Συγγραφέας:Ρηγίνος, Μιχάλης
 
Τίτλος:Μορφές παιδικής εργασίας στη βιομηχανία και τη βιοτεχνία (1870-1940)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:27
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1995
 
Σελίδες:173
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Μαθητεία και εργασία
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1870-1940
 
Περίληψη:Η μελέτη αυτή έχει ως αντικείμενο την απασχόληση των παιδιών και των νεαρών ατόμων στη βιομηχανική και τη βιοτεχνική παραγωγή στην Ελλάδα κατά τα τέλη του 19ου αιώνα και τις πρώτες δεκαετίες του 20ού. Η έρευνα κινείται προς δύο κατευθύνσεις. Αρχικά εξετάζεται η θέση των παιδιών στον καταμερισμό της εργασίας, τόσο στην παραδοσιακή βιοτεχνία όσο και στο νέο εργοστασιακό σύστημα. Μέσω της ανάλυσης των παραγωγικών δομών σκιαγραφούνται οι παράγοντες που διαμόρφωναν τη ζήτηση της παιδικής και νεανικής εργασίας στη δευτερογενή παραγωγή. Κατόπιν η έρευνα στρέφεται προς την κατεύθυνση της προσφοράς εργασίας, για να εντοπιστούν οι όροι και οι συνθήκες που οδηγούσαν τα παιδιά στο βιοτεχνικό εργαστήριο ή το βιομηχανικό εργοστάσιο, σε απασχολήσεις όχι κατ’ ανάγκην εναλλακτικές. Τέλος, αναζητείται απάντηση στο ερώτημα, κατά πόσον οι νέες βιομηχανικές συνθήκες διαφοροποίησαν την αρνητική θέση που κατείχε η μισθωτή εργασία στο σύστημα συλλογικών αξιών και τροποποίησαν τις οικογενειακές προσδοκίες και στρατηγικές για επαγγελματική αποκατάσταση και κοινωνική ανέλιξη των νεαρών, αρρένων κυρίως, μελών τους.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 19.54 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 7-26 από: 178
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/7.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

Στην Έλλη

και στον Παρασκευά

Σελ. 7
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/8.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 8
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/9.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Η μελέτη αυτή έχει ως αντικείμενο την απασχόληση των παιδιών και των νεαρών ατόμων στη βιομηχανική και τη βιοτεχνική παραγωγή στην Ελλάδα κατά τα τέλη του 19ου αιώνα και τις πρώτες δεκαετίες του 20ού. Η έρευνα κινείται προς δύο κατευθύνσεις. Αρχικά εξετάζεται η θέση των παιδιών στον καταμερισμό της εργασίας, τόσο στην παραδοσιακή βιοτεχνία όσο και στο νέο εργοστασιακό σύστημα. Μέσω της ανάλυσης των παραγωγικών δομών σκιαγραφούνται οι παράγοντες που διαμόρφωναν τη ζήτηση της παιδικής και νεανικής εργασίας στη δευτερογενή παραγωγή. Κατόπιν η έρευνα στρέφεται προς την κατεύθυνση της προσφοράς εργασίας, για να εντοπιστούν οι όροι και οι συνθήκες που οδηγούσαν τα παιδιά στο βιοτεχνικό εργαστήριο ή το βιομηχανικό εργοστάσιο, σε απασχολήσεις όχι κατ' ανάγκην εναλλακτικές. Θα διαπιστωθεί κατά πόσον οι νέες βιομηχανικές συνθήκες διαφοροποίησαν την αρνητική θέση που κατείχε η μισθωτή εργασία στο σύστημα συλλογικών αξιών και τροποποίησαν τις οικογενειακές προσδοκίες και στρατηγικές για επαγγελματική αποκατάσταση και κοινωνική ανέλιξη των νεαρών, αρρένων κυρίως, μελών τους.

Ευχαριστώ την Επιτροπή του Ιστορικού Αρχείου Ελληνικής Νεολαίας που συμπεριέλαβε στο ερευνητικό και το εκδοτικό της πρόγραμμα τη μελέτη αυτή. Ιδιαίτερα ευχαριστώ τον Σπύρο Ασδραχά, τον Βασίλη Κρεμμυδά, τον Αντώνη Λιάκο και τον Τριαντάφυλλο Σκλαβενίτη για τις πολύτιμες συμβουλές και παρατηρήσεις τους.

Δεκέμβριος 1995                          Μ. Ρ.

Σελ. 9
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/10.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 10
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/11.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας

Το παιδί είναι μια ιστορικά προσδιορισμένη έννοια με ποικίλη σημασία και βαρύτητα. Οι χρονικές οροθετήσεις των ηλικιών και ειδικότερα τα όρια που διαφοροποιούν την παιδική ηλικία και την εφηβεία από την ενηλικίωση μετατίθενται ανάλογα με τις εποχές, χωρίς να λαμβάνονται αναγκαστικά υπόψη τα βιολογικά φαινόμενα. Άλλωστε η βιολογική και σωματική ανάπτυξη αξιολογείται διαφορετικά κάθε φορά και, ανάλογα με την εκάστοτε αξιολόγηση, γίνεται ένας κοινωνικός καθορισμός της ηλικίας. Γι' αυτό ξεχωριστοί θεσμοί και προσδοκίες περιέβαλαν κάθε ηλικία, ανάλογα με την ιστορική περίοδο.

Στις αγροτικές κοινωνίες του Μεσαίωνα η παιδική ηλικία περιοριζόταν στην απαραίτητη «τρυφερή και εύθραυστη» ηλικία. Μόλις το παιδί έβγαινε από τον κύκλο των γυναικών, όπου η ύπαρξή του δεν λαμβανόταν σοβαρά υπόψη, και μπορούσε να τα καταφέρει από φυσική άποψη, άρχιζε να συναναστρέφεται τους ενήλικες. Μοιραζόταν τις εργασίες τους, αγροτικές κυρίως, εκπαιδευόταν κοντά τους στα όπλα και συμμετείχε στα παιχνίδια τους. Από μικρό παιδί μεταμορφωνόταν «σε μικρό ενήλικα», όπως έχει ειπωθεί χαρακτηριστικά, χωρίς να περάσει από τα ενδιάμεσα στάδια της νεότητας που υπήρχαν, ίσως, πριν από τον Μεσαίωνα και που έγιναν ουσιαστικές πλευρές των σημερινών εξελιγμένων κοινωνιών1.

———————————

1. Ph. Ariès, Αιώνες παιδικής ηλικίας, μετ. Γιούλη Αναστασοπούλου, Αθήνα 1990, σ.16, J. Le Goff, Ο Πολιτισμός της Μεσαιωνικής Δύσης, μετ. Ρίκα Μπενβενίστε, Θεσσαλονίκη 1993, σ.398-399. Αυτή η εύθραυστη περίοδος αντιστοιχούσε στην πρώτη από τις επτά «ηλικίες της ζωής» των ανθρώπων, όπως ορίζονταν στον Πανδέκτη. Σύμφωνα λοιπόν με την «εγκυκλοπαίδεια» του Μεσαίωνα, στην οποία ήταν συγκεντρωμένες κάθε είδους γνώσεις ιερές ή κοσμικές, η πρώτη ηλικία είναι η παιδική, κατά την οποία φυτρώνουν τα δόντια. Η ηλικία αυτή αρχίζει από τη στιγμή της γέννησης και τελειώνει στα 7 χρόνια. Όσο διαρκεί αυτή η περίοδος ο άνθρωπος ονομάζεται παιδί (infans), δηλαδή ον χωρίς ομιλία. Η δεύτερη ηλικία, μέχρι τα 14 χρόνια, ονομάζεται pueritia (puer=παιδί), γιατί το άτομο προστατεύεται ακόμη ως κόρη οφθαλμού. Ακολουθεί η τρίτη ηλικία που ονομάζεται εφηβεία (adolescentia), γιατί στη διάρκειά της το

Σελ. 11
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/12.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

Εξάλλου, έχει υποστηριχθεί ότι στη διάρκεια του δυτικού Μεσαίωνα και έως τον 13ο αιώνα το παιδί ήταν μια απαξία, λόγω της αδύναμης οικονομικής του θέσης στο πλαίσιο του αγροτικού συστήματος2. Η παιδοκτονία άλλωστε, παρόλο που θεωρείτο έγκλημα και επέσυρε αυστηρές ποινές, ήταν ανεκτή με το πρόσχημα του ατυχήματος μέχρι και τα τέλη του 17ου αιώνα3. Η πρακτική αυτή φαινόταν λογική στο πλαίσιο του «παλαιού βιολογικού καθεστώτος», όπου η φτώχεια, ο χρόνιος υποσιτισμός και οι περιοδικοί λιμοί αποτελούσαν τις βασικές συνισταμένες του4. Οι φτωχές αποδόσεις της γεωργικής παραγωγής, ως αποτέλεσμα του χαμηλού επιπέδου της τεχνολογικής ανάπτυξης, έθεταν όρια στην αύξηση του πληθυσμού, αφού η γεωργία ήταν τότε ο σημαντικότερος οικονομικός τομέας.

