Συγγραφέας:Κορασίδου, Μαρία
 
Τίτλος:Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους
 
Υπότιτλος:Φτώχεια και φιλανθρωπία στην ελληνική πρωτεύουσα το 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:29
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1995
 
Σελίδες:263
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδ, Αθήνα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Αντικείμενο της εργασίας αυτής είναι η εξέταση των διαφόρων προσπαθειών μιας κατηγορίας μορφωμένων ανθρώπων, προερχόμενων από τα μεσαία στρώματα της Αθήνας, που σκοπό είχαν τη διαχείριση της ζωής του φτωχού πληθυσμού της πρωτεύουσας τον 19ο αιώνα. Η φιλανθρωπική δραστηριότητα, που αναπτύσσεται στην Αθήνα, κυρίως κατά τη διάρκεια του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα, που οργανώνεται, μέσω συλλόγων και, εταιρειών και που ιδρύει, νέους θεσμούς περίθαλψης για τα φτωχά παιδιά και τις γυναίκες, αποτελεί προνομιακό πεδίο για τη μελέτη της πρακτικής εφαρμογής αυτών των προσπαθειών. Οι απόπειρες αυτές γνωρίζουν μια διαδικασία εξέλιξης, της οποίας τα αρχικά στάδια ανάγονται, στα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους. Την εξέλιξη αυτή παρακολουθεί το βιβλίο, προσπαθώντας να απαντήσει σε ερωτήματα όπως: Ποιοι ήταν αυτοί οι ζητιάνοι και φτωχοί; Ποια ήταν η καταγωγή τους; Πώς ξαφνικά εισέβαλαν στο αθηναϊκό τοπίο; Ποιος ήταν ο τρόπος ζωής τους; Τι έλεγαν οι ίδιοι για τη ζωή τους και πως τους έβλεπαν οι άλλοι;
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 6.34 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 101-120 από: 266
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/101.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά της ζωής της ελληνικής πρωτεύουσας, στις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα, υπήρξε αναμφίβολα η παρουσία ενός ρευστού πλήθους απόκληρων παιδιών, με αβέβαιη και πρόσκαιρη τύχη. Η παρουσία τους φαίνεται ότι είναι τόσο πολυπληθής, ώστε οι πηγές της εποχής μιλούν για την ύπαρξη μιας "ιδιαίτερης τάξης", "την οποίαν αποτελούσαν οι κατά το μάλλον και ήττον εγκαταλελειμμένοι υπό της οικογενείας και υπό της κοινωνίας παίδες των δρόμων".1

Ένας ολόκληρος κόσμος λοιπόν απόρων παιδιών, που είτε έχασαν τους γονείς τους κατά τη διάρκεια της καταστροφικής επιδημίας της χολέρας του 1854, η εγκαταλείφθηκαν από την οικογένεια τους, είτε έφθασαν στην Αθήνα από τις πιο φτωχές περιοχές του ελληνικού κράτους με την ελπίδα αναζήτησης καλύτερων μέσων επιβίωσης, η δούλευαν για να θρέψουν τους γονείς τους που ζούσαν σε συνθήκες εξαιρετικής εξαθλίωσης, η ακόμη, στη χειρότερη περίπτωση, "πουλήθηκαν" ή "νοικιάστηκαν" από τους γονείς τους στους "εργολάβους της ένδειας" και μετατράπηκαν σε όργανα επαιτείας φρικτά παραμορφωμένα,2 συνωστίζεται στους δρόμους της Αθήνας και αποτελεί μια πραγματικότητα που κάνεις δεν μπορεί να αγνοήσει.

Οι σκληρές συνθήκες διαβίωσης των παιδιών αυτών γίνονται

1. "Περί των παίδων του δρόμου", Οικονομική Επιθεώρησις 5 (Ιούλιος 1873), σ. 200.

2. Σπ. Παγανέλης, "Η φιλανθρωπία εν Αθήναις. Το Πτωχοκομείον", Εστία 473 (20 Ιανουαρίου 1885), σ. 74.

Σελ. 101
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/102.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

έντονα ορατές. Ο Γάλλος ταξιδιώτης Amedée Britsch γράφει στις αναμνήσεις του: "...στην Ελλάδα, η παιδική ηλικία είναι σκληρή για τον φτωχό. Ο λαός αγνοεί, φαίνεται, το σεβασμό και τον οίκτο για τον μικρό. Κάθε φορά που ένα φορτίο πρέπει να μεταφερθεί, δεν φωνάζουν τον άνδρα, αλλά το μικρό παιδί. Πάνω σε αυτό πέφτει τελικά η δουλειά. Σε κάθε αστικό σπίτι, οι διαταγές μεταβιβάζονται, ακολουθώντας μια σταθερή ιεραρχία. Ο οικονόμος δέχεται να εκτελέσει μια εντολή, μια δυσάρεστη ή ενοχλητική παραγγελιά; Βρέχει ή κάνει αποπνικτική ζέστη; - την ξεφορτώνεται στον θαλαμηπόλο, αυτός στον παραμάγειρο που, με τη σειρά του, αγγαρεύει ένα λούστρο. Αυτός υποτακτικός προθυμοποιείται, κοιτάζει όμως να απαλλαγεί ο ίδιος, αν συναντήσει ένα μικρότερο [...]. Λούστροι, υπηρέτες, μαθητευόμενοι τεχνίτες, μικρές υπηρέτριες, όλα αυτά τα παιδικά πρόσωπα αποπνέουν σοβαρότητα. Μόλις αντιμετωπίσουν τη σκληρή πραγματικότητα της δουλειάς, αποκτούν μια σοβαρή έκφραση που έρχεται σε αντίθεση με τα παιδικά χαρακτηριστικά τους".3

Με αρκετά διαφορετικά χρώματα, η εφημερίδα Αυγή σκιαγραφεί την παρουσία των περιπλανώμενων παιδιών στην καρδιά της Αθήνας: "Παίδες, ρακένδυτοι, ημίγυμνοι περιφέρονται και εν νυκτί εις τας οδούς των Αθηνών, φωνάζοντες και λιθοβολούμενοι από αντίθετα πεζοδρόμια, διαβαινόντων πολλών. Αυτοί ούτοι ρίπτουσι πέτρας και εις τα παράθυρα και εις την σκεπήν οίκων μεν κεντρικών. Δένουσι εις τον λαιμόν η εις τον πόδα σκύλων φύσκας πλήρεις αέρος, και λίθους και τους κυνηγώσιν, αλαλάζοντες, τραγωδούσι μεθ' ειρμού τα μετά μέλους τουρκικού άσματα άσεμνα. Το δε χείριστον και ασχημονούσιν εν γωνία που, όπου νομίζουσιν ότι ουδείς τους βλέπει. Αλλά τους βλέπουσι και τους ακούωσι και τους βλέπουσι πολλοί μάλιστα ξένοι παρεπίδημοι, οίτινες μήτε εις τας τουρκικάς πόλεις δεν βλέπουσι παρόμοιον τι".4

Η ίδια εικόνα της σκληρής, απείθαρχης και ενοχλητικής περιπλανώμενης παιδικής ηλικίας διαγράφεται στο πεζογράφημα του Μιχαήλ 

3 Amedée Britsch, La jeune Athènes, Παρίσι 1910, σ. 83-84. 4. Αυγή (23 Ιουλίου 1858).

Σελ. 102
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/103.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Μητσάκη, με τίτλο "Το γατί". Σ' αυτό, ο συγγραφέας περιγράφει με λεπτομερειακό τρόπο τα απάνθρωπα βασανιστήρια στα οποία υποβάλλουν ένα γατί οι "μάγκες", αυτά τα παιδιά "υποστάσεως άδηλου, εξ εκείνων τα οποία διημερεύουν εις τας οδούς, τριγυρίζουν τον ταβλάν των στραγαλάδων, θορυβούν ανά τας συνοικίας, αδιακόπως και παντοίως".5

Το δυσάρεστο και ενοχλητικό θέαμα που παρουσίαζε αυτή η τάξη "των τέκνων του Ουγκώ", "οι τους λεωφόρους της πρωτευούσης διατρέχοντες μικροί εκείνοι πολίται και αποζώντες εκ του οβολού των αστών",6 καθώς και ο τρόπος ζωής και οι συνήθειες τους δεν άργησαν να προκαλέσουν τη βαθιά ανησυχία των Αθηναίων αστών.

