Συγγραφέας:Ρηγίνος, Μιχάλης
 
Τίτλος:Μορφές παιδικής εργασίας στη βιομηχανία και τη βιοτεχνία (1870-1940)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:27
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1995
 
Σελίδες:173
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Μαθητεία και εργασία
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1870-1940
 
Περίληψη:Η μελέτη αυτή έχει ως αντικείμενο την απασχόληση των παιδιών και των νεαρών ατόμων στη βιομηχανική και τη βιοτεχνική παραγωγή στην Ελλάδα κατά τα τέλη του 19ου αιώνα και τις πρώτες δεκαετίες του 20ού. Η έρευνα κινείται προς δύο κατευθύνσεις. Αρχικά εξετάζεται η θέση των παιδιών στον καταμερισμό της εργασίας, τόσο στην παραδοσιακή βιοτεχνία όσο και στο νέο εργοστασιακό σύστημα. Μέσω της ανάλυσης των παραγωγικών δομών σκιαγραφούνται οι παράγοντες που διαμόρφωναν τη ζήτηση της παιδικής και νεανικής εργασίας στη δευτερογενή παραγωγή. Κατόπιν η έρευνα στρέφεται προς την κατεύθυνση της προσφοράς εργασίας, για να εντοπιστούν οι όροι και οι συνθήκες που οδηγούσαν τα παιδιά στο βιοτεχνικό εργαστήριο ή το βιομηχανικό εργοστάσιο, σε απασχολήσεις όχι κατ’ ανάγκην εναλλακτικές. Τέλος, αναζητείται απάντηση στο ερώτημα, κατά πόσον οι νέες βιομηχανικές συνθήκες διαφοροποίησαν την αρνητική θέση που κατείχε η μισθωτή εργασία στο σύστημα συλλογικών αξιών και τροποποίησαν τις οικογενειακές προσδοκίες και στρατηγικές για επαγγελματική αποκατάσταση και κοινωνική ανέλιξη των νεαρών, αρρένων κυρίως, μελών τους.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 19.54 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 83-102 από: 178
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/83.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV

Συνθήκες εργασίας και διαβίωσης των εργαζόμενων παιδιών

Παιδιά 10 και 12 χρόνων, ζαρωμένα 12 και 14 ώρες κοντά στη μάνα ή τη γιαγιά, με το πηγούνι σκυμμένο στα γόνατα, με τα δάκτυλα κατεστραμμένα απ' το δέσιμο των κόμπων και το κορμί καμπουριασμένο για πάντα. Ξερό φωμί για φαγητό, παρμένο και αυτό στο σκαμνί της δουλειάς το μεσημέρι. Εργαστήρια εγκατεστημένα σε χώρους που ήταν πριν αποθήκες και σταύλοι...

Μαρία Σβώλου, "Οι εργάτριες ταπητουργίας", Ο Αγώνας της Γυναίκας, τεύχ. 41, Μάρτ. 1927, σ. 1.

1. Οι συνθήκες εργασίας

Σύμφωνα με όλες τις περιγραφές που έχουμε στη διάθεσή μας, οι συνθήκες που επικρατούσαν στους εργασιακούς χώρους κατά τις πρώτες δεκαετίες του αιώνα μας, είτε πρόκειται για τα μεγάλα εργοστάσια είτε για τα βιοτεχνικά εργαστήρια, ήταν πολύ κακές για τα μέτρα όχι μόνο των ανήλικων αλλά και των ενήλικων εργατών. Η διαπίστωση, κοινή: οι χώροι εργασίας ήταν σε γενικές γραμμές ακατάλληλοι και ανθυγιεινοί. Έτσι δεν είναι παράξενο ότι η φυματίωση και άλλες αρρώστιες μάστιζαν τα νεαρά άτομα στις "λαϊκές" κυρίως τάξεις190. Τη χειρότερη εικόνα παρουσίαζαν -όπως είναι φυσικό- τα μικροεργαστήρια, τα οποία, λόγω των σχεδόν μηδενικών κεφαλαίων τους, αδυνατούσαν να εξασφαλίσουν τους κατάλληλους χώρους εγκατάστασης191. Σε πολλές περιπτώσεις είχαμε να κάνουμε, ουσιαστικά, με συνδυασμό μικρών εμπορικών καταστημάτων και

———————————

190. Άννα Μακροπούλου, "Από την εργασία της γυναίκας και του παιδιού", Ο Αγώνας της Γυναίκας, τεύχ. 50-51, Αύγ. 1927, σ.3.

191. Βλ. A. Andreades, La législation ouvrière en Grèce, Γενεύη 1922, σ.16.

Σελ. 83
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/84.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

βιοτεχνιών. Τα μικρά αυτά εργαστήρια ήταν εγκατεστημένα "όπισθεν του προς υποδοχήν των πελατών ή των προς πώλησιν των ειδών χρησιμεύοντος καταστήματος εις μικρότερα καταστήματα χωρισμένα διά σανιδίου χωρίσματος, ενίοτε υψηλοτάτου, ώστε ο χώρος αυτός να καθίσταται εντελώς σκοτεινός"192. Έτσι, στα υποδηματοποιεία της Αθήνας και του Πειραιά "τα έτοιμα υποδήματα ελλείψει ερμαρίων κρέμωνται εκ της οροφής, εις ύψος ανθρώπου, προς έκθεσιν, ρεκλάμαν διά τους πελάτας και εύκολον εκλογήν. Ούτω περιορίζεται ο κυβισμός αέρος, η καθαριότης και ελαττώνεται ο φωτισμός του ήδη εξ ελλείψεως παραθύρων σκοτεινού εργαστηρίου, οι δε εργάτες εργάζονται στο βάθος, διότι το πρόσθετο μέρος χρησιμοποιείται ως πρατήριον και τα παράθυρα ως προθήκαι"193.

Άλλα εργαστήρια στεγάζονταν στα πατάρια των καταστημάτων, με τα οποία, πολλές φορές, επικοινωνούσαν με κινητή σκάλα. Οι οροφές ήταν χαμηλές, "οι εργάτριες συνωθούνται σκυμμέναι περί τον φωταγωγόν, διότι το φως δεν είναι επαρκές"194. Είναι χαρακτηριστικό ότι όλα τα πατάρια των εμπορικών καταστημάτων που βρίσκονταν σε κεντρικούς δρόμους λειτουργούσαν ως βιοτεχνικά εργαστήρια "και δι' έλλειψιν χώρου και διότι ο έλλην μικροεργοδότης φροντίζει κυρίως να εγκαταστήση το κατάστημα πωλήσεως όσον το δυνατόν ευπρόσωπον και αδιαφορεί τελείως ως προς το εργαστήριον το οποίον εγκαθίσταται όλως προχείρως εκεί κάπου, ώστε να μη φαίνεται, διά να μένει ανέτως εν ακαθαρσία και ακαταστασία"195. Τέλος, χειρότερα από άποψη υγιεινής ήταν τα εργαστήρια που λειτουργούσαν σε υπόγεια. Οι χώροι αυτοί ήταν τελείως ακατάλληλοι, με πάτωμα από πλάκες και τοίχους γεμάτους υγρασία. Ο λιγοστός φωτισμός προερχόταν από τη μοναδική πόρτα και τους φωταγωγούς των πεζοδρομίων. "Αρκεί να αναφέρω", γράφει η επόπτρια εργασίας Άννα Μακροπούλου, "ότι έν εξ αυτών εν Πειραιεί ήτο τόσο σκοτεινόν, ώστε μόλις διέκρινα εις το βάθος τας εργαζομένας"196. Σε υπόγεια ήταν εγκατεστημένο το 90% των εργαστηρίων των ζαχαροπλαστείων και των χαλβαδοποιείων. Η ακαθαρσία των χώρων αυτών αποτελούσε τον κανόνα. "Τοίχοι, δάπεδα, κλίμακες, οροφαί, μηχανήματα δεν καθαρίζονται, από την επικολληθείσαν ζάχαριν, άμυλον, κόνιν..."197

Όλοι οι τύποι αυτών των εργαστηρίων δεν διέθεταν τους στοιχειώδεις όρους υγιεινής, όπως αποχωρητήρια και "νερό της πόλης". Σε καταστήματα ήταν εγκατεστημένα, κυρίως, τα εργαστήρια ραφής ανδρικών ενδυμάτων, πίλων και

———————————

192. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις... 1921, Αθήνα 1923, σ.62.

193. Ό.π. σ.22.

194. Ό.π. σ.62.

195. Ό.π. σ.63.

196. Άννα Μακροπούλου, "Από την εργασία της γυναίκας και του παιδιού", ό.π.

197. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις... 1921, ό.π. σ.22.

Σελ. 84
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/85.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

πιλικίων, ασπρορούχων, τροφίμων, χαρτόκουτων και φακέλων, καθώς και άλλες μικρές βιοτεχνίες198.

Σε πολλές βιοτεχνίες η επιβίωση των παραδοσιακών μεθόδων παραγωγής καθιστούσε, από μόνη της, τις συνθήκες εργασίας επικίνδυνες για την υγεία των εργατών. Συγκεκριμένα τα βυρσοδεψεία χαρακτηρίζονταν "εργαστήρια θανάτου... όπου οι εργάται υποχρεούνται να διημερεύουν βουτηγμένοι εις τα νερά, εντός των οποίων επεξεργάζονται τα δέρματα και είναι διαρκώς εκτεθειμένοι εις δολοφόνα ρεύματα αέρος, αναγκαία διά την εργασίαν, ένεκα των οποίων υφίστανται συχνάς προσβολάς πλευρίτιδων ή πνευμονιών, αι οποίαι καταλήγουν πολλάκις εις φθίσιν"· περισσότεροι από τους μισούς εργάτες υπέφεραν, άλλωστε, από χρόνιους ρευματισμούς λόγω της υγρασίας199.

Οι συνθήκες εργασίας που επικρατούσαν στα μεγάλα βιομηχανικά εργοστάσια δεν διέφεραν και πολύ από αυτές που ήδη περιγράψαμε. Ειδικότερα για την κλωστοϋφαντουργία, η οποία απασχολούσε και το μεγαλύτερο αριθμό ανήλικων κοριτσιών, οι επιθεωρητές εργασίας σημείωναν ότι "υπάρχουν μεγάλα καταστήματα άτινα, ενώ δαπανούν πολλάς εκατοντάδας χιλιάδων προς αλλαγήν της κινητηρίου δυνάμεως ή μηχανημάτων υφάνσεως, χάριν οικονομίας ολίγων χιλιάδων δεν αποφασίζουν να εγκαταστήσουν ούτε τα κατάλληλα μέσα υδρεύσεως του προσωπικού τους"200. Επίσης, η έλλειψη συστημάτων απορρόφησης της σκόνης που προκαλούσαν οι ίνες του βαμβακιού και του μαλλιού "επιβοηθεί την φθίσιν και τόσα άλλα νοσήματα των οφθαλμών, των αναπνευστικών και πεπτικών οργάνων, του δέρματος κ.λπ., άτινα μαστίζουσι το ως επί το πολύ αδύνατον και ευπαθές αυτών εξ ανηλίκων εργατίδων προσωπικόν"201.