———————————

άτομο είναι σε θέση να τεκνοποιήσει. Το τέλος αυτής της ηλικίας κυμαίνεται από τα 21 έως τα 35 χρόνια. Ακολουθούν η νεότητα (juventus), μέχρι τα 45 ή τα 50, η ωριμότητα, και το γήρας, που στο τελευταίο του στάδιο ονομάζεται senies (seneo=γηραιός). Ph. Ariès, ό.π. σ.51-52. Σύμφωνα με το έθιμο της μεσαιωνικής Δύσης, πρώτο στάδιο της ενηλικίωσης θεωρείτο η ηλικία των 7 χρόνων, κατά την οποία το παιδί, σύμφωνα με την επικρατούσα άποψη, αποκτούσε λογική και μπορούσε να γίνει δεκτό στην εξομολόγηση. Ακολουθούσε η ηλικία της νομικής ευθύνης, στα 12 για τα κορίτσια και στα 14 για τα αγόρια. Βλ. J. Le Goff, «Ο Βασιλιάς παιδί στη μοναρχική ιδεολογία της μεσαιωνικής Δύσης», Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου, Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, Αθήνα 1986, τ. Α', σ.228, 233. Στο Βυζάντιο, ανάμεσα στον 13ο και τον 14ο αιώνα, διακρίνονταν από νομική άποψη οι ακόλουθες κλίμακες ηλικιών: άνηβοι, ανήλικοι, εξαρτώμενοι και ανεξάρτητοι. Οι άνηβοι ήταν κατά κανόνα άτομα ανίκανα και η μαρτυρία τους δεν είχε καμία ισχύ. Ωστόσο τα αγόρια και τα κορίτσια εισέρχονταν στην ηλικία της λογικής στα 7 τους χρόνια, οπότε αποκτούσαν το δικαίωμα να συναινέσουν στον αρραβώνα τους. Η κατάσταση του άνηβου, του παιδιού δηλαδή, τελείωνε στην ηλικία των 12 χρόνων για τα κορίτσια και των 14 για τα αγόρια, ενώ η ενηλικίωση τοποθετείτο στην ηλικία των 25 χρόνων και για τα δύο φύλα. Πάνω από αυτή την ηλικία οι άρρενες παρέμεναν υπεξούσιοι (εξαρτημένοι) έως το θάνατο του πατέρα και του παππού, εκτός αν μεσολαβούσε κάποια πράξη χειραφέτησης που θα τους καθιστούσε ανεξάρτητους. Βλ. Evelyne Patlagean, «H ενηλικίωση στο Βυζάντιο στο 13ο και 14ο αιώνα», Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου, Ιστορικότητα..., τ. Α', σ.261-269. Επίσης, ο Αλέξης Πολίτης διαπιστώνει ότι το παιδί απουσιάζει από τη δημοτική προφορική παράδοση. Στα τραγούδια, τις παραδόσεις και τις παροιμίες υπάρχουν μονάχα οι συνοριακές κατηγορίες, δηλαδή η νεότητα και τα γεράματα. Βλ. Α. Πολίτης, «Ηλικίες, χρόνος, ώρα στον κώδικα του προφορικού πολιτισμού», Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου, Ιστορικότητα..., τ. Α', σ.193-199.

2. J. Le Goff, «Καταληκτήρια Συνεδρία», Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου, Ιστορικότητα..., τ. Β', Αθήνα 1986, σ.686.

3. Ph. Ariès, ό.π. σ.26.

4. Για το παλαιό βιολογικό καθεστώς, βλ. F. Braudel, Civilisation Matérielle, Économie et Capitalisme, XVe-XVIIIe siècle. Les structures du quotidien: le possible et l'imposible, τ. A' Παρίσι 1967, σ.69-71. Βλ. και την ελληνική έκδοση, Υλικός Πολιτισμός, Καπιταλισμός και Οικονομία (15ος-18ος αιώνας). Οι δομές της καθημερινής ζωής: το δυνατό και το αδύνατο, τ. Α, μετ. Αικατερίνη Ασδραχά, Αθήνα 1995, σ.86-88.

Σελ. 12
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/13.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

Μια δημογραφική αύξηση που ξεπερνούσε τις διατροφικές ικανότητες των κοινωνιών επέφερε ακόμη μεγαλύτερη υποβάθμιση του επιπέδου διαβίωσης και διόγκωνε τον έτσι και αλλιώς εντυπωσιακό αριθμό των υποσιτιζομένων και των φτωχών. Οι σιτοδείες και οι επιδημίες αποτελούσαν τους βασικούς «μηχανισμούς» που αποκαθιστούσαν την ισορροπία ανάμεσα στον πληθυσμό και στις δυνατότητες της οικονομίας. Ωστόσο, η συμβολή των ανθρώπων στην αποκατάσταση της δημογραφικής τάξης δεν πρέπει να μας διαφεύγει5. Μπορεί στις παραδοσιακές κοινωνίες να μην υπήρχε θέση για την παιδική ηλικία ως ιδιαίτερο στάδιο της βιολογικής ανάπτυξης, η «παιδική κατάσταση» όμως, υπό την έννοια του κοινωνικά εξαρτημένου ατόμου, ήταν ισχυρότατη. Το φαινόμενο αυτό σχετιζόταν με το γεγονός ότι οι κοινωνίες ήταν εντονότατα ιεραρχημένες, τα περιθώρια αυτονόμησης ή χειραφέτησης των μελών τους πολύ περιορισμένα και η διαδικασία της κοινωνικής ανέλιξης, όποτε ήταν εφικτή, νομιμοποιείτο σε κάθε στάδιό της με μια συγκεκριμένη τελετουργία. Ήταν ένας κόσμος όπου ο αγώνας για την επιβίωση αποτελούσε συλλογική υπόθεση, και η οικογένεια, υπό την ευρύτερή της έννοια, είχε ως αποστολή τη διατήρηση των αγαθών και τη βοήθεια των μελών της. Στο πλαίσιο αυτού του συστήματος τα νεαρά άτομα είχαν συγκεκριμένο ρόλο και μάθαιναν όσα έπρεπε να ξέρουν καθώς βοηθούσαν τους μεγάλους. Η μαθητεία θα αποτελούσε για αρκετούς αιώνες τον βασικό εκπαιδευτικό μηχανισμό της κοινωνίας6.

Η εμφάνιση του παιδιού στο ιστορικό προσκήνιο στα τέλη του 17ου και στις αρχές του 18ου αιώνα πρέπει να συνδυαστεί με τη σταδιακή επικράτηση της αστικής τάξης και του συστήματος των αξιών που τη συνόδευσε, καθώς επίσης με την ανάδειξη της στενότερης οικογένειας, δηλαδή με την περιορισμένη συγκατοίκηση της στενής ομάδας των άμεσων προγόνων και απογόνων που εμφανίστηκε και πολλαπλασιάστηκε στον αστικό χώρο. Σε τελευταία ανάλυση, σύμφωνα με την εύστοχη διατύπωση του J. Le Goff, «το παιδί είναι προϊόν της πόλης και της αστικής τάξης που, αντίθετα, καταπιέζουν και πνίγουν τη γυναίκα. Η γυναίκα

———————————

5. Ορισμένοι μελετητές, υποστηρίζοντας ότι στις παραδοσιακές κοινωνίες υπήρχαν εκδηλώσεις μητρικής και οικογενειακής στοργής όπως την εννοούμε σήμερα, αποδίδουν την παραμέληση των παιδιών στη φτώχεια. Stephen Wilson, «The myth of motherhood a myth: The historical view of European child-rearing», Social History, τεύχ. 9 (1984), σ.181-198.

6. Οι λέξεις παιδί (enfant), γιος (fils), υπηρέτης (valet), αγόρι (garçon) αποτελούσαν όρους ενός λεξιλογίου που υποδήλωνε τις φεουδαλικές σχέσεις εξάρτησης. Οι λέξεις αυτές θα εξακολουθήσουν να υποδηλώνουν άτομα που βρίσκονταν στο χαμηλότερο επίπεδο της ιεραρχίας, δηλαδή τους μαθητευόμενους τεχνίτες, τους υπηρέτες, τους στρατιώτες. Έτσι ένα αγόρι δεν ήταν υποχρεωτικά ένα παιδί, αλλά ίσως ένας νεαρός υπηρέτης. Κάποιος ενηλικιωνόταν όταν έβγαινε από την κατάσταση της εξάρτησης ή τουλάχιστον από τις κατώτερες βαθμίδες της. Βλ. Ph. Ariès, ό.π. σ.24, 59-60.