Στα μάτια τους η παρουσία των περιπλανώμενων παιδιών ερχόταν να ανατρέψει την πλατιά διαδομένη στον ιδεολογικό λόγο της εποχής αντίληψη, σύμφωνα με την οποία, το σπίτι αποτελούσε το ιδανικό προστατευτικό καταφύγιο που μπορούσε να προσφέρει στοργή και ασφάλεια στα μέλη του και όπου μπορούσε να πραγματοποιηθεί "η ιερά κατεργασία των ηθικών χαρακτήρων".7

Ο δρόμος, "χώρος σε κίνηση, της ίδιας της κινητικότητας και της αστάθειας των ανθρώπων που τον κατέχουν",8 κατοικημένος από τις μικρές αυτές υπάρξεις που, σπρωγμένες από την ανάγκη, έβρισκαν εκεί καταφύγιο, στοίχειωνε τη συνείδηση των αστών, οι οποίοι ολοένα και περισσότερο ανακάλυπταν τις χαρές της οικογενειακής θαλπωρής.

Γι' αυτούς, ο δρόμος αντιπροσώπευε ένα θορυβώδη, ασταθή και αβέβαιο χώρο, σε αντίθεση με τη γαλήνη και την ηρεμία του σπιτιού. Περισσότερο ακόμη, ο δρόμος αντιπροσώπευε έναν ύποπτο και ανησυχητικό

5. Μιχαήλ Μητσάκης, "To γατί", Ακρόπολις (5 Φεβρουαρίου 1893)' επανέκδοση στο Πεζογραφήματα, επιμ. Μανόλης Αναγνωστάκης, Αθήνα 1988, σ. 207.

6. Ερμής, "Αι Αθήναι του 1881", Αθηναϊκόν Ημερολόγιον του 1881, Αθήνα 1880, σ. 91.

7. Α. Κουρτίδης, "Αναθυμιάσεις του δρόμου", Ημερολόγιον Σκόκου του 1906, Αθήνα 1905, σ. 239.

8. Ariette Farge, Vivre dans la rue à Paris au XVIIIe siècle, Παρίσι 1979, σ. 20.

Σελ. 103
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/104.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

τόπο, όπου «μερικά όντα [—] απλώνουν την θρασύτητα των ως απόλυτοι κύριοι,. Ανακινούν τον ηθικόν βόρβορον όστις όζει δυσωδέστερον από τον άλλον και εκπέμπει αναθυμιάσεις δηλητηριαζούσας την ψυχήν. Δεν σέβονται τας λευκάς τρίχας του διερχομένου γέροντος, ούτε την αιδώ της σεμνής κόρης, ούτε την αθωότητα του μικρού παιδιού».9

Στο μέτρο, λοιπόν, που ο δρόμος και οι κάτοικοι του γίνονταν αντιληπτοί ως κίνδυνος, ως απειλή για το ηθικοποιητικό έργο της οικογένειας, ήταν απαραίτητο να αποτραπεί η πραγματοποίηση των απειλών αυτών και να προστατευθούν οι οικογενειακές αξίες. Προς αυτή την κατεύθυνση θα κινητοποιηθούν οι φιλάνθρωποι.

Αν για τα μεσαία στρώματα της αθηναϊκής κοινωνίας του 19ου αιώνα η οικογένεια αποτελούσε την κατεξοχήν μορφή κοινωνικής οργάνωσης, που όφειλε να επωμίζεται την επιβίωση, τη φυσική προστασία, την ηθική ανατροφή και εκπαίδευση των παιδιών της, ποιος θα ενδιαφερόταν για την τύχη των «χωρίς οικογένεια», των εγκαταλειμμένων παιδιών, των ορφανών, των μικρών εργατών, των «παιδιών του δρόμου», που οι συνθήκες ζωής τους επιδεινώνονταν ολοένα και περισσότερο τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα;

Στο βαθμό που στον ιδεολογικό λόγο της εποχής, τα παιδιά αντιπροσώπευαν την εν δυνάμει πηγή του εθνικού πλούτου, ένα αναντικατάστατο ανθρώπινο δυναμικό, την ενσάρκωση της κοινωνικής προόδου, ένα πολύτιμο αγαθό που με κάθε τρόπο έπρεπε να διαφυλαχτεί, η εικόνα των απόκληρων παιδιών δεν θα μπορούσε να είναι διαφορετική. Τα φτωχά παιδιά αντιπροσώπευαν πολύ περισσότερο ακόμη την εύθραυστη εικόνα της αδυναμίας που είχε ανάγκη υπεράσπισης και προστασίας.

Η νέα μέριμνα που εκδηλώνεται για τη φτωχή παιδική ηλικία, απορρέει αναμφίβολα από τη γενικότερη αναβάθμιση της παιδικής ηλικίας και την ανάπτυξη του οικογενειακού συναισθήματος, που μετατρέπονται σε κυρίαρχες αξίες στο ιδεολογικό στερέωμα της εποχής. Το αυξημένο ενδιαφέρον με το όποιο περιβάλλεται η παρουσία

9. Α. Κουρτίδης, ό.π., σ. 239.

Σελ. 104
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/105.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

των παιδιών από μέρους μιας κοινωνίας που εναποθέτει σε αυτά όλες τις προσδοκίες της για ένα καλύτερο μέλλον, δεν μπορούσε παρά να συμβάλει στη γέννηση μιας νέας στάσης απέναντι και στη φτωχή παιδική ηλικία.

Από την άλλη, στο βαθμό που η φτώχεια γινόταν αντιληπτή ως μια "μεγάλη και επικίνδυνος πληγή", ένα "θηρίον" που απειλούσε να "καταφάγη το δένδρον της κοινωνικής ευδαιμονίας",10 ο αγώνας για τη θεραπεία, πολύ περισσότερο όμως ακόμη, η πρόληψη για τον περιορισμό αυτής της θεομηνίας, από τη στιγμή της εκδήλωσης των πρώτων κιόλας συμπτωμάτων της, μετατρέπονταν σε επιτακτικές ανάγκες.

Για τη διατήρηση, λοιπόν, της "κοινωνικής υγείας", η μέριμνα για τη φυσική και "ηθική" προστασία της φτωχής παιδικής ηλικίας θα αποτελέσει τον προνομιακό στόχο δράσης του σημαντικότερου μέρους της φιλανθρωπικής δραστηριότητας στην Αθήνα κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα.

Η ζωή των φτωχών παιδιών, διαμετρικά αντίθετη από εκείνη των παιδιών των εύπορων οικογενειών των μεσαίων στρωμάτων που ζούσαν σε καθεστώς "επιτηρούμενης ελευθερίας",11 θα γίνει το αντικείμενο συστηματικής ενασχόλησης των πιο ευαίσθητων κοινωνικών εκπροσώπων των παραπάνω στρωμάτων.

Έτσι, θα δούμε τους φιλάνθρωπους να στρατεύονται σε μια επιχείρηση υπεράσπισης, εξάπλωσης και μετατροπής των οικογενειακών αξιών σε οικουμενικές άξιες ολόκληρης της ελληνικής κοινωνίας.

