Συγγραφέας:Ρηγίνος, Μιχάλης
 
Τίτλος:Μορφές παιδικής εργασίας στη βιομηχανία και τη βιοτεχνία (1870-1940)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:27
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1995
 
Σελίδες:173
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Μαθητεία και εργασία
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1870-1940
 
Περίληψη:Η μελέτη αυτή έχει ως αντικείμενο την απασχόληση των παιδιών και των νεαρών ατόμων στη βιομηχανική και τη βιοτεχνική παραγωγή στην Ελλάδα κατά τα τέλη του 19ου αιώνα και τις πρώτες δεκαετίες του 20ού. Η έρευνα κινείται προς δύο κατευθύνσεις. Αρχικά εξετάζεται η θέση των παιδιών στον καταμερισμό της εργασίας, τόσο στην παραδοσιακή βιοτεχνία όσο και στο νέο εργοστασιακό σύστημα. Μέσω της ανάλυσης των παραγωγικών δομών σκιαγραφούνται οι παράγοντες που διαμόρφωναν τη ζήτηση της παιδικής και νεανικής εργασίας στη δευτερογενή παραγωγή. Κατόπιν η έρευνα στρέφεται προς την κατεύθυνση της προσφοράς εργασίας, για να εντοπιστούν οι όροι και οι συνθήκες που οδηγούσαν τα παιδιά στο βιοτεχνικό εργαστήριο ή το βιομηχανικό εργοστάσιο, σε απασχολήσεις όχι κατ’ ανάγκην εναλλακτικές. Τέλος, αναζητείται απάντηση στο ερώτημα, κατά πόσον οι νέες βιομηχανικές συνθήκες διαφοροποίησαν την αρνητική θέση που κατείχε η μισθωτή εργασία στο σύστημα συλλογικών αξιών και τροποποίησαν τις οικογενειακές προσδοκίες και στρατηγικές για επαγγελματική αποκατάσταση και κοινωνική ανέλιξη των νεαρών, αρρένων κυρίως, μελών τους.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 19.54 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 91-110 από: 178
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/91.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

χρηματικά πρόστιμα, που δεν μπορούσαν να ξεπερνούν το τέταρτο του ημερομισθίου, καταθέτονταν στο ταμείο του επαγγελματικού σωματείου228.

2. Η παρέμβαση του Κράτους. Νομοθεσία για την εργασία, των παιδιών

Από πολύ νωρίς, σχεδόν την ίδια εποχή με την ίδρυση των πρώτων βιομηχανικών εργοστασίων, προέκυψε και το αίτημα της δημιουργίας εργατικής νομοθεσίας, στην οποία θα περιλαμβάνονταν διατάξεις σχετικές με τον περιορισμό της παιδικής εργασίας και την προστασία των εργαζόμενων παιδιών. Όπως σημείωνε και ο ανώνυμος αρθρογράφος στην Οικονομική Επιθεώρηση του 1874, "η οικονομική, υγιεινή, ηθική και πνευματική ανάπτυξις των νέων εργατών εν γένει και των παιδιών ιδιαιτέρως είναι εγκαταλελειμμέναι εις το δοκούν ανθρώπων μηδαμώς μετεωριζόντων εις τον υψηλότερον του κοινωνικού συμφέροντος ορίζοντα". Για το λόγο αυτόν, ο νομοθέτης καλείτο να παρέμβει "μετά συντόνου προσοχής και μεγάλης επιμονής, από των μεγαλυτέρων καταστημάτων μέχρις εκείνων των έργων, τα οποία και ένα έστω παιδικόν εργάτη ενασχολούσι"229. Και συμπλήρωνε η Καλλιρρόη Παρρέν στα 1890, με αφορμή ατύχημα νεαρής εργάτριας στο εργοστάσιο Ρετσίνα: "μέριμνα ιδιαιτέρα επιβάλλεται και νόμοι ειδικοί ανάγκη να συνταχθώσιν επί του κανονισμού της εργασίας, επί των ημερομισθίων, επί των όρων της υγιεινής, επί των απροόπτων, επί του αριθμού των εργασίμων ωρών και επί της ηλικίας των εργατίδων πάντων των απασχολουμένων εν τη ελευθέρα Ελλάδι χιλιάδας όλας γυναικών και κορασιών"230.

Οι υποστηρικτές μιας τέτοιας νομοθεσίας ήταν κατά πρώτο λόγο οι φιλελεύθεροι αστοί, που στο πλαίσιο του εκσυγχρονιστικού τους οράματος ζητούσαν να εφαρμόζονται και στην Ελλάδα οι αντίστοιχες προστατευτικές νομοθεσίες των βιομηχανικών χωρών της Ευρώπης231. Η προσπάθεια αυτή στόχευε στην 

———————————

228. A. Andréadès, La législation..., ό.π. σ.25.

229. Ανώνυμος, "Εργατικοί παίδες", Οικονομιχή Επιθεώρησις, φ. 17, Ιούλ. 1874, σ.197. Οι πρώτες παρεμβάσεις για τον περιορισμό του φαινομένου των εργαζόμενων παιδιών, κυρίως σε επαγγέλματα του δρόμου, ήταν, όπως έχουμε ήδη αναφέρει, του Φιλολογικού Συλλόγου Παρνασσός. Όπως σημειώνει και ο Α. Λιάκος, "... τα εργαζόμενα παιδιά προκάλεσαν την εκδήλωση ενός κοινωνικού πανικού που συνδυάστηκε με τον ιδιωτικό πατερναλισμό". Βλ. Α. Λιάκος, Εργασία και πολιτική στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου. Το Διεθνές Γραφείο Εργασίας και η ανάδυση των κοινωνικών θεσμών, Αθήνα 1993, σ.280.

230. Καλλιρρόη Παρρέν, "Δυστυχείς εργάτιδες", Εφημερίς των Κυριώνν, τεύχ. 191, 9-12-1890, σ.2.

231. Οι πρώτες αντιδράσεις για την εργασία των παιδιών εκδηλώθηκαν -όπως ήταν φυσικό- στην Αγγλία, ήδη από το 1796. Το 1902 το αγγλικό κοινοβούλιο ψήφισε ένα νόμο για

Σελ. 91
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/92.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ηθικοποίηση των κατώτερων τάξεων, καθώς και στη δημιουργία εγγράμματων πολιτών-εργατών και υγιών στρατιωτών, που θα αποτελούσαν τις "απαραίτητες προϋποθέσεις" για τη συγκρότηση εθνικού κράτους. Όπως σημειωνόταν το 1912 στην έκθεση της κοινοβουλευτικής επιτροπής η οποία είχε αναλάβει την προπαρασκευή του νομοσχεδίου για την εργασία των γυναικών και των ανηλίκων, "η κανονική επαγγελματική εργασία κατά την νεαράν ηλικίαν τούτο μεν παρεμποδίζει την ανάπτυξιν και κανονικήν διάπλασιν του σώματος και εξαντλεί ούτω τας εργατικάς δυνάμεις προώρως, πριν αναπτύξουν όλην την φυσικήν αυτών ενέργειαν, τούτο δε καθιστά αδύνατον την εις το σχολείον φοίτησιν και επομένως την στοιχειώδη των παιδιών εκπαίδευσιν, όπερ όχι μόνον αποτελεί αδίκημα κατ' αυτών τούτων και δημιουργεί κινδύνους διά την πολιτείαν και την κοινωνίαν άτε συντελούν εις την αύξησιν της ανηθικότητος και εγκληματικότητος, αλλά και την παραγωγήν ζημιώνει, διότι εργασία απαιδεύτων εργατών είνε πολύ ολιγώτερον καρποφόρος από την των μορφωμένων"232. Οι σοσιαλιστές εμφανίστηκαν λίγο αργότερα, όταν ο Κεντρικός Σοσιαλιστικός Όμιλος του Σταύρου Καλλέργη πρόβαλε ως αίτημα στην εκδήλωση της Πρωτομαγιάς του 1893 τη μείωση των ωρών εργασίας παιδιών και γυναικών233. Το επόμενο έτος οι "Διεθνείς Σοσιαλισταί" ζητούσαν την ολοκληρωτική απαγόρευση της εργασίας των παιδιών234.

———————————

τους μαθητευόμενους (Apprentice - Bill), που απαγόρευε τη νυχτερινή εργασία για τα παιδιά και περιόριζε σε δώδεκα ώρες την εργασία των νεαρών μαθητευόμενων. Ο νόμος του 1819 απαγόρευε την απασχόληση παιδιών κάτω των 9 χρόνων στα κλωστήρια και στα βαμβακουργεία. Η απαγόρευση αυτή με το νόμο του 1833 επεκτάθηκε σε όλους τους βιομηχανικούς κλάδους, εκτός από τη μεταξουργία. Ο ίδιος νόμος περιόριζε τη διάρκεια της εργασίας για παιδιά ηλικίας 9 έως 13 χρόνων σε 48 ώρες την εβδομάδα, και για νεαρά άτομα ηλικίας 14 έως 18 χρόνων σε 69 ώρες. Συγχρόνως θεσπιζόταν υποχρεωτική σχολική φοίτηση από 2 ώρες την ημέρα για όλα τα παιδιά κάτω των 14 χρόνων. Ακολούθησε η Γαλλία με το νόμο του 1841, η Γερμανία και η Αυστρία με τους νόμους του 1874. Τέλος, η διεθνής συνδιάσκεψη υπέρ των εργατών που συνήλθε στο Βερολίνο το 1878 συμφώνησε σε μια σειρά μέτρων για την προστασία της παιδικής εργασίας. Βλ. Fr. Engels, Η κατάσταση της εργατικής τάξης,.., ό.π. σ.30, 58-62· Ανώνυμος, "Εργατικοί παίδες", ό.π. σ.198-1991· Κ..., "Η εν Βερολίνω διεθνής υπέρ των εργατών συνδιάσκεψις", Κλειώ, αρ. 122, 15/27 Απριλ. 1890, σ.23-24· Ανώνυμος, "Εργασία και ημερομίσθια των παιδιών εν Γερμανία και Αυστρία", Βιομηχανική και βιοτεχνική επιθεώρησις, 1914, σ.79-82· J. Sandrin, Enfants trouvés, enfants ouvriers, 17e-19e siècles, Παρίσι 1982, σ.109.

