Συγγραφέας:Κορασίδου, Μαρία
 
Τίτλος:Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους
 
Υπότιτλος:Φτώχεια και φιλανθρωπία στην ελληνική πρωτεύουσα το 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:29
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1995
 
Σελίδες:263
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδ, Αθήνα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Αντικείμενο της εργασίας αυτής είναι η εξέταση των διαφόρων προσπαθειών μιας κατηγορίας μορφωμένων ανθρώπων, προερχόμενων από τα μεσαία στρώματα της Αθήνας, που σκοπό είχαν τη διαχείριση της ζωής του φτωχού πληθυσμού της πρωτεύουσας τον 19ο αιώνα. Η φιλανθρωπική δραστηριότητα, που αναπτύσσεται στην Αθήνα, κυρίως κατά τη διάρκεια του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα, που οργανώνεται, μέσω συλλόγων και, εταιρειών και που ιδρύει, νέους θεσμούς περίθαλψης για τα φτωχά παιδιά και τις γυναίκες, αποτελεί προνομιακό πεδίο για τη μελέτη της πρακτικής εφαρμογής αυτών των προσπαθειών. Οι απόπειρες αυτές γνωρίζουν μια διαδικασία εξέλιξης, της οποίας τα αρχικά στάδια ανάγονται, στα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους. Την εξέλιξη αυτή παρακολουθεί το βιβλίο, προσπαθώντας να απαντήσει σε ερωτήματα όπως: Ποιοι ήταν αυτοί οι ζητιάνοι και φτωχοί; Ποια ήταν η καταγωγή τους; Πώς ξαφνικά εισέβαλαν στο αθηναϊκό τοπίο; Ποιος ήταν ο τρόπος ζωής τους; Τι έλεγαν οι ίδιοι για τη ζωή τους και πως τους έβλεπαν οι άλλοι;
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 6.34 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 110-129 από: 266
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/110.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Α. ΤΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΤΗΣ ΕΓΚΑΤΑΛΕΙΨΗΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΤΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΒΡΕΦΟΚΟΜΕΙΟ ΑΘΗΝΩΝ

Η διατήρηση του "ζωντανού κοινωνικού κεφαλαίου"

Από το 1836 έως το 1859, ο Δήμος της Αθήνας ανέθετε έναντι μηνιαίας αμοιβής σε φτωχές γυναίκες, τις λεγόμενες "νοθοτροφούς", τη φροντίδα και ανατροφή των εγκαταλειμμένων παιδιών της πρωτεύουσας. Ο δημοτικός γιατρός αναλάμβανε την επιτήρηση και σε περίπτωση αρρώστιας την ιατρική φροντίδα αυτών των παιδιών. Πολύ σύντομα, όμως, αυτός ο τρόπος περίθαλψης των εγκαταλειμμένων παιδιών αποδείχθηκε ολέθριος για την επιβίωση τους. Στη μεγάλη τους πλειοψηφία, τα παιδιά αυτά χάνονταν, πριν ακόμη συμπληρώσουν τον πρώτο χρόνο της ζωής τους. Το ποσοστό θνησιμότητας τους ανερχόταν σε 94%.18

Όσα από τα παιδιά κατόρθωναν να επιζήσουν, περιφέρονταν ρακένδυτα στους δρόμους της Αθήνας, ζώντας από την ελεημοσύνη των περαστικών. Όπως σημειώνει ο Εντμοντ Αμπού, "βρίσκεις στο παζάρι των Αθηνών να βρυάζει ένας ολόκληρος μικρόκοσμος που ζει με τη χάρη του θεού, λίγο με ελεημοσύνες, λίγο με μικροκλοπές που γίνονται βιαστικά. Είναι τα έκθετα παιδιά. Η κρατική πρόνοια τα δίνει σε παραμάνες ως τη στιγμή που μπορούν να κρατηθούνε στα πόδια τους. Τότε τους λένε να προχωρήσουν μοναχά τους".19

Ωστόσο, το αυξημένο ενδιαφέρον με το οποίο αρχίζει να περιβάλλεται η παιδική ηλικία και κυρίως η πρώτη παιδική ηλικία από το 1860 και μετά, επεκτείνεται και στην εγκαταλειμμένη παιδική ηλικία και μεταβάλλει τον τρόπο περίθαλψης της.