Στην απόπειρα τους αυτή, θα δημιουργήσουν νέους προστατευτικούς θεσμούς που θα υποκαθιστούν την αναποτελεσματικότητα και τις ελλείψεις του οικογενειακού χώρου, θεωρώντας ότι τα φτωχά παιδιά υπόκεινται σε μια ανύπαρκτη η ανεπαρκή επιτήρηση από μέρους της οικογενείας τους και ότι η τελευταία βρίσκεται σε αδυναμία

10. "Πτωχεία και Ιονική πρόνοια", Οικονομική Επιθεώρησις 34 (Δεκέμβριος 1875), σ. 447.

11. Jacques Donzelot, La police des familles, Παρίσι 1977, σ. 48.

Σελ. 105
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/106.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

να αναλάβει τα καθήκοντα φυσικής προστασίας, ηθικής ανατροφής και εκπαίδευσης των παιδιών της, οι φιλάνθρωποι θα υποκαταστήσουν τους "φυσικούς" γονείς και θα προσπαθήσουν να προσφέρουν την ψευδαίσθηση ενός οικογενειακού περιβάλλοντος στο εσωτερικό του θεσμικού χώρου των ιδρυμάτων που δημιουργούν για τη φτωχή παιδική ηλικία.

Έτσι, όπως χαρακτηριστικά γράφει η Michette Perrot, "ανάμεσα στο ζεύγος παιδί-οικογένεια γλιστρά ένα τρίτο πρόσωπο που θέλει να αναλάβει τη διαχείριση της φτωχής παιδικής ηλικίας, η οποία θεωρείται επικίνδυνη, επειδή ακριβώς βρίσκεται σε κίνδυνο. Πρόκειται για το πρόσωπο του Φιλάνθρωπου και των πολυάριθμων ιδιωτικών θεσμών που αυτός διαχειρίζεται".12

Τα νέα, λοιπόν, φιλανθρωπικά ιδρύματα που δημιουργούνται, α αυτοί οι ορατοί χώροι όπου η κοινωνία κρύβει εκείνους που θέλει να ξεχάσει για να κάνει βιώσιμο το περιβάλλον της",13 θα αποτελέσουν κέντρα περίθαλψης, ηθικής ανατροφής, στοιχειώδους και επαγγελματικής εκπαίδευσης, όπου τα εγκαταλειμμένα βρέφη, τα ορφανά, τα περιπλανώμενα παιδιά και τα παιδιά-ζητιάνοι θα βρουν καταφύγιο από την κούνια τους μέχρι την εφηβεία τους.

Στα μάτια των φιλάνθρωπων, η περίθαλψη, η φροντίδα και η εκπαίδευση αυτών των παιδιών που δεν διέθεταν σημεία αναφοράς ούτε και μέσα υπεράσπισης, αυτών των παιδιών που πριν από όλα ενσάρκωναν "το φόβο μιας μελλοντικής αναταραχής",14 όλα αυτά ήταν απαραίτητα, προκειμένου να μετατραπούν στους καλύτερους "αποστόλους" μιας επιχείρησης σταθεροποίησης του φτωχού πληθυσμού και "ανόρθωσης" του λαϊκού σπιτιού.

Η σταθεροποίηση της τύχης των απόκληρων παιδιών και η διασφάλιση μέσω αυτής της δημόσιας τάξης, αποτελεί αναμφίβολα τον

12 Michelle Perrot, "Sur la ségrégation de l'enfance au XIXe siècle", La psychiatrie de l'enfant 1 (1982), σ. 179.

13. Ariette Farge, ό.π., σ. 56.

14. Y. Turin, "Enfants trouvés, colonisation et utopie. Étude d'un comportement social au XIXe siècle", Revue Historique 244 (1970), σ. 331.

Σελ. 106
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/107.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

πρωταρχικό στόχο της φιλανθρωπικής επιχείρησης, στόχος που αποδεικνύει το μέγεθος της κοινωνικής σκοπιμότητας μιας τέτοιας επιχείρησης.

Το πρώτο βήμα του φιλανθρωπικού εγχειρήματος, προς την κατεύθυνση αυτή, θα είναι η ίδρυση στην Αθήνα το 1859 του Δημοτικού Βρεφοκομείου, για την καταπολέμηση της εξαιρετικά υψηλής θνησιμότητας που αποδεκάτιζε τις φτωχές υπάρξεις των εγκαταλειμμένων παιδιών. Αν όμως η διατήρηση στη ζωή των "κοινωνικών πλεονασμάτων"15 απαιτούσε μια σημαντική κοινωνική δαπάνη, μελλοντικά επρόκειτο να αποσβεστεί από τη δουλειά που τα εγκαταλειμμένα παιδιά θα πρόσφεραν, είτε ως εργατικό δυναμικό κατάλληλα προσαρμοσμένο στις ανάγκες που δημιουργούσε η άνθιση της ελληνικής βιομηχανίας και βιοτεχνίας στα τέλη του περασμένου αιώνα, είτε ως υπηρετικό προσωπικό προορισμένο να προσφέρει τις υπηρεσίες του στις εύπορες οικογένειες των μεσαίων στρωμάτων της Αθήνας.

Προς τον ίδιο στόχο στράφηκαν και οι απόπειρες τόσο του Ορφανοτροφείου των αγοριών Χατζηκώνστα, που ιδρύθηκε στην Αθηνά το 1856, όσο και του Αμαλιείου Ορφανοτροφείου των κοριτσιών, που ιδρύθηκε και αυτό στην πρωτεύουσα το 1855.

Η λειτουργία των δύο αυτών ιδρυμάτων υπακούει σε πειθαρχικές προδιαγραφές, ενδεικτικές της παιδαγωγικής αντίληψης της εποχής για την εκπαίδευση των παιδιών. Σύμφωνα με την παιδαγωγική αυτή αντίληψη, η κοινωνικοποίηση των παιδιών μπορεί να επιτευχθεί μέσω της ηθικής ανατροφής τους, η οποία στηρίζεται στο θεμέλιο λίθο της υπακοής και της πειθαρχίας. Αν μια τέτοια αντίληψη αποτελεί πράγματι την κατευθυντήρια αρχή τόσο της οικογενειακής όσο και της σχολικής εκπαίδευσης των παιδιών των μεσαίων στρωμάτων, τα δύο Ορφανοτροφεία θα αποτελέσουν ένα πεδίο πολύ πιο ευνοϊκό ακόμη για την εφαρμογή αυτής της αντίληψης. Με τη διαφορά, ότι στο χώρο των ιδρυμάτων, η εφαρμογή αυτής της παιδαγωγικής αντίληψης αποβλέπει "στο να αντικαταστήσει την πρακτική και

15. Υ. Turin, ο.π., σ. 330.

Σελ. 107
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/108.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ιδιαίτερη εκπαίδευση του κοινωνικού χώρου προέλευσης [των φτωχών παιδιών] με μια ομοιόμορφη, οικουμενική και ορθολογικά προσαρμοσμένη στην παράγωγη εκπαίδευση".16

Πράγματι, αν η στοιχειώδης εκπαίδευση και η ηθική ανατροφή των φτωχών παιδιών αποτελούν σημαντικές διαστάσεις του φιλανθρωπικού έργου που πραγματοποιείται στα δύο Ορφανοτροφεία, φαίνεται ότι είναι κυρίως μέσω της επαγγελματικής προετοιμασίας που οι φιλάνθρωποι θα επιχειρήσουν να επιτύχουν την κοινωνική ενσωμάτωση των φτωχών παιδιών. Μπορεί τα δύο ιδρύματα να υποκαθιστούν την οικογένεια και το δημοτικό σχολειό, επιχειρούν όμως, πριν απ' όλα, να είναι χώροι πρακτικής άσκησης της παραγωγικής δύναμης των μικρών απόκληρων υπάρξεων.