232. "Έκθεσις της επιτροπής της Βουλής επί του νομοσχεδίου περί εργασίας γυναικών και ανηλίκων", Παράρτημα της Εφημερίδος της Β' Διπλής Αναθεωρητικής Βουλής, τεύχ. Β', Αθήνα 1912, σ.533.

233. Μ. Δημητρίου, Το ελληνικό σοσιαλιστικό κίνημα, τ. Α', Αθήνα 1985, σ.142. Πρβλ. Γ. Ληξουριώτης, "Προστατευτικός νομοθετικός παρεμβατισμός και η εμφάνιση του εργατικού δικαίου στην Ελλάδα: Η περίπτωση της παιδικής εργασίας", Βενιζελισμός και αστικός εκσυγχρονισμός, Ηράκλειο 1988, σ.212.

234. Γ. Κορδάτος, Ιστορία του ελληνικού εργατικού κινήματος, Αθήνα 3 1972, σ.50.

Σελ. 92
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/93.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

Τέλος, εμφανίστηκε και μια άλλη κατηγορία που είχε ως αίτημα την εφαρμογή περιοριστικών μέτρων στην εργασία των παιδιών, τα εργατικά σωματεία. Τα σωματεία αυτά έβλεπαν τον συνεχώς αυξανόμενο αριθμό των παιδιών στα εργοστάσια ως απειλή για την απασχόληση των ανδρών μελών τους235. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούσε η προσπάθεια των καπνεργατών να αποκλείσουν, για λόγους υγείας, τους εφήβους και τις γυναίκες από τα καπνεργοστάσια236. Έτσι το Εργατικό Κέντρο της Αθήνας ζητούσε το 1911 να απαγορευτεί στα εργοστάσια καπνού η πρόσληψη ανήλικων παιδιών που δεν είχαν συμπληρώσει το 15ο έτος της ηλικίας τους ως μαθητευόμενων και βοηθητικών εργατών, και να μην χρησιμοποιούνται σε θέση τεχνίτη πριν από τη συμπλήρωση δετούς μαθητείας237. Ωστόσο οι αντιδράσεις των εργατικών σωματείων απέναντι στην απασχόληση των παιδιών δεν σταμάτησαν με τη θέσπιση των προστατευτικών νόμων. Το 1933, στο μεσουράνημα της οικονομικής κρίσης, οι σιδηρουργοί ζητούσαν να αυξηθεί το ελάχιστο όριο ηλικίας των 14 χρόνων για την απασχόληση των παιδιών, προβάλλοντας ως επιχείρημα "το ανθυγιεινόν της εργασίας των διά την εργασίαν ταύτην και την διά της εργασίας των μικρών αύξησιν της ανεργίας των ενηλίκων"238. Έτσι, σύμφωνα με την άποψη των εργατικών συνδικάτων η οποία υιοθετήθηκε και από την πολιτεία239, τα παιδιά και οι γυναίκες αποτελούσαν σοβαρή απειλή για την απασχόληση των ενήλικων ανδρών. Τι ήταν όμως αυτή η απειλή; Κατά πρώτο λόγο, στη μεγάλη βιομηχανία ο ανταγωνισμός των παιδιών και των γυναικών, από τη μια πλευρά, και των ενηλίκων, από την άλλη, ήταν έμμεσος. Η ουσιαστική αιτία της ανεργίας των ενηλίκων ήταν ο εκμηχανισμός της παραγωγής, γεγονός που επέτρεπε την αντικατάστασή τους από ανειδίκευτη εργατική δύναμη η οποία αποτελείτο, κατά βάση, από παιδιά και γυναίκες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούσε η εισαγωγή σιγαροποιητικών μηχανών στη βιομηχανία καπνού. Δεύτερον, στην παραδοσιακή βιοτεχνία, όπως έχει σημειωθεί και σε προηγούμενο κεφάλαιο, οι τεχνίτες προσπαθούσαν να υπερασπίσουν το επάγγελμα τους. Για τον λόγο αυτό, επιχειρούσαν να περιορίσουν με

———————————

235. Βλ. Σπ. Κορώνης, Η εργατική πολιτική των ετών 1909-1918, Αθήνα 1944, σ.47.

236. Γ. Ηλιάδης, "Η καπνοβιομηχανία", Εργαζομένη Ελλάς. Αι νέαι βιομηχανίαι της Ελλάδος, υπό την διευθ. Β. Γαβριηλίδου, τ. Α', Αθήνα χ.χ., σ.114.

237. Εργατικό Κέντρο Αθηνών, Οι εργάται της Ελλάδος προς την Διπλήν Βουλήν των Ελλήνων, Αθήνα 1911, σ.10.

238. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Επιθεώρησις Εργασίας, Εκθέσεις... 1933, ό.π. σ.20.

239. "Η υπερβολική απασχόλησις παιδίων, εφήβων και γυναικών, ήτις έχει διαδοθεί εις όλας τας κατηγορίας των επιχειρήσεων, ιδιαίτερα δε εις τα υφαντουργεία και κλωστήρια, τας βιοτεχνίας του ιματισμού, τας εμπορικάς επιχειρήσεις και τας βιοτεχνίας του ξύλου... προς ζημίαν των ενηλίκων εργατών πολλοί εκ των οποίων καταδικάζονται εις αργίαν συνεπεία του ανταγωνισμού των τέκνων και των συζύγων τους." Βλ. "Έκθεσις της επιτροπής της Βουλής...", ό.π. σ.533.

Σελ. 93
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/94.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

διάφορους τρόπους τους μελλοντικούς ανταγωνιστές τους, δηλαδή τους μαθητευόμενους. Αντίθετα, στη βιομηχανία δεν ίσχυε μάλλον ο ανταγωνισμός μεταξύ ανήλικων και ενήλικων ανειδίκευτων εργατών. Υπήρχαν, όμως, ενήλικοι ανειδίκευτοι εργάτες στη βιομηχανία; Φτωχοί μεροκαματιάρηδες, χωρίς συγκεκριμένη ειδίκευση, υπήρχαν σίγουρα. Αυτοί όμως σπανίως και περιστασιακά δούλευαν στα εργοστάσια. Κατά κανόνα απέφευγαν τη βιομηχανία, επειδή δυσκολεύονταν να προσαρμοστούν στους καταναγκασμούς του μακρού ωραρίου, στον κλειστό χώρο και στον εντατικό ρυθμό εργασίας. Έχει υποστηριχθεί ότι η ανειδίκευτη εργασία στο εργοστάσιο ήταν ο πρώτος σταθμός μιας μακράς διαδρομής, που περνούσε από μικροεπάγγελμα σε μικροεπάγγελμα και αποσκοπούσε στην επιβίωση, έχοντας ως ιδανικό την αυτοτέλεια240.

Η παρέμβαση του Έλληνα νομοθέτη στα ζητήματα που αφορούσαν την εργασία των παιδιών έγινε για πρώτη φορά με τον νόμο 4029 της 24ης Ιανουαρίου 1912 "περί εργασίας γυναικών και ανηλίκων"241. Το σημαντικότερο πρόβλημα που αντιμετώπισε η προπαρασκευαστική επιτροπή ήταν ο καθορισμός του ορίου ηλικίας, κάτω από το οποίο θα απαγορευόταν η εργασία των παιδιών. Τελικά, "προς αποφυγήν ανωμαλιών κατά την αρχήν της εφαρμογής του νόμου", το όριο καθορίστηκε στα δώδεκα χρόνια, "αν και θα ήτο ευχής έργον να ορισθή ως τοιούτον όριον το 14ον ή έστω το 13ον έτος της ηλικίας, ιδίως αναφορικώς εις τας εν συνδυασμώ με μηχανικήν κινητήριον δύναμιν διεξαγομένας εργασίας...". Το σκεπτικό της επιτροπής ήταν "η παρ' ημίν λόγω του κλίματος πρωιμοτέρα εν συγκρίσει προς τας βορειοτέρας χώρας σωματική ανάπτυξις των ανθρώπων"242. Οι απαγορευτικές διατάξεις του νομοσχεδίου αφορούσαν την εργασία των παιδιών στον δευτερογενή και τριτογενή τομέα της οικονομίας. Έτσι, στους περιορισμούς της ηλικίας δεν περιλαμβάνονταν τα παιδιά που απασχολούνταν σε γεωργικές,

———————————

240. Βλ. Π. Πιζάνιας, Οι φτωχοί των πόλεων..., ό.π. σ.24.

241. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Τμήμα Εργασίας, Εργασία γυναικών και ανηλίκων. Νόμοι, Βασιλικά Διατάγματα, Εγκύκλιοι, Αθήνα 1919. Όμως είχε ήδη προηγηθεί ο νόμος 3525 της 13ης Ιανουαρίου 1910, "Περί μεταλλείων", με τον οποίο απαγορεύεται η πρόσληψη "κορασίων και γυναικών", σε υπόγειες ή νυκτερινές εργασίες μεταλλείων ή μεταλλουργείων. Επίσης απαγορεύτηκε σε παιδιά ηλικίας 12-16 ετών να μεταφέρουν στον ώμο βάρος πάνω από 10 κιλά και σε νεαρά άτομα 16-18 ετών, βάρος πάνω από 15 κιλά. Βλ. Σπ. Κορώνης, Η εργατική πολιτική των ετών 1909-1918, Αθήνα 1944, σ.48.

242. "Έκθεσις της επιτροπής της Βουλής επί του νομοσχεδίου περί εργασίας...", ό.π. σ.534. Πάντως το όριο αυτό ήταν ανάλογο με τα αντίστοιχα που είχαν θεσπίσει τα περισσότερα ευρωπαϊκά κράτη. Έτσι στην Αγγλία, από το 1901, η εργασία απαγορευόταν σε παιδιά κάτω των 12 χρόνων. Στη Γερμανία το όριο αυτό ήταν τα 13 χρόνια (από το 1913), και τα 12 χρόνια στη Γαλλία (1892), στο Βέλγιο (1889) και στην Ιταλία (1902). Στην Ισπανία (1905) και τη Βουλγαρία (1905) το όριο μειωνόταν στα 10 χρόνια. Βλ. "Έκθεσις της Επιτροπής...", ό.π. σ.533-534.