Σελ. 13
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/14.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

είναι υποδουλωμένη στο σπίτι, ενώ το παιδί απελευθερώνεται και ξαφνικά γεμίζει το σπίτι, το σχολείο και το δρόμο»7.

Η εμφάνιση των νέων αντιλήψεων για το παιδί συνέπεσε με τη σταδιακή μείωση της παιδικής θνησιμότητας. Οι υλικές συνθήκες της εποχής συνηγορούσαν προς αυτή την κατεύθυνση. Οι βελτιώσεις που σημειώθηκαν στις μεθόδους των καλλιεργειών, από τις αρχές του 18ου αιώνα, αύξησαν τις αποδόσεις και επέτρεψαν στη γη να θρέφει ένα ολοένα αυξανόμενο αριθμό ανθρώπων. Το παλαιό βιολογικό καθεστώς άρχισε να παραχωρεί τη θέση του στη δημογραφική επανάσταση της σημερινής εποχής8.

Το εκπαιδευτικό σύστημα, με επίκεντρο το σχολείο, διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στη νέα αντίληψη που άρχιζε να διαμορφώνεται για την ιδιαιτερότητα της παιδικής ηλικίας. Ήδη από τον 17ο αιώνα υποστηριζόταν από παιδαγωγούς και φιλοσόφους ότι η εκπαίδευση έπρεπε να ανταποκρίνεται στις ικανότητες και στα ενδιαφέροντα των παιδιών. Το 1762 ο Jean Jacques Rousseau με τον Émile διατύπωνε για πρώτη φορά τις αρχές της εκπαίδευσης, οι οποίες έπρεπε να λαμβάνουν υπόψη τη φύση του παιδιού και να αποσκοπούν στην προστασία και όχι στη διαμόρφωση του χαρακτήρα. Ο προβληματισμός και οι συζητήσεις γύρω από την ιδιαιτερότητα της παιδικής συμπεριφοράς και ιδιοσυγκρασίας γενικεύτηκαν την ίδια εποχή και σε άλλες περιοχές της Ευρώπης, όπως στην Αγγλία και την Ελβετία.

Το σχολείο αντικατέστησε τη μαθητεία ως μέσο εκπαίδευσης. Παράλληλα η σχολική φοίτηση αποτέλεσε διαδικασία διαχωρισμού του παιδιού από τους ενήλικες, ένα είδος "καραντίνας" που έπρεπε να περάσει ο μαθητής πριν του επιτραπεί η είσοδος στον κόσμο9.

Στο τέλος του 18ου αιώνα το παιδί είχε "ανακαλυφθεί" και συνιστούσε πλέον μια αξία στο πλαίσιο της αστικής οικογένειας. Ωστόσο, θα χρειαζόταν αρκετός χρόνος μέχρι την αποδοχή της έννοιας της παιδικότητας από το σύνολο της κοινωνίας. Για μεγάλο χρονικό διάστημα η παιδική ηλικία, με τη σύγχρονή της έννοια, παρέμενε αποκλειστικό προνόμιο των αστικών και των ανώτερων, γενικώς,

———————————

7. J. Le Goff, Ο Πολιτισμός της Μεσαιωνικής Λύσης, ό.π. σ.399. Για το ρόλο της γυναίκας στο πλαίσιο της αστικής οικογένειας, βλ. E.J. Hobsbawm, Η εποχή του κεφαλαίου, 1848-1875, μετ. Δημοσθένης Κούρτοβικ, Αθήνα 1994, σ.356-358.

8. F. Braudel, Civilisation Matérielle..., ό.π. σ.52, βλ. επίσης Carlo Cipolla, Η Ευρώπη πριν από τη βιομηχανική επανάσταση, κοινωνία και οικονομία, 1000-1700 μ.Χ., μετ. Πέτρος Σταμούλης, Αθήνα 1988, σ.217-218. Αντίθετα ο Ph. Ariès θεωρεί ότι η μείωση της παιδικής θνησιμότητας που παρατηρήθηκε τον 18ο αιώνα δεν μπορεί να εξηγηθεί ιστορικά και ότι απλώς οι άνθρωποι έπαψαν να αφήνουν τα παιδιά τους να πεθαίνουν. Ph. Ariès, ό.π. σ.26.

9. "Η απομόνωση των παιδιών ερμηνεύεται ως μία από τις όψεις που πήρε η προσπάθεια για την επιβολή της ηθικής τάξης από τους καθολικούς ή τους διαμαρτυρόμενους μεταρρυθμιστές, εκπροσώπους της εκκλησίας, του δικαίου ή του κράτους." Ph. Ariès, ό.π. σ.18.

Σελ. 14
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/15.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

τάξεων. Αντίθετα οι εξαρτημένες και φυσικά φτωχότερες κοινωνικές τάξεις εξακολουθούσαν να αγνοούν την εξέλιξη αυτή. Τα παιδιά "υπήρχαν" εκεί που το επέτρεπαν οι υλικές συνθήκες διαβίωσης10. Θα χρειαστεί η επέμβαση του Κράτους, του Εθνικού Κράτους ειδικότερα, με την καθιέρωση της υποχρεωτικής εκπαίδευσης και τη θέσπιση κατώτατου ορίου ηλικίας στην απασχόληση, για να επιβληθεί η αντίληψη της ιδιαιτερότητας της παιδικής ηλικίας σε ολόκληρο το κοινωνικό φάσμα. Βλέπουμε λοιπόν ότι στην νεότερη εποχή η παιδική ηλικία αποκτά και μια κοινωνική διάσταση.

Όμως, ταυτόχρονα με την αναβάθμιση της παιδικής ηλικίας και την καθιέρωσή της ως ιδιαίτερης βιολογικής κατηγορίας, η αστική τάξη δημιούργησε και τις ιστορικές προϋποθέσεις για ένα νέο ρόλο της εργασίας των παιδιών, τον οποίο μεθόδευσε αναπτύσσοντας το εργοστασιακό σύστημα παραγωγής. Η απλοποίηση της εργασιακής διαδικασίας, μέσω της εισαγωγής των μηχανών, καθιέρωσε το παιδί ως εργατική δύναμη με αυτόνομη λειτουργία στο χώρο της παραγωγής και γενίκευσε τη χρήση παιδικού εργατικού δυναμικού. Παράλληλα, οι νέες σχέσεις παραγωγής έθεσαν και τις βάσεις για την κοινωνική χειραφέτηση των παιδιών και των νεαρών ατόμων11. Θα υποστηρίζαμε ότι μαζί με το παιδί η αστική τάξη ανακάλυψε και την παιδική εργασία, με την έννοια της εργατικής δύναμης νέου τύπου, η οποία θα υποτασσόταν στους εντατικούς ρυθμούς και στην αυστηρή πειθαρχία που απαιτούσε η ορθολογική οργάνωση του εργοστασιακού χώρου. Άλλωστε, οι νέες συνθήκες εργασίας των παιδιών και οι επιπτώσεις τους στην ηθική και σωματική διαμόρφωση των νέων πολιτών και στρατιωτών του έθνους ήταν αυτές που ευαισθητοποίησαν την αστική κοινή γνώμη, με αποτέλεσμα τη νομοθετική παρέμβαση του αστικού κράτους12.

———————————

10. Ακόμη και μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα, η πρακτική της παιδοκτονίας εξακολουθούσε να είναι αρκετά διαδεδομένη ανάμεσα στις φτωχές εργατικές μάζες που συσσωρεύονταν στις ανατολικές συνοικίες των μεγάλων πόλεων. E.J. Hobsbawm, Η εποχή των επαναστάσεων, 1789-1848, μετ. Μαριέτα Οικονομοπούλου, Αθήνα 1990, σ.266.

11. "Η εργασία των παιδιών συνεπιφέρει μια ανάλογη αποδιοργάνωση της οικογένειας... Τα παιδιά παραδίδουν στους γονείς τους ένα ορισμένο ποσό για την τροφή τους και το νοίκι και ξοδεύουν τα υπόλοιπα για τον εαυτό τους, και αυτό συμβαίνει συχνά μόλις συμπληρώσουν τα 14 ή 15 τους χρόνια. Με μια λέξη, τα παιδιά χειραφετούνται και θεωρούν το πατρικό σπίτι τους σαν ένα είδος οικοτροφείου και δεν είναι περίεργο που το εγκαταλείπουν για ένα άλλο αν δεν τους αρέσει." Fr. Engels, Η κατάσταση της εργατικής τάξης στην Αγγλία, μετ. Λευτέρης Αποστόλου, τ. Β', Αθήνα 1989, σ.23.