Έτσι, η απόκτηση στοιχειωδών γνώσεων κατάλληλα προσαρμοσμένων στην κοινωνική θέση των φτωχών παιδιών θεωρείται σίγουρα απαραίτητη, και η υιοθέτηση από μέρους τους των συνηθειών της τάξης, της πειθαρχίας και της επιμέλειας αποτελούν αναμφίβολα ένδειξη της καλής ανατροφής που έλαβαν. Η επαγγελματική όμως εκπαίδευση και κυρίως η πρακτική άσκηση σε μια βιοποριστική τέχνη μπορούν να πιστοποιήσουν με τον καλύτερο δυνατό τρόπο την επιτυχία του φιλανθρωπικού έργου. Η δουλειά, επιβάλλοντας την πειθαρχία, σταθεροποιεί το φτωχό παιδί και παρεμποδίζει την απείθαρχη δύναμη του να μετατραπεί σε πραγματικό κίνδυνο για το κοινωνικό σύνολο. Αποτελεί κατά συνέπεια το ιδανικότερο μέσο ηθικοποίησης του. Με τη βοήθεια του μέσου αυτού, οι φιλάνθρωποι επιχείρησαν να καταπολεμήσουν την οκνηρία, τη ζητιανιά και την περιπλάνηση, να σταματήσουν τις αποδράσεις και τις παρεκκλίσεις των φτωχών παιδιών, να τα αποδώσουν τελικά στην οικογένεια.

Μ' αυτή την έννοια, μπορούμε να σχετικοποιήσουμε την κοινωνική καινοτομία που αποτέλεσε η εισαγωγή και η οργάνωση των πρώτων μορφών επαγγελματικής εκπαίδευσης στο εσωτερικό των Ορφανοτροφείων.

Η απόπειρα των φιλάνθρωπων να εμφυτεύσουν στα φτωχά παιδιά

16. Philippe Meyer, L'enfant et la raison d'état, Παρίσι 1977, σ. 62.

Σελ. 108
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/109.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

την ιδέα της εργασίας ως ανώτατης αξίας, επαληθεύεται και από την πρωτοβουλία του Φιλολογικού Συλλόγου "Παρνασσός" που, το 1872, ιδρύει στην Αθήνα τη Σχολή των απόρων παίδων.

Έχοντας να κάνουν με παιδιά και εφήβους που δούλευαν ήδη σαν λούστροι, εφημεριδοπώλες, υπηρέτες στην αγορά, σε καταστήματα και σε σπίτια, πωλητές, σιδηρουργοί, ράφτες, ξυλουργοί κ.ά., οι ιδρυτές της Σχολής δεν αντιτάχτηκαν ούτε στην ίδια την αρχή της παιδικής εργασίας ούτε και πρότειναν μέτρα σχετικά με τον καθορισμό της ηλικίας εισόδου των παιδιών στην αγορά εργασίας. Αντιτάχτηκαν ωστόσο και προσπάθησαν να ελαφρύνουν τις πιο σκανδαλώδεις, σκληρές και απάνθρωπες μορφές της παιδικής εργασίας: Μία από τις σημαντικότερες ενέργειες της Σχολής των απόρων παίδων προς την κατεύθυνση αύτη, μπορεί να θεωρηθεί ο αγώνας για τον περιορισμό της "σωματεμπορίας" των παιδιών, που προερχόμενα από τις πιο φτωχές περιοχές του ελληνικού κράτους, μισθώνονταν στους λεγόμενους "μαστόρους", οι οποίοι αφού προκατέβαλαν ένα ετήσιο χρηματικό ποσό στους γονείς των παιδιών, αποκτούσαν πλέον απόλυτα δικαιώματα πάνω τους και εκμεταλλεύονταν απάνθρωπα την εργασία τους.17

Αυτό όμως που οι ιδρυτές της Σχολής των απόρων παίδων επιχείρησαν κυρίως να επιτύχουν μέσω της ηθικής ανατροφής και της ανάπτυξης του πνεύματος αποταμίευσης στα φτωχά παιδιά, ήταν η μετατροπή των τελευταίων σε εργατικούς, πειθαρχημένους, τακτικούς και προνοητικούς ενήλικες. Μ' αυτό τον τρόπο πίστευαν ότι θα μείωναν τις κοινωνικές διαφορές, θα εξαφάνιζαν το "μίσος" των φτωχών παιδιών για τους πλούσιους και θα τα συμφιλίωναν με το κοινωνικό σύνολο, επιτυγχάνοντας έτσι την κοινωνική ειρήνη.

17. Βλ. Μιχαήλ Λάμπρος, "Απόρων παίδων βίος και έθιμα", Παρνασσός 13 (1890), σ. 202.

Σελ. 109
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/110.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Α. ΤΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΤΗΣ ΕΓΚΑΤΑΛΕΙΨΗΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΤΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΒΡΕΦΟΚΟΜΕΙΟ ΑΘΗΝΩΝ

Η διατήρηση του "ζωντανού κοινωνικού κεφαλαίου"

Από το 1836 έως το 1859, ο Δήμος της Αθήνας ανέθετε έναντι μηνιαίας αμοιβής σε φτωχές γυναίκες, τις λεγόμενες "νοθοτροφούς", τη φροντίδα και ανατροφή των εγκαταλειμμένων παιδιών της πρωτεύουσας. Ο δημοτικός γιατρός αναλάμβανε την επιτήρηση και σε περίπτωση αρρώστιας την ιατρική φροντίδα αυτών των παιδιών. Πολύ σύντομα, όμως, αυτός ο τρόπος περίθαλψης των εγκαταλειμμένων παιδιών αποδείχθηκε ολέθριος για την επιβίωση τους. Στη μεγάλη τους πλειοψηφία, τα παιδιά αυτά χάνονταν, πριν ακόμη συμπληρώσουν τον πρώτο χρόνο της ζωής τους. Το ποσοστό θνησιμότητας τους ανερχόταν σε 94%.18

Όσα από τα παιδιά κατόρθωναν να επιζήσουν, περιφέρονταν ρακένδυτα στους δρόμους της Αθήνας, ζώντας από την ελεημοσύνη των περαστικών. Όπως σημειώνει ο Εντμοντ Αμπού, "βρίσκεις στο παζάρι των Αθηνών να βρυάζει ένας ολόκληρος μικρόκοσμος που ζει με τη χάρη του θεού, λίγο με ελεημοσύνες, λίγο με μικροκλοπές που γίνονται βιαστικά. Είναι τα έκθετα παιδιά. Η κρατική πρόνοια τα δίνει σε παραμάνες ως τη στιγμή που μπορούν να κρατηθούνε στα πόδια τους. Τότε τους λένε να προχωρήσουν μοναχά τους".19

Ωστόσο, το αυξημένο ενδιαφέρον με το οποίο αρχίζει να περιβάλλεται η παιδική ηλικία και κυρίως η πρώτη παιδική ηλικία από το 1860 και μετά, επεκτείνεται και στην εγκαταλειμμένη παιδική ηλικία και μεταβάλλει τον τρόπο περίθαλψης της.

18. Αναστάσιος Ζίννης, Έκθεσις των κατά το Δημοτικόν Βρεφοκομείον Αθηνών, Αθήνα 1861, σ. 6.

19. Ε. Αμπού, Η Ελλάδα του Όθωνος. "Η σύγχρονη Ελλάδα 1854, μτφρ. Α. Σπήλιου, Αθήνα χ.χ., σ. 149.