Σε ορισμένες περιπτώσεις και για λόγους οικονομίας, οι βιομήχανοι παράγγελναν τα μηχανήματα των εργοστασίων τους χωρίς τα αντίστοιχα προστατευτικά τους καλύμματα, γεγονός που αποτελούσε και την κυριότερη αιτία των εργατικών ατυχημάτων202.

Ο αριθμός των παιδιών και των νεαρών ατόμων που έπεφτε θύμα εργατικών ατυχημάτων ήταν μεγάλος. Το 1921 από τα είκοσι θανατηφόρα ατυχήματα τα πέντε συνέβησαν σε άτομα κάτω των 18 χρόνων203.

———————————

198. Ό.π. σ.62.

199. Εργατικό Κέντρο Αθήνας, Οι εργάται της Ελλάδος προς την Διπλήν Βουλήν των Ελλήνων, Αθήνα 1911, σ.20.

200. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις... 1921, ό.π. σ.23.

201. "Γενικαί εκθέσεις των επιθεωρητών εργασίας του έτους 1913", Δελτίον του Υπουργείου της Εθνικής Οικονομίας, II Εργασία και πρόνοια, τεύχ. 4, Δεκ. 1914, σ.164.

202. Ό.π. σ.163.

203. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις... 1921, σ.24-25.

Σελ. 85
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/86.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΠΙΝΑΚΑΣ 10

Εργατικά ατυχήματα, 1927

Ηλικία εργατών 

Αριθμός

%  

  12-14 114 3,24  

15-18

791

22,48

18-20

351

9,98

20-30

1.084

30,81

30 +

1.178

33,48

Σύνολο

3.518

100,00

ΠΗΓΗ: Ι. Αναπλιώτης,

"Τα εργατικά ατυχήματα εν Ελλάδι κατά το 1927", Βιομηχανική και βιοτεχνική επιθεώρησις, 1928, σ.113-122.

Από τον Πίνακα 10 φαίνεται επίσης ότι, το 1927, το 35,70% των θυμάτων από εργατικά ατυχήματα είχαν ηλικία μικρότερη των 20 χρόνων. Οι κλάδοι στους οποίους σημειώθηκαν τα περισσότερα θανατηφόρα ατυχήματα και ακρωτηριασμοί νεαρών ατόμων ήταν η υφαντουργία και η μηχανουργία204. Μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα οι αποζημιώσεις για τα εργατικά ατυχήματα ήταν μηδαμινές και τα θύματα επαφίονταν στην φιλανθρωπική διάθεση του επιχειρηματία, μένοντας στις περισσότερες περιπτώσεις χωρίς καμία ασφαλιστική κάλυψη. Έτσι, όπως σημειώνει το 1890 η Καλλιρρόη Παρρέν για την περίπτωση μιας νεαρής εργάτριας που έχασε το χέρι της από μηχανή στο εργοστάσιο των Αφών Ρετσίνα, "θα τη παραχωρηθή ίσως παρά του κ. εργοστασιάρχου μικρά προσωρινή αποζημίωσις και μετά ταύτα θα αυξήση κατά ένα τον αριθμόν των αναπήρων επαιτών και επαιτίδων της γείτονος πόλεως"205.

Οι ώρες εργασίας των ανήλικων εργατών δεν διέφεραν από αυτές των ενήλικων συναδέλφων τους, ακόμη και μετά τις ειδικές ρυθμίσεις που επέβαλαν οι νόμοι του 1911 σχετικά με την εργασία των γυναικών και των ανηλίκων. Στο εργοστάσιο Ρετσίνα οι εργάτριες εργάζονταν από τις 6.00 π.μ. μέχρι τις 6.30 μ.μ., με διακοπή μισής ώρας για πρόγευμα το χειμώνα, ενώ το καλοκαίρι από τις

———————————

204. Ό.π.

205. Πρβλ. Καλλιρρόη Παρρέν, "Δυστυχείς εργάτιδες", Εφημερίς των Κυριών, τεύχ. 191, 9-12-1890, σ.2. Ο νόμος 551 του 1914, καθώς επίσης οι νόμοι 2114 του 1920 και 2193 του 1923 κατοχυρώνουν την αποζημίωση σε περίπτωση εργατικού ατυχήματος. Επίσης ο νόμος 281 του 1914 προβλέπει την ίδρυση "Αλληλοβοηθητικών Σωματείων", τα οποία, μεταξύ άλλων, θα παρέχουν στα μέλη τους χρηματικά επιδόματα σε περίπτωση ασθένειας, τραυμάτων, πρόσκαιρης ανικανότητας για εργασία κ.λπ. Πρβλ. Γ. Χαριτάκης, Η ελληνική βιομηχανία, Αθήνα 1927, σ.122, 129.

Σελ. 86
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/87.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

5.00 π.μ. μέχρι τις 6.30 μ.μ., με διακοπή μιας ώρας. "Τουτέστιν η εν τη αναπτύξει της παιδίσκη δεκαιέτης ή ενδεκαιέτης ίσταται ορθή και σχεδόν μη κινουμένη εκ της θέσεώς της επί 12 ολοκλήρους ώρας."206 Στις αρχές του 20ού αιώνα ο χρόνος εργασίας στη βιομηχανία και τη βιοτεχνία είχε μειωθεί σε δέκα ώρες, με δύο ώρες ανάπαυση κατά τους καλοκαιρινούς μήνες και μία ώρα τους χειμερινούς207. Στις εμπορικές επιχειρήσεις η δεκάωρη εργασία καθιερώθηκε έμμεσα με το νόμο 271 της 8-5-1914, ο οποίος (1) επέβαλε συνεχή διακοπή για νυκτερινή ανάπαυση διάρκειας δέκα ωρών τουλάχιστον, και (2) όρισε τη μεσημβρινή διακοπή της εργασίας σε δύο ώρες το καλοκαίρι και μιάμιση ώρα το χειμώνα208. Στη βιομηχανία το δεκάωρο παραβιαζόταν κυρίως στην κλωστοϋφαντουργία. Ορισμένες φορές το ρολόι των εργοστασίων ήταν ρυθμισμένο έτσι ώστε οι εργάτριες να εργάζονται ένα τέταρτο με μισή ώρα παραπάνω από το κανονικό ωράριο209.

Συνήθως οι παραβάσεις του ωραρίου σημειώνονταν τις εποχές με εντατικότερη παραγωγή και με τη συγκατάθεση των ίδιων των εργατριών. Όμως, "η αμοιβή της επί δύο και ημίσειαν ώραν επί πλέον εργασίας είναι τόσον ελαχίστη, το τρίτον του ημερομισθίου, εν σχέσει προς την ασυμμέτρως μείζονα κατανάλωσιν δυνάμεων των εργαζομένων κοριτσιών"210.

Αξίζει να σημειωθεί ότι στις περιπτώσεις που οι επιθεωρητές μήνυσαν τους παραβάτες βιομηχάνους, το δικαστήριο επέβαλε τα χαμηλότερα πρόστιμα, με τη δικαιολογία ότι "εις την σημερινήν εποχήν πρέπει να υποστηριχθεί η βιομηχανία"211.

Όπως ήταν φυσικό το ωράριο παραβιαζόταν σε όλα σχεδόν τα βιοτεχνικά εργαστήρια και ιδιαίτερα στα εργαστήρια ραφής ανδρικών και γυναικείων ενδυμάτων. Ειδικότερα κατά τις ημέρες των εορτών, λόγω της αυξημένης ζήτησης, το ωράριο ουσιαστικά έπαυε να ισχύει. Έτσι, κορίτσια ηλικίας 12-16 χρόνων υποχρεώνονταν από τις μοδίστρες-εργοδότριές τους να εργάζονται επί 16 συνεχείς ώρες. Οι επιθεωρητές ανέφεραν σχετική περίπτωση στη Λάρισα, όπου "μοδίστρα θηριωδεστέρα υαίνης, απησχόλει συνεχώς από της πρωίας το Σαββάτον μέχρι

———————————

206. Καλλιρρόη Παρρέν, "Αι γυναίκες εν τη ελληνική βιομηχανία", Εφημερίς των Κυριών, τεύχ. 28, 13-10-1887, σ.2.

207. Στα μικρά βιοτεχνικά εργαστήρια εργάζονταν 8 ώρες το Σάββατο. Πρβλ. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις... 1921, ό.π. σ.16.

208. Πρβλ. Σπ. Κορώνης, Η εργατική πολιτική των ετών 1909-1918, Αθήνα 1944, σ.44-45.

209. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις... 1921, ό.π. σ.19, 21.

210. Ό.π. σ.80.

211. Ό.π. ο.79.

Σελ. 87
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/88.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

της μεσημβρίας της Κυριακής (επί 30 ώρες) τας μικράς εργατρίας της"212. Για πολλές μαθητευόμενες δεν ίσχυε ούτε η αργία της Κυριακής, επειδή κατά την ημέρα αυτή ήταν υποχρεωμένες να παραδίδουν τα φορέματα στα σπίτια των πελατριών213. Το εξαντλητικό ωράριο εργασίας επιβαρυνόταν ακόμη περισσότερο από το χρόνο που χρειαζόταν ο εργάτης ή η εργάτρια για να μεταβεί από το χώρο διαμονής στο χώρο εργασίας· οι περισσότερες από τις εργάτριες της υφαντουργίας κατοικούσαν σε μεγάλη απόσταση από τα εργοστάσια και συνεπώς ήταν αναγκασμένες να ξεκινούν από τα σπίτια τους στις 5.00 π.μ. και να επιστρέφουν το βράδυ214. Είναι χαρακτηριστικό ότι πολλές εργάτριες από τους συνοικισμούς του Βύρωνα και της Καισαριανής, από το Περιστέρι ή την Καλογρέζα εργάζονταν σε εργοστάσια στο Ν. Φάληρο, στη Ν. Ιωνία ή στον Ποδονίφτη. Και, βέβαια, εκεί όπου δεν υπήρχε συγκοινωνία οι εργάτριες πήγαιναν στην εργασία τους με τα πόδια215. Για πολλές από αυτές η εργασία συνεχιζόταν και μετά την επιστροφή στο σπίτι, όπου έπρεπε να ετοιμάσουν το βραδινό φαγητό, δεδομένου ότι στην πλειονότητά τους ήταν ορφανές, χήρες ή παντρεμένες216. Τα εργοστάσια, εκτός από ορισμένες εξαιρέσεις, δεν διέθεταν ειδικές αίθουσες για εστιατόρια και πολλές φορές ούτε υπόστεγο στην αυλή όπου θα μπορούσαν να ξεκουράζονται οι εργάτριες κατά τη διάρκεια του διαλείμματος, ιδιαίτερα το καλοκαίρι. Αντίθετα, ήταν αναγκασμένες να γευματίζουν και να αναπαύονται στον ίδιο πάντα χώρο της εργασίας τους, ανάμεσα στα μηχανήματα, με αποτέλεσμα να "επικάθηνται επί της τροφής τους παντός είδους κόνεις εκ του εργοστασίου προερχόμεναι, αίτινες σε συνδυασμό με την ακαθαρσίαν των οινομαγειρείων, παρ' ων προμηθεύονται την τροφήν των, καταστρέφουσι την υγείαν των"217. Σε άλλες 

———————————

212. Ανώνυμος, "Η τήρησις των εργατικών νόμων εις τα βιομηχανικά εργοστάσια", Βιομηχανική και βιοτεχνική επιθεώρησις, Μάιος 1916, σ.480.

213. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις... 1921, ό.π. σ.68.

214. Στο ίδιο σ.84.

215.Άννα Μακροπούλου, "Η γυναίκα στην εργασία, οι όροι της εργασίας των γυναικών εις τα μεταξουργεία", Ο Αγώνας της Γυναίκας, τεύχ. 61, Ιαν. 1928, σ.3. Ορισμένες μεγάλες εταιρίες, όπως η Ελληνική Εριουργία και η μεταξουργία "Χρυσαλλίς", διέθεταν στη συνοικία Ποδονίφτης κατοικίες για μικρό αριθμό του προσωπικού τους. Η πρώτη αποτελείτο από 10 οικήματα, και η δεύτερη από 12 για το ανδρικό προσωπικό της (προφανώς για τους τεχνικούς και τους ειδικευμένους εργάτες) και ένα ξεχωριστό οίκημα για τις εργάτριες. Το τελευταίο αποτελείτο από ένα θάλαμο χωρισμένο σε 11 κοιτώνες, καθένας από τους οποίους είχε 3-4 κρεβάτια. Στο ίδιο.

216. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις... 1921, ό.π. σ.84.

217.1. Αναπλιώτης,"Έρευνα επί του προσωπικού του εργαζομένου εις τα κλωστήρια και υφαντήρια Αθηνών-Πειραιώς-Καλλιθέας-Μοσχάτου-Ν. Φαλήρου, ως προς την οικογενειακήν αυτού κατάστασιν, εκπαιδευτικήν βαθμίδα και τιμήν ημερομισθίου", Βιομηχανική και βιοτεχνική επιθεώρησις, 1928, σ.109. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας, 

Σελ. 88
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/89.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

περιπτώσεις απουσίαζαν, όπως είπαμε, ακόμη και τα στοιχειώδη μέσα υγιεινής, όπως είναι οι νιπτήρες και τα ιματιοφυλάκια. Εξάλλου σε πολλά εργοστάσια υπήρχε ένα ποτήρι, το οποίο χρησιμοποιούσαν 20 και καμιά φορά 30 εργάτες, ανεξάρτητα από την κατάσταση της υγείας τους218.

Οι εργάτριες ξόδευαν ελάχιστα χρήματα για το μεσημεριανό γεύμα τους το οποίο προμηθεύονταν από μαγειρεία κοντά στα εργοστάσια και τα οποία πρόσφεραν "λίαν αμφιβόλου ποιότητος φαγητά"219. Σύμφωνα με έναν ανώτερο υπάλληλο της υφαντουργίας Αυγινού, γύρω στα 1900 οι περισσότερες εργάτριες του εργοστασίου ξόδευαν για το μεσημεριανό φαγητό μόλις 2 1/2 λεπτά. "Συμφωνούν δύο εξ αυτών, την μίαν ημέραν αγοράζει η πρώτη με την πεντάρα της μίαν βρωμορέγγαν από εκείνας που πετούν και ασυνείδητοι μικροπωληταί φέρουν εις τα εργοστάσια, εάν είναι χειμώνας, ή σταφύλια, ή τίποτε άλλο φρούτο, εάν είναι καλοκαίρι, και τα μοιράζονται και αι δύο. Την άλλην ημέραν θα εξοδεύση η δευτέρα την πεντάραν της... Και τοιουτοτρόπως με το ολίγον ψωμί το οποίον θα φέρουν από το σπίτι των θα γευματίσουν τα ταλαίπωρα αυτά πλάσματα και θα ανθέξουν εις την διαρκήν εργασίαν."220 Γύρω στα 1930 ορισμένα μεγάλα εργοστάσια της Αθήνας άρχισαν να προσφέρουν στο προσωπικό τους συσσίτια έναντι του ποσού των 5 δραχμών. Όπως όμως παρατηρούσαν και οι επιθεωρητές εργασίας, ο θεσμός αυτός ήταν καταδικασμένος σε αποτυχία. Ο λόγος που επικαλούνταν ήταν ότι η πλειονότητα του προσωπικού των εργοστασίων αυτών ήταν γυναίκες, για τις οποίες η δαπάνη των πέντε δραχμών την ημέρα, για μεσημεριανό φαγητό, θεωρείτο δυσβάσταχτη με δεδομένο το χαμηλό επίπεδο των ημερομισθίων τους221.

Στις άθλιες συνθήκες εργασίας που περιγράψαμε, αποτέλεσμα της κακής κατάστασης των εργασιακών χώρων ή της ίδιας της οργάνωσης εργασίας, πρέπει

———————————

Εκθέσεις... 1921, σ.84. Σε πολλά κλωστοϋφαντουργεία οι εργάτριες, λόγω της μακρινής απόστασης που έπρεπε να διανύσουν μέχρι την κατοικία τους, προτιμούσαν να μην εφαρμόζεται η δίωρη ανάπαυση το καλοκαίρι και να αρχίζουν την εργασία αμέσως μετά το γεύμα. Στο ίδιο σ.67, 79. Για το λόγο αυτόν, τα εργατικά συνδικάτα κατόρθωσαν να περιοριστεί η καλοκαιρινή μεσημβρινή διακοπή της εργασίας σε 1 (μία) ώρα στα κλωστοϋφαντουργεία και στα βυρσοδεψεία. Βλ. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Επιθεώρησις Εργασίας, Εκθέσεις και πεπραγμένα Σώματος Επιθεωρήσεως Εργασίας επί της εφαρμογής των εργατικών νόμων και των συνθηκών εργασίας εν Ελλάδι, κατά το έτος 1933, Αθήνα 1935, σ.19.

218. Είναι χαρακτηριστικό ότι στο δημόσιο καπνεργοστάσιο Τρικάλων μεταξύ των υγιών εργατών υπήρχαν και αρκετοί φυματικοί σε προχωρημένο στάδιο. Πρβλ. Ανώνυμος, "Η υγιεινή των εργατών", Βιομηχανική και βιοτεχνική επιθεώρησις, Μάιος 1915, σ.76.

219. Άννα Μακροπούλου, "Η γυναίκα στην εργασία...", ό.π.

220. Ευγενία Ζωγράφου, "Πώς εργάζονται αι γυναίκες μας", Δημοσιεύματα, τ. 4, Αθήνα 1903, σ.34.

221. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Επιθεώρησις Εργασίας, Εκθέσεις... 1933, ό.π., σ.35.

Σελ. 89
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/90.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

να προστεθεί και ένας άλλος παράγοντας, ο οποίος πήγαζε από τη σχέση εξουσίας που αναπτυσσόταν μεταξύ του εργοδότη ή των αντιπροσώπων του και του εργάτη. Ο παράγοντας αυτός συνδέεται με τις διαφόρων τύπων αυθαιρεσίες και επιβολές, καθ' υπέρβαση αυτών που εμπεριείχε η σχέση εργασίας, όπως ήταν τα χρηματικά πρόστιμα, η χρήση βίας και, τέλος, οι ηθικοί εκβιασμοί. Η Λιλίκα Νάκου κατέγραφε ξυλοδαρμούς κοριτσιών ηλικίας 8 και 10 χρόνων από τις αρχιεργάτριες, στο κλωστήριο της Λειβαδιάς222. Φαίνεται ότι η κακοποίηση των εργαζόμενων παιδιών αποτελούσε διαδεδομένο φαινόμενο, σχεδόν μέρος της εκπαίδευσης των μαθητευόμενων, ιδιαίτερα στα μικρά βιοτεχνικά εργαστήρια223.

Το 1896 στο εργοστάσιο χαρτοποιίας Ασπιώτη υπήρχε ταμείο προστίμων για καθυστερήσεις ή παραπτώματα κατά τη διάρκεια της εργασίας. Υπολογιζόταν ότι το 25% του ημερομισθίου κατακρατείτο από τον βιομήχανο, μέσω της επιβολής προστίμων. «Εάν βραδύνωσιν (οι εργάτριες) επί πέντε μόνον λεπτά, τοις επιβάλλεται πρόστιμον και τοιουτοτρόπως αναγκάζονται καθ' όλην την ημέραν εκείνην να μένωσι σκυθρωπαί και περίλυποι γιγνώγκουσαι ότι θα εργασθώσι δωρεάν.»224 Στο ίδιο εργοστάσιο είχαμε και επιβίωση του φεουδαλικού δοσίματος, του «κανισκίου» που πρόσφεραν οι καλλιεργητές στον φεουδάρχη. «Υπάρχει έθιμον καθιερωθέν υπό του κ. Ασπιώτη, καθ' ο εκάστη εργάτις το Πάσχα φέρει εις αυτόν δώρα δώδεκα αυγά. Εάν τις εξ αυτών αρνηθή ή δεν δυνηθή να αγοράση αυτά επί τω σκοπώ τούτω, ευρίσκεται εύλογος αφορμή όπως επιβληθή αυτή πρόστιμον.»225

Στα κλωστοϋφαντουργεία του Πειραιά γίνονταν κρατήσεις 10%, υπό μορφή αποταμίευσης. Οι εργάτριες είχαν δικαίωμα να αποσύρουν το ποσό αυτό μόνο όταν είχε υπερβεί τις 100 δραχμές226. Όπως σημειώνουν οι επιθεωρητές εργασίας, με αυτές τις κρατήσεις οι εργοστασιάρχες υποχρέωναν τις εργάτριες, σε περίπτωση αποχώρησής τους, να ειδοποιούν το εργοστάσιο μέχρι και τρεις μήνες πριν, για να μην δυσχεραίνεται η ομαλή λειτουργία του. Σε αντίθετη περίπτωση οι κρατήσεις δεν επιστρέφονταν και οι εργάτριες ήταν αναγκασμένες να καταφύγουν στα δικαστήρια227. Σύμφωνα με τους εργατικούς νόμους που ψηφίστηκαν τον Ιανουάριο του 1912, απαγορεύονταν οι κρατήσεις επί των ημερομισθίων, ενώ τα

———————————

222. Λιλίκα Νάκου, Γη της Βοιωτίας, Αθήνα 1964, σ.28-29.