12. "Είναι βεβαιωμένον ότι πολλή και ακανόνιστος σωματική εργασία, κατά την νεαράν ηλικίαν, παρεμποδίζει την ανάπτυξιν και κανονικήν διάπλασιν του σώματος και εξαντλεί ούτω τας εργατικάς δυνάμεις προώρως, πριν αναπτυχθώσιν αύται εντελώς, παρασκευάζουσα γενεάς ασθενικάς, πολίτας και στρατιώτας ανικάνους." Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Τμήμα Εργασίας, Εργασία γυναικών και ανηλίκων. Νόμοι, Β. Διατάγματα, Εγκύκλιοι, Αθήνα 1919, σ.2.

Σελ. 15
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/16.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

Πώς εντέλει οροθετούνται, χρονικά, σύμφωνα με την αστική αντίληψη, η παιδική και η εφηβική ηλικία; Καταρχάς πρέπει να τονίσουμε ότι στη σύγχρονη εποχή αναδεικνύεται η βιολογική διάσταση του φαινομένου, αυτή δηλαδή που συνδέεται με την ανάπτυξη και τη διάπλαση του ανθρώπου. Στην Ελλάδα ήταν διαδεδομένη η αντίληψη ότι λόγω του ευνοϊκού μεσογειακού κλίματος η σωματική ανάπτυξη ήταν ταχύτερη. Ο F. Strong, γύρω στα 1840, αναφέρει ότι τα κορίτσια εισέρχονταν στην εφηβεία στην ηλικία των 10 ή 11 χρόνων, ενώ τα αγόρια στα 15 ή τα 16 τους χρόνια13. Ο ίδιος, όμως, στους στατιστικούς πίνακες που παραθέτει στη μελέτη του διακρίνει τρεις κατηγορίες ηλικιών: παιδιά έως την ηλικία των 18 χρόνων, νέους από 19-24, και ώριμα άτομα άνω των 25 14. Η αντίληψη αυτή, και ειδικότερα η διάκριση ανάμεσα στη διάρκεια της παιδικής ηλικίας αγοριών και κοριτσιών, αντανακλά το σύστημα των παραδοσιακών αξιών και συμπεριφορών της ελληνικής κοινωνίας και τον κοινωνικό καταμερισμό των φύλων που αυτό επιβάλλει. Πρόκειται για μια κοινωνία που εξακολουθεί να αδιαφορεί για την ηλικία και τα βιολογικά φαινόμενα που συνδέονται με αυτή15. Στην ίδια λογική στηρίχτηκε και η επιτροπή της Βουλής το 1912, για να προσδιορίσει ως κατώτερο επιτρεπτό όριο για την εργασία των παιδιών τα 12 χρόνια16. Πρέπει ωστόσο να σημειωθεί ότι το όριο αυτό ήταν συμβατό με την αστική νομοθεσία, αφού η τελευταία τοποθετούσε στην ηλικία των 12 το πέρας της υποχρεωτικής φοίτησης των παιδιών στο σχολείο17. Ωστόσο οι βουλευτές παραδέχονταν ότι η σωματική ανάπτυξη των ανθρώπων ολοκληρώνεται στα 18 χρόνια18.

Η αστική νομοθεσία παρέχει αρκετές πληροφορίες για την παρακολούθηση της εξέλιξης του φαινομένου στη χώρα μας. Όπως προαναφέρθηκε, η κρατική παρέμβαση συνέβαλε σε σημαντικό βαθμό στη διάδοση της νέας έννοιας της παιδικότητας στο σύνολο της κοινωνίας. Στην Ελλάδα ειδικότερα, το αρτισύστατο αστικό κράτος και οι νόμοι του προηγούνταν, σε πολλές περιπτώσεις, των

———————————

13. F. Strong, Greece as a Kingdom, Λονδίνο 1842, σ.12.

14. Στο ίδιο σ.50.

15. Στις παραδοσιακές κοινωνίες οι άνθρωποι αγνοούσαν την ηλικία τους. Αλέξης Πολίτης, ό.π. σ.194.

16. « Έκθεσις της επιτροπής της Βουλής επί του νομοσχεδίου περί εργασίας γυναικών και ανηλίκων», Παράρτημα της Εφημερίδος της Β' Διπλής Αναθεωρητικής Βουλής, τεύχ. β', Αθήνα 1912, σ.534.

17. Κ. Σοφιανός, Το νομικό καθεστώς της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, 1833-1900. Συναγωγή νόμων, διαταγμάτων και εγκυκλίων καταστατικών, Αθήνα 1988, σ.110, 785.

18. «...η επαγγελματική εργασία των συμπληρωσάντων μεν το 12ο ή και το 14ο έτος της ηλικίας, αλλ' ουχί το 18ο έτος εις ίσον βαθμόν με ους υπερβάντας το έτος τούτο της ηλικίας, έχει ασφαλώς επιβλαβή αποτελέσματα αναφορικώς εις την κανονικήν ανάπτυξιν του σώματος.» «Έκθεσις της επιτροπής της Βουλής...», ό.π. σ.535.

Σελ. 16
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/17.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

αλλαγών που σημειώνονταν στις κοινωνικές δομές και νοοτροπίες, ενίοτε δε τις επέβαλαν.

Τα πρώτα νομοθετήματα του ελληνικού κράτους ασχολούνται με την παιδική ηλικία, χωρίς ωστόσο να την ορίζουν χρονικά19.

Σύμφωνα με τον κανονισμό του ορφανοτροφείου της Αίγινας, το 1833, κανένα παιδί δεν μπορούσε να φύγει από το ίδρυμα πριν συμπληρώσει το 16ο έτος της ηλικίας του20. Για παιδιά ηλικίας 16 χρόνων κάνει λόγο και το Β.Δ. του 1836, "περί αστυνομίας της εμπορικής ναυτιλίας"21. Όμως το Β.Δ. "περί σωφρονιστικής φυλακής", της ίδιας χρονιάς, ορίζει ότι παιδιά με ηλικία μικρότερη των 14 χρόνων έπρεπε να διαβιώνουν χωριστά από τους άνδρες και τις γυναίκες22. Το 1891 δημιουργήθηκε στις φυλακές Συγγρού "τμήμα παίδων", στο οποίο εντάσσονταν οι κατάδικοι κάτω των 14 χρόνων23. Όπως μπορούμε να διαπιστώσουμε από τα παραπάνω, το όριο της παιδικής ηλικίας κυμαινόταν από τα 14 έως τα 16 χρόνια και προς το τέλος του 19ου αιώνα έτεινε να σταθεροποιηθεί στο χαμηλότερο σημείο. Την άποψη αυτή επισημοποίησε το άρθρο 3 του Β.Δ. της 14ης Αυγούστου 1913, σύμφωνα με το οποίο "νοούνται αδιακρίτως φύλου, παιδιά μεν τα άγοντα ηλικίαν 12-14 χρονών, νεαρά πρόσωπα τα ηλικίας 14-18 χρονών"24.

Η παιδική ηλικία είχε πλέον οριστεί· έμενε το παιδί και τα συνδηλούμενά του να γίνουν αποδεκτά από την ευρύτερη κοινωνία. Οι οικονομικές συνθήκες αλλά και η συγκυρία του πρώτου μισού του 20ού αιώνα θα καθυστερήσουν την εξέλιξη αυτή. Άλλωστε δεν αρκούσε η αναγνώριση της ιδιαιτερότητας της παιδικής ηλικίας, έπρεπε να αναπτυχθούν και οι αντίστοιχες συμπεριφορές· και για να γίνει αυτό, απαραίτητη ήταν η ύπαρξη των ανάλογων κοινωνικών προϋποθέσεων.

———————————

19. Η πρώτη ηλικία που προσδιορίζεται με σαφήνεια είναι αυτή που σηματοδοτεί το κατώφλι της ενηλικίωσης, το οποίο, από τα 25 χρόνια που ήταν μέχρι το 1836, μετατέθηκε στα 21. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, φ. 58, 24 Οκτ. 1836, πρβλ. Κ. Σοφιανός, ό.π. σ.27. Ένα δεύτερο, σημαντικό από νομική άποψη, όριο είναι τα 18 χρόνια που σηματοδοτούσαν την ηλικία της χειραφεσίας· στο ίδιο σ.19. Τα 18 χρόνια συνιστούν και την απαιτούμενη ηλικία για την εκούσια κατάταξη στο στρατό· στο ίδιο σ.33.

20. Στο ίδιο σ.4.