Σελ. 110
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/111.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Η νέα αντίληψη για την τύχη της εγκαταλειμμένης παιδικής ηλικίας δεν ήταν βέβαια απαλλαγμένη από κοινωνικές σκοπιμότητες. Τα εγκαταλειμμένα παιδιά θεωρούνται ότι αποτελούν ένα "ζωντανό κοινωνικό κεφάλαιο",20 που θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί και να αξιοποιηθεί προς όφελος της κοινωνίας. Το κεφάλαιο αυτό έπρεπε κατά συνέπεια να διασωθεί και να συντηρηθεί. Σίγουρα, η κοινωνική δαπάνη που απαιτείται για τη διατήρηση στη ζωή των εγκαταλειμμένων παιδιών είναι σημαντική, ωστόσο μελλοντικά "η γενική της κοινωνίας συμφορά [...] ευεργετούμενη ανταποδίδει εκατονταπλάσια εις την κοινωνίαν. Πόσα έκθετα δεν ανταποδίδουν εις την κοινωνίαν θρέπτρα χιλιαπλασίως; Πόσοι μεγάλοι άνδρες εις την επιστήμην, εις τας τέχνας, εις την βιομηχανίαν δεν είδον το φως του ηλίου υπό το βαρβάρως κοινωνικόν στίγμα της κλεψιγαμίας; Αλλα και εργάται απλοί και απλαί εργάτιδες να γείνουν, το παιδίον, το όποιον, έως ότου γείνη δωδεκαετές θα καταναλώση δέκα ή δεκαπέντε χιλιάδας δραχμών, αλλ' έπειτα, έως ότου γείνη εξηκοντούτης, θα δώση εις την κοινωνίαν εργασίαν τριάντα και σαράντα και πενήντα χιλιάδων δραχμών αξίας".21

Με βάση μια τέτοια αντίληψη, ο Δήμος της Αθήνας, οι δημόσιες αρχές, οι πλούσιοι ομογενείς της διασποράς και τα μεσαία στρώματα της πρωτεύουσας θα εκδηλώσουν το ενδιαφέρον τους για τα εγκαταλειμμένα παιδιά. Η κινητοποίηση τους θα οδηγήσει στην ίδρυση του Δημοτικού Βρεφοκομείου Αθηνών το 1859.

Στόχος του Βρεφοκομείου ήταν η υποδοχή, η διατροφή, η φροντίδα και η ανατροφή "των ατυχών εκείνων του έρωτος θυμάτων, άτινα γεννώνται και θνήσκουσιν άνευ της αγκάλης και του φιλήματος της μητρός και έρχονται εις τον κόσμον φέροντα αντί πατρικού ονόματος ανεξάλειπτον στίγμα".22

20. "Η πλουτολογική έννοια του Βρεφοκομείου", Ακρόπολις (10 Οκτωβρίου 1910)· αναφέρεται στο Συγκριτικός πίναξ της κινήσεως και των δαπανών (του Βρεφοκομείου) κατά τας δύο τελευταίας πενταετίας 1895-1899 και 1900-1905, Αθήνα 1905, σ. 37.

21. -Στο ίδιο, σ. 38.

22. Ειρηναίος Ασώπιος, "Πολιτειογραφικά", Αττικόν Ημερολόγιον του 1873, Αθήνα 1872, σ. 438.

Σελ. 111
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/112.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Η ίδρυση του Βρεφοκομείου μπόρεσε να πραγματοποιηθεί χάρη στη δωρεά ενός ποσού ύψους 44.000 δραχμών από τον Κ. Κοντογιαννάκη, γενικό πρόξενο της Ελλάδας στην Πετρούπολη την εποχή εκείνη. Με πρωτοβουλία του Γεωργίου Σκούφου, δημάρχου της Αθήνας, το Φεβρουάριο του 1859, συγκροτήθηκε μια επιτροπή από τον Ιωάννη Βούρο, αρχίατρο του Όθωνα, τον Αλέξανδρο Ραγκαβή και τον Δ. Ορφανίδη, καθηγητές στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και τον Αναστάσιο Ζίννη, γιατρό, ο οποίος υπήρξε και ο πρόεδρος της επιτροπής. Επιφορτισμένη με την εξεύρεση λύσης για το ζήτημα των εγκαταλειμμένων παιδιών, μετά από αλλεπάλληλες συζητήσεις, η επιτροπή πρότεινε στο δημοτικό συμβούλιο την ίδρυση «Βρεφοτροφείου». Η πρόταση της, όπως αναφέρει ο Α. Ζίννης, έγινε δέκτη από το δημοτικό συμβούλιο «μετ' απαραμίλλου προθυμίας».23

Την ίδια χρονιά άρχισε να λειτουργεί το Δημοτικό Βρεφοκομείο Αθηνών. Χρόνο με το χρόνο, ο αριθμός των εισαγομένων παιδιών αύξανε σημαντικά: Κατά τη διάρκεια των έξι πρώτων χρονών της λειτουργίας του, το Βρεφοκομείο δέχτηκε 675 εγκαταλειμμένα βρέφη, των οποίων o αριθμός κατανέμεται ετησίως ως εξής:24

Αριθμός εισαγομένων εκθέτων

Έτος

Αγόρια

Κορίτσια

Σύνολο

1859-1860

32

52

84

1860-1861

39

52

91

1861-1862

39

65

104

1862-1863

38

74

112

1863-1864

61

86

147

1864-1865

63

74

137

23. Α. Ζίννης, απ., σ. 2.

24. Α. Ζίννης, Έκθεσις των κοιτά το Δημοτικόν Βρεφοκομείον Αθηνών, Αθήνα 1866, σ. 9.

Σελ. 112
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/113.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Στα χρόνια που ακολούθησαν, ο αριθμός των εισαγομένων βρεφών στο Βρεφοκομείο παρουσιάζεται ως εξής:

Αριθμός εισαγομένων εκθέτων

Έτος

Αγόρια

Κορίτσια

Σύνολο

1870

74

102

17625

1874

123

165

28526

1875

134

280

31427

1876

109

160

26928

1877

130

175

305

1878

124

150

27429

1880

138

156

29430

1883

171

202

37331

1884

140

160

30032

Είναι προφανές ότι ο. παραπάνω ετήσιοι αριθμοί εισαγωγής βρεφών δεν αντιπροσωπεύουν παρά μόνο τα εγκαταλειμμένα βρέφη που καταγράφονται στο μητρώο του Βρεφοκομείου. Οι αριθμοί αυτοί δεν

25. Μέριμνα (14 Μαΐου 1871).

26. Βιβλίο Α ' των Πρακτικών των Συνεδριάσεων του Αδελφάτου του Δημοτικού Βρεφοκομείου Αθηνών (1860-1884), Συνεδρίαση της 20ής Μαρτίου 1875.

27. Στο ίδιο, Συνεδρίαση της 14ν)ς Μαρτίου 1875.

28. Α. Ζίννης, Έκθεσις των κατά το Νηπιακόν Ορφανοτροφείον Αθηνών δια το έτος 1876, Αθήνα 1877, σ. 4.

29. Βιβλίο Α' των Πρακτικών των Συνεδριάσεων..., ό.π., Συνεδρίαση της 4ης Ιουνίου 1879.

30. Α. Ζίννης, Έκθεσις των κατά το Νηπιακόν Ορφανοτροφείον Αθηνών διά το έτος 1880, Αθήνα 1881, σ. 3.

31. Βιβλίο Α' των Πρακτικών των Συνεδριάσεων..., ό.π., Συνεδρίαση της 26ης Ιουλίου 1884 και Απολογισμός του Νηπιακού Ορφανοτροφείου του Δήμου Αθηναίων διά το έτος 1883, Αθήνα 1884, σ. 5.

32. Απολογισμός του Νηπιακού Ορφανοτροφείου του Δήμου Αθηναίων διά το έτος 1884, Αθήνα 1885, σ. 8.