223. Βλ. Γ. Παπαγεωργίου, Η μαθητεία στα επαγγέλματα (16ος-20ός αιώνας), Αθήνα 1986, και Χρ. Κωνσταντινόπουλος, Η μαθητεία στις κομπανίες των χτιστών της Πελοποννήσου, Αθήνα 1987.

224. Π.Ι.Κ., Κοινή γνώμη περί εργοστασίου Ασπιώτη και πραγματικότητες, Κέρκυρα 1896, σ.10-11.

225. Π.Ι.Κ., Κοινή γνώμη..., ό.π.

226. Ευγενία Ζωγράφου, «Πώς εργάζονται αι γυναίκες μας», ό.π. σ.40, 42, 58.

227. «Γενικαί εκθέσεις των επιθεωρητών εργασίας... 1913», Δελτίον..., ό.π. σ.193.

Σελ. 90
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/91.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

χρηματικά πρόστιμα, που δεν μπορούσαν να ξεπερνούν το τέταρτο του ημερομισθίου, καταθέτονταν στο ταμείο του επαγγελματικού σωματείου228.

2. Η παρέμβαση του Κράτους. Νομοθεσία για την εργασία, των παιδιών

Από πολύ νωρίς, σχεδόν την ίδια εποχή με την ίδρυση των πρώτων βιομηχανικών εργοστασίων, προέκυψε και το αίτημα της δημιουργίας εργατικής νομοθεσίας, στην οποία θα περιλαμβάνονταν διατάξεις σχετικές με τον περιορισμό της παιδικής εργασίας και την προστασία των εργαζόμενων παιδιών. Όπως σημείωνε και ο ανώνυμος αρθρογράφος στην Οικονομική Επιθεώρηση του 1874, "η οικονομική, υγιεινή, ηθική και πνευματική ανάπτυξις των νέων εργατών εν γένει και των παιδιών ιδιαιτέρως είναι εγκαταλελειμμέναι εις το δοκούν ανθρώπων μηδαμώς μετεωριζόντων εις τον υψηλότερον του κοινωνικού συμφέροντος ορίζοντα". Για το λόγο αυτόν, ο νομοθέτης καλείτο να παρέμβει "μετά συντόνου προσοχής και μεγάλης επιμονής, από των μεγαλυτέρων καταστημάτων μέχρις εκείνων των έργων, τα οποία και ένα έστω παιδικόν εργάτη ενασχολούσι"229. Και συμπλήρωνε η Καλλιρρόη Παρρέν στα 1890, με αφορμή ατύχημα νεαρής εργάτριας στο εργοστάσιο Ρετσίνα: "μέριμνα ιδιαιτέρα επιβάλλεται και νόμοι ειδικοί ανάγκη να συνταχθώσιν επί του κανονισμού της εργασίας, επί των ημερομισθίων, επί των όρων της υγιεινής, επί των απροόπτων, επί του αριθμού των εργασίμων ωρών και επί της ηλικίας των εργατίδων πάντων των απασχολουμένων εν τη ελευθέρα Ελλάδι χιλιάδας όλας γυναικών και κορασιών"230.

Οι υποστηρικτές μιας τέτοιας νομοθεσίας ήταν κατά πρώτο λόγο οι φιλελεύθεροι αστοί, που στο πλαίσιο του εκσυγχρονιστικού τους οράματος ζητούσαν να εφαρμόζονται και στην Ελλάδα οι αντίστοιχες προστατευτικές νομοθεσίες των βιομηχανικών χωρών της Ευρώπης231. Η προσπάθεια αυτή στόχευε στην 

———————————

228. A. Andréadès, La législation..., ό.π. σ.25.

229. Ανώνυμος, "Εργατικοί παίδες", Οικονομιχή Επιθεώρησις, φ. 17, Ιούλ. 1874, σ.197. Οι πρώτες παρεμβάσεις για τον περιορισμό του φαινομένου των εργαζόμενων παιδιών, κυρίως σε επαγγέλματα του δρόμου, ήταν, όπως έχουμε ήδη αναφέρει, του Φιλολογικού Συλλόγου Παρνασσός. Όπως σημειώνει και ο Α. Λιάκος, "... τα εργαζόμενα παιδιά προκάλεσαν την εκδήλωση ενός κοινωνικού πανικού που συνδυάστηκε με τον ιδιωτικό πατερναλισμό". Βλ. Α. Λιάκος, Εργασία και πολιτική στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου. Το Διεθνές Γραφείο Εργασίας και η ανάδυση των κοινωνικών θεσμών, Αθήνα 1993, σ.280.

230. Καλλιρρόη Παρρέν, "Δυστυχείς εργάτιδες", Εφημερίς των Κυριώνν, τεύχ. 191, 9-12-1890, σ.2.

231. Οι πρώτες αντιδράσεις για την εργασία των παιδιών εκδηλώθηκαν -όπως ήταν φυσικό- στην Αγγλία, ήδη από το 1796. Το 1902 το αγγλικό κοινοβούλιο ψήφισε ένα νόμο για

Σελ. 91
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/92.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ηθικοποίηση των κατώτερων τάξεων, καθώς και στη δημιουργία εγγράμματων πολιτών-εργατών και υγιών στρατιωτών, που θα αποτελούσαν τις "απαραίτητες προϋποθέσεις" για τη συγκρότηση εθνικού κράτους. Όπως σημειωνόταν το 1912 στην έκθεση της κοινοβουλευτικής επιτροπής η οποία είχε αναλάβει την προπαρασκευή του νομοσχεδίου για την εργασία των γυναικών και των ανηλίκων, "η κανονική επαγγελματική εργασία κατά την νεαράν ηλικίαν τούτο μεν παρεμποδίζει την ανάπτυξιν και κανονικήν διάπλασιν του σώματος και εξαντλεί ούτω τας εργατικάς δυνάμεις προώρως, πριν αναπτύξουν όλην την φυσικήν αυτών ενέργειαν, τούτο δε καθιστά αδύνατον την εις το σχολείον φοίτησιν και επομένως την στοιχειώδη των παιδιών εκπαίδευσιν, όπερ όχι μόνον αποτελεί αδίκημα κατ' αυτών τούτων και δημιουργεί κινδύνους διά την πολιτείαν και την κοινωνίαν άτε συντελούν εις την αύξησιν της ανηθικότητος και εγκληματικότητος, αλλά και την παραγωγήν ζημιώνει, διότι εργασία απαιδεύτων εργατών είνε πολύ ολιγώτερον καρποφόρος από την των μορφωμένων"232. Οι σοσιαλιστές εμφανίστηκαν λίγο αργότερα, όταν ο Κεντρικός Σοσιαλιστικός Όμιλος του Σταύρου Καλλέργη πρόβαλε ως αίτημα στην εκδήλωση της Πρωτομαγιάς του 1893 τη μείωση των ωρών εργασίας παιδιών και γυναικών233. Το επόμενο έτος οι "Διεθνείς Σοσιαλισταί" ζητούσαν την ολοκληρωτική απαγόρευση της εργασίας των παιδιών234.

———————————

τους μαθητευόμενους (Apprentice - Bill), που απαγόρευε τη νυχτερινή εργασία για τα παιδιά και περιόριζε σε δώδεκα ώρες την εργασία των νεαρών μαθητευόμενων. Ο νόμος του 1819 απαγόρευε την απασχόληση παιδιών κάτω των 9 χρόνων στα κλωστήρια και στα βαμβακουργεία. Η απαγόρευση αυτή με το νόμο του 1833 επεκτάθηκε σε όλους τους βιομηχανικούς κλάδους, εκτός από τη μεταξουργία. Ο ίδιος νόμος περιόριζε τη διάρκεια της εργασίας για παιδιά ηλικίας 9 έως 13 χρόνων σε 48 ώρες την εβδομάδα, και για νεαρά άτομα ηλικίας 14 έως 18 χρόνων σε 69 ώρες. Συγχρόνως θεσπιζόταν υποχρεωτική σχολική φοίτηση από 2 ώρες την ημέρα για όλα τα παιδιά κάτω των 14 χρόνων. Ακολούθησε η Γαλλία με το νόμο του 1841, η Γερμανία και η Αυστρία με τους νόμους του 1874. Τέλος, η διεθνής συνδιάσκεψη υπέρ των εργατών που συνήλθε στο Βερολίνο το 1878 συμφώνησε σε μια σειρά μέτρων για την προστασία της παιδικής εργασίας. Βλ. Fr. Engels, Η κατάσταση της εργατικής τάξης,.., ό.π. σ.30, 58-62· Ανώνυμος, "Εργατικοί παίδες", ό.π. σ.198-1991· Κ..., "Η εν Βερολίνω διεθνής υπέρ των εργατών συνδιάσκεψις", Κλειώ, αρ. 122, 15/27 Απριλ. 1890, σ.23-24· Ανώνυμος, "Εργασία και ημερομίσθια των παιδιών εν Γερμανία και Αυστρία", Βιομηχανική και βιοτεχνική επιθεώρησις, 1914, σ.79-82· J. Sandrin, Enfants trouvés, enfants ouvriers, 17e-19e siècles, Παρίσι 1982, σ.109.

232. "Έκθεσις της επιτροπής της Βουλής επί του νομοσχεδίου περί εργασίας γυναικών και ανηλίκων", Παράρτημα της Εφημερίδος της Β' Διπλής Αναθεωρητικής Βουλής, τεύχ. Β', Αθήνα 1912, σ.533.

233. Μ. Δημητρίου, Το ελληνικό σοσιαλιστικό κίνημα, τ. Α', Αθήνα 1985, σ.142. Πρβλ. Γ. Ληξουριώτης, "Προστατευτικός νομοθετικός παρεμβατισμός και η εμφάνιση του εργατικού δικαίου στην Ελλάδα: Η περίπτωση της παιδικής εργασίας", Βενιζελισμός και αστικός εκσυγχρονισμός, Ηράκλειο 1988, σ.212.

234. Γ. Κορδάτος, Ιστορία του ελληνικού εργατικού κινήματος, Αθήνα 3 1972, σ.50.