Σελ. 94
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/95.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

κτηνοτροφικές ή δασικές εργασίες243. Σύμφωνα με τον νομοθέτη, οι γεωργικές εργασίες "ου μόνον δεν είναι εις όμοιον βαθμόν επιβλαβείς για τα παιδιά, αλλά και δύνανται να συνδυαστούν με την φοίτησιν εις το σχολείον της στοιχειώδους εκπαιδεύσεως"244. Με άλλα λόγια, το νομοθέτημα εξαιρούσε από την προστασία του τους μικρούς ενήλικες του παραδοσιακού κόσμου, δηλαδή το μεγαλύτερο ποσοστό των παιδιών της υπαίθρου, η εργασία των οποίων αποτελούσε απαραίτητο στοιχείο του καταμερισμού εργασίας της χωρικής οικογένειας.

Σύμφωνα με τις κυριότερες διατάξεις του νόμου:

1) Απαγορευόταν η χρησιμοποίηση παιδιών που δεν είχαν συμπληρώσει το 12ο έτος της ηλικίας τους ως εργατών ή μαθητευόμενων σε βιομηχανικές, βιοτεχνικές, μεταλλευτικές, μεταφορικές, οικοδομικές και εμπορικές επιχειρήσεις. Η απαγόρευση αυτή δεν ίσχυε για παιδιά άνω των 10 χρόνων που απασχολούνταν, από τους γονείς ή τους κηδεμόνες τους, σε επιχειρήσεις όπου εργάζονταν μόνο μέλη της οικογενείας τους και δεν έκαναν χρήση μηχανικής ενέργειας, και πάντα υπό τον όρο να μην εμποδίζεται η κανονική φοίτησή τους στη στοιχειώδη εκπαίδευση. Το σκεπτικό του νομοθέτη ήταν ότι "οι γονείς ή οι επίτροποι δεν θέλουν κάμει κατάχρησιν της τοιαύτης εξαιρέσεως"245. Πίσω από την ηθική παραίνεση διακρίνεται η αποδοχή του παραδοσιακού μοντέλου οικογενειακού καταμερισμού της εργασίας, τόσο στην αγροτική εκμετάλλευση όσο και στη μικρή βιοτεχνία. Ο καταμερισμός αυτός υπαγορευόταν από τη λογική της αυτόνομης επιβίωσης της οικογενείας και δεν αποδεχόταν εύκολα τη νεωτεριστική έννοια της παιδικότητας246. Επίσης, στα ορφανοτροφεία και τα φιλανθρωπικά ιδρύματα που παρείχαν επαγγελματική εκπαίδευση απαγορευόταν να απασχολούν παιδιά κάτω των 12 χρονών περισσότερο από 3 ώρες την ήμερα247.

Όπως μπορούμε να συμπεράνουμε με βάση τα δεδομένα που παρουσιάστηκαν σε προηγούμενα κεφάλαια, ένα σημαντικό ποσοστό των αγοριών, αν όχι η πλειονότητα, δεν περιλαμβανόταν στις απαγορευτικές διατάξεις του νόμου. Με βάση το νόμο 2271 της 24ης Ιουνίου 1920, το όριο ηλικίας για την απασχόληση των παιδιών καθοριζόταν από την 1η Ιουλίου 1922 στα 14 χρόνια248.

2) Ο χρόνος εργασίας δεν έπρεπε να υπερβαίνει τις 6 ώρες για παιδιά ηλικίας κάτω των 14 χρόνων και τις 10 ώρες για νεαρά άτομα μικρότερα των 18 χρόνων. Το Σάββατο και τις παραμονές εορτών ο χρόνος εργασίας καθοριζόταν σε 8 ώρες. Μεταξύ των ωρών εργασίας έπρεπε να γίνονται διακοπές συνολικής διάρκειας

———————————

243. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Τμήμα Εργασίας, Εργασία..., σ.14.

244. "Έκθεσις της επιτροπής...", ό.π. σ.524.

245. "Έκθεσις της επιτροπής...", ό.π. σ.535.

246. Βλ. και Π. Πιζάνιας, Οι φτωχοί των πόλεων, ό.π.

247. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Τμήμα Εργασίας, Εργασία...., ό.π. σ.3-4.

248. Γ. Χαριτάκης, ό.π. σ.124.

Σελ. 95
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/96.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

μισής ώρας για τα παιδιά και δύο ωρών για τα νεαρά άτομα249. Για περιπτώσεις εποχικών βιομηχανιών ή για περιόδους όπου οι επιχειρήσεις είχαν αυξημένο φόρτο εργασίας, οι εργοδότες μπορούσαν να ζητήσουν αύξηση του χρόνου εργασίας των νεαρών προσώπων σε 12 ώρες, για ένα διάστημα 8 ημερών έως 4 εβδομάδων250.

3) Απαγορευόταν να απασχολούνται νεαρά άτομα κάτω των 18 χρόνων κατά τη διάρκεια της νύχτας και κατά το διάστημα από τις 9.00 το βράδυ μέχρι τις 5.00 το πρωί. Από τη διάταξη αυτή εξαιρούνταν τα αγόρια πωλητές εφημερίδων, που είχαν συμπληρώσει τα 12 χρόνια251.

4) Απαγορευόταν η χρησιμοποίηση παιδιών ηλικίας κάτω των 15 χρόνων καθώς και γυναικών σε υπόγειες εργασίες μεταλλείων, λατομείων και ορυχείων252.

5) Απαγορευόταν η χρησιμοποίηση ατόμων κάτω των 18 χρόνων για τη λίπανση και τον καθαρισμό μηχανημάτων κατά τη διάρκεια της λειτουργίας τους. Επίσης, δεν επιτρεπόταν στα παιδιά να μεταφέρουν στους ώμους βάρος πάνω από 5 κιλά και στα νεαρά άτομα βάρος πάνω από 10 κιλά. Καθορίζονταν επίσης, κατά βιομηχανία, οι επικίνδυνες εργασίες στις οποίες απαγορευόταν η απασχόληση αγοριών κάτω των 16 χρόνων και κοριτσιών κάτω των 18 χρόνων253.

6) Καθιερωνόταν το "βιβλιάριο εργασίας", με το οποίο έπρεπε να είναι εφοδιασμένα τα εργαζόμενα παιδιά. Στο βιβλιάριο αυτό, που το χορηγούσαν οι Δήμαρχοι, αναγραφόταν η ηλικία του παιδιού και η πιστοποίηση από γιατρό ότι αυτό ήταν ικανό να ανταποκριθεί στην εργασία για την οποία προσλαμβανόταν, χωρίς να βλάπτεται η υγεία του και να εμποδίζεται η σωματική του ανάπτυξη. Επίσης, ο εργοδότης ήταν υποχρεωμένος να ενημερώνει τις αστυνομικές αρχές για τον αριθμό των παιδιών που απασχολούσε και να αναρτά στους χώρους εργασίας πίνακα με τα ονόματά τους, τις ημέρες και ώρες εργασίας τους254. Οι εργοδότες για κάθε παράβαση τιμωρούνταν με χρηματικά πρόστιμα που κυμαίνονταν από 25-100 δρχ., τα οποία όμως δεν μπορούσαν συνολικά να υπερβούν τις 500 δρχ., ενώ σε περίπτωση υποτροπής τις 1.000 δραχμές255.

7) Τέλος, για την επίβλεψη της εφαρμογής των νόμων συγκροτήθηκε σώμα επιθεωρητών εργασίας256.

Οι αντιρρήσεις και οι επιφυλάξεις ως προς την αναγκαιότητα και τη χρησιμότητα

———————————

249. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Τμήμα Εργασίας, Εργασία..., ό.π. σ.4.

250. Στο ίδιο σ.6.

251. Στο ίδιο σ.7.

252. Στο ίδιο σ.8.

253. Στο ίδιο σ.23-27.

254. Στο ίδιο σ.8.

255. Στο ίδιο σ.10.

256. Στο ίδιο σ.11-13.

Σελ. 96
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/97.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