Σελ. 113
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/114.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

μπορούν κατά συνέπεια να αποδώσουν όλη την έκταση του φαινομένου της εγκατάλειψης των παιδιών στην Αθήνα στη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών του 19ου αιώνα. Ο αριθμός των εγκαταλειμμένων παιδιών πρέπει ν" ήταν στην πραγματικότητα πολύ μεγαλύτερος, αν λάβουμε υπόψη το γεγονός ότι ένας μεγάλος αριθμός βρεφών χάνονταν προτού φθάσουν στο Βρεφοκομείο, υποκύπτοντας στις σκληρές συνθήκες της έκθεσης τους.

Από την άλλη, η έλλειψη επεξεργασμένων στατιστικών δεδομένων σχετικά με το συνολικό αριθμό των γεννήσεων στην Αθήνα κατά την ίδια χρονική περίοδο, δεν μας επιτρέπει να εκτιμήσουμε τη σπουδαιότητα του φαινομένου της εγκατάλειψης, συσχετίζοντας τον αριθμό των γεννήσεων μ' εκείνον των εγκαταλείψεων.

Ένα άλλο σημείο πάνω στο οποίο θα πρέπει να σταθούμε, είναι η διαπίστωση ότι ο αριθμός των μικρών εγκαταλειμμένων κοριτσιών, συγκριτικά με τον αντίστοιχο των εγκαταλειμμένων αγοριών, παρουσιάζεται σημαντικά πιο αυξημένος. Το γεγονός αυτό δεν μπορεί να εξηγηθεί, σύμφωνα με τον Αναστάσιο Ζίννη, διευθυντή του Βρεφοκομείου, από μια ανάλογη υπέροχη του αριθμού των γεννήσεων των κοριτσιών σε σχέση μ' εκείνη των αγοριών. Αντίθετα, σύμφωνα πάντα με τον Α. Ζίννη, ο αριθμός των γεννήσεων των αγοριών φαίνεται να υπερβαίνει εκείνον των κοριτσιών. "Δια ταύτα", συμπεραίνει o Α. Ζίννης, "άλλη φαίνεται ημίν ότι είναι η αιτία της εν Αθήναις υπεροχής των εκθέσεων των θηλέων, ην αποφεύγομεν ενταύθα να μνημονεύσωμεν".33 Γίνεται νομίζω αρκετά καθαρό ότι αυτή η "άλλη αιτία", την οποία αποφεύγει να αναφέρει o A. Ζίννης, σχετίζεται αναμφίβολα με τη μειονεκτική θέση των κοριτσιών, και κυρίως των φτωχών, στην Ελλάδα του 19ου αιώνα.

33. Α. Ζίννης, Έκθεσις των κατά το Δημοτικόν Βρεφοκομείον Αθηνών, Αθήνα 1866, σ. 10.

Σελ. 114
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/115.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Η υποδοχή των μικρών "ναυαγών" και η ιατρική τους φροντίδα

Οι χώροι στους οποίους συνήθως βρίσκονταν εγκαταλειμμένα τα μικρά βρέφη ήταν τα σκαλιά των εκκλησιών και των σπιτιών, απ' όπου αστυνομικοί κλητήρες ή ιδιώτες τα μετέφεραν καταρχήν στο Δημαρχείο, για να δηλωθεί η γέννηση τους σύμφωνα με το νόμο, και στη συνέχεια στο Βρεφοκομείο. Αύτη όμως η διαδικασία μεταφοράς αποδείχτηκε εξαιρετικά επιβλαβής, κυρίως τις κρύες μέρες του χειμώνα, για την εύθραυστη υγεία των ηλικίας μόλις είκοσι, τεσσάρων ωρών πολλές φορές νεογέννητων βρεφών. Έπρεπε, λοιπόν, να βρεθεί ένας τρόπος προκειμένου να περιοριστεί στο ελάχιστο ο χρόνος που μεσολαβούσε ανάμεσα στην έκθεση των βρεφών και την εισαγωγή τους στο Βρεφοκομείο. Έτσι, το 1866, αποφασίστηκε η κατασκευή της "βρεφοδόχου", μιας εγκατάστασης δηλαδή στο εξωτερικό του κτιρίου του Βρεφοκομείου, όπου μπορούσαν να τοποθετούνται, τα βρέφη, χωρίς να αποκαλύπτεται η ταυτότητα των γονιών τους.

Αρκετές ήταν οι αντιρρήσεις που εκφράστηκαν ως προς τη σκοπιμότητα της λειτουργίας μιας τέτοιας εγκατάστασης. Υπήρχε ο φόβος ότι η λειτουργία της "βρεφοδόχου" θα ενθάρρυνε την εγκατάλειψη των βρεφών. Οι υπέρμαχοι αυτής της άποψης προσπαθούσαν να ενισχύσουν τα επιχειρήματα τους επικαλούμενοι την αντίστοιχη εμπειρία των πρώτων χρόνων λειτουργίας των "βρεφοδόχων" στη Γαλλία.34 Τελικά, η βρεφοδόχος άρχισε να λειτουργεί το 1883.

34. Βλ. Α. Ζίννης, Έκθεσις των κατά το Δημοτικόν Βρεφοκομείον Αθηνών, Αθήνα 1866, σ. 8. Πράγματι, στη Γαλλία η σημαντική αύξηση του αριθμού των εγκαταλειμμένων βρεφών, που παρατηρήθηκε στη διάρκεια της πρώτης περιόδου λειτουργίας των "βρεφοδόχων" τον 18ο αιώνα, προκάλεσε έντονες συζητήσεις ως προς τη διατήρηση ή την κατάργηση αυτού του μέτρου. Οι υπερασπιστές της "βρεφοδόχου" (Lamartine, A. de Melun, Le Play) πρότειναν την ενίσχυση των νομικών προσπαθειών για την αναζήτηση της φυσικής οικογενείας των εγκαταλειμμένων βρεφών και την εγκαθίδρυση ειδικών διαδικασιών για την αναζήτηση της πατρότητας, διαδικασίες που είχαν περιέλθει σε αχρηστία μετά τη Γαλλική

Σελ. 115
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/116.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Χρειάστηκε δηλαδή να περάσουν δεκαέξι χρόνια για να υπερνικηθούν οι παραπάνω επιφυλάξεις.

Ο Σπυρίδων Παγανέλης αναφέρει ότι το πρώτο πράγμα που τράβηξε την προσοχή του, όταν επισκέφτηκε το Βρεφοκομείο, ηταν η "βρεφοδόχος". Τοποθετημένη στη δεξιά πλευρά της εισόδου του κτιρίου, η "βρεφοδόχος έχει δύο θυρίδια εξωτερικόν το μεν, εσωτερικόν το έτερον, κοινωνούν αμέσως μετά του δωματίου ένθα αγρυπνεί διαρκώς ο φύλαξ. Όταν κατατεθή το βρέφος, το έδαφος της βρεφοδόχου υπενδίδει μικρόν, και πάραυτα ήχοι κώδωνος συνεχείς και ισχυροί προδίδουσιν ότι άνθρωπος, ναυαγός εν τω πελάγει της ζωής, ανηρτήθη από της σανίδος, ην τείνει προς αυτόν η φιλανθρωπία. Η μικρά καθίζησις της βρεφοδοχου πιέζουσα κώδωνα ηλεκτρικόν κείμενον κάτωθεν της θήκης παράγει τους αγγελτηρίους κωδωνισμούς παύοντας μόνον μετά την άρσιν της πιέσεως, ήτοι αφού εξαχθή το βάρος εκ της βρεφοδόχου. Ο φύλαξ ειδοποιούμενος εκ των ήχων, πολλάκις δε και των κλαυθμηρισμών, καταφθάνει παραχρήμα, ανοίγει την εσωτερικήν θυρίδα, εξάγει τον ναυαγόν και τον παραδίδει εις την μέριμνα της διευθυντρίας".35