Σελ. 92
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/93.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

Τέλος, εμφανίστηκε και μια άλλη κατηγορία που είχε ως αίτημα την εφαρμογή περιοριστικών μέτρων στην εργασία των παιδιών, τα εργατικά σωματεία. Τα σωματεία αυτά έβλεπαν τον συνεχώς αυξανόμενο αριθμό των παιδιών στα εργοστάσια ως απειλή για την απασχόληση των ανδρών μελών τους235. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούσε η προσπάθεια των καπνεργατών να αποκλείσουν, για λόγους υγείας, τους εφήβους και τις γυναίκες από τα καπνεργοστάσια236. Έτσι το Εργατικό Κέντρο της Αθήνας ζητούσε το 1911 να απαγορευτεί στα εργοστάσια καπνού η πρόσληψη ανήλικων παιδιών που δεν είχαν συμπληρώσει το 15ο έτος της ηλικίας τους ως μαθητευόμενων και βοηθητικών εργατών, και να μην χρησιμοποιούνται σε θέση τεχνίτη πριν από τη συμπλήρωση δετούς μαθητείας237. Ωστόσο οι αντιδράσεις των εργατικών σωματείων απέναντι στην απασχόληση των παιδιών δεν σταμάτησαν με τη θέσπιση των προστατευτικών νόμων. Το 1933, στο μεσουράνημα της οικονομικής κρίσης, οι σιδηρουργοί ζητούσαν να αυξηθεί το ελάχιστο όριο ηλικίας των 14 χρόνων για την απασχόληση των παιδιών, προβάλλοντας ως επιχείρημα "το ανθυγιεινόν της εργασίας των διά την εργασίαν ταύτην και την διά της εργασίας των μικρών αύξησιν της ανεργίας των ενηλίκων"238. Έτσι, σύμφωνα με την άποψη των εργατικών συνδικάτων η οποία υιοθετήθηκε και από την πολιτεία239, τα παιδιά και οι γυναίκες αποτελούσαν σοβαρή απειλή για την απασχόληση των ενήλικων ανδρών. Τι ήταν όμως αυτή η απειλή; Κατά πρώτο λόγο, στη μεγάλη βιομηχανία ο ανταγωνισμός των παιδιών και των γυναικών, από τη μια πλευρά, και των ενηλίκων, από την άλλη, ήταν έμμεσος. Η ουσιαστική αιτία της ανεργίας των ενηλίκων ήταν ο εκμηχανισμός της παραγωγής, γεγονός που επέτρεπε την αντικατάστασή τους από ανειδίκευτη εργατική δύναμη η οποία αποτελείτο, κατά βάση, από παιδιά και γυναίκες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούσε η εισαγωγή σιγαροποιητικών μηχανών στη βιομηχανία καπνού. Δεύτερον, στην παραδοσιακή βιοτεχνία, όπως έχει σημειωθεί και σε προηγούμενο κεφάλαιο, οι τεχνίτες προσπαθούσαν να υπερασπίσουν το επάγγελμα τους. Για τον λόγο αυτό, επιχειρούσαν να περιορίσουν με

———————————

235. Βλ. Σπ. Κορώνης, Η εργατική πολιτική των ετών 1909-1918, Αθήνα 1944, σ.47.

236. Γ. Ηλιάδης, "Η καπνοβιομηχανία", Εργαζομένη Ελλάς. Αι νέαι βιομηχανίαι της Ελλάδος, υπό την διευθ. Β. Γαβριηλίδου, τ. Α', Αθήνα χ.χ., σ.114.

237. Εργατικό Κέντρο Αθηνών, Οι εργάται της Ελλάδος προς την Διπλήν Βουλήν των Ελλήνων, Αθήνα 1911, σ.10.

238. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Επιθεώρησις Εργασίας, Εκθέσεις... 1933, ό.π. σ.20.

239. "Η υπερβολική απασχόλησις παιδίων, εφήβων και γυναικών, ήτις έχει διαδοθεί εις όλας τας κατηγορίας των επιχειρήσεων, ιδιαίτερα δε εις τα υφαντουργεία και κλωστήρια, τας βιοτεχνίας του ιματισμού, τας εμπορικάς επιχειρήσεις και τας βιοτεχνίας του ξύλου... προς ζημίαν των ενηλίκων εργατών πολλοί εκ των οποίων καταδικάζονται εις αργίαν συνεπεία του ανταγωνισμού των τέκνων και των συζύγων τους." Βλ. "Έκθεσις της επιτροπής της Βουλής...", ό.π. σ.533.

Σελ. 93
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/94.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

διάφορους τρόπους τους μελλοντικούς ανταγωνιστές τους, δηλαδή τους μαθητευόμενους. Αντίθετα, στη βιομηχανία δεν ίσχυε μάλλον ο ανταγωνισμός μεταξύ ανήλικων και ενήλικων ανειδίκευτων εργατών. Υπήρχαν, όμως, ενήλικοι ανειδίκευτοι εργάτες στη βιομηχανία; Φτωχοί μεροκαματιάρηδες, χωρίς συγκεκριμένη ειδίκευση, υπήρχαν σίγουρα. Αυτοί όμως σπανίως και περιστασιακά δούλευαν στα εργοστάσια. Κατά κανόνα απέφευγαν τη βιομηχανία, επειδή δυσκολεύονταν να προσαρμοστούν στους καταναγκασμούς του μακρού ωραρίου, στον κλειστό χώρο και στον εντατικό ρυθμό εργασίας. Έχει υποστηριχθεί ότι η ανειδίκευτη εργασία στο εργοστάσιο ήταν ο πρώτος σταθμός μιας μακράς διαδρομής, που περνούσε από μικροεπάγγελμα σε μικροεπάγγελμα και αποσκοπούσε στην επιβίωση, έχοντας ως ιδανικό την αυτοτέλεια240.

Η παρέμβαση του Έλληνα νομοθέτη στα ζητήματα που αφορούσαν την εργασία των παιδιών έγινε για πρώτη φορά με τον νόμο 4029 της 24ης Ιανουαρίου 1912 "περί εργασίας γυναικών και ανηλίκων"241. Το σημαντικότερο πρόβλημα που αντιμετώπισε η προπαρασκευαστική επιτροπή ήταν ο καθορισμός του ορίου ηλικίας, κάτω από το οποίο θα απαγορευόταν η εργασία των παιδιών. Τελικά, "προς αποφυγήν ανωμαλιών κατά την αρχήν της εφαρμογής του νόμου", το όριο καθορίστηκε στα δώδεκα χρόνια, "αν και θα ήτο ευχής έργον να ορισθή ως τοιούτον όριον το 14ον ή έστω το 13ον έτος της ηλικίας, ιδίως αναφορικώς εις τας εν συνδυασμώ με μηχανικήν κινητήριον δύναμιν διεξαγομένας εργασίας...". Το σκεπτικό της επιτροπής ήταν "η παρ' ημίν λόγω του κλίματος πρωιμοτέρα εν συγκρίσει προς τας βορειοτέρας χώρας σωματική ανάπτυξις των ανθρώπων"242. Οι απαγορευτικές διατάξεις του νομοσχεδίου αφορούσαν την εργασία των παιδιών στον δευτερογενή και τριτογενή τομέα της οικονομίας. Έτσι, στους περιορισμούς της ηλικίας δεν περιλαμβάνονταν τα παιδιά που απασχολούνταν σε γεωργικές,

———————————

240. Βλ. Π. Πιζάνιας, Οι φτωχοί των πόλεων..., ό.π. σ.24.

241. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Τμήμα Εργασίας, Εργασία γυναικών και ανηλίκων. Νόμοι, Βασιλικά Διατάγματα, Εγκύκλιοι, Αθήνα 1919. Όμως είχε ήδη προηγηθεί ο νόμος 3525 της 13ης Ιανουαρίου 1910, "Περί μεταλλείων", με τον οποίο απαγορεύεται η πρόσληψη "κορασίων και γυναικών", σε υπόγειες ή νυκτερινές εργασίες μεταλλείων ή μεταλλουργείων. Επίσης απαγορεύτηκε σε παιδιά ηλικίας 12-16 ετών να μεταφέρουν στον ώμο βάρος πάνω από 10 κιλά και σε νεαρά άτομα 16-18 ετών, βάρος πάνω από 15 κιλά. Βλ. Σπ. Κορώνης, Η εργατική πολιτική των ετών 1909-1918, Αθήνα 1944, σ.48.

242. "Έκθεσις της επιτροπής της Βουλής επί του νομοσχεδίου περί εργασίας...", ό.π. σ.534. Πάντως το όριο αυτό ήταν ανάλογο με τα αντίστοιχα που είχαν θεσπίσει τα περισσότερα ευρωπαϊκά κράτη. Έτσι στην Αγγλία, από το 1901, η εργασία απαγορευόταν σε παιδιά κάτω των 12 χρόνων. Στη Γερμανία το όριο αυτό ήταν τα 13 χρόνια (από το 1913), και τα 12 χρόνια στη Γαλλία (1892), στο Βέλγιο (1889) και στην Ιταλία (1902). Στην Ισπανία (1905) και τη Βουλγαρία (1905) το όριο μειωνόταν στα 10 χρόνια. Βλ. "Έκθεσις της Επιτροπής...", ό.π. σ.533-534.

Σελ. 94
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/95.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

κτηνοτροφικές ή δασικές εργασίες243. Σύμφωνα με τον νομοθέτη, οι γεωργικές εργασίες "ου μόνον δεν είναι εις όμοιον βαθμόν επιβλαβείς για τα παιδιά, αλλά και δύνανται να συνδυαστούν με την φοίτησιν εις το σχολείον της στοιχειώδους εκπαιδεύσεως"244. Με άλλα λόγια, το νομοθέτημα εξαιρούσε από την προστασία του τους μικρούς ενήλικες του παραδοσιακού κόσμου, δηλαδή το μεγαλύτερο ποσοστό των παιδιών της υπαίθρου, η εργασία των οποίων αποτελούσε απαραίτητο στοιχείο του καταμερισμού εργασίας της χωρικής οικογένειας.

Σύμφωνα με τις κυριότερες διατάξεις του νόμου:

1) Απαγορευόταν η χρησιμοποίηση παιδιών που δεν είχαν συμπληρώσει το 12ο έτος της ηλικίας τους ως εργατών ή μαθητευόμενων σε βιομηχανικές, βιοτεχνικές, μεταλλευτικές, μεταφορικές, οικοδομικές και εμπορικές επιχειρήσεις. Η απαγόρευση αυτή δεν ίσχυε για παιδιά άνω των 10 χρόνων που απασχολούνταν, από τους γονείς ή τους κηδεμόνες τους, σε επιχειρήσεις όπου εργάζονταν μόνο μέλη της οικογενείας τους και δεν έκαναν χρήση μηχανικής ενέργειας, και πάντα υπό τον όρο να μην εμποδίζεται η κανονική φοίτησή τους στη στοιχειώδη εκπαίδευση. Το σκεπτικό του νομοθέτη ήταν ότι "οι γονείς ή οι επίτροποι δεν θέλουν κάμει κατάχρησιν της τοιαύτης εξαιρέσεως"245. Πίσω από την ηθική παραίνεση διακρίνεται η αποδοχή του παραδοσιακού μοντέλου οικογενειακού καταμερισμού της εργασίας, τόσο στην αγροτική εκμετάλλευση όσο και στη μικρή βιοτεχνία. Ο καταμερισμός αυτός υπαγορευόταν από τη λογική της αυτόνομης επιβίωσης της οικογενείας και δεν αποδεχόταν εύκολα τη νεωτεριστική έννοια της παιδικότητας246. Επίσης, στα ορφανοτροφεία και τα φιλανθρωπικά ιδρύματα που παρείχαν επαγγελματική εκπαίδευση απαγορευόταν να απασχολούν παιδιά κάτω των 12 χρονών περισσότερο από 3 ώρες την ήμερα247.