18. Αναστάσιος Ζίννης, Έκθεσις των κατά το Δημοτικόν Βρεφοκομείον Αθηνών, Αθήνα 1861, σ. 6.

19. Ε. Αμπού, Η Ελλάδα του Όθωνος. "Η σύγχρονη Ελλάδα 1854, μτφρ. Α. Σπήλιου, Αθήνα χ.χ., σ. 149.

Σελ. 110
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/111.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Η νέα αντίληψη για την τύχη της εγκαταλειμμένης παιδικής ηλικίας δεν ήταν βέβαια απαλλαγμένη από κοινωνικές σκοπιμότητες. Τα εγκαταλειμμένα παιδιά θεωρούνται ότι αποτελούν ένα "ζωντανό κοινωνικό κεφάλαιο",20 που θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί και να αξιοποιηθεί προς όφελος της κοινωνίας. Το κεφάλαιο αυτό έπρεπε κατά συνέπεια να διασωθεί και να συντηρηθεί. Σίγουρα, η κοινωνική δαπάνη που απαιτείται για τη διατήρηση στη ζωή των εγκαταλειμμένων παιδιών είναι σημαντική, ωστόσο μελλοντικά "η γενική της κοινωνίας συμφορά [...] ευεργετούμενη ανταποδίδει εκατονταπλάσια εις την κοινωνίαν. Πόσα έκθετα δεν ανταποδίδουν εις την κοινωνίαν θρέπτρα χιλιαπλασίως; Πόσοι μεγάλοι άνδρες εις την επιστήμην, εις τας τέχνας, εις την βιομηχανίαν δεν είδον το φως του ηλίου υπό το βαρβάρως κοινωνικόν στίγμα της κλεψιγαμίας; Αλλα και εργάται απλοί και απλαί εργάτιδες να γείνουν, το παιδίον, το όποιον, έως ότου γείνη δωδεκαετές θα καταναλώση δέκα ή δεκαπέντε χιλιάδας δραχμών, αλλ' έπειτα, έως ότου γείνη εξηκοντούτης, θα δώση εις την κοινωνίαν εργασίαν τριάντα και σαράντα και πενήντα χιλιάδων δραχμών αξίας".21

Με βάση μια τέτοια αντίληψη, ο Δήμος της Αθήνας, οι δημόσιες αρχές, οι πλούσιοι ομογενείς της διασποράς και τα μεσαία στρώματα της πρωτεύουσας θα εκδηλώσουν το ενδιαφέρον τους για τα εγκαταλειμμένα παιδιά. Η κινητοποίηση τους θα οδηγήσει στην ίδρυση του Δημοτικού Βρεφοκομείου Αθηνών το 1859.

Στόχος του Βρεφοκομείου ήταν η υποδοχή, η διατροφή, η φροντίδα και η ανατροφή "των ατυχών εκείνων του έρωτος θυμάτων, άτινα γεννώνται και θνήσκουσιν άνευ της αγκάλης και του φιλήματος της μητρός και έρχονται εις τον κόσμον φέροντα αντί πατρικού ονόματος ανεξάλειπτον στίγμα".22

20. "Η πλουτολογική έννοια του Βρεφοκομείου", Ακρόπολις (10 Οκτωβρίου 1910)· αναφέρεται στο Συγκριτικός πίναξ της κινήσεως και των δαπανών (του Βρεφοκομείου) κατά τας δύο τελευταίας πενταετίας 1895-1899 και 1900-1905, Αθήνα 1905, σ. 37.

21. -Στο ίδιο, σ. 38.

22. Ειρηναίος Ασώπιος, "Πολιτειογραφικά", Αττικόν Ημερολόγιον του 1873, Αθήνα 1872, σ. 438.