της θέσπισης των προστατευτικών νόμων για την εργασία των παιδιών προέρχονταν κυρίως από δύο διαφορετικές και συγκρουόμενες -από την άποψη των κοινωνικών λογικών που εξέφραζαν- πλευρές. Στο ένα άκρο βρισκόταν η άποψη των βιομηχάνων, η οποία θεωρούσε τους νόμους άκαιρους, υπερβολικούς και χωρίς σημασία. Όπως υποστηρίζει και ο αρθρογράφος της Βιομηχανικής και βιοτεχνικής επιθεώρησης, "κατ' ουσίαν ήτο περιττή παρ' ημίν η νομοθέτησις του ορίου ηλικίας, ο δε σχετικός νόμος έχει ανάγκην συμπληρώσεως, διότι υπάρχουν πλείσται όσαι ασχολίαι, ως η κατασκευή πλεκτών καλαθίων, η κατασκευή κομβίων, η συγκομιδή των κουκουλιών και πλείσται άλλαι, αι οποίαι, γινόμεναι εις το ύπαιθρον και διαρκούσαι 5-6 ώρας την ημέραν, ουδόλως βλάπτουσαι την υγιείαν δωδεκαετούς και ενδεκαετούς παιδιού. Αρκεί μόνον να αμείβωνται καλώς"257. Στο άλλο άκρο οι ίδιοι οι επιθεωρητές εργασίας φαινόταν να αμφισβητούν την αποτελεσματικότητα και την κοινωνική χρησιμότητα των προστατευτικών νομοθετημάτων, τα οποία θεωρούσαν αποσπασματικά και "μηχανικά" σε σχέση με τα πραγματικά προβλήματα που αντιμετώπιζαν τα εργαζόμενα παιδιά. Όπως παρατηρούσε η Άννα Μακροπούλου, "δια της εφαρμογής της διάταξης για την εργασία των ανηλίκων δεν επιτυγχάνεται ο κύριος σκοπός του νόμου: αφ' ενός να προστατεύση την παιδικήν ηλικίαν και αφ' ετέρου να καταστήση πραγματικήν την υποχρεωτικήν εκπαίδευσιν. Είναι φανερόν ότι τα πτωχά ανήλικα, εκδιωκόμενα των εργαστηρίων, όχι μόνον δεν θα φοιτήσουν εις το σχολείο διότι απαιτούνται έξοδα, αλλά και θα διατραφούν πολύ χειρότερα όταν θα στερηθούν του ημερομισθίου των, συνεπώς όχι μόνον η υγεία των θα διατρέξει κινδύνους, αλλά και η ηθική των, διότι θα διημερεύουν εις τους δρόμους"258. Εξάλλου, το πιθανότερο ήταν ότι τα περισσότερα από αυτά θα εργάζονταν με πολύ χειρότερους όρους σε οικογενειακά μικροεργαστήρια259. Συνεχίζοντας, προσθέτει ότι "δια να ελαττωθεί ο αριθμός των ανηλίκων από τα εργοστάσια χρειάζεται όλο εκείνο το σύστημα των ιδρυμάτων της Κοινωνικής προνοίας... Οιαδήποτε άλλα μέτρα μηχανικά διά τον αποκλεισμόν των ανηλίκων από την εργασίαν δεν προστατεύουν εφαρμοζόμενα ειμή ελάχιστον αριθμόν εκ τούτων και συγκεκριμένως μόνον εκείνα που γίνονται αντικείμενα εκμεταλλεύσεως υπό των ιδίων των γονέων, είτε εξ αμάθειας είτε εξ απληστίας"260.

———————————

257. Ανώνυμος, "Εργασία και ημερομίσθια των παιδιών εν Αυστρία και Γερμανία", ό.π. σ.78. Ένα άλλο επιχείρημα υπέρ της μείωσης του ορίου ηλικίας για εργασία είναι ότι η σωματική και πνευματική ανάπτυξη των παιδιών στην Ελλάδα είναι γρηγορότερη από αυτή των παιδιών της Δυτικής Ευρώπης. Πρβλ. A. Andréadès, La législation..., ό.π. σ.22.

258. Άννα Μακροπούλου, "Από την εργασία της γυναίκας και του παιδιού", ό.π. σ.5.

259. Άννα Μακροπούλου, "Η γυναίκα στην εργασία. Πώς εργάζεται η ελληνίδα σε 5 μεγάλες βιομηχανίες", Ο Αγώνας της Γυναίκας, τεύχ. 70, Ιούν. 1928, σ.6.

260. Άννα Μακροπούλου, "Από την εργασία της γυναίκας και του παιδιού", ό.π. σ.5. Η

Σελ. 97
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/98.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

Αλλά και αντικειμενικά ήταν πολύ δύσκολο, αν όχι ακατόρθωτο, να εφαρμοστούν οι διατάξεις της προστατευτικής νομοθεσίας. Στο γεγονός αυτό συνέβαλλε σε μεγάλο ποσοστό ο κατακερματισμός του βιομηχανικού και βιοτεχνικού χώρου, που καθιστούσε πρακτικά αδύνατο όχι μόνο το συνεχή έλεγχο των εργασιακών χώρων, αλλά και τον ίδιο τον εντοπισμό τους. Όπως χαρακτηριστικά σημειωνόταν, "εκ της εφαρμογής κατά τα τελευταία δύο έτη του νόμου 4029 επιστοποιήθη ότι πολλά των εργαστηρίων γυναικείου ιδία ιματισμού, φεύγοντα τον αστυνομικόν έλεγχον του κέντρου των πόλεων... εγκαταστάθηκαν εις αποκέντρους συνοικίας και αφήρεσαν τας επιγραφάς των ώστε εξωτερικώς να μη κάμνουν την εντύπωσιν των εργαστηρίων εις τα επιβλέποντα όργανα261.

Πολύ δύσκολη ήταν και η εξακρίβωση της ηλικίας των εργαζόμενων παιδιών, ιδιαίτερα δε των κοριτσιών. Η διάταξη που έθετε όριο ηλικίας, αρχικά το 12ο και στη συνέχεια το 14ο έτος, για την απασχόληση των παιδιών στις βιομηχανικές και βιοτεχνικές επιχειρήσεις "ουδέποτε εφαρμόσθη". Εξίσου αδύνατη ήταν και η εφαρμογή του άρθρου 4, σύμφωνα με το οποίο οι ιδιοκτήτες των εργοστασίων που απασχολούσαν νεαρά άτομα κάτω των 16 χρόνων υποχρεώνονταν να τηρούν μητρώα με την ημερομηνία γέννησης των μελών του προσωπικού τους. Αυτό οφειλόταν στο γεγονός ότι, στην πράξη, η εξακρίβωση της πραγματικής ηλικίας των εργαζόμενων παιδιών αποδείχτηκε εξαιρετικά δυσχερής. Η ηλικία στην προκειμένη περίπτωση διαπιστωνόταν από τα "βιβλιάρια εργασίας" που εξέδιδαν οι δήμαρχοι. Όμως, "τα πλείστα των ανηλίκων είναι μέτοικοι άλλων δήμων, επομένως αδυνατούν να εφοδιασθώσι διά βιβλιαρίου εργασίας εφ' όσον απαιτήται να γίνει και η πιστοποίησις του δημοτικού ιατρού"262. Αυτά αφορούσαν τα αγόρια που ήταν γραμμένα στα μητρώα του τόπου καταγωγής τους, εφόσον βέβαια τα είχαν δηλώσει, χωρίς ωστόσο να μπορούσε να αποκλειστεί η πλαστότητα των στοιχείων. Τι συνέβαινε, όμως, με τα κορίτσια; "Είναι γνωστόν ότι διά τα θήλεα δεν υπάρχουν μητρώα ούτε γίνονται ληξιαρχικαί πράξεις, αίτινες είναι απαραίτητοι

———————————

επιθεώρηση εργασίας πρότεινε τα ακόλουθα μέτρα για τον περιορισμό της παιδικής εργασίας στις πόλεις "όπου υπάρχει βιομηχανία και βιοτεχνία σχετικώς ανεπτυγμένη", όπως ήταν η Αθήνα, ο Πειραιάς, η Θεσσαλονίκη, η Πάτρα, ο Βόλος και η Κέρκυρα: 1) Ίδρυση επαγγελματικών βιοτεχνικών σχολών, στις οποίες να λειτουργεί και συσσίτιο για πρόγευμα. Στις σχολές αυτές να εισάγονται τα ανήλικα παιδιά των "εργατικών τάξεων", για να εκμάθουν ένα "βιοποριστικό επάγγελμα". Η φοίτηση να διαρκεί μέχρι το 14ο έτος της ηλικίας. 2) Τα υπάρχοντα ορφανοτροφεία να διευρυνθούν και να μεταρρυθμισθούν κατάλληλα, για να συμπεριλάβουν μεγαλύτερο αριθμό ορφανών και απόρων παιδιών. Πρβλ. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις... 1921, σ.12, 66.

261. Σ. Κορώνης, "Παρατηρήσεις τινές επί του αριθμού των εν Ελλάδι εις βιομηχανικάς, μεταλλευτικάς και υπαιθρίους εργασίας απασχολουμένων παιδιών, νεαρών προσώπων και γυναικών", Δελτίον του Υπουργείου Εθνικής Οικονομίας, τευχ. 4, Δεκ. 1914, σ.5.

262. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις... 1921, ό.π. σ.13.

Σελ. 98
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/99.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

δι' αμφότερα τα γένη. Άλλαι πηγαί δεν υπάρχουν, παρά αι εγγραφαί των ιερέων όσοι κάμνουν τας βαπτίσεις ή αι προφορικαί δηλώσεις των μαρτύρων."263 Έτσι οι δήμαρχοι εξέδιδαν τα "βιβλιάρια εργασίας" με βάση τη μαρτυρία δύο γνωστών προσώπων, οι οποίοι ήταν συνήθως συγγενείς ή συνάδελφοι του πατέρα, της μητέρας ή του επιτρόπου του παιδιού. Κατ' αυτό τον τρόπο παρουσιάζονταν περιπτώσεις δεκάχρονων παιδιών που εμφανίζονταν ως δεκατριάχρονα. Η κατάσταση αυτή επιδεινώθηκε με την άφιξη των προσφύγων της Μικρασιατικής καταστροφής, οι οποίοι ήταν κυρίως γυναίκες και παιδιά264. Όπως παραδεχόταν το ίδιο το ελληνικό κράτος, οι συμβάσεις της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας που αφορούσαν τα εργαζόμενα παιδιά "ημελήθηκαν σκοπίμως από της, συνεπεία της Μικρασιατικής καταστροφής, εισροής των προσφύγων. Και τούτο διότι πλείστα ανήλικα προσφυγόπαιδα εστερημένα πατρικής προστασίας ώφειλον διά της εργασίας των να εξασφαλίσουν μέρος των προς διατροφήν δαπανών"265. Τέλος, αδύνατη ήταν και η εφαρμογή της διάταξης που όριζε ότι ο χρόνος της ημερήσιας απασχόλησης των παιδιών ηλικίας 12-14 χρόνων δεν μπορούσε να υπερβαίνει τις 6 ώρες. Σύμφωνα με την επιθεώρηση εργασίας, αυτό συνέβαινε γιατί οι ανήλικοι χρησιμοποιούνταν ως βοηθοί και επομένως δεν ήταν εύκολο να κανονιστούν περίοδοι με εναλλασσόμενες βάρδιες266.