Όπως μπορούμε να συμπεράνουμε με βάση τα δεδομένα που παρουσιάστηκαν σε προηγούμενα κεφάλαια, ένα σημαντικό ποσοστό των αγοριών, αν όχι η πλειονότητα, δεν περιλαμβανόταν στις απαγορευτικές διατάξεις του νόμου. Με βάση το νόμο 2271 της 24ης Ιουνίου 1920, το όριο ηλικίας για την απασχόληση των παιδιών καθοριζόταν από την 1η Ιουλίου 1922 στα 14 χρόνια248.

2) Ο χρόνος εργασίας δεν έπρεπε να υπερβαίνει τις 6 ώρες για παιδιά ηλικίας κάτω των 14 χρόνων και τις 10 ώρες για νεαρά άτομα μικρότερα των 18 χρόνων. Το Σάββατο και τις παραμονές εορτών ο χρόνος εργασίας καθοριζόταν σε 8 ώρες. Μεταξύ των ωρών εργασίας έπρεπε να γίνονται διακοπές συνολικής διάρκειας

———————————

243. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Τμήμα Εργασίας, Εργασία..., σ.14.

244. "Έκθεσις της επιτροπής...", ό.π. σ.524.

245. "Έκθεσις της επιτροπής...", ό.π. σ.535.

246. Βλ. και Π. Πιζάνιας, Οι φτωχοί των πόλεων, ό.π.

247. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Τμήμα Εργασίας, Εργασία...., ό.π. σ.3-4.

248. Γ. Χαριτάκης, ό.π. σ.124.

Σελ. 95
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/96.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

μισής ώρας για τα παιδιά και δύο ωρών για τα νεαρά άτομα249. Για περιπτώσεις εποχικών βιομηχανιών ή για περιόδους όπου οι επιχειρήσεις είχαν αυξημένο φόρτο εργασίας, οι εργοδότες μπορούσαν να ζητήσουν αύξηση του χρόνου εργασίας των νεαρών προσώπων σε 12 ώρες, για ένα διάστημα 8 ημερών έως 4 εβδομάδων250.

3) Απαγορευόταν να απασχολούνται νεαρά άτομα κάτω των 18 χρόνων κατά τη διάρκεια της νύχτας και κατά το διάστημα από τις 9.00 το βράδυ μέχρι τις 5.00 το πρωί. Από τη διάταξη αυτή εξαιρούνταν τα αγόρια πωλητές εφημερίδων, που είχαν συμπληρώσει τα 12 χρόνια251.

4) Απαγορευόταν η χρησιμοποίηση παιδιών ηλικίας κάτω των 15 χρόνων καθώς και γυναικών σε υπόγειες εργασίες μεταλλείων, λατομείων και ορυχείων252.

5) Απαγορευόταν η χρησιμοποίηση ατόμων κάτω των 18 χρόνων για τη λίπανση και τον καθαρισμό μηχανημάτων κατά τη διάρκεια της λειτουργίας τους. Επίσης, δεν επιτρεπόταν στα παιδιά να μεταφέρουν στους ώμους βάρος πάνω από 5 κιλά και στα νεαρά άτομα βάρος πάνω από 10 κιλά. Καθορίζονταν επίσης, κατά βιομηχανία, οι επικίνδυνες εργασίες στις οποίες απαγορευόταν η απασχόληση αγοριών κάτω των 16 χρόνων και κοριτσιών κάτω των 18 χρόνων253.

6) Καθιερωνόταν το "βιβλιάριο εργασίας", με το οποίο έπρεπε να είναι εφοδιασμένα τα εργαζόμενα παιδιά. Στο βιβλιάριο αυτό, που το χορηγούσαν οι Δήμαρχοι, αναγραφόταν η ηλικία του παιδιού και η πιστοποίηση από γιατρό ότι αυτό ήταν ικανό να ανταποκριθεί στην εργασία για την οποία προσλαμβανόταν, χωρίς να βλάπτεται η υγεία του και να εμποδίζεται η σωματική του ανάπτυξη. Επίσης, ο εργοδότης ήταν υποχρεωμένος να ενημερώνει τις αστυνομικές αρχές για τον αριθμό των παιδιών που απασχολούσε και να αναρτά στους χώρους εργασίας πίνακα με τα ονόματά τους, τις ημέρες και ώρες εργασίας τους254. Οι εργοδότες για κάθε παράβαση τιμωρούνταν με χρηματικά πρόστιμα που κυμαίνονταν από 25-100 δρχ., τα οποία όμως δεν μπορούσαν συνολικά να υπερβούν τις 500 δρχ., ενώ σε περίπτωση υποτροπής τις 1.000 δραχμές255.

7) Τέλος, για την επίβλεψη της εφαρμογής των νόμων συγκροτήθηκε σώμα επιθεωρητών εργασίας256.

Οι αντιρρήσεις και οι επιφυλάξεις ως προς την αναγκαιότητα και τη χρησιμότητα

———————————

249. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Τμήμα Εργασίας, Εργασία..., ό.π. σ.4.

250. Στο ίδιο σ.6.

251. Στο ίδιο σ.7.

252. Στο ίδιο σ.8.

253. Στο ίδιο σ.23-27.

254. Στο ίδιο σ.8.

255. Στο ίδιο σ.10.

256. Στο ίδιο σ.11-13.

Σελ. 96
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/97.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

της θέσπισης των προστατευτικών νόμων για την εργασία των παιδιών προέρχονταν κυρίως από δύο διαφορετικές και συγκρουόμενες -από την άποψη των κοινωνικών λογικών που εξέφραζαν- πλευρές. Στο ένα άκρο βρισκόταν η άποψη των βιομηχάνων, η οποία θεωρούσε τους νόμους άκαιρους, υπερβολικούς και χωρίς σημασία. Όπως υποστηρίζει και ο αρθρογράφος της Βιομηχανικής και βιοτεχνικής επιθεώρησης, "κατ' ουσίαν ήτο περιττή παρ' ημίν η νομοθέτησις του ορίου ηλικίας, ο δε σχετικός νόμος έχει ανάγκην συμπληρώσεως, διότι υπάρχουν πλείσται όσαι ασχολίαι, ως η κατασκευή πλεκτών καλαθίων, η κατασκευή κομβίων, η συγκομιδή των κουκουλιών και πλείσται άλλαι, αι οποίαι, γινόμεναι εις το ύπαιθρον και διαρκούσαι 5-6 ώρας την ημέραν, ουδόλως βλάπτουσαι την υγιείαν δωδεκαετούς και ενδεκαετούς παιδιού. Αρκεί μόνον να αμείβωνται καλώς"257. Στο άλλο άκρο οι ίδιοι οι επιθεωρητές εργασίας φαινόταν να αμφισβητούν την αποτελεσματικότητα και την κοινωνική χρησιμότητα των προστατευτικών νομοθετημάτων, τα οποία θεωρούσαν αποσπασματικά και "μηχανικά" σε σχέση με τα πραγματικά προβλήματα που αντιμετώπιζαν τα εργαζόμενα παιδιά. Όπως παρατηρούσε η Άννα Μακροπούλου, "δια της εφαρμογής της διάταξης για την εργασία των ανηλίκων δεν επιτυγχάνεται ο κύριος σκοπός του νόμου: αφ' ενός να προστατεύση την παιδικήν ηλικίαν και αφ' ετέρου να καταστήση πραγματικήν την υποχρεωτικήν εκπαίδευσιν. Είναι φανερόν ότι τα πτωχά ανήλικα, εκδιωκόμενα των εργαστηρίων, όχι μόνον δεν θα φοιτήσουν εις το σχολείο διότι απαιτούνται έξοδα, αλλά και θα διατραφούν πολύ χειρότερα όταν θα στερηθούν του ημερομισθίου των, συνεπώς όχι μόνον η υγεία των θα διατρέξει κινδύνους, αλλά και η ηθική των, διότι θα διημερεύουν εις τους δρόμους"258. Εξάλλου, το πιθανότερο ήταν ότι τα περισσότερα από αυτά θα εργάζονταν με πολύ χειρότερους όρους σε οικογενειακά μικροεργαστήρια259. Συνεχίζοντας, προσθέτει ότι "δια να ελαττωθεί ο αριθμός των ανηλίκων από τα εργοστάσια χρειάζεται όλο εκείνο το σύστημα των ιδρυμάτων της Κοινωνικής προνοίας... Οιαδήποτε άλλα μέτρα μηχανικά διά τον αποκλεισμόν των ανηλίκων από την εργασίαν δεν προστατεύουν εφαρμοζόμενα ειμή ελάχιστον αριθμόν εκ τούτων και συγκεκριμένως μόνον εκείνα που γίνονται αντικείμενα εκμεταλλεύσεως υπό των ιδίων των γονέων, είτε εξ αμάθειας είτε εξ απληστίας"260.

———————————

257. Ανώνυμος, "Εργασία και ημερομίσθια των παιδιών εν Αυστρία και Γερμανία", ό.π. σ.78. Ένα άλλο επιχείρημα υπέρ της μείωσης του ορίου ηλικίας για εργασία είναι ότι η σωματική και πνευματική ανάπτυξη των παιδιών στην Ελλάδα είναι γρηγορότερη από αυτή των παιδιών της Δυτικής Ευρώπης. Πρβλ. A. Andréadès, La législation..., ό.π. σ.22.

258. Άννα Μακροπούλου, "Από την εργασία της γυναίκας και του παιδιού", ό.π. σ.5.

259. Άννα Μακροπούλου, "Η γυναίκα στην εργασία. Πώς εργάζεται η ελληνίδα σε 5 μεγάλες βιομηχανίες", Ο Αγώνας της Γυναίκας, τεύχ. 70, Ιούν. 1928, σ.6.

260. Άννα Μακροπούλου, "Από την εργασία της γυναίκας και του παιδιού", ό.π. σ.5. Η

Σελ. 97
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/98.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

Αλλά και αντικειμενικά ήταν πολύ δύσκολο, αν όχι ακατόρθωτο, να εφαρμοστούν οι διατάξεις της προστατευτικής νομοθεσίας. Στο γεγονός αυτό συνέβαλλε σε μεγάλο ποσοστό ο κατακερματισμός του βιομηχανικού και βιοτεχνικού χώρου, που καθιστούσε πρακτικά αδύνατο όχι μόνο το συνεχή έλεγχο των εργασιακών χώρων, αλλά και τον ίδιο τον εντοπισμό τους. Όπως χαρακτηριστικά σημειωνόταν, "εκ της εφαρμογής κατά τα τελευταία δύο έτη του νόμου 4029 επιστοποιήθη ότι πολλά των εργαστηρίων γυναικείου ιδία ιματισμού, φεύγοντα τον αστυνομικόν έλεγχον του κέντρου των πόλεων... εγκαταστάθηκαν εις αποκέντρους συνοικίας και αφήρεσαν τας επιγραφάς των ώστε εξωτερικώς να μη κάμνουν την εντύπωσιν των εργαστηρίων εις τα επιβλέποντα όργανα261.