Σελ. 111
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/112.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Η ίδρυση του Βρεφοκομείου μπόρεσε να πραγματοποιηθεί χάρη στη δωρεά ενός ποσού ύψους 44.000 δραχμών από τον Κ. Κοντογιαννάκη, γενικό πρόξενο της Ελλάδας στην Πετρούπολη την εποχή εκείνη. Με πρωτοβουλία του Γεωργίου Σκούφου, δημάρχου της Αθήνας, το Φεβρουάριο του 1859, συγκροτήθηκε μια επιτροπή από τον Ιωάννη Βούρο, αρχίατρο του Όθωνα, τον Αλέξανδρο Ραγκαβή και τον Δ. Ορφανίδη, καθηγητές στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και τον Αναστάσιο Ζίννη, γιατρό, ο οποίος υπήρξε και ο πρόεδρος της επιτροπής. Επιφορτισμένη με την εξεύρεση λύσης για το ζήτημα των εγκαταλειμμένων παιδιών, μετά από αλλεπάλληλες συζητήσεις, η επιτροπή πρότεινε στο δημοτικό συμβούλιο την ίδρυση «Βρεφοτροφείου». Η πρόταση της, όπως αναφέρει ο Α. Ζίννης, έγινε δέκτη από το δημοτικό συμβούλιο «μετ' απαραμίλλου προθυμίας».23

Την ίδια χρονιά άρχισε να λειτουργεί το Δημοτικό Βρεφοκομείο Αθηνών. Χρόνο με το χρόνο, ο αριθμός των εισαγομένων παιδιών αύξανε σημαντικά: Κατά τη διάρκεια των έξι πρώτων χρονών της λειτουργίας του, το Βρεφοκομείο δέχτηκε 675 εγκαταλειμμένα βρέφη, των οποίων o αριθμός κατανέμεται ετησίως ως εξής:24

Αριθμός εισαγομένων εκθέτων

Έτος

Αγόρια

Κορίτσια

Σύνολο

1859-1860

32

52

84

1860-1861

39

52

91

1861-1862

39

65

104

1862-1863

38

74

112

1863-1864

61

86

147

1864-1865

63

74

137

23. Α. Ζίννης, απ., σ. 2.

24. Α. Ζίννης, Έκθεσις των κοιτά το Δημοτικόν Βρεφοκομείον Αθηνών, Αθήνα 1866, σ. 9.

Σελ. 112
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/113.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Στα χρόνια που ακολούθησαν, ο αριθμός των εισαγομένων βρεφών στο Βρεφοκομείο παρουσιάζεται ως εξής:

Αριθμός εισαγομένων εκθέτων

Έτος

Αγόρια

Κορίτσια

Σύνολο

1870

74

102

17625

1874

123

165

28526

1875

134

280

31427

1876

109

160

26928

1877

130

175

305

1878

124

150

27429

1880

138

156

29430

1883

171

202

37331

1884

140

160

30032

Είναι προφανές ότι ο. παραπάνω ετήσιοι αριθμοί εισαγωγής βρεφών δεν αντιπροσωπεύουν παρά μόνο τα εγκαταλειμμένα βρέφη που καταγράφονται στο μητρώο του Βρεφοκομείου. Οι αριθμοί αυτοί δεν

25. Μέριμνα (14 Μαΐου 1871).

26. Βιβλίο Α ' των Πρακτικών των Συνεδριάσεων του Αδελφάτου του Δημοτικού Βρεφοκομείου Αθηνών (1860-1884), Συνεδρίαση της 20ής Μαρτίου 1875.

27. Στο ίδιο, Συνεδρίαση της 14ν)ς Μαρτίου 1875.

28. Α. Ζίννης, Έκθεσις των κατά το Νηπιακόν Ορφανοτροφείον Αθηνών δια το έτος 1876, Αθήνα 1877, σ. 4.

29. Βιβλίο Α' των Πρακτικών των Συνεδριάσεων..., ό.π., Συνεδρίαση της 4ης Ιουνίου 1879.

30. Α. Ζίννης, Έκθεσις των κατά το Νηπιακόν Ορφανοτροφείον Αθηνών διά το έτος 1880, Αθήνα 1881, σ. 3.