Τελικά, με την ψήφιση των προστατευτικών νόμων χρειάστηκαν περισσότερα από 18 χρόνια καθώς και η μεσολάβηση της οικονομικής κρίσης του 1929 για να σημειωθεί κάποια μείωση του αριθμού των ανήλικων παιδιών στα μεγάλα βιομηχανικά εργοστάσια, ενώ αντίθετα τα παιδιά εξακολουθούσαν να εργάζονται, μαθαίνοντας ένα επάγγελμα ή βοηθώντας τους γονείς τους στα απειράριθμα μικροεργαστήρια267. Ωστόσο, ακόμη και το 1931, η κοινοβουλευτική επιτροπή για το νόμο "Περί ρυθμίσεως της αγοράς εργασίας" παραδεχόταν ότι "παραμένει και σήμερον πρακτικώς ανεφάρμοστος παρ' ημίν η νομοθεσία η υποτάσσουσα εις ορισμένους περιορισμούς την εργασίαν των ανηλίκων"268.

———————————

263. Ό.π.

264. Σ. Κορώνης, Η εργατική πολιτική..., ό.π. σ.50.

265. Αρχείον Υπουργείου Εξωτερικών, 1929, Γ/136, "Σημείωμα περί της κυρώσεως και εφαρμογής εν Ελλάδι των συμβάσεων της Διεθνούς Οργανώσεως Εργασίας", συνημμένο στην επιστολή του διευθυντή του Υπουργείου Εξωτερικών προς τον πρεσβευτή στη Βέρνη Μιχαήλ Τσαμαδό, 29 Απριλίου 1929· πρβλ. Α. Λιάκος, Εργασία και πολιτική στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου..., ό.π. σ.292.

266. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις... 1921, ό.π. σ.14.

267. Σύμφωνα με την Επιθεώρηση Εργασίας, στα μεγάλα βιομηχανικά εργοστάσια δεν απασχολούνται παιδιά μικρότερα των 15 χρόνων. Πρβλ. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Επιθεώρησις Εργασίας, Εκθέσεις... 1932, ό.π. σ.54. Βλ. επίσης Εκθέσεις... 1933, ό.π. σ.20.

268. Έκθεσις της επί της Εθνικής Οικονομίας Κοινοβουλευτικής Επιτροπής επί του σχεδίου νόμου "περί ρυθμίσεως της αγοράς εργασίας", Αθήνα 1931, σ.61, πρβλ. Α. Λιάκος, ό.π. σ.285.

Σελ. 99
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/100.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

3. Το παιδικό ημερομίσθιο και η συμβολή του στο οικογενειακό εισόδημα

Όπως έχει προαναφερθεί, το παιδί αναγκαζόταν να εργαστεί για δύο κυρίως λόγους. Ο πρώτος ήταν η εκμάθηση ενός βιοποριστικού επαγγέλματος και ο δεύτερος η οικονομική ανέχεια του ίδιου του παιδιού και της οικογενείας του. Στην πρώτη περίπτωση το παιδί εισερχόταν σε ένα εργασιακό χώρο, στις περισσότερες περιπτώσεις σε ένα μικρό βιοτεχνικό εργαστήριο, ως μαθητευόμενος. Στην δεύτερη, αναζητούσε μια θέση εργασίας που θα του απέδιδε, το συντομότερο δυνατό, κάποια χρηματική αμοιβή. Τη θέση αυτή την έβρισκε συνήθως στα μεγάλα βιομηχανικά εργοστάσια και στους κλάδους που δεν είχαν ανάγκη από μαθητεία.

Με αυτές τις προϋποθέσεις, το ημερομίσθιο του μαθητευόμενου μπορεί να θεωρηθεί "συμβολικό", με την έννοια ότι η κύρια αμοιβή του για την εργασία -βοηθητική στις περισσότερες περιπτώσεις- που προσέφερε στο εργαστήριο και στον τεχνίτη ήταν η εκμάθηση του επαγγέλματος. Το ύψος της χρηματικής αμοιβής ήταν συναρτημένο με τις παροχές σε είδος, όπως, για παράδειγμα, με την προσφορά ή μη του εργοδότη στον νεαρό μαθητευόμενο στέγης και τροφής. Επίσης το ημερομίσθιο ήταν συνάρτηση του χρόνου που μαθήτευε το παιδί στο εργαστήριο, με άλλα λόγια του κατά πόσο αυτό είχε φτάσει στο επίπεδο να εκτελεί ορισμένες πιο σύνθετες εργασίες. Συνήθως, στην αρχή της μαθητείας του το παιδί δεν πληρωνόταν καθόλου, ενώ στη συνέχεια έπαιρνε μια χρηματική αμοιβή που αυξανόταν προοδευτικά.

Στα μηχανουργεία της Σύρου στις αρχές του αιώνα οι μαθητευόμενοι κατά τους πρώτους 6 μήνες εργάζονταν χωρίς μισθό269. Ενδεικτικά, επίσης, αναφέρουμε ότι κατά το 1917 το ημερομίσθιο του μαθητευόμενου στις οικοδομές κυμαινόταν από 0 (μηδέν) έως 2 δρχ., γεγονός που σημαίνει ότι το παιδί ξεκινούσε τη μαθητεία του προσφέροντας δωρεάν εργασία. Το αντίστοιχο μέσο ανδρικό ημερομίσθιο στον ίδιο κλάδο ήταν 8,5 δρχ.270.

Κατά την ίδια περίοδο το ημερομίσθιο της μαθητευόμενης στα εργαστήρια

———————————

269. Ερ., "Μια ακμάζουσα εθνική επιχείρησις. Νεώριον και μηχανουργεία Σύρου", Πατρίς, φ.1900, 24 Αυγ. 1902.

270. Μ. Ρηγίνος, Παραγωγικές δομές..., ό.π. Πίνακας 1, σ.38 και Πίνακας Β παράρτ., σ.302. Παρατίθεται η τιμή ενός κιλού ψωμιού γ' ποιότητας σε δραχμές, ώστε να υπάρξει ένα μέτρο σύγκρισης ως προς το ύψος του παιδικού ημερομισθίου:

1912 1915 1917 1922 1925 1927 1930 1933 1936
0,39 0,54 0,76 1,50 5,09 6,19 5,34 5,48 6,22

Πηγή: Μ. Ρηγίνος, ό.π. σ.59.

Σελ. 100
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/101.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ραφής γυναικείων ενδυμάτων άρχιζε από 50 λεπτά και έφτανε τις 2 δρχ., ενώ το μέσο ημερομίσθιο της τεχνίτριας κυμαινόταν από 3 έως 4,75 δρχ.271. Όπως αναφέρει η Μαρία Σβώλου, το 12% περίπου του γυναικείου προσωπικού στον κλάδο των γυναικείων ενδυμάτων δεν έπαιρνε καμιά χρηματική αμοιβή272.

Αντίθετα, το ημερομίσθιο του παιδιού που απασχολείτο ως εργάτης στο βιομηχανικό εργοστάσιο αντιπροσώπευε, θεωρητικά τουλάχιστον, το κόστος της εργατικής του δύναμης. Το επίπεδο του ημερομισθίου ήταν συνάρτηση της φύσης της εργασίας (ειδικευμένης ή ανειδίκευτης) και, κατά συνέπεια, του χρόνου και της δαπάνης που είχε επενδυθεί στην επαγγελματική διαμόρφωση του εργάτη. Επίσης, σημαντικό ρόλο μπορεί να κατείχε η ύπαρξη ισχυρών επαγγελματικών ιεραρχιών και οι σημαντικές μισθολογικές διαφοροποιήσεις που υπήρχαν κατά την ανέλιξη, ανάμεσα στις διάφορες εργατικές βαθμίδες. Ένας άλλος διαφοροποιητικός παράγοντας ήταν η αμοιβή με βάση την αποδοτικότητα της εργασίας, την οποία συναντάμε στη μεγάλη βιομηχανία και ιδιαίτερα στην κλωστοϋφαντουργία. Τέλος, μισθολογικές διαφοροποιήσεις μπορούσαν να υπάρξουν και σε σχέση με το φύλο του εργάτη. Έτσι, «το ημερομίσθιο της εργάτριας είναι δυσανάλογα μικρό συγκριτικά με τις απολαβές των ανδρών. Μια τεχνίτρα υφάντρα πληρώνεται πολύ λιγώτερο παρά ένα αγόρι χτεσινό στη δουλειά, άτεχνο, π.χ. βοηθός σιδηρουργός, βοηθός καθαριστής κ.λπ. μέσα στο ίδιο εργοστάσιο»273. Ως παράδειγμα θα μπορούσαμε να αναφέρουμε, από την κλωστοϋφαντουργία, τα ημερομίσθια του «άτεχνου εργάτη πακετά», που για το 1927 ήταν 30-55 δρχ., και της υφάντριας, που κυμαίνονταν από 20-25 έως 30-40 δρχ., ανάλογα με το αν πληρωνόταν με την ημέρα ή με το κομμάτι274. Σε γενικές γραμμές, όμως, θα υποστηρίζαμε ότι οι μισθολογικές ανισότητες που εμφανίζονταν ανάμεσα στα δύο φύλα οφείλονται, κατά κύριο λόγο, στις διαφορετικές θέσεις που κατείχαν στον τεχνικό καταμερισμό της εργασίας, γεγονός που θα φανεί και στη συνέχεια.

Τα στοιχεία του Πίνακα 11, τα οποία προέρχονται από την απογραφή των εργατών του 1930, επιτρέπουν να σχηματίσουμε μια συγκριτική εικόνα των διαφοροποιήσεων που παρουσίαζαν οι αμοιβές της παιδικής και νεανικής εργασίας ανάλογα με το εργασιακό καθεστώς (μαθητευόμενος ή εργάτης), το βιομηχανικό κλάδο και το φύλο του εργαζόμενου παιδιού275. Όπως μπορούμε να 

———————————

271. Μ. Ρηγίνος, ό.π. Πίνακας Β παράρτ., σ.306.

272. Μαρία Σβώλου, «Η Ελληνίδα εργάτρια», Ο Αγώνας της Γυναίκας, τεύχ. 7, Φεβρ. 1924, σ.4.

273. Μαρία Σβώλου, ό.π. σ.4.