Πολύ δύσκολη ήταν και η εξακρίβωση της ηλικίας των εργαζόμενων παιδιών, ιδιαίτερα δε των κοριτσιών. Η διάταξη που έθετε όριο ηλικίας, αρχικά το 12ο και στη συνέχεια το 14ο έτος, για την απασχόληση των παιδιών στις βιομηχανικές και βιοτεχνικές επιχειρήσεις "ουδέποτε εφαρμόσθη". Εξίσου αδύνατη ήταν και η εφαρμογή του άρθρου 4, σύμφωνα με το οποίο οι ιδιοκτήτες των εργοστασίων που απασχολούσαν νεαρά άτομα κάτω των 16 χρόνων υποχρεώνονταν να τηρούν μητρώα με την ημερομηνία γέννησης των μελών του προσωπικού τους. Αυτό οφειλόταν στο γεγονός ότι, στην πράξη, η εξακρίβωση της πραγματικής ηλικίας των εργαζόμενων παιδιών αποδείχτηκε εξαιρετικά δυσχερής. Η ηλικία στην προκειμένη περίπτωση διαπιστωνόταν από τα "βιβλιάρια εργασίας" που εξέδιδαν οι δήμαρχοι. Όμως, "τα πλείστα των ανηλίκων είναι μέτοικοι άλλων δήμων, επομένως αδυνατούν να εφοδιασθώσι διά βιβλιαρίου εργασίας εφ' όσον απαιτήται να γίνει και η πιστοποίησις του δημοτικού ιατρού"262. Αυτά αφορούσαν τα αγόρια που ήταν γραμμένα στα μητρώα του τόπου καταγωγής τους, εφόσον βέβαια τα είχαν δηλώσει, χωρίς ωστόσο να μπορούσε να αποκλειστεί η πλαστότητα των στοιχείων. Τι συνέβαινε, όμως, με τα κορίτσια; "Είναι γνωστόν ότι διά τα θήλεα δεν υπάρχουν μητρώα ούτε γίνονται ληξιαρχικαί πράξεις, αίτινες είναι απαραίτητοι

———————————

επιθεώρηση εργασίας πρότεινε τα ακόλουθα μέτρα για τον περιορισμό της παιδικής εργασίας στις πόλεις "όπου υπάρχει βιομηχανία και βιοτεχνία σχετικώς ανεπτυγμένη", όπως ήταν η Αθήνα, ο Πειραιάς, η Θεσσαλονίκη, η Πάτρα, ο Βόλος και η Κέρκυρα: 1) Ίδρυση επαγγελματικών βιοτεχνικών σχολών, στις οποίες να λειτουργεί και συσσίτιο για πρόγευμα. Στις σχολές αυτές να εισάγονται τα ανήλικα παιδιά των "εργατικών τάξεων", για να εκμάθουν ένα "βιοποριστικό επάγγελμα". Η φοίτηση να διαρκεί μέχρι το 14ο έτος της ηλικίας. 2) Τα υπάρχοντα ορφανοτροφεία να διευρυνθούν και να μεταρρυθμισθούν κατάλληλα, για να συμπεριλάβουν μεγαλύτερο αριθμό ορφανών και απόρων παιδιών. Πρβλ. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις... 1921, σ.12, 66.

261. Σ. Κορώνης, "Παρατηρήσεις τινές επί του αριθμού των εν Ελλάδι εις βιομηχανικάς, μεταλλευτικάς και υπαιθρίους εργασίας απασχολουμένων παιδιών, νεαρών προσώπων και γυναικών", Δελτίον του Υπουργείου Εθνικής Οικονομίας, τευχ. 4, Δεκ. 1914, σ.5.

262. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις... 1921, ό.π. σ.13.

Σελ. 98
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/99.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

δι' αμφότερα τα γένη. Άλλαι πηγαί δεν υπάρχουν, παρά αι εγγραφαί των ιερέων όσοι κάμνουν τας βαπτίσεις ή αι προφορικαί δηλώσεις των μαρτύρων."263 Έτσι οι δήμαρχοι εξέδιδαν τα "βιβλιάρια εργασίας" με βάση τη μαρτυρία δύο γνωστών προσώπων, οι οποίοι ήταν συνήθως συγγενείς ή συνάδελφοι του πατέρα, της μητέρας ή του επιτρόπου του παιδιού. Κατ' αυτό τον τρόπο παρουσιάζονταν περιπτώσεις δεκάχρονων παιδιών που εμφανίζονταν ως δεκατριάχρονα. Η κατάσταση αυτή επιδεινώθηκε με την άφιξη των προσφύγων της Μικρασιατικής καταστροφής, οι οποίοι ήταν κυρίως γυναίκες και παιδιά264. Όπως παραδεχόταν το ίδιο το ελληνικό κράτος, οι συμβάσεις της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας που αφορούσαν τα εργαζόμενα παιδιά "ημελήθηκαν σκοπίμως από της, συνεπεία της Μικρασιατικής καταστροφής, εισροής των προσφύγων. Και τούτο διότι πλείστα ανήλικα προσφυγόπαιδα εστερημένα πατρικής προστασίας ώφειλον διά της εργασίας των να εξασφαλίσουν μέρος των προς διατροφήν δαπανών"265. Τέλος, αδύνατη ήταν και η εφαρμογή της διάταξης που όριζε ότι ο χρόνος της ημερήσιας απασχόλησης των παιδιών ηλικίας 12-14 χρόνων δεν μπορούσε να υπερβαίνει τις 6 ώρες. Σύμφωνα με την επιθεώρηση εργασίας, αυτό συνέβαινε γιατί οι ανήλικοι χρησιμοποιούνταν ως βοηθοί και επομένως δεν ήταν εύκολο να κανονιστούν περίοδοι με εναλλασσόμενες βάρδιες266.

Τελικά, με την ψήφιση των προστατευτικών νόμων χρειάστηκαν περισσότερα από 18 χρόνια καθώς και η μεσολάβηση της οικονομικής κρίσης του 1929 για να σημειωθεί κάποια μείωση του αριθμού των ανήλικων παιδιών στα μεγάλα βιομηχανικά εργοστάσια, ενώ αντίθετα τα παιδιά εξακολουθούσαν να εργάζονται, μαθαίνοντας ένα επάγγελμα ή βοηθώντας τους γονείς τους στα απειράριθμα μικροεργαστήρια267. Ωστόσο, ακόμη και το 1931, η κοινοβουλευτική επιτροπή για το νόμο "Περί ρυθμίσεως της αγοράς εργασίας" παραδεχόταν ότι "παραμένει και σήμερον πρακτικώς ανεφάρμοστος παρ' ημίν η νομοθεσία η υποτάσσουσα εις ορισμένους περιορισμούς την εργασίαν των ανηλίκων"268.

———————————

263. Ό.π.

264. Σ. Κορώνης, Η εργατική πολιτική..., ό.π. σ.50.

265. Αρχείον Υπουργείου Εξωτερικών, 1929, Γ/136, "Σημείωμα περί της κυρώσεως και εφαρμογής εν Ελλάδι των συμβάσεων της Διεθνούς Οργανώσεως Εργασίας", συνημμένο στην επιστολή του διευθυντή του Υπουργείου Εξωτερικών προς τον πρεσβευτή στη Βέρνη Μιχαήλ Τσαμαδό, 29 Απριλίου 1929· πρβλ. Α. Λιάκος, Εργασία και πολιτική στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου..., ό.π. σ.292.

266. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις... 1921, ό.π. σ.14.

267. Σύμφωνα με την Επιθεώρηση Εργασίας, στα μεγάλα βιομηχανικά εργοστάσια δεν απασχολούνται παιδιά μικρότερα των 15 χρόνων. Πρβλ. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Επιθεώρησις Εργασίας, Εκθέσεις... 1932, ό.π. σ.54. Βλ. επίσης Εκθέσεις... 1933, ό.π. σ.20.

268. Έκθεσις της επί της Εθνικής Οικονομίας Κοινοβουλευτικής Επιτροπής επί του σχεδίου νόμου "περί ρυθμίσεως της αγοράς εργασίας", Αθήνα 1931, σ.61, πρβλ. Α. Λιάκος, ό.π. σ.285.

Σελ. 99
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/100.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

3. Το παιδικό ημερομίσθιο και η συμβολή του στο οικογενειακό εισόδημα

Όπως έχει προαναφερθεί, το παιδί αναγκαζόταν να εργαστεί για δύο κυρίως λόγους. Ο πρώτος ήταν η εκμάθηση ενός βιοποριστικού επαγγέλματος και ο δεύτερος η οικονομική ανέχεια του ίδιου του παιδιού και της οικογενείας του. Στην πρώτη περίπτωση το παιδί εισερχόταν σε ένα εργασιακό χώρο, στις περισσότερες περιπτώσεις σε ένα μικρό βιοτεχνικό εργαστήριο, ως μαθητευόμενος. Στην δεύτερη, αναζητούσε μια θέση εργασίας που θα του απέδιδε, το συντομότερο δυνατό, κάποια χρηματική αμοιβή. Τη θέση αυτή την έβρισκε συνήθως στα μεγάλα βιομηχανικά εργοστάσια και στους κλάδους που δεν είχαν ανάγκη από μαθητεία.

Με αυτές τις προϋποθέσεις, το ημερομίσθιο του μαθητευόμενου μπορεί να θεωρηθεί "συμβολικό", με την έννοια ότι η κύρια αμοιβή του για την εργασία -βοηθητική στις περισσότερες περιπτώσεις- που προσέφερε στο εργαστήριο και στον τεχνίτη ήταν η εκμάθηση του επαγγέλματος. Το ύψος της χρηματικής αμοιβής ήταν συναρτημένο με τις παροχές σε είδος, όπως, για παράδειγμα, με την προσφορά ή μη του εργοδότη στον νεαρό μαθητευόμενο στέγης και τροφής. Επίσης το ημερομίσθιο ήταν συνάρτηση του χρόνου που μαθήτευε το παιδί στο εργαστήριο, με άλλα λόγια του κατά πόσο αυτό είχε φτάσει στο επίπεδο να εκτελεί ορισμένες πιο σύνθετες εργασίες. Συνήθως, στην αρχή της μαθητείας του το παιδί δεν πληρωνόταν καθόλου, ενώ στη συνέχεια έπαιρνε μια χρηματική αμοιβή που αυξανόταν προοδευτικά.