21. Στο ίδιο σ.28.

22. Στο ίδιο σ.30.

23. Β.Δ. "Περί συστάσεως ιδίου τμήματος παίδων εν ταις σωφρονιστικές φυλακές Συγγρού", Εφημερίς της Κυβερνήσεως, φ. 19, 30 Μαρτ. 1891.

24. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Τμήμα Εργασίας, Εργασία γυναικών και ανηλίκων..., ό.π. σ.15.

Σελ. 17
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/18.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/19.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι

Η εργασία των παιδιών: Από τις αγροτικές ασχολίες των παραδοσιακών κοινωνιών στο βιομηχανικό εργοστάσιο.

Σύντομη επισκόπηση

Οι παίδες δεν επλάσθησαν απλώς προς το παίζειν, αλλ' ενωρίς πρέπει να κερδίσωσιν τον επιούσιον αυτών άρτον.

Ανώνυμος, «Εργατικοί παίδες», Οικονομική Επιθεώρησις, φ. 17, 1874, σ. 194.

1. Η οικονομική αξία του παιδιού στις αγροτικές κοινωνίες

Η εργασία των παιδιών δεν αποτελεί καινούριο φαινόμενο, αποτέλεσμα ή «αποτρόπαιο παραπροϊόν» της βιομηχανικής επανάστασης. Στις παραδοσιακές κοινωνίες της προβιομηχανικής εποχής το παιδί έβρισκε τη θέση του στον κοινωνικό καταμερισμό της εργασίας, στο πλαίσιο της αγροτικής οικογένειας. Η αγροτική οικογένεια, αυτόνομη μονάδα παραγωγής και κατανάλωσης, ανέθετε στα μέλη της τις διάφορες παραγωγικές δραστηριότητες ανάλογα με τη φυσική κατάσταση, την ηλικία και το φύλο του καθενός.

Τα παιδιά βοηθούσαν στις εργασίες των ενηλίκων ή αναλάμβαναν ασχολίες ανάλογες με τις σωματικές τους ικανότητες25. Ο C. Cipolla υποστηρίζει ότι «στις προβιομηχανικές κοινωνίες η εργασία των ανηλίκων ήταν διαδεδομένη όσο και

———————————

25. Για την παιδική εργασία στις προβιομηχανικές αγροτικές κοινωνίες, βλ. J. Sandrin, Enfants trouvés enfants ouvriers, XVIIe-XIXe siècles, Παρίσι 1982, σ.109· Ρ. Solinas, «La famille», La Méditerranée. Les Hommes et l'Heritage, Παρίσι 1986, σ.101· C. Cipolla, Η Ευρώπη πριν από τη βιομηχανική επανάσταση..., ό.π. σ.100. Βλ. επίσης τη βιβλιογραφική συναγωγή του J.-G. Da Silva, στα Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου, Ιστορικότητα..., ό.π. σ.361-362.

Σελ. 19
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/20.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

κατά την περίοδο της βιομηχανικής επανάστασης»26. Η εργασία του παιδιού περιοριζόταν, τις περισσότερες φορές, στα όρια της οικογενειακής ιδιοκτησίας, χωρίς βέβαια να αποκλείονται οι περιπτώσεις όπου το παιδί εργαζόταν ως ημερομίσθιος εργάτης, με την οικογένειά του ή μόνο, σε άλλη ιδιοκτησία. Ένα άλλο χαρακτηριστικό είναι ότι η εργασία των παιδιών δεν ήταν συνεχής. Ακολουθούσε τον εποχιακό κύκλο και συνήθως ήταν πιο εντατική τους καλοκαιρινούς μήνες, εξ ου και η παράδοση των μακρών καλοκαιρινών διακοπών27. Με άλλα λόγια, στις προβιομηχανικές αγροτικές κοινωνίες το παιδί αποκτούσε την οικονομική του σημασία στο πλαίσιο ενός συστήματος συγγενικής αλληλεγγύης, που αποσκοπούσε στην επιβίωση και την αναπαραγωγή του οικογενειακού κυττάρου, καθώς και στη διατήρηση της ιδιοκτησίας. Ο Adam Smith παρουσιάζει με πολύ χαρακτηριστικό τρόπο την οικονομική αξία των παιδιών σε μια αγροτική κοινωνία: «Μια πολυμελής οικογένεια δεν αποτελεί βάρος αλλά πηγή πλούτου για τους γονείς. Η εργασία κάθε παιδιού, πριν εγκαταλείψει το πατρικό σπίτι, υπολογίζεται ότι αποφέρει καθαρό κέρδος 100 λίρες. Μια νεαρή χήρα με πέντε ή έξι παιδιά, η οποία στην Ευρώπη θα είχε λίγες πιθανότητες να ξαναπαντρευτεί, εδώ τη φλερτάρουν σαν να πρόκειται για καλή ευκαιρία. Η αξία των παιδιών ενθαρρύνει το γάμο»28.

Οι μορφές απασχόλησης των παιδιών στην ελληνική ύπαιθρο του 19ου ή ακόμη και των αρχών του 20ού αιώνα πολύ λίγο διέφεραν από αυτές που περιγράψαμε προηγουμένως. Στην αγροτική κοινωνία «η ανάπτυξις επέρχεται ταχεία, και η εκ νεαράς ηλικίας εργασία καθιστά τα σώματα ρωμαλέα. Παις δέκα ή δώδεκα χρονών δύναται να σκάπτει ως ανήρ, και εις την ηλικίαν των δεκατεσσάρων χρονών κατ' ουδέν είναι υποδεέστερος του ανδρός»29. Οι οικογενειακές στρατηγικές της απασχόλησης καθορίζονταν, όπως ήδη αναφέρθηκε, με βάση το φύλο

———————————

26.Ένας βασιλικός νόμος της Αγγλίας του 1388 αναφέρεται στα αγόρια και τα κορίτσια που εργάζονται στο άροτρο και στο κάρο ή σε άλλου είδους αγροτικές ασχολίες, μέχρις ότου φτάσουν στην ηλικία των 12 χρόνων. Βλ. C. Cipolla, ό.π. σ.100. Στην Ιταλία, στην επαρχία της Τοσκάνης, τα παιδιά άρχιζαν να εργάζονται από την ηλικία των 7 ή 8 ετών. «Ξυπνούν το πρωί από πολύ νωρίς και ακολουθούν τον πατέρα τους που πάει να εργασθεί στα χωράφια. Εκεί, όταν πρόκειται για αγόρια, οδηγούν τα βόδια, ενώ ο πατέρας σπρώχνει το αλέτρι πιο βαθιά στη γη. Τα κορίτσια εργάζονται στα χωράφια την εποχή του θερισμού ή της συλλογής των καρπών και φυσικά στο σπίτι κάτω από την καθοδήγηση των μεγαλύτερων γυναικών.» Πρβλ. J. Sandrin. ό.π. σ.102. χ

27. Στις προβιομηχανικές κοινωνίες η πλειονότητα των παιδιών δούλευε στα χωράφια, κυρίως κατά τους καλοκαιρινούς μήνες. Βλ. C. Cipolla, ό.π. σ.100.

28. Adam Smith, Wealth of Nations, Λονδίνο 1973, σ.173.

29. Ανώνυμος, «Περί της Ελληνικής Γεωργίας», Εφημερίς της Ελληνικής Γεωργίας, τ. Α' αρ. 2, Αθήνα, Νοέμ. 1855, σ.57. Βλ. επίσης Μαρία Σβώλου, «Το εργαζόμενο παιδί», Α' Πάνελλήνιον συνέδριον προστασίας μητρότητος και παιδικών ηλικιών, Οκτώβριος 1930, σ.189-190.

Σελ. 20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/21.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

και τη φυσική κατάσταση των παιδιών. "Οι αδυνατώτεροι των παίδων γίνονται τεχνίται, υπηρέται, ποιμένες, οι ισχυρότεροι όμως μένουν εις την οικίαν διά τας γεωργικάς εργασίας και διά την παραγωγήν των εις την οικίαν αναγκαίων"30. Τα κορίτσια ασχολούνταν κυρίως με την επεξεργασία του καπνού, την καλλιέργεια της γης, την κτηνοτροφία και τις διάφορες οικοτεχνικής μορφής εργασίες31.