Σύμφωνα με τον Κανονισμό του Βρεφοκομείου του 1866, κάθε βρέφος που εισάγεται στο Βρεφοκομείο καταγράφεται κατ' αύξοντα αριθμό σε ένα ειδικό μητρώο, όπου σημειώνεται το επώνυμο και το όνομα που το Αδελφάτο δίνει στο βρέφος, η ηλικία του, το φύλο του, η ημερομηνία της εγκατάλειψης του και της εισόδου του στο Βρεφοκομείο, η κατάσταση της υγείας του και τα ειδικά φυσικά χαρακτηριστικά που ενδεχομένως μπορεί να διαθέτει. Στη συνέχεια, τα βρέφη

Επανάσταση. Με τον τρόπο αυτό πίστευαν ότι θα περιοριζόταν ο κίνδυνος της αύξησης του αριθμού των εγκαταλειμμένων παιδιών. Αντίθετα, οι υπέρμαχοι της πεφωτισμένης φιλανθρωπίας (Chaptal, La Rochefoucauld-Liancourt, Ducpétiaux), που μάχονταν για μια ορθολογιστική διαχείριση των δημοσίων βοηθημάτων, για την ανάπτυξη της υιοθεσίας κ.ά., αντιτάσσονταν στη λειτουργία των βρεφοδόχων· βλ. Jacques Donzelot, La police des families, Παρίσι 1980, σ. 30.

35. Σπ. Παγανέλης, "Η φιλανθρωπία εν Αθήναις. Το νηπιακόν Ορφανοτροφείον", Εστία 441 (10 Ιουνίου 1884), σ. 371.

Σελ. 116
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/117.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

παραδίδονται στις τροφούς του Βρεφοκομείου για να τα θηλάσουν. Ο γιατρός αποφάσιζε·, ποια από τα βρέφη και πότε θα παραδοθούν στις εξωτερικές θηλάστριες. Ακόμη, εξετάζει ίο γάλα και τη γενική κατάσταση της υγείας των εσωτερικών και εξωτερικών θηλαστριών και οριζει το βρέφος που θα αναλάβει η καθεμιά. "Προσόντα απαραίτητα της θηλαστρίας είνε η νεότης, η υγεία, η χρηστότης και το ήπιον του χαρακτήρος".36 Τα βρέφη που έχουν καλή υγεία παραμένουν στο Βρεφοκομείο μέχρις ότου βρεθεί μία τροφός στην Αθήνα η τα περίχωρα, για να αναλάβει το θηλασμό τους έναντι μηνιαίας αμοιβής. Όταν τα βρέφη είναι άρρωστα, παραμένουν στο Βρεφοκομείο μέχρι την πλήρη αποκατάσταση της υγείας τους.

Ο γιατρός οφείλει να επισκέπτεται, μια τουλάχιστον φορά την ημέρα και σε καθορισμένη ώρα, τα άρρωστα βρέφη που περιθάλπονται στο Βρεφοκομείο, να υπογράφει τις συνταγές που δίνει, να ορίζει το διαιτολόγιο των θηλαστριών και των βρεφών καθώς και το χρόνο απογαλακτισμού και εμβολιασμού των τελευταίων.

Το γιατρό παραστέκουν στο έργο του δύο βοηθοί γιατροί. Ο πρώτος βοηθός οφείλει να τον συνοδεύει κατά την πρωινή του επίσκεψη στα άρρωστα βρέφη του Βρεφοκομείου, να γραφεί στο συνταγολόγιο τα φάρμακα και τα θεραπευτικά μέσα που υποδεικνύει ο γιατρός, να φροντίζει για την έγκαιρη και τακτική χορήγηση των φάρμακων στα αρρώστα παιδιά, να τα επισκέπτεται καθημερινά στις 5 μ.μ., και σε περίπτωση ανάγκης ακόμα και κατά τη διάρκεια της νύχτας, να κρατά το μητρώο των εγκαταλειμμένων παιδιών καθώς και το μητρώο των άρρωστων παιδιών που περιθάλπονται στο Βρεφοκομείο, να ενημερώνει το γιατρό κατά την πρωινή του επίσκεψη για την κατάσταση της υγείας των παιδιών και κυρίως των αρρώστων.

Ο δεύτερος βοηθός του γιατρού είναι υποχρεωμένος να επισκέπτεται τουλάχιστον μια φορά την ημέρα τα άρρωστα παιδιά που ανατρέφονται στην πόλη από τις εξωτερικές θηλάστριες, να κρατά το βιβλίο των αρρώστων, να παρακολουθεί τη θεραπεία τους και να

36. Στο ίδιο.

Σελ. 117
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/118.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

χορηγεί τα κατάλληλα φάρμακα, να βρίσκεται σε επαφή με το γιατρό και να τον συμβουλεύεται για την πορεία της θεραπείας και σε σοβαρές περιπτώσεις, να διατάσσει τη μεταφορά τους στο Βρεφοκομείο, να επιθεωρεί δύο φορές το μήνα τα βρέφη που διατρέφονται στην πόλη και, όταν διαπιστώνει την ελλιπή φροντίδα ή την κακή διατροφή τους, να διατάσσει την επιστροφή τους στο Βρεφοκομείο.

Κανόνες λειτουργίας του Βρεφοκομείου

Οι διάφορο·. Κανονισμοί, που διαδοχικά υιοθετήθηκαν (το 1866, 1874, 1889) για να ρυθμίσουν τη λειτουργία του Βρεφοκομείου, περιέχουν διατάξεις που αφορούν τους στόχους του ιδρύματος, τον τρόπο διοίκησης του, τα καθήκοντα του προσωπικού, τις μεθόδους και τα μέσα περίθαλψης των βρεφών.

Ως στόχος της λειτουργίας του ιδρύματος ορίζεται η διατροφή, φροντίδα, περίθαλψη και ανατροφή όλων των εγκαταλειμμένων βρεφών της Αθήνας. Στην περίπτωση που γινόταν αντιληπτό ότι ορισμένα από αυτά, ήταν παιδιά "νομίμων γονέων", θα αποδίδονταν στους γονείς τους, οι οποίοι ήταν υποχρεωμένοι να καταβάλουν στο Βρεφοκομείο το ποσό που δαπανήθηκε για τη διατροφή του παιδιού τους.

Τη διοίκηση του Βρεφοκομείου ασκούσε το "Αδελφάτο", τετραμελής δηλαδή επιτροπή, που οριζόταν από το δημοτικό συμβούλιο της Αθήνας. Πρόεδρος του "Αδελφάτου" ήταν ο εκάστοτε δήμαρχος της πρωτεύουσας.

Στις 14 Σεπτεμβρίου 1874, το δημοτικό συμβούλιο της Αθήνας αποφάσισε ότι τη διοίκηση του Βρεφοκομείου θα ασκούσε στο εξής το Συμβούλιο, δηλαδή από κοινού το Αδελφάτο μαζί με μια τετραμελή η πενταμελή Επιτροπή Κυριών, της οποίας τα μέλη θα διορίζονταν από τη βασίλισσα.

Σύμφωνα με την παραπάνω απόφαση, το Αδελφάτο θα ήταν υπεύθυνο για την πρόσληψη όλου του προσωπικού του ιδρύματος, με εξαίρεση τις θηλάστριες, που για την πρόσληψη η απόλυση τους υπεύθυνος ήταν ο διευθυντής γιατρός του Βρεφοκομείου. Ακόμη, το Αδελφάτο όφειλε να εκπροσωπεί το ίδρυμα απέναντι στις δημόσιες

Σελ. 118
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/119.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

αρχές, να διαχειρίζεται την περιουσία του, να κρατά την αλληλογραφία, να φροντίζει για την τακτική είσπραξη των εσόδων, την πληρωμή των εξόδων και γενικά για τη διατήρηση και αύξηση της περιούσιας του ιδρύματος. Ένα από τα μέλη του Αδελφάτου όφειλε να αναλαμβάνει χρέη ταμία, το δεύτερο την επιθεώρηση των καταστάσεων των δαπανών, το τρίτο τον έλεγχο της προμήθειας του απαραίτητου για το ίδρυμα υλικού και το τέταρτο την επίβλεψη όλου του προσωπικού του Βρεφοκομείου.