Στα μηχανουργεία της Σύρου στις αρχές του αιώνα οι μαθητευόμενοι κατά τους πρώτους 6 μήνες εργάζονταν χωρίς μισθό269. Ενδεικτικά, επίσης, αναφέρουμε ότι κατά το 1917 το ημερομίσθιο του μαθητευόμενου στις οικοδομές κυμαινόταν από 0 (μηδέν) έως 2 δρχ., γεγονός που σημαίνει ότι το παιδί ξεκινούσε τη μαθητεία του προσφέροντας δωρεάν εργασία. Το αντίστοιχο μέσο ανδρικό ημερομίσθιο στον ίδιο κλάδο ήταν 8,5 δρχ.270.

Κατά την ίδια περίοδο το ημερομίσθιο της μαθητευόμενης στα εργαστήρια

———————————

269. Ερ., "Μια ακμάζουσα εθνική επιχείρησις. Νεώριον και μηχανουργεία Σύρου", Πατρίς, φ.1900, 24 Αυγ. 1902.

270. Μ. Ρηγίνος, Παραγωγικές δομές..., ό.π. Πίνακας 1, σ.38 και Πίνακας Β παράρτ., σ.302. Παρατίθεται η τιμή ενός κιλού ψωμιού γ' ποιότητας σε δραχμές, ώστε να υπάρξει ένα μέτρο σύγκρισης ως προς το ύψος του παιδικού ημερομισθίου:

1912 1915 1917 1922 1925 1927 1930 1933 1936
0,39 0,54 0,76 1,50 5,09 6,19 5,34 5,48 6,22

Πηγή: Μ. Ρηγίνος, ό.π. σ.59.

Σελ. 100
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/101.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ραφής γυναικείων ενδυμάτων άρχιζε από 50 λεπτά και έφτανε τις 2 δρχ., ενώ το μέσο ημερομίσθιο της τεχνίτριας κυμαινόταν από 3 έως 4,75 δρχ.271. Όπως αναφέρει η Μαρία Σβώλου, το 12% περίπου του γυναικείου προσωπικού στον κλάδο των γυναικείων ενδυμάτων δεν έπαιρνε καμιά χρηματική αμοιβή272.

Αντίθετα, το ημερομίσθιο του παιδιού που απασχολείτο ως εργάτης στο βιομηχανικό εργοστάσιο αντιπροσώπευε, θεωρητικά τουλάχιστον, το κόστος της εργατικής του δύναμης. Το επίπεδο του ημερομισθίου ήταν συνάρτηση της φύσης της εργασίας (ειδικευμένης ή ανειδίκευτης) και, κατά συνέπεια, του χρόνου και της δαπάνης που είχε επενδυθεί στην επαγγελματική διαμόρφωση του εργάτη. Επίσης, σημαντικό ρόλο μπορεί να κατείχε η ύπαρξη ισχυρών επαγγελματικών ιεραρχιών και οι σημαντικές μισθολογικές διαφοροποιήσεις που υπήρχαν κατά την ανέλιξη, ανάμεσα στις διάφορες εργατικές βαθμίδες. Ένας άλλος διαφοροποιητικός παράγοντας ήταν η αμοιβή με βάση την αποδοτικότητα της εργασίας, την οποία συναντάμε στη μεγάλη βιομηχανία και ιδιαίτερα στην κλωστοϋφαντουργία. Τέλος, μισθολογικές διαφοροποιήσεις μπορούσαν να υπάρξουν και σε σχέση με το φύλο του εργάτη. Έτσι, «το ημερομίσθιο της εργάτριας είναι δυσανάλογα μικρό συγκριτικά με τις απολαβές των ανδρών. Μια τεχνίτρα υφάντρα πληρώνεται πολύ λιγώτερο παρά ένα αγόρι χτεσινό στη δουλειά, άτεχνο, π.χ. βοηθός σιδηρουργός, βοηθός καθαριστής κ.λπ. μέσα στο ίδιο εργοστάσιο»273. Ως παράδειγμα θα μπορούσαμε να αναφέρουμε, από την κλωστοϋφαντουργία, τα ημερομίσθια του «άτεχνου εργάτη πακετά», που για το 1927 ήταν 30-55 δρχ., και της υφάντριας, που κυμαίνονταν από 20-25 έως 30-40 δρχ., ανάλογα με το αν πληρωνόταν με την ημέρα ή με το κομμάτι274. Σε γενικές γραμμές, όμως, θα υποστηρίζαμε ότι οι μισθολογικές ανισότητες που εμφανίζονταν ανάμεσα στα δύο φύλα οφείλονται, κατά κύριο λόγο, στις διαφορετικές θέσεις που κατείχαν στον τεχνικό καταμερισμό της εργασίας, γεγονός που θα φανεί και στη συνέχεια.

Τα στοιχεία του Πίνακα 11, τα οποία προέρχονται από την απογραφή των εργατών του 1930, επιτρέπουν να σχηματίσουμε μια συγκριτική εικόνα των διαφοροποιήσεων που παρουσίαζαν οι αμοιβές της παιδικής και νεανικής εργασίας ανάλογα με το εργασιακό καθεστώς (μαθητευόμενος ή εργάτης), το βιομηχανικό κλάδο και το φύλο του εργαζόμενου παιδιού275. Όπως μπορούμε να 

———————————

271. Μ. Ρηγίνος, ό.π. Πίνακας Β παράρτ., σ.306.

272. Μαρία Σβώλου, «Η Ελληνίδα εργάτρια», Ο Αγώνας της Γυναίκας, τεύχ. 7, Φεβρ. 1924, σ.4.

273. Μαρία Σβώλου, ό.π. σ.4.

274. Μαρία Σβώλου, «Η γυναίκα στην εργασία. Τα ημερομίσθια των εργατριών στη βιομηχανία», Ο Αγώνας της Γυναίκας, τεύχ. 39, Φεβρ. 1927, σ.4.

275. Ο λόγος που επιλέχθηκε ως πηγή αναφοράς η απογραφή των εργατών του 1930 είναι διότι αυτή περιέχει την πρώτη συστηματική συλλογή και ταξινόμηση πληροφοριών σχετικά με

Σελ. 101
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/102.gif&w=600&h=393 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΠΙΝΑΚΑΣ 11

Ημερομίσθια εργατών και μαθητευόμενων ηλικίας 10-19 χρόνων, Αθήνα / Πειραιάς, 1930

  Μαθητευόμενοι

Εργάτες

Μέσο ημερομίσθιο

% μέσου ημερομισθίου

Βιομηχανικοί κλάδοι

Άνδρες

Γυναίκες

Άνδρες

Γυναίκες

Άνδρες

Γυναίκες

Άνδρες

Γυναίκες

Βιομηχανία τροφίμων

-

-

49,00

25,00

72,50

28,00

67,59

89,29

Χημική βιομηχανία

-

-

39,00

25,00

52,00

28,00

75,00

89,29

Βιομηχανία τσιμέντου

-

-

50,00

30,50

65,50

32,00

76,34

95,31

Οικοδομικές κατασκ.

31,00

-

65,00

-

79,00

-

82,28

-

Μηχανουργία

20,00

-

42,00

24,00

78,00

24,00

53,85

100,00

Βιομηχανία ξύλου

22,00

-

35,50

22,00

69,00

24,00

51,45

91,67

Βυρσοδεψία

31,00

-

47,00

26,00

65,50

32,00

71,76

81,25

Υφαντουργία

16,40

21,00

36,60

28,00

68,00

29,50

53,82

94,92

Βιομηχανία ενδυμάτων

18,00

19,00

34,50

25,00

63,00

30,00

54,76

83,33

Βιομηχανία χάρτου

21,00

20,00

30,00

22,00

56,00

23,50

53,57

93,62

Τυπογραφία

26,00

-

30,00

25,00

85,00

32,00

35,29

78,13

Βιομηχανία καπνού

-

23,00

43,00

28,00

75,00

30,00

57,33

93,33

ΠΗΓΗ: ΓΣΥΕ, Απογραφή των εργατών και υπαλλήλων των βιομηχανικών και εμπορικών επιχειρήσεων ενεργηθείσα τον Σεπτέμβριον του 1930, Αθήνα 1934

Σελ. 102
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Μορφές παιδικής εργασίας στη βιομηχανία και τη βιοτεχνία (1870-1940)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 83
    27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

    ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV

    Συνθήκες εργασίας και διαβίωσης των εργαζόμενων παιδιών

    Παιδιά 10 και 12 χρόνων, ζαρωμένα 12 και 14 ώρες κοντά στη μάνα ή τη γιαγιά, με το πηγούνι σκυμμένο στα γόνατα, με τα δάκτυλα κατεστραμμένα απ' το δέσιμο των κόμπων και το κορμί καμπουριασμένο για πάντα. Ξερό φωμί για φαγητό, παρμένο και αυτό στο σκαμνί της δουλειάς το μεσημέρι. Εργαστήρια εγκατεστημένα σε χώρους που ήταν πριν αποθήκες και σταύλοι...

    Μαρία Σβώλου, "Οι εργάτριες ταπητουργίας", Ο Αγώνας της Γυναίκας, τεύχ. 41, Μάρτ. 1927, σ. 1.

    1. Οι συνθήκες εργασίας

    Σύμφωνα με όλες τις περιγραφές που έχουμε στη διάθεσή μας, οι συνθήκες που επικρατούσαν στους εργασιακούς χώρους κατά τις πρώτες δεκαετίες του αιώνα μας, είτε πρόκειται για τα μεγάλα εργοστάσια είτε για τα βιοτεχνικά εργαστήρια, ήταν πολύ κακές για τα μέτρα όχι μόνο των ανήλικων αλλά και των ενήλικων εργατών. Η διαπίστωση, κοινή: οι χώροι εργασίας ήταν σε γενικές γραμμές ακατάλληλοι και ανθυγιεινοί. Έτσι δεν είναι παράξενο ότι η φυματίωση και άλλες αρρώστιες μάστιζαν τα νεαρά άτομα στις "λαϊκές" κυρίως τάξεις190. Τη χειρότερη εικόνα παρουσίαζαν -όπως είναι φυσικό- τα μικροεργαστήρια, τα οποία, λόγω των σχεδόν μηδενικών κεφαλαίων τους, αδυνατούσαν να εξασφαλίσουν τους κατάλληλους χώρους εγκατάστασης191. Σε πολλές περιπτώσεις είχαμε να κάνουμε, ουσιαστικά, με συνδυασμό μικρών εμπορικών καταστημάτων και

    ———————————

    190. Άννα Μακροπούλου, "Από την εργασία της γυναίκας και του παιδιού", Ο Αγώνας της Γυναίκας, τεύχ. 50-51, Αύγ. 1927, σ.3.

    191. Βλ. A. Andreades, La législation ouvrière en Grèce, Γενεύη 1922, σ.16.