274. Μαρία Σβώλου, «Η γυναίκα στην εργασία. Τα ημερομίσθια των εργατριών στη βιομηχανία», Ο Αγώνας της Γυναίκας, τεύχ. 39, Φεβρ. 1927, σ.4.

275. Ο λόγος που επιλέχθηκε ως πηγή αναφοράς η απογραφή των εργατών του 1930 είναι διότι αυτή περιέχει την πρώτη συστηματική συλλογή και ταξινόμηση πληροφοριών σχετικά με

Σελ. 101
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/102.gif&w=600&h=393 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΠΙΝΑΚΑΣ 11

Ημερομίσθια εργατών και μαθητευόμενων ηλικίας 10-19 χρόνων, Αθήνα / Πειραιάς, 1930

  Μαθητευόμενοι

Εργάτες

Μέσο ημερομίσθιο

% μέσου ημερομισθίου

Βιομηχανικοί κλάδοι

Άνδρες

Γυναίκες

Άνδρες

Γυναίκες

Άνδρες

Γυναίκες

Άνδρες

Γυναίκες

Βιομηχανία τροφίμων

-

-

49,00

25,00

72,50

28,00

67,59

89,29

Χημική βιομηχανία

-

-

39,00

25,00

52,00

28,00

75,00

89,29

Βιομηχανία τσιμέντου

-

-

50,00

30,50

65,50

32,00

76,34

95,31

Οικοδομικές κατασκ.

31,00

-

65,00

-

79,00

-

82,28

-

Μηχανουργία

20,00

-

42,00

24,00

78,00

24,00

53,85

100,00

Βιομηχανία ξύλου

22,00

-

35,50

22,00

69,00

24,00

51,45

91,67

Βυρσοδεψία

31,00

-

47,00

26,00

65,50

32,00

71,76

81,25

Υφαντουργία

16,40

21,00

36,60

28,00

68,00

29,50

53,82

94,92

Βιομηχανία ενδυμάτων

18,00

19,00

34,50

25,00

63,00

30,00

54,76

83,33

Βιομηχανία χάρτου

21,00

20,00

30,00

22,00

56,00

23,50

53,57

93,62

Τυπογραφία

26,00

-

30,00

25,00

85,00

32,00

35,29

78,13

Βιομηχανία καπνού

-

23,00

43,00

28,00

75,00

30,00

57,33

93,33

ΠΗΓΗ: ΓΣΥΕ, Απογραφή των εργατών και υπαλλήλων των βιομηχανικών και εμπορικών επιχειρήσεων ενεργηθείσα τον Σεπτέμβριον του 1930, Αθήνα 1934

Σελ. 102
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/103.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΣΧΗΜΑΤΑ 6, 7

Ημερομίσθιο μαθητευόμενων 10-19 χρόνων, Αθήνα / Πειραιάς, 1930

Ημερομίσθιο εργατών 10 -19 χρόνων, Αθήνα / Πειραιάς, 1930

Σελ. 103
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/104.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

διαπιστώσουμε (βλ. Πίνακα 11 και σχ. 6), το 1930 το μέσο ημερομίσθιο των μαθητευόμενων αγοριών κάτω των 19 χρόνων άρχιζε από τις 16,40 δρχ. στην κλωστοϋφαντουργία και έφτανε τις 31 δρχ. στις οικοδομικές κατασκευές. Στα κορίτσια, το αντίστοιχο ημερομίσθιο κυμαινόταν από 19 δρχ. στη βιομηχανία ενδυμάτων, μέχρι 23 δρχ. στη βιομηχανία καπνού. Αυτό όμως που πρέπει να επισημανθεί είναι ότι δεν υπάρχουν σημαντικές διαφοροποιήσεις ανάμεσα στα ημερομίσθια των μαθητευόμενων αγοριών και κοριτσιών στους ίδιους κλάδους. Σε ορισμένες περιπτώσεις μάλιστα, όπως είναι η κλωστοϋφαντουργία και η βιομηχανία ενδυμάτων, τα ημερομίσθια των κοριτσιών ήταν υψηλότερα από αυτά των αγοριών. Η σχετική εξομοίωση των ημερομισθίων των δύο φύλων μπορεί να εξηγηθεί από το ότι οι μαθητευόμενοι, αγόρια και κορίτσια, δεν συμμετείχαν ενεργά στη διαδικασία της παραγωγής, αλλά χρησιμοποιούνταν σε βοηθητικές εργασίες.

Η εικόνα που εμφανίζουν τα ημερομίσθια των εργατών κάτω των 19 χρόνων είναι τελείως διαφορετική. Στην περίπτωση αυτή το ύψος του ημερομισθίου αντανακλά τη διαφορετική επαγγελματική εξέλιξη που είχε το παιδί ανάλογα με τον κλάδο στον οποίο απασχολείτο και φυσικά ανάλογα με το φύλο του. Το ημερομίσθιο των κοριτσιών, όπως φαίνεται και από τον Πίνακα 11 (βλ. και σχ. 7), κυμαινόταν από το 51% (βιομηχανία τροφίμων) έως το 83% (τυπογραφία) του αντίστοιχου ημερομισθίου των αγοριών. Όπως είναι φυσικό, τις μεγαλύτερες διακλαδικές διαφοροποιήσεις παρουσιάζουν τα ημερομίσθια των αγοριών. Το υψηλότερο καταγράφεται στις οικοδομικές κατασκευές (65 δρχ.) και το χαμηλότερο στην τυπογραφία (30 δρχ., διαφορά 117%). Μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι οι διαφορές που παρουσιάζει το εργατικό ημερομίσθιο ανάμεσα στους βιομηχανικούς και βιοτεχνικούς κλάδους οφείλονται στους διαφορετικούς τρόπους οργάνωσης της παραγωγής, που με την σειρά τους επιβάλλουν την ύπαρξη ισχυρών ή όχι εργατικών ιεραρχιών. Πιο συγκεκριμένα, οι κλάδοι που απαιτούσαν παραδοσιακά ειδικευμένη εργατική δύναμη και, κατά συνέπεια, είχαν ισχυρές ιεραρχίες εμφανίζουν και το χαμηλότερο εργατικό ημερομίσθιο για αγόρια κάτω των 19 χρόνων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν η τυπογραφία, η βιομηχανία ενδυμάτων, η βιομηχανία ξύλου και η μηχανουργία. Στους κλάδους αυτούς το αγόρι, μετά το στάδιο της μαθητείας του και πριν μετεξελιχθεί σε τεχνίτη, περνάει αρχικά από το στάδιο του βοηθού τεχνίτη, διατηρώντας έτσι το δευτερεύοντα ρόλο του στη διαδικασία της παραγωγής. Η υπόθεση αυτή επιβεβαιώνεται και από την ποσοστιαία διαφοροποίηση που εμφανίζει το ημερομίσθιο των

———————————

τους μισθούς και τα ημερομίσθια των εργαζομένων στη βιομηχανία και τη βιοτεχνία. Για την περίπτωσή μας, το μεγάλο πλεονέκτημα της απογραφής συνίσταται στο ότι μπορούμε να υπολογίσουμε σταθμισμένους μέσους όρους ημερομισθίων κατά ηλικίες (διακρίνονται τρεις ομάδες ηλικιών: 10-19 ετών, 20-29 ετών, και άνω των 30 ετών), ειδικότητες, κλάδους και φύλα, κάτι που στάθηκε αδύνατο με τις λοιπές πηγές που διαθέτουμε.

Σελ. 104
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/105.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΣΧΗΜΑΤΑ 8 Α, 8 Β

Ημερομίσθιο ανδρών 10 -19 χρόνων σε σχέση με το μέσο, Αθήνα / Πειραιάς, 1930

Ημερομίσθιο γυναικών 10 -19 χρόνων σε σχέση με το μέσο, Αθήνα / Πειραιάς, 1930

Σελ. 105
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/106.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

αγοριών από το μέσο ανδρικό ημερομίσθιο στον αντίστοιχο βιομηχανικό κλάδο (βλ. σχ. 8α). Είναι ενδεικτικό ότι στους κλάδους που προαναφέρθηκαν το εργατικό ημερομίσθιο των αγοριών κάτω των 19 χρόνων αντιστοιχεί μόλις στο 53% με 54% του μέσου ανδρικού ημερομισθίου, με ακραία περίπτωση την τυπογραφία, όπου το αγόρι πληρωνόταν με το 30% του μέσου εργατικού ημερομισθίου του κλάδου.

Το σχήμα είναι τελείως διαφορετικό ως προς τα εργατικά ημερομίσθια των κοριτσιών. Καταρχάς παρατηρείται σχετική εξομάλυνση στις διακλαδικές διαφοροποιήσεις των ημερομισθίων. Τα υψηλότερα ημερομίσθια συναντώνται στους περισσότερο βιομηχανοποιημένους κλάδους, όπως ήταν η υφαντουργία και η βιομηχανία καπνού, που χρησιμοποιούσαν κατεξοχήν ανειδίκευτη γυναικεία εργασία. Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι η διαφορά μεταξύ του υψηλότερου και του κατώτερου ημερομισθίου (βιομηχανία τσιμέντου-βιομηχανία χαρτιού) ήταν 36%. Ένα δεύτερο στοιχείο που πρέπει, επίσης, να τονιστεί είναι οι μικρές διαφοροποιήσεις που υπάρχουν ανάμεσα στο ημερομίσθιο των εργατριών ηλικίας κάτω των 19 χρόνων και στο μέσο γυναικείο ημερομίσθιο. Οι διαφοροποιήσεις αυτές ξεκινούν από 28% στην τυπογραφία, για να εκλείψουν τελείως στη μηχανουργία. Στους κλάδους που απασχολούσαν κυρίως γυναικείο εργατικό δυναμικό οι διαφοροποιήσεις αυτές είναι της τάξης του 7%. Αυτό εξηγείται από το γεγονός ότι τα κορίτσια αποτελούσαν ένα σημαντικό ποσοστό του απασχολούμενου, στους κλάδους αυτούς, γυναικείου εργατικού δυναμικού, με αποτέλεσμα τη συμπίεση προς τα κάτω του μέσου γυναικείου εργατικού ημερομισθίου. Παράλληλα, όμως, η έλλειψη σημαντικών διαφοροποιήσεων στα γυναικεία ημερομίσθια σηματοδοτεί την έλλειψη δυνατοτήτων επαγγελματικής εξέλιξης στα κορίτσια και φανερώνει την ασθενή γυναικεία εργατική ιεραρχία στη βιομηχανία. Με άλλα λόγια, το ύψος του γυναικείου ημερομισθίου στη βιομηχανία είναι συνάρτηση όχι κάποιας μακρόχρονης επαγγελματικής εξέλιξης της εργάτριας, αλλά κυρίως του βαθμού αποδοτικότητας της εργασίας της276.