31. Βιβλίο Α' των Πρακτικών των Συνεδριάσεων..., ό.π., Συνεδρίαση της 26ης Ιουλίου 1884 και Απολογισμός του Νηπιακού Ορφανοτροφείου του Δήμου Αθηναίων διά το έτος 1883, Αθήνα 1884, σ. 5.

32. Απολογισμός του Νηπιακού Ορφανοτροφείου του Δήμου Αθηναίων διά το έτος 1884, Αθήνα 1885, σ. 8.

Σελ. 113
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/114.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

μπορούν κατά συνέπεια να αποδώσουν όλη την έκταση του φαινομένου της εγκατάλειψης των παιδιών στην Αθήνα στη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών του 19ου αιώνα. Ο αριθμός των εγκαταλειμμένων παιδιών πρέπει ν" ήταν στην πραγματικότητα πολύ μεγαλύτερος, αν λάβουμε υπόψη το γεγονός ότι ένας μεγάλος αριθμός βρεφών χάνονταν προτού φθάσουν στο Βρεφοκομείο, υποκύπτοντας στις σκληρές συνθήκες της έκθεσης τους.

Από την άλλη, η έλλειψη επεξεργασμένων στατιστικών δεδομένων σχετικά με το συνολικό αριθμό των γεννήσεων στην Αθήνα κατά την ίδια χρονική περίοδο, δεν μας επιτρέπει να εκτιμήσουμε τη σπουδαιότητα του φαινομένου της εγκατάλειψης, συσχετίζοντας τον αριθμό των γεννήσεων μ' εκείνον των εγκαταλείψεων.

Ένα άλλο σημείο πάνω στο οποίο θα πρέπει να σταθούμε, είναι η διαπίστωση ότι ο αριθμός των μικρών εγκαταλειμμένων κοριτσιών, συγκριτικά με τον αντίστοιχο των εγκαταλειμμένων αγοριών, παρουσιάζεται σημαντικά πιο αυξημένος. Το γεγονός αυτό δεν μπορεί να εξηγηθεί, σύμφωνα με τον Αναστάσιο Ζίννη, διευθυντή του Βρεφοκομείου, από μια ανάλογη υπέροχη του αριθμού των γεννήσεων των κοριτσιών σε σχέση μ' εκείνη των αγοριών. Αντίθετα, σύμφωνα πάντα με τον Α. Ζίννη, ο αριθμός των γεννήσεων των αγοριών φαίνεται να υπερβαίνει εκείνον των κοριτσιών. "Δια ταύτα", συμπεραίνει o Α. Ζίννης, "άλλη φαίνεται ημίν ότι είναι η αιτία της εν Αθήναις υπεροχής των εκθέσεων των θηλέων, ην αποφεύγομεν ενταύθα να μνημονεύσωμεν".33 Γίνεται νομίζω αρκετά καθαρό ότι αυτή η "άλλη αιτία", την οποία αποφεύγει να αναφέρει o A. Ζίννης, σχετίζεται αναμφίβολα με τη μειονεκτική θέση των κοριτσιών, και κυρίως των φτωχών, στην Ελλάδα του 19ου αιώνα.

33. Α. Ζίννης, Έκθεσις των κατά το Δημοτικόν Βρεφοκομείον Αθηνών, Αθήνα 1866, σ. 10.

Σελ. 114
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/115.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Η υποδοχή των μικρών "ναυαγών" και η ιατρική τους φροντίδα