Στα τέλη του 19ου αιώνα δημιουργήθηκε μια νέα πηγή απασχόλησης για τα παιδιά της υπαίθρου, τα έργα των σιδηροδρόμων. Σύμφωνα με τον Εμ. Ρέπουλη, εκατοντάδες κορίτσια δούλευαν στα εργοτάξια του ΣΠΑΠ στην Αρκαδία και έκαναν έτσι την προίκα τους. "Άφηναν τα ημερομίσθιά των εις χείρας της Εταιρίας, και όταν τελείωσαν τα έργα απεκόμισαν άλλη 500, άλλη 700, άλλη 1.000 δραχμάς."32

Η παρέμβαση του κράτους στην παιδική εργασία της υπαίθρου εκδηλώθηκε με ένα νόμο του 1920, ο οποίος απαγόρευε στους μαθητές κάτω των 14 χρόνων να εγκαταλείπουν τις παραδόσεις στο σχολείο για να εργαστούν στα χωράφια. Η εργασία επιτρεπόταν μόνο πριν ή μετά τις ώρες του σχολείου και "εφ' όσον δεν εμποδίζεται κατ' ουδένα τρόπον η σχολική επίδοσις"33. Ωστόσο η σπουδαιότητα που είχε η εργασία των παιδιών για την οικογενειακή αγροτική εκμετάλλευση φαίνεται από ένα νόμο του 1913, ο οποίος επέτρεπε το κλείσιμο, για ένα μήνα, των δημοτικών σχολείων στις καπνοπαραγωγούς περιοχές, έτσι ώστε οι παραγωγοί να χρησιμοποιούν τα ανήλικα παιδιά τους στις καπνοκαλλιέργειες34.

2. Η παιδική εργασία στις πόλεις. Η μαθητεία

Στο αστικό περιβάλλον των προβιομηχανικών πόλεων τα παιδιά -μαθητευόμενοι ή υπηρέτες- εργάζονταν στο πλευρό των τεχνιτών ή των υπηρετών. Στα σιδηροπωλεία του Μπέρμινχαμ η μαθητεία άρχιζε στην ηλικία των 7 χρόνων, ενώ οι υφαντουργοί των βόρειων περιοχών της Αγγλίας απασχολούσαν παιδιά ηλικίας 5, ακόμη και 4 χρόνων, μόλις δηλαδή έκριναν ότι μπορούσαν να παρακολουθούν τις εργασίες και να υπακούουν στις εντολές35.

———————————

30. Ανώνυμος, ό.π.

31. Γ.Δ. Δασκαλάκος, "Τα εργαζόμενα κορίτσια", Εργασία, 21-6-1930, σ.25.

32. Αρκαδική Επετηρίς, τεύχ. 1, 1903, σ.30.

33. Ανώνυμος, "Η προσεχής XVη διεθνής διάσκεψις εργασίας", Βιομηχανική και βιοτεχνική επιθεώρησις, Δεκ. 1930, σ.25.

34. Νόμος περί ανηλίκων καπνεργατών, Αθήνα 1913. Για το ίδιο, βλ. επίσης Π. Κόντας, "Το χωριατόπουλο", Εργασία, 15-3-1930, σ.20.

35. P. Mantoux, La révolution industrielle au XVIIIe siècle, Παρίσι 1959, σ.433 και Μ. Niveau, Histoire des faits économiques contaiporains, Παρίσι 1979, σ.126.

Σελ. 21
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/22.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό όμως της παιδικής εργασίας στα προβιομηχανικά εργαστήρια ήταν ο παιδαγωγικός της χαρακτήρας. Στο βιοτεχνικό εργαστήριο ο εργάτης-τεχνίτης βρισκόταν στο κέντρο της παραγωγικής διαδικασίας. Η ακρίβεια των κινήσεων, η επιδεξιότητα, η εμπειρία, η δύναμη, ακόμη και το «γούστο» συνιστούσαν τα προσόντα του εργάτη. Η απόκτηση των προσόντων αυτών γινόταν μετά από μακρόχρονη μαθητεία. Τα παιδιά έμπαιναν στο εργαστήριο και, δουλεύοντας πλάι στους τεχνίτες, εισάγονταν σταδιακά στα μυστικά του επαγγέλματος. Η μαθητεία υποκαθιστούσε κατά κάποιον τρόπο την έλλειψη τεχνικής εκπαίδευσης. Το παιδί μάθαινε ένα επάγγελμα παρακολουθώντας και βοηθώντας τους μεγαλύτερους τεχνίτες36.

Και στην πόλη η παιδική ηλικία διατηρούσε την ιστορική της διάσταση. Είναι χαρακτηριστικό ότι στη Γαλλία, στα τέλη του 14ου και μέχρι τα μέσα του 16ου αιώνα, μόνος του ο υποψήφιος μαθητευόμενος, ηλικίας 11-12 χρόνων, διαπραγματευόταν με τον μάστορα την είσοδό του στο εργαστήριο. Από τον 17ο αιώνα τα πράγματα άλλαξαν. Ένα άτομο αυτής της ηλικίας θεωρείτο ακόμα «παιδί», που δεν είχε, φυσικά, λόγο ενηλίκου. Έτσι, ο κηδεμόνας εμφανιζόταν ως εγγυητής του υποψηφίου και κανόνιζε τους όρους της μαθητείας του37. Στον ελλαδικό χώρο, έως και τις αρχές του 20ού αιώνα, το παιδί μπορούσε να μάθει μια τέχνη είτε στο εργαστήρι του τεχνίτη —στο πλαίσιο των καθορισμένων συντεχνιακών κανόνων— είτε μέσα στην «κομπανία» των περιπλανώμενων μαστόρων.

Με βάση τους συντεχνιακούς κανονισμούς διακρίνονται τέσσερις μορφές μαθητείας38: Σύμφωνα με την πρώτη μορφή, ο τεχνίτης προσλάμβανε το παιδί για μια περίοδο τριών χρόνων, χωρίς χρηματική αμοιβή, με μόνη υποχρέωση από μέρους του την παροχή τροφής και στέγης. Στη δεύτερη μορφή μαθητείας, τα έξοδα διατροφής του παιδιού για την πρώτη χρονιά αναλάμβανε ο πατέρας. Τη δεύτερη χρονιά ο μαθητευόμενος πληρωνόταν πια από τον τεχνίτη, με έναν υποτυπώδη ετήσιο μισθό. Το χαρακτηριστικό της τρίτης μορφής μαθητείας ήταν ότι το παιδί αναλάμβανε τα έξοδα συντήρησής του, ενώ παράλληλα αμειβόταν από

———————————

36. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι αυτό ισχύει ως ένα ορισμένο σημείο και για τις αγροτικές εργασίες. Πρβλ. Ανώνυμος, «Περί της Ελληνικής Γεωργίας...», ό.π. σ.58.

37. Πρβλ. Μ. Couturier, «Η ένταξη των νέων στην ενεργό ζωή στην Εθιμική Γαλλία, 1368-1789», Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου, Ιστορικότητα..., ό.π. σ.388.

38. Πρβλ. Γ. Παπαγεωργίου, Η μαθητεία, στα επαγγέλματα (16ος-20ός αι.), Αθήνα 1986, σ.38-39. Για τις συντεχνίες στον ευρύτερο βαλκανικό χώρο, βλ. Ν. Todorov, Η βαλκανική πόλη, 15ος-19ος αι., μετ. Έφη Αβδελά, Γεωργία Παπαγεωργίου, Αθήνα 1986, τ. Β', σ.299-238. Βλ. επίσης Η οικονομική δομή των Βαλκανίων, επιμ. Σ. Ασδραχάς, Αθήνα 1979 και, ειδικότερα, G. Baer, «Οι διοικητικές και κοινωνικές λειτουργίες των τουρκικών συντεχνιών», σ.577-596, του ίδιου, «Μονοπώλιο και περιοριστικές πρακτικές των τουρκικών συντεχνιών», σ.599-612, και Σ. Ασδραχάς, «Οι συντεχνίες στην Τουρκοκρατία», Ζητήματα Ιστορίας, Αθήνα 1983, σ.97-115.

Σελ. 22
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/23.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

την αρχή με κάποιο στοιχειώδες χρηματικό ποσό. Στην τελευταία μορφή μαθητείας, οι τεχνίτες εξασφάλιζαν στον μαθητευόμενο στέγη, τροφή και ρουχισμό, ενώ αναλάμβαναν επιπλέον την πληρωμή των φόρων του. Όσοι συμβάλλονταν με την τελευταία μορφή μαθητείας ήταν συγγενείς και κυρίως γιοι μαστόρων, που "ήθελαν" να συνεχίσουν το επάγγελμα του πατέρα τους. Οι υπόλοιποι μαθητευόμενοι κατάγονταν κυρίως από αγροτικές οικογένειες των γύρω χωριών, που, είτε λόγω φτώχειας είτε λόγω σωματικής αδυναμίας, δεν ήταν σε θέση να ασχοληθούν με αγροτικές εργασίες και αναζητούσαν μια καλύτερη τύχη στην πόλη. Κατά τα πρώτα χρόνια της μαθητείας το παιδί απασχολείτο σε διάφορες βοηθητικές εργασίες στο εργαστήριο, ενώ παράλληλα ήταν υποχρεωμένο να εκτελεί χρέη υπηρέτη στο σπίτι του τεχνίτη (να κουβαλάει ξύλα και νερό, να ανάβει τη φωτιά, να μαγειρεύει, να πλένει πιάτα κ.ά.)39.