Ποια είναι η συμβολή του εργαζόμενου παιδιού στο οικογενειακό εισόδημα; Σύμφωνα με τους επιθεωρητές εργασίας, "είναι γνωστόν ότι εν Ελλάδι τα τέκνα διαμένουν κατά κανόνα μετά των γονέων των, μέχρις ότου αποτελέσουν ιδίαν οικογένειαν. Όμως τούτο συμβαίνει εις νεαράν ηλικίαν, από 18 χρόνων διά τας γυναίκας και από 19-22 χρόνων διά τους άνδρας. Επομένως, η συνεισφορά τέκνων μη τελείων ακόμη εργατών εις τον οικογενειακόν προϋπολογισμόν δεν είναι μεγάλη"277.

———————————

276. Βλ. και Μ. Ρηγίνος, Παραγωγικές δομές..., ό.π. σ.206-213.

277. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας και Κοινωνικής Πρόνοιας/Επιθεώρησις Εργασίας, Έρευνα επί των συνθηκών της εργατικής κατοικίας των πόλεων Αθηνών

Σελ. 106
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/107.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

Ειδικότερα, σε ένα δείγμα 1.000 εργατικών οικογενειών της Αθήνας, το έτος 1921, φαίνεται ότι οι γονείς συμμετείχαν στο συνολικό εισόδημα κατά 75%, τα παιδιά κατά 22% και τα τρίτα πρόσωπα κατά 3%278. Επίσης, σύμφωνα με τα ίδια στοιχεία, το 64% των οικογενειών συντηρείτο αποκλειστικά από τον ένα ή και από τους δύο γονείς. Αναλυτικά τα ποσοστά έχουν ως εξής279:

Το 56% των οικογενειών συντηρείται από τον πατέρα.

Το 3% των οικογενειών συντηρείται από τους δύο γονείς.

Το 5% των οικογενειών συντηρείται από τη μητέρα.

Το 11% των οικογενειών συντηρείται από τα παιδιά.

Το 24% των οικογενειών συντηρείται από γονείς και παιδιά μαζί.

Το 1% των οικογενειών είναι απορφανισμένες, και συντηρείται από ένα αδελφό ή μία αδελφή.

Σε ένα αντίστοιχο δείγμα 1.000 εργατικών νοικοκυριών του Πειραιά, το 45% συντηρείτο από τους γονείς, το 42% από τους γονείς και τα παιδιά μαζί και το 13% από τα παιδιά μόνο280.

Τα ποσοστά αυτά πρέπει να μεταβλήθηκαν σημαντικά μετά τη Μικρασιατική καταστροφή, δεδομένου ότι ένα σημαντικό ποσοστό των προσφύγων ήταν γυναίκες και παιδιά.

Ωστόσο, δεν είναι σπάνιες οι περιπτώσεις όπου οι γονείς, και κυρίως ο πατέρας, έβλεπαν τα παιδιά ως μια εύκολη πηγή κέρδους. Όπως χαρακτηριστικά παρατηρεί και ο διευθυντής του εργοστασίου Ρετσίνα, "υπάρχουν και μερικαί εργάτριαι, αι οποίαι έχουν μέθυσον πατέρα ή κακόν αδελφόν, και δεν τους αφίνουν τα χρήματά των... Εμείς προσπαθούμεν να δίδομε το χρήμα εις αυτήν την εργαζομένην κόρην, αλλ' όταν την δέρνουν εις το σπίτι και έρχεται και σου λέγει μόνη της δώστα του πατέρα!"281.

Τι γίνεται όμως με το ποσοστό του ημερομισθίου που δεν προοριζόταν για καταναλωτικές ανάγκες; Ήταν δυνατόν να υπάρξει κάτι τέτοιο;

———————————

Πειραιώς, 1921, Αθήνα 1922, σ.26. Όπως σημειώνει και ο γιατρός L.R. Villarme αναφερόμενος στη συμβολή της παιδικής εργασίας στο οικογενειακό εισόδημα στη Γαλλία των μέσων του 19ου αιώνα, "τα παιδιά κοστίζουν στην οικογένεια τουλάχιστο όσα κερδίζουν. Όσο ένα παιδί δεν δουλεύει, είναι ένα βάρος για τους γονείς του. Αλλά και στην περίπτωση που εργάζεται μέχρι να φτάσει στην ηλικία των 16 χρόνων, όταν ο μισθός γίνεται περισσότερο αξιοπρεπής, η κατάσταση δεν αλλάζει καθόλου. Και είναι στην ηλικία αυτή (στα 16 χρόνια), κατά την οποία γίνεται περισσότερο αποδοτικός, που εγκαταλείπει το πατρικό σπίτι". Βλ. J. Sardin, Enfants trouvés, enfants ouvriers..., σ.107.

278. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Έρευνα επί των συνθηκών... 1921, ό.π. σ.33.

279. Στο ίδιο.

280. Στο ίδιο.

281. Ευγενία Ζωγράφου, "Πώς εργάζονται αι γυναίκες μας", Δημοσιεύματα, τ. 4, Αθήνα 1903, σ.34.

Σελ. 107
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/108.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

Σύμφωνα με μια έρευνα που πραγματοποίησε το 1921 η επιθεώρηση εργασίας για τις εργάτριες της κλωστοϋφαντουργίας, διαπιστώθηκε ότι μόνο 10-12 κορίτσια ήταν σε θέση να αποταμιεύουν. "Αυτές είναι κόρες εργατών της αλευροβιομηχανίας και εργάζονται για δικό τους λογαριασμό." Επίσης, μόνο 3-4 εργάτριες εργάζονταν για να προετοιμάσουν την προίκα τους282.

Όμως, όπως σημειώνει η επιθεωρήτρια εργασίας σχολιάζοντας τα αποτελέσματα της έρευνας αυτής, "και εις την τάξιν ταύτην, η μανία της επιδείξεως και της πολυτελείας έχει απειράριθμους οπαδούς". Έτσι οι εργάτριες, "αντί της αποταμιεύσεως, ην εντελώς αγνοούσι και περιφρονούσι, διαθέτουσι τα περισσεύματά των εις είδη πολυτελείας, αδιαφορούσαι παντελώς διά το μέλλον των"283.

———————————

282. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις... 1921, Αθήνα 1923, σ.82-83.

283. Στο ίδιο. Οι έλληνες εργάτες δαπανούσαν περισσότερα χρήματα για ρούχα από τους ειδικευμένους εργάτες των ανεπτυγμένων βιομηχανικών χωρών. Για παράδειγμα, το 1871 ένας οικοδόμος δαπανούσε για ρουχισμό το 15,37% του εισοδήματος του και ένας τεχνίτης το 17%. Τα αντίστοιχα ποσοστά του άγγλου εργάτη ήταν 8,70% έως 12%, του αμερικανού 11,50%, του γερμανού 9,25% και του ελβετού 12,16%. Βλ. Lydia Sapounakis-Dracakis, La Grèce urbaine et rurale (1835-1875): consommations et revenus, διδακτορική διατριβή, Πανεπιστήμιο Paris I, Παρίσι 1989, σ.135.

Σελ. 108
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/109.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Στην κοινωνία της ελληνικής υπαίθρου, όπως και σε κάθε παραδοσιακή κοινωνία άλλωστε, τα παιδιά, οι "μικροί ενήλικες", έβρισκαν τη θέση τους στον καταμερισμό της εργασίας της χωρικής οικογενείας ανάλογα με το φύλο και τη φυσική τους κατάσταση. Ο καταμερισμός αυτός σκοπό είχε τη διασφάλιση της αυτόνομης επιβίωσης του αγροτικού νοικοκυριού και τη διατήρηση του μικρού κλήρου που κατόρθωσε να αποκτήσει ή να ιδιοποιηθεί, χάρη στις ιδιαίτερες συνθήκες που επικράτησαν μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους284.

Ο τομέας της μεταποίησης άρχισε να αναπτύσσεται στον αστικό χώρο κυρίως μετά το 1870 και αποτέλεσε το εν δυνάμει όχημα που θα οδηγούσε τη χώρα στο δρόμο της εκβιομηχάνισης. Ήταν μια διαδικασία μακρόχρονη και επίπονη, που δεν προχώρησε με τρόπο γραμμικό και ομοιογενή, αλλά με διαδοχικά άλματα, επιτρέποντας παράλληλα την επιβίωση των παραδοσιακών παραγωγικών δομών. Μια σειρά από παράγοντες προσέδωσαν στο φαινόμενο αυτό τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του: οι αδράνειες του αγροτικού χώρου, ο κατακερματισμός της αγοράς και κυρίως η στάση των κεφαλαιούχων-βιομηχάνων. Οι τελευταίοι αντιμετώπιζαν τη βιομηχανία με ευκαιριακό τρόπο και απέφευγαν, εκτός από ελάχιστες εξαιρέσεις, τη δέσμευση μεγάλων κεφαλαίων, επιδιώκοντας παράλληλα την βραχυπρόθεσμη απόσβεσή τους. Οι βιομηχανικές μονάδες που δημιουργήθηκαν από αυτή την επενδυτική στρατηγική ήταν στην πλειονότητα τους εντάσεως εργασίας, με επακόλουθο τη χαμηλή παραγωγικότητα. Κατά συνέπεια, η βιομηχανία όχι μόνο δεν ήταν σε θέση να αποδιαρθρώσει τις κοινωνικές σχέσεις που απέρρεαν από τον παραδοσιακό καταμερισμό της εργασίας, αλλά, αντίθετα, ενίσχυε τα φαινόμενα που προέρχονταν από αυτόν, δηλαδή τον μικροεπαγγελματισμό. Έτσι, δίπλα στα εργοστάσια αναπτύχθηκε πλήθος μικροεργαστηρίων προσωπικού και οικογενειακού χαρακτήρα, με ελάχιστα τεχνικά μέσα και με μεγάλη ελαστικότητα στα έξοδα λειτουργίας.

