρου διά να μην αναγκασθή να αυξήση μετ' ολίγον το ημερομίσθιό του. Εάν δε ο εργοδότης ανήκη εις την μέσην ή την μεγάλην βιομηχανίαν, δεν έχει τον απαιτούμενον καιρόν διά να ασχοληθή με την εκπαίδευσιν των μαθητευομένων του, αναθέτει δε αυτήν εις τους εργάτας του. Αλλά οι εργάται, πολύ φυσικά, ούτε την όρεξιν έχουν να κοπιάσουν διά να εκμάθουν την τέχνην εις τον μαθητευόμενον, ούτε όμως και συμφέρον έχουν να δημιουργήσουν οι ίδιοι νέους τεχνίτας, οι οποίοι θα τους εκτοπίσουν. Ούτω, εις μεν την μικράν βιομηχανίαν ο μαθητευόμενος ελάχιστα ασχολείται με την τέχνην την οποίαν εξέλεξεν, εις δε την μέσην και την μεγάλην τού ανατίθενται βιομηχανικαί υπηρεσίαι, μηχανικαί ως επί το πλείστον, εκ των

———————————

134. "Β.Δ. Περί εγκρίσεως του καταστατικού της Αδελφότητος των εν Αθήναις σιδηρουργών", Εφημερίς της Κυβερνήσεως, φ. 165, 28 Ιούν. 1888, πρβλ. Κ. Σοφιανός, ό.π. αρ. κατ. 1845, σ.407.

135. Α. Λιάκος, Εργασία και πολιτική στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου. Το διεθνές Γραφείο Εργασίας και η ανάδυση των κοινωνικών θεσμών, Αθήνα 1993, σ.290.

Σελ. 69
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Μορφές παιδικής εργασίας στη βιομηχανία και τη βιοτεχνία (1870-1940)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 50
    27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

    των 13 χρόνων, τα 398 (69,34%) ήταν ορφανά από πατέρα ή και από τους δύο γονείς117. Όπως ήταν φυσικό, το ημερομίσθιο των παιδιών αυτών συνιστούσε βασικό μέρος του οικογενειακού εισοδήματος. Στα ταπητουργεία υπήρχαν 921 (17%) κορίτσια ηλικίας 7-13 χρόνων, τα οποία εργάζονταν μαζί με τις χήρες μητέρες τους118. Στα μεταξουργεία, από τα 67 αγόρια και τα 315 κορίτσια ηλικίας 9-13 χρόνων, τα 244 ανήκαν "εις απορφανισθείσας οικογενείας και εργάζονται διά να προσπορισθώσι τον ίδιον άρτον και πολύ συχνά της χηρός μητρός τους και των άλλων μελών της οικογενείας των". Επίσης, υπήρχαν χήρες που η οικονομική τους κατάσταση τις ανάγκαζε να παίρνουν τα ανήλικα παιδιά τους στο εργοστάσιο, "αφού εις το σχολείον δεν είναι δυνατόν να τα στείλουν, διότι εξάλλου έχουν ανάγκην και του μικρού των ημερομισθίου και ούτω είναι υποχρεωμέναι να τα ρίπτουν εις την πρόωρον σπατάλην των μικρών των δυνάμεων"119.

    3. Αριθμοί: Η κατανομή της παιδικής εργασίας στη βιομηχανία και τη βιοτεχνία

    Οι στατιστικές πληροφορίες της εποχής δεν επιτρέπουν τον ακριβή προσδιορισμό της έκτασης της παιδικής εργασίας στον τομέα της μεταποίησης. Ειδικότερα, η ύπαρξη πλήθους μικροεργαστηρίων και οι παραδοσιακές -συγγενικού τις περισσότερες φορές τύπου- παραγωγικές σχέσεις που κυριαρχούσαν δημιουργούσαν ένα χώρο απροσπέλαστο σε οποιαδήποτε προσπάθεια στατιστικής απογραφής. Όπως χαρακτηριστικά σημειώνει και ο Σ. Κορώνης, το 1913, ήταν σχεδόν αδύνατο να διαπιστωθεί έστω και κατά προσέγγιση ο αριθμός των παιδιών που εργάζονταν στα εργαστήρια ενδυμάτων και στα υποδηματοποιεία, και αυτό "αφ' ενός, διότι πλείστα των τοιούτων καταστημάτων δεν φέρουσι επιγραφή και, αφ' ετέρου, διότι πολλαχώς αι εργασίαι αυταί φέρουν τον χαρακτήρα οικιακής βιοτεχνίας"120. Επιπλέον, η απουσία μητρώων και ληξιαρχικών πράξεων, ειδικότερα για τα κορίτσια, καθιστούσε ιδιαίτερα προβληματική κάθε προσπάθεια εκτίμησης της πραγματικής ηλικίας των ανήλικων εργατριών, ακόμη και αυτών που

    ———————————

    117. Στο ίδιο.

    118. Μαρία Σβώλου, "Οι εργάτριες ταπητουργίας", Ο Αγώνας της Γυναίκας, τεύχ. 41, Μάρτιος 1927, σ.1. Βλ. και Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, "Les conditions de travail...", ό.π. σ.2.

    119.Άννα Μακροπούλου, "Η γυναίκα στην εργασία. Οι όροι της εργασίας των γυναικών εις τα μεταξουργεία", Ο Αγώνας της Γυναίκας, τεύχ. 61, Ιαν. 1928, σ.4.

    120. Σ. Κορώνης, "Παρατηρήσεις τινές επί του αριθμού των εν Ελλάδι εις βιομηχανικάς, μεταλλευτικάς και υπαιθρίους εργασίας απασχολουμένων παιδιών, νεαρών προσώπων και γυναικών", Δελτίον του Υπουργείου Εθνικής Οικονομίας, τεύχ. 4, Δεκ. 1914, σ.5.