Βασική επιδίωξη του τεχνίτη ήταν η επιμήκυνση της μαθητείας, με σκοπό τη μεγιστοποίηση της εκμετάλλευσης της εργασίας του παιδιού και την επιβράδυνση της δημιουργίας ενός μελλοντικού ανταγωνιστή. Εξάλλου οι συντεχνίες ασκούσαν έλεγχο στην προσφορά εργασίας, αυξάνοντας ή μειώνοντας τη ροή νέων τεχνιτών ανάλογα με την οικονομική συγκυρία40. Ο ελάχιστος χρόνος μαθητείας στις οθωμανικές συντεχνίες ήταν 1.001 ημέρες41. Στην συνέχεια ο μαθητευόμενος (16-19 χρόνων, πλέον) περνούσε στο στάδιο του κάλφα, όπου και παρέμενε για δύο περίπου χρόνια. Ο Γ. Παπαγεωργίου υπολογίζει τον πραγματικό συνολικό χρόνο της μαθητείας και των δύο σταδίων στις συντεχνίες σε επτά έως οκτώ χρόνια42.

Η μαθητεία στις "κομπανίες" των περιπλανώμενων μαστόρων δεν χαρακτηριζόταν από τους αυστηρούς τυπικούς κανόνες που ίσχυαν στην αντίστοιχη περίπτωση των συντεχνιών. Ωστόσο, θα μπορούσαμε να συμπεράνουμε ότι οι ουσιαστικές συνθήκες δεν διέφεραν και πολύ43. Πιο συγκεκριμένα, ο υποψήφιος για την εκμάθηση της τέχνης συμβαλλόταν με τον αρχιτεχνίτη της ομάδας έναντι μιας μικρής συμμετοχής στα κέρδη και ακολουθούσε την κομπανία στον ετήσιο γύρο της. Ο μαθητευόμενος ήταν υποχρεωμένος να εκτελεί κάθε εργασία που δεν απαιτούσε ειδικές τεχνικές γνώσεις και επιπλέον πρόσφερε κάθε υπηρεσία που σχετιζόταν με τη συμβίωση της ομάδας (πλύσιμο, μαγείρεμα κ.ά.). Στην περίοδο

———————————

39. Βλ. Γ. Παπαγεωργίου, ό.π. σ.30, 44, 47.

40. Βλ. C. Cipolla, ό.π. σ.129, G. Baer, "Μονοπώλιο και περιοριστικές πρακτικές των τουρκικών συντεχνιών", ό.π. σ.606-608, και Σ. Ασδραχάς, "Οι συντεχνίες στην Τουρκοκρατία", ό.π. σ.99-100.

41. Βλ. Η. Inalcik, "Ο σχηματισμός κεφαλαίου στην Οθωμανική Αυτοκρατορία", Η οικονομική δομή..., ό.π. σ.511.

42. Πρβλ Γ. Παπαγεωργίου, ό.π. σ.42-43 και 78-79.

43. Βλ. Χρ. Κωνσταντινόπουλος, Η μαθητεία στις κομπανίες των χτιστών της Πελοποννήσου, Αθήνα 1987.

Σελ. 23
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/24.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

της μαθητείας, που διαρκούσε περίπου οκτώ έως δέκα χρόνια, το παιδί εισαγόταν στην τέχνη, ενώ παράλληλα μάθαινε πώς να διαπραγματεύεται την ανάληψη ενός έργου, να επιτυγχάνει υψηλότερες τιμές και να εξασφαλίζει καλύτερες συνθήκες εργασίας και διαβίωσης για την ομάδα.

3. Η τομή της Βιομηχανικής Επανάστασης. Το παιδί στο εργοστάσιο

Στα μεγάλα χειροτεχνικά εργαστήρια (manufactures), ο εργάτης-τεχνίτης στηριζόμενος στη συντεχνία και αργότερα στο συνδικάτο του, κατάφερνε να παίρνει υψηλή αμοιβή και να επιβάλλει μέσω του ελέγχου πάνω στις μεθόδους εργασίας το δικό του ρυθμό στην παραγωγή των εμπορευμάτων. Παράλληλα, η "ταρίφα" αποτελούσε μια περίπλοκη ρύθμιση, που δεν περιοριζόταν στον καθορισμό του ημερομισθίου, αλλά όριζε επίσης τον απαιτούμενο "χρόνο" για το κάθε κομμάτι, καθώς και τις ποιοτικές προδιαγραφές του εμπορεύματος44.

Η μεγάλη καινοτομία της Βιομηχανικής Επανάστασης ήταν ότι κατόρθωσε, μέσα από την ένωση κεφαλαίου και επιστήμης, να μειωθεί η σημασία των τεχνιτών στην παραγωγή, με αποτέλεσμα η εργασία να περιοριστεί στην απλή επίβλεψη και τροφοδοσία του παραγωγικού μέσου με την πρώτη ύλη, ένα ρόλο που μπορούσαν να εκτελέσουν στην εντέλεια τα παιδιά. Γράφει ο ανώνυμος αρθρογράφος του 1874: "Την δύναμιν των βραχιώνων αντικατέστησεν η δύναμις των μηχανών. Επειδή δε η λειτουργία τούτων συνίσταται εις την υποδιαίρεσιν και απλοποίησιν των έργων, διευκολύνεται εντεύθεν επί τοσούτον η εκτέλεσις αυτών, ώστε μικρός παις δύναται να επιστατή δεδομένην εν βαμβακουργικώ π.χ. καταστήματι μηχανήν, προς μόνον τον σκοπόν να παρέχει αυτή την βαμβακηράν τροφήν και να απαλλάσση αυτήν βαθμηδόν εκ της πληθώρας των καρπών. Τοιουτοτρόπως αι λεπταί χείρες του παιδός δύνανται να χρησιμεύσωσι και εις τας λεπτοφυεστέρας αυτάς της μηχανής υπηρεσίας. Μέτριαι σωματικαί και πνευματικαί δυνάμεις δύνανται ευκόλως να παρακολουθώσι την κλωστήν, να την συνδέωσι και να την κόπτωσι κατά την ανάγκην της τέχνης. Αρκεί δε να εισέλθη τις εις μέγα χειροτεχνικόν μηχανικής δυνάμεως κατάστημα, ίνα θαυμάση την ποσότητα των μικρών παίδων, τους οποίους τούτο συγκεντρώνει..."45. Η απλοποίηση της εργασιακής

———————————

44. Βλ. Β. Coriat, Ο εργάτης και το χρονόμετρο. Τεϊλορισμός - Φορντισμός και μαζική παραγωγή, μετ. Γιώργος Δαγιάντης, Αθήνα 1985, σ.25-34.

45. Ανώνυμος, "Εργατικοί παίδες", Οικονομική Επιθεώρησις, τεύχ. 17, Ιούλιος 1874, σ.193-194. Για τις τεχνολογικές αλλαγές στη βιομηχανία τον 18ο και 19ο αιώνα και τις κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις στην Αγγλία και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, βλ. ενδεικτικά Μ. Dobb, Études sur le développement du capitalisme (γαλλική μετ. Liane Mozère), Παρίσι 1981, σ.271-338.

Σελ. 24
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/25.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

διαδικασίας καταργούσε τη μακρόχρονη παραδοσιακή μαθητεία και καθιστούσε τους εργάτες παραγωγικούς με την είσοδό τους στο εργοστάσιο. Το γεγονός αυτό είχε ως αποτέλεσμα τη μείωση του κόστους της εργατικής δύναμης, τόσο από την άποψη της διαμόρφωσής της, αφού χρειαζόταν περίοδος μόλις λίγων εβδομάδων ή και ημερών για να γίνει άμεσα αξιοποιήσιμη, όσο και από την άποψη της τιμής της, επειδή πλέον μπορούσαν να απασχοληθούν άτομα με μικρή διαπραγματευτική ικανότητα και γι' αυτό εκτεθειμένα σε σκληρότερη οικονομική εκμετάλλευση, όπως ήταν οι γυναίκες και τα παιδιά, αγόρια και κορίτσια46.