Το τοπίο που περιγράψαμε προσδιόρισε και τους ρόλους που καλούνταν να

———————————

284. Για μια γενική θεώρηση του ζητήματος, βλ. Σ. Πετμεζάς, "Οι έγγειες σχέσεις στο Βασίλειο της Ελλάδας (1830-1880)", Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας (18ος-20ός αιώνας), εισαγωγή-επιμέλεια Γ.Β. Δερτιλής - Κ. Κωστής, Αθήνα-Κομοτηνή 1991.

Σελ. 109
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/110.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

διαδραματίσουν τα παιδιά στο πλαίσιο του καταμερισμού της εργασίας στη βιομηχανία και τη βιοτεχνία. Οι ρόλοι αυτοί ήταν συνάρτηση της οργάνωσης της παραγωγής που κυριαρχούσε στους διάφορους εργασιακούς χώρους.

Στους κλάδους όπου κυριαρχούσαν οι μεγάλες μονάδες, ο σχετικός εκμηχανισμός της παραγωγής είχε αντικαταστήσει τον παραδοσιακό τεχνίτη σε ορισμένα, τουλάχιστον, στάδια της παραγωγικής διαδικασίας. Η βιομηχανική εργασία περιοριζόταν, πλέον, στην επίβλεψη της ομαλής λειτουργίας των μηχανών, στην τροφοδότησή τους με πρώτη ύλη και στην τακτική συντήρησή τους (υφαντουργία, βιομηχανία καπνού, χημική βιομηχανία). Σε άλλες περιπτώσεις (βιομηχανία χαρτιού), η παραγωγική διαδικασία αποτελείτο από μια σειρά απλών κινήσεων που επαναλαμβάνονταν μηχανικά. Η απλοποίηση της παραγωγικής διαδικασίας καταργούσε τη μακρόχρονη μαθητεία και καθιστούσε τον εργάτη αποδοτικό με την είσοδό του στο εργοστάσιο. Στο πλαίσιο του καταμερισμού της εργασίας οι άνδρες απασχολούνταν σε θέσεις ειδικευμένων τεχνιτών, θέσεις παραδοσιακού τύπου ή νέες που δημιουργήθηκαν με την εισαγωγή των μηχανών. Η αναπαραγωγή αυτής της ειδικευμένης εργατικής δύναμης γινόταν με το σύστημα της μαθητείας. Το μαθητευόμενο προσωπικό αποτελείτο κυρίως από αγόρια. Ωστόσο η πλειονότητα των εργαζόμενων παιδιών στους κλάδους αυτούς —κορίτσια, κυρίως, προκειμένου για την υφαντουργία, τη βιομηχανία καπνού και τη βιομηχανία χαρτιού— και οι γυναίκες καταλάμβαναν, μετά από σύντομη περίοδο εκπαίδευσης και προσαρμογής, τις θέσεις ανειδίκευτης εργασίας που γέννησαν οι νέες συνθήκες της βιομηχανίας. Γυναίκες και παιδιά αποτέλεσαν έτσι τη νέου τύπου εργατική δύναμη, η οποία όφειλε να υποτάσσεται στην πειθαρχία και στους ρυθμούς της εργασίας που επέβαλε η «ορθολογική οργάνωση» του εργοστασίου. Η ζήτηση της βιομηχανίας για ανειδίκευτο εργατικό δυναμικό καλυπτόταν μέσα από τους μηχανισμούς της αγοράς εργασίας. Το παιδί αμειβόταν με την είσοδό του στο εργοστάσιο και το ημερομίσθιό του αντιπροσώπευε, θεωρητικά τουλάχιστον, το κόστος της εργατικής του δύναμης. Χαρακτηριστικό είναι ότι δεν υπάρχουν σημαντικές διαφοροποιήσεις στο ύψος του παιδικού ημερομισθίου ανάμεσα σε κλάδους που χρησιμοποιούσαν τα παιδιά ως ανειδίκευτη εργατική δύναμη. Τα υψηλότερα παιδικά ημερομίσθια συναντώνται στους περισσότερο βιομηχανοποιημένους κλάδους, όπως ήταν η υφαντουργία και η βιομηχανία καπνού, που χρησιμοποιούσαν κατεξοχήν ανειδίκευτη γυναικεία εργασία. Τούτο εξηγείται από το γεγονός ότι τα κορίτσια αποτελούσαν ένα σημαντικό ποσοστό του απασχολούμενου στους κλάδους αυτούς γυναικείου εργατικού δυναμικού, με αποτέλεσμα τη συμπίεση προς τα κάτω του μέσου γυναικείου εργατικού ημερομισθίου. Παράλληλα, η έλλειψη σημαντικών διαφοροποιήσεων στα ημερομίσθια των εργατριών φανερώνει την έλλειψη δυνατοτήτων επαγγελματικής εξέλιξης στα κορίτσια, καθώς επίσης την ασθενή γυναικεία εργατική ιεραρχία στους περισσότερο βιομηχανοποιημένους κλάδους. Με άλλα λόγια, το ύψος του ημερομισθίου της ανειδίκευτης, γυναικείας κατά κύριο λόγο, εργασίας είναι συνάρτηση όχι κάποιας 

Σελ. 110
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Μορφές παιδικής εργασίας στη βιομηχανία και τη βιοτεχνία (1870-1940)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 91
    27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

    χρηματικά πρόστιμα, που δεν μπορούσαν να ξεπερνούν το τέταρτο του ημερομισθίου, καταθέτονταν στο ταμείο του επαγγελματικού σωματείου228.

    2. Η παρέμβαση του Κράτους. Νομοθεσία για την εργασία, των παιδιών

    Από πολύ νωρίς, σχεδόν την ίδια εποχή με την ίδρυση των πρώτων βιομηχανικών εργοστασίων, προέκυψε και το αίτημα της δημιουργίας εργατικής νομοθεσίας, στην οποία θα περιλαμβάνονταν διατάξεις σχετικές με τον περιορισμό της παιδικής εργασίας και την προστασία των εργαζόμενων παιδιών. Όπως σημείωνε και ο ανώνυμος αρθρογράφος στην Οικονομική Επιθεώρηση του 1874, "η οικονομική, υγιεινή, ηθική και πνευματική ανάπτυξις των νέων εργατών εν γένει και των παιδιών ιδιαιτέρως είναι εγκαταλελειμμέναι εις το δοκούν ανθρώπων μηδαμώς μετεωριζόντων εις τον υψηλότερον του κοινωνικού συμφέροντος ορίζοντα". Για το λόγο αυτόν, ο νομοθέτης καλείτο να παρέμβει "μετά συντόνου προσοχής και μεγάλης επιμονής, από των μεγαλυτέρων καταστημάτων μέχρις εκείνων των έργων, τα οποία και ένα έστω παιδικόν εργάτη ενασχολούσι"229. Και συμπλήρωνε η Καλλιρρόη Παρρέν στα 1890, με αφορμή ατύχημα νεαρής εργάτριας στο εργοστάσιο Ρετσίνα: "μέριμνα ιδιαιτέρα επιβάλλεται και νόμοι ειδικοί ανάγκη να συνταχθώσιν επί του κανονισμού της εργασίας, επί των ημερομισθίων, επί των όρων της υγιεινής, επί των απροόπτων, επί του αριθμού των εργασίμων ωρών και επί της ηλικίας των εργατίδων πάντων των απασχολουμένων εν τη ελευθέρα Ελλάδι χιλιάδας όλας γυναικών και κορασιών"230.

    Οι υποστηρικτές μιας τέτοιας νομοθεσίας ήταν κατά πρώτο λόγο οι φιλελεύθεροι αστοί, που στο πλαίσιο του εκσυγχρονιστικού τους οράματος ζητούσαν να εφαρμόζονται και στην Ελλάδα οι αντίστοιχες προστατευτικές νομοθεσίες των βιομηχανικών χωρών της Ευρώπης231. Η προσπάθεια αυτή στόχευε στην 

    ———————————

    228. A. Andréadès, La législation..., ό.π. σ.25.

    229. Ανώνυμος, "Εργατικοί παίδες", Οικονομιχή Επιθεώρησις, φ. 17, Ιούλ. 1874, σ.197. Οι πρώτες παρεμβάσεις για τον περιορισμό του φαινομένου των εργαζόμενων παιδιών, κυρίως σε επαγγέλματα του δρόμου, ήταν, όπως έχουμε ήδη αναφέρει, του Φιλολογικού Συλλόγου Παρνασσός. Όπως σημειώνει και ο Α. Λιάκος, "... τα εργαζόμενα παιδιά προκάλεσαν την εκδήλωση ενός κοινωνικού πανικού που συνδυάστηκε με τον ιδιωτικό πατερναλισμό". Βλ. Α. Λιάκος, Εργασία και πολιτική στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου. Το Διεθνές Γραφείο Εργασίας και η ανάδυση των κοινωνικών θεσμών, Αθήνα 1993, σ.280.

    230. Καλλιρρόη Παρρέν, "Δυστυχείς εργάτιδες", Εφημερίς των Κυριώνν, τεύχ. 191, 9-12-1890, σ.2.

    231. Οι πρώτες αντιδράσεις για την εργασία των παιδιών εκδηλώθηκαν -όπως ήταν φυσικό- στην Αγγλία, ήδη από το 1796. Το 1902 το αγγλικό κοινοβούλιο ψήφισε ένα νόμο για