Η Επιτροπή των Κυριών όφειλε να επιβλέπει την ακριβή εκπλήρωση των καθηκόντων του προσωπικού, να απολύει, μετά από έγκριση του Αδελφάτου, τις "ανίκανες και ανήθικες" υπηρέτριες, να φροντίζει για την προμήθεια των απαραίτητων για την ένδυση των βρεφών υφασμάτων και ακόμη να επισκέπτεται τα βρέφη που ανατρέφονταν από τις εξωτερικές θηλάστριες. Τα μέλη της παραπάνω Επιτροπής όφειλαν να δίνουν αναφορά των δραστηριοτήτων τους στη βασίλισσα, κάθε φορά που αύτη θα το ζητούσε. Είχαν το δικαίωμα να προτείνουν τροποποιήσεις σχετικά με τους κανόνες λειτουργίας του ιδρύματος, οι οποίες όμως θα μπορούσαν να τεθούν σε εφαρμογή μόνο μετά τη σύμφωνη γνώμη όλων των μελών του Συμβουλίου του ιδρύματος. Το σπουδαιότερο όμως μέλημα της Επιτροπής των Κυριών έπρεπε να είναι η συγκέντρωση χρηματικών και υλικών συνδρομών, που τα μέλη της θα μπορούσαν να αναζητήσουν τόσο ανάμεσα στους ευπόρους Αθηναίους, όσο και στους πλούσιους ομογενείς της διασποράς.

Οι πόροι του Βρεφοκομείου προέρχονταν κυρίως: από τον ειδικό δημοτικό φόρο που είχε επιβληθεί πάνω στα προϊόντα, τα δημητριακά και τα σιτηρά, από τους τόκους των καταθεμένων στην Εθνική Τράπεζα κεφαλαίων, των προερχομένων από τα κληροδοτήματα και τις δωρεές, και ακόμη από τις τακτικές η έκτακτες συνδρομές υπέρ του ιδρύματος. Η περιουσία και το Ταμείο του Βρεφοκομείου δεν μπορούσαν να συγχωνευθούν με τα αντίστοιχα του Δήμου της Αθήνας.

Το προσωπικό του Βρεφοκομείου αποτελούσαν: ένας διευθυντής γιατρός η μια διευθύντρια, ένας γιατρός, δύο βοηθοί γιατρού, ένας

Σελ. 119
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/120.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

γραμματέας και λογιστής, ένας ιερέας, μια οικονόμος και ιματιοφύλακας, μια βοηθός της που εκτελούσε συγχρόνως και χρέη παιδονόμου, μια νοσοκόμα, οι θηλάστριες, οι βρεφοκόμοι, μια ράπτρια, δύο υπηρέτριες και ένας υπηρέτης, ένας μάγειρας, ένας θυρωρός και ένας κηπουρός.

Οικονομικά προβλήματα στη λειτουργία του Βρεφοκομείου

Από την ίδρυση του και σε όλη τη διάρκεια της λειτουργίας του τον 19ο αιώνα, το Βρεφοκομείο είχε να αντιμετωπίσει οξυμμένα οικονομικά προβλήματα. Το Αδελφάτο37 επανειλημμένα απευθύνεται στην κυβέρνηση για να διεκδικήσει τη χορήγηση χρηματικής συνδρομής εκ μέρους της. Παρακάτω, αναφέρω ενδεικτικά δύο τέτοιες εκκλήσεις, που περιέχονται στο Βιβλίο των Πρακτικών του. Αδελφάτου:

"Το Αδελφάτο επαναλαμβάνει την παρατήρησιν ότι το Νηπιακόν Ορφανοτροφείον Αθηνών, χρησιμεύον ως άσυλον εις την εγκαταλιπομένην εν ορφανεία και σπαργάνοις ανθρωπότητα, δείται της ιδιαιτέρας προστασίας της Κυβερνήσεως, καθόσον δεν παρέχει μόνον την φιλάνθρωπον συνδρομήν του εις στενόν και όλως περιωρισμένον Δημοτικόν κύκλον, αλλ' εις βρέφη και νηπια και άλλων πόλεων του Κράτους".38

"Η Κυβέρνησις μιμούμενη το παράδειγμα απάντων ανεξαιρέτως των χριστιανικών κρατών να τείνη χείρα βοηθείας υπέρ του Νηπιακού Ορφανοτροφείου, χορηγούσα ετησίαν επαρκή συνδρομήν".39

Ωστόσο, οι εκκλήσεις του Αδελφάτου πολύ σπάνια εισακούονται και κατορθώνουν να επιφέρουν την επιθυμητή αιτούμενη συνδρομή. Η κυβέρνηση και ο δήμος της Αθήνας όχι μόνο καθυστερούν να καταβάλουν

37. Μέλη του πρώτου Αδελφάτου υπήρξαν ο δήμαρχος της Αθήνας Γεώργιος Σκούφος, ο Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής, ο Ιωάννης Κόνιαρης, ο Ιωάννης Αποστολόπουλος και ο Π. Πύρρης.

38. Βιβλίο Α' των Πρακτικών του Αδελφάτου του Δημοτικού Βρεφοκομείου (1860-1884), Συνεδρίαση της 20ής Μαρτίου 1875.

39. Στο ίδιο, Συνεδρίαση της 4rjç Ιουνίου 1879.

Σελ. 120
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 101
    29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

    Ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά της ζωής της ελληνικής πρωτεύουσας, στις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα, υπήρξε αναμφίβολα η παρουσία ενός ρευστού πλήθους απόκληρων παιδιών, με αβέβαιη και πρόσκαιρη τύχη. Η παρουσία τους φαίνεται ότι είναι τόσο πολυπληθής, ώστε οι πηγές της εποχής μιλούν για την ύπαρξη μιας "ιδιαίτερης τάξης", "την οποίαν αποτελούσαν οι κατά το μάλλον και ήττον εγκαταλελειμμένοι υπό της οικογενείας και υπό της κοινωνίας παίδες των δρόμων".1

    Ένας ολόκληρος κόσμος λοιπόν απόρων παιδιών, που είτε έχασαν τους γονείς τους κατά τη διάρκεια της καταστροφικής επιδημίας της χολέρας του 1854, η εγκαταλείφθηκαν από την οικογένεια τους, είτε έφθασαν στην Αθήνα από τις πιο φτωχές περιοχές του ελληνικού κράτους με την ελπίδα αναζήτησης καλύτερων μέσων επιβίωσης, η δούλευαν για να θρέψουν τους γονείς τους που ζούσαν σε συνθήκες εξαιρετικής εξαθλίωσης, η ακόμη, στη χειρότερη περίπτωση, "πουλήθηκαν" ή "νοικιάστηκαν" από τους γονείς τους στους "εργολάβους της ένδειας" και μετατράπηκαν σε όργανα επαιτείας φρικτά παραμορφωμένα,2 συνωστίζεται στους δρόμους της Αθήνας και αποτελεί μια πραγματικότητα που κάνεις δεν μπορεί να αγνοήσει.

    Οι σκληρές συνθήκες διαβίωσης των παιδιών αυτών γίνονται

    1. "Περί των παίδων του δρόμου", Οικονομική Επιθεώρησις 5 (Ιούλιος 1873), σ. 200.

    2. Σπ. Παγανέλης, "Η φιλανθρωπία εν Αθήναις. Το Πτωχοκομείον", Εστία 473 (20 Ιανουαρίου 1885), σ. 74.