Η εισαγωγή των τεχνολογικών μεταβολών στους εργασιακούς χώρους εξηγεί κατά ένα μόνο μέρος τη μαζική χρησιμοποίηση της παιδικής εργασίας στη βιομηχανία. Στην πραγματικότητα, η εισαγωγή των μηχανών και οι βαθιές τομές που προκάλεσαν στην οργάνωση της εργασίας δημιούργησαν την ανάγκη αλλαγών στις μέχρι τότε νοοτροπίες για την εργασία. Το εργοστάσιο απαιτούσε ένα άλλου τύπου εργατικό δυναμικό, υπάκουο και πειθαρχημένο, το οποίο θα εργαζόταν όχι πλέον με τους δικούς του φυσικούς ρυθμούς που ίσχυαν μέχρι τότε στο εργαστήριο, αλλά με τους τεχνητούς, μη ανθρώπινους ρυθμούς που επέβαλλαν οι μηχανές. Με άλλα λόγια, ήταν πολύ δύσκολο, αν όχι αδύνατο, άτομα που είχαν περάσει την ηλικία της εφηβείας να αποτελέσουν χρήσιμα βιομηχανικά χέρια, ανεξαρτήτως του αν προέρχονταν από αγροτικές ή βιοτεχνικές απασχολήσεις. Για τον ελεύθερο άνθρωπο, το εργοστάσιο, στο οποίο εισερχόταν απλώς ως ανειδίκευτη εργατική δύναμη, ήταν κάτι αντίστοιχο με τη σκλαβιά· γι' αυτό, με εξαίρεση τους πολύ πεινασμένους, οι εργάτες προσπαθούσαν να το αποφύγουν47.

Ένα άλλο στοιχείο είναι ότι το παιδί, σε αντίθεση με τους ενήλικες γονείς του, μπορούσε να βρίσκεται μόνιμα στο χώρο του εργοστασίου, αφού δεν ήταν 

———————————

46.Όπως παρατηρεί και ο Fr. Engels, "...οι μηχανές παραμερίζουν όλο και περισσότερο τον ενήλικο εργάτη. Η δουλειά στις μηχανές συνίσταται κυρίως -τόσο στην κλώση όσο και στην ύφανση- στο να ξαναδένονται οι κλωστές που κόβονται, αφού η μηχανή κάνει όλα τα υπόλοιπα. Η εργασία αυτή δεν απαιτεί την παραμικρή φυσική δύναμη, παρά μονάχα ευκίνητα χέρια. Έτσι λοιπόν οι άνδρες όχι μονάχα δεν είναι απαραίτητοι, μ' αντίθετα η μεγαλύτερη ανάπτυξη των μυώνων και των οστών των χεριών τούς καθιστά λιγότερο κατάλληλους σε σχέση με τις γυναίκες και τα παιδιά γι' αυτή τη δουλειά". Fr. Engels, Η κατάσταση της εργατικής τάξης στην Αγγλία, μετ. Λευτέρης Αποστόλου, Αθήνα 2 1989, σ.18. Η εισαγωγή των μηχανών στην παραγωγή παραμέρισε ολόκληρους κλάδους ανεξάρτητων προβιομηχανικών τεχνιτών. Στην καλύτερη περίπτωση το γεγονός αυτό μεταμόρφωνε τους ανεξάρτητους σε εξαρτημένους. Στην χειρότερη, που ήταν και η συχνότερη, γεννούσε τα πλήθη των ξεπεσμένων, των απαθλιωμένων και των πεινασμένων υφαντουργών, πλεκτών κ.ά. E.J. Hobsbawm, Η εποχή των επαναστάσεων 1789-1848, μετ. Μαριέτα Οικονομοπούλου, Αθήνα 1990, σ.270.

47. E.J. Hobsbawm, ό.π. σ.271. Βλ. επίσης T.S. Ashton, The industrial revolution 1760-1830, Οξφόρδη 1986, σ.94, και C. Fohlen, F. Bedarida, Histoire générale du travail. L'ère des révolutions, Παρίσι 1964, σ.37.

Σελ. 25
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/26.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

υποχρεωμένο —στον ίδιο έστω βαθμό με τους ενήλικες— να συμμετέχει στις αγροτικές εργασίες ή να υπηρετήσει στρατιωτική θητεία. Με άλλα λόγια, το παιδί προστάτευε τη βιομηχανική ροή από τις εποχιακές ή συγκυριακές διαταραχές και εξασφάλιζε τη συνέχειά της48. Το φαινόμενο της παιδικής εργασίας έλαβε σημαντικές διαστάσεις στην Αγγλία κατά τα τέλη του 18ου και τις αρχές του 19ου αιώνα, ειδικότερα στον κλάδο της βαμβακουργίας49. Αρχικά οι άγγλοι βιομήχανοι στρατολογούσαν παιδιά, ορφανά κυρίως, που βρίσκονταν υπό την προστασία των κοινοτήτων και των ενοριών. Η συμφωνία για την πρόσληψη των παιδιών γινόταν ανάμεσα στον βιομήχανο και στην κοινότητα ή την ενορία50. Όταν τα παιδιά των ενοριών δεν επαρκούσαν πλέον για τις ανάγκες των εργοστασίων, οι βιομήχανοι απευθύνονταν στους ίδιους τους γονείς. Και οι τελευταίοι, ξεπερνώντας τους αρχικούς ενδοιασμούς τους, συνειδητοποιούσαν ότι τα παιδιά μπορούσαν να αποτελέσουν σημαντική πηγή εισοδήματος. Έτσι επικράτησε η συνήθεια να προσλαμβάνονται παιδιά από την ηλικία των 4 και 5 χρόνων, όταν, δηλαδή, κρίνονταν ικανά να εκτελέσουν μια εργασία «σωστά»51.

Η παιδική εργασία στα εργοστάσια επεκτάθηκε και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, στις οποίες είχε αρχίσει να αναπτύσσεται η βιομηχανία. Στη Γερμανία κατά τα τέλη του 19ου αιώνα υπήρχαν «σχολές βιομηχανίας». Εκεί, μικρά κορίτσια ύφαιναν το λινάρι μέσα σε απόλυτη ησυχία. Οι επιστάτες τα έδερναν εάν εργάζονταν με αργούς ρυθμούς ή αν δεν τους ικανοποιούσε η ποιότητα της εργασίας τους. Επίσης, πολλά παιδιά εργάζονταν στη βιομηχανία καπνού, στη βιοτεχνία πλεκτών και σε αρκετές μικρές βιοτεχνίες52. Πολλές φορές τα παιδιά εργάζονταν από τις δύο μετά τα μεσάνυκτα μέχρι τις εφτά το πρωί. Στην περίπτωση αυτή, «δια να μη αποκοιμηθούν τα ταλαίπωρα πλάσματα, προσφέρουν εις αυτά καφφέν, τέιον και οινοπνευματώδη ποτά»53. Στη Γαλλία, η εργασία των παιδιών ήταν αρκετά διαδεδομένη στην υφαντουργία, τη μεταλλουργία και στα ορυχεία. Το 1839 ο αριθμός των παιδιών ηλικίας 7 έως 14 χρόνων που απασχολούνταν στην υφαντουργία υπολογιζόταν σε 100 έως 150 χιλιάδες54. Στα μέσα του 19ου

———————————

48. Βλ. Β. Coriat, ό.π. σ.38.

49. Για τις τεχνολογικές καινοτομίες στη βαμβακουργία, βλ. ενδεικτικά E.J. Hobsbawm, Industry and Empire. From 1750 to the Present Day, Λονδίνο 1984, 15ο, σ.58-59.

50. Βλ. T.S. Ashton, ό.π. σ.91-96 και Μ. Niveau, ό.π. σ.127-128. Υπήρχαν περιπτώσεις όπου, κατά τη συμφωνία, η ενορία υποχρέωνε τον βιομήχανο να δεχθεί καθυστερημένα παιδιά σε ποσοστό 1 προς 20. C. Fohlen, F. Bedarida, ό.π. σ.39.

51. Στο ίδιο.

52. Στο ίδιο. Βλ. επίσης Μ. Block, «Le mouvement économique et social en Allemagne», L'économiste français, 6-12-1896, σ.735, και Ανώνυμος, «Εργασία και ημερομίσθια των παίδων εν Γερμανία και Αυστρία», Βιομηχανική και βιοτεχνική επιθεώρησις, 1914, σ.79.

53. Ανώνυμος, «Εργασία... των παίδων εν Γερμανία...», ό.π. σ.81.

54. Βλ. J. Sandrin, ό.π. σ.99. Πληροφορίες για την παιδική εργασία στην Γαλλία στις αρχές

Σελ. 26
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Μορφές παιδικής εργασίας στη βιομηχανία και τη βιοτεχνία (1870-1940)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 7
    27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

    Στην Έλλη

    και στον Παρασκευά