Οι χώροι στους οποίους συνήθως βρίσκονταν εγκαταλειμμένα τα μικρά βρέφη ήταν τα σκαλιά των εκκλησιών και των σπιτιών, απ' όπου αστυνομικοί κλητήρες ή ιδιώτες τα μετέφεραν καταρχήν στο Δημαρχείο, για να δηλωθεί η γέννηση τους σύμφωνα με το νόμο, και στη συνέχεια στο Βρεφοκομείο. Αύτη όμως η διαδικασία μεταφοράς αποδείχτηκε εξαιρετικά επιβλαβής, κυρίως τις κρύες μέρες του χειμώνα, για την εύθραυστη υγεία των ηλικίας μόλις είκοσι, τεσσάρων ωρών πολλές φορές νεογέννητων βρεφών. Έπρεπε, λοιπόν, να βρεθεί ένας τρόπος προκειμένου να περιοριστεί στο ελάχιστο ο χρόνος που μεσολαβούσε ανάμεσα στην έκθεση των βρεφών και την εισαγωγή τους στο Βρεφοκομείο. Έτσι, το 1866, αποφασίστηκε η κατασκευή της "βρεφοδόχου", μιας εγκατάστασης δηλαδή στο εξωτερικό του κτιρίου του Βρεφοκομείου, όπου μπορούσαν να τοποθετούνται, τα βρέφη, χωρίς να αποκαλύπτεται η ταυτότητα των γονιών τους.

Αρκετές ήταν οι αντιρρήσεις που εκφράστηκαν ως προς τη σκοπιμότητα της λειτουργίας μιας τέτοιας εγκατάστασης. Υπήρχε ο φόβος ότι η λειτουργία της "βρεφοδόχου" θα ενθάρρυνε την εγκατάλειψη των βρεφών. Οι υπέρμαχοι αυτής της άποψης προσπαθούσαν να ενισχύσουν τα επιχειρήματα τους επικαλούμενοι την αντίστοιχη εμπειρία των πρώτων χρόνων λειτουργίας των "βρεφοδόχων" στη Γαλλία.34 Τελικά, η βρεφοδόχος άρχισε να λειτουργεί το 1883.

34. Βλ. Α. Ζίννης, Έκθεσις των κατά το Δημοτικόν Βρεφοκομείον Αθηνών, Αθήνα 1866, σ. 8. Πράγματι, στη Γαλλία η σημαντική αύξηση του αριθμού των εγκαταλειμμένων βρεφών, που παρατηρήθηκε στη διάρκεια της πρώτης περιόδου λειτουργίας των "βρεφοδόχων" τον 18ο αιώνα, προκάλεσε έντονες συζητήσεις ως προς τη διατήρηση ή την κατάργηση αυτού του μέτρου. Οι υπερασπιστές της "βρεφοδόχου" (Lamartine, A. de Melun, Le Play) πρότειναν την ενίσχυση των νομικών προσπαθειών για την αναζήτηση της φυσικής οικογενείας των εγκαταλειμμένων βρεφών και την εγκαθίδρυση ειδικών διαδικασιών για την αναζήτηση της πατρότητας, διαδικασίες που είχαν περιέλθει σε αχρηστία μετά τη Γαλλική

Σελ. 115
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/116.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Χρειάστηκε δηλαδή να περάσουν δεκαέξι χρόνια για να υπερνικηθούν οι παραπάνω επιφυλάξεις.

Ο Σπυρίδων Παγανέλης αναφέρει ότι το πρώτο πράγμα που τράβηξε την προσοχή του, όταν επισκέφτηκε το Βρεφοκομείο, ηταν η "βρεφοδόχος". Τοποθετημένη στη δεξιά πλευρά της εισόδου του κτιρίου, η "βρεφοδόχος έχει δύο θυρίδια εξωτερικόν το μεν, εσωτερικόν το έτερον, κοινωνούν αμέσως μετά του δωματίου ένθα αγρυπνεί διαρκώς ο φύλαξ. Όταν κατατεθή το βρέφος, το έδαφος της βρεφοδόχου υπενδίδει μικρόν, και πάραυτα ήχοι κώδωνος συνεχείς και ισχυροί προδίδουσιν ότι άνθρωπος, ναυαγός εν τω πελάγει της ζωής, ανηρτήθη από της σανίδος, ην τείνει προς αυτόν η φιλανθρωπία. Η μικρά καθίζησις της βρεφοδοχου πιέζουσα κώδωνα ηλεκτρικόν κείμενον κάτωθεν της θήκης παράγει τους αγγελτηρίους κωδωνισμούς παύοντας μόνον μετά την άρσιν της πιέσεως, ήτοι αφού εξαχθή το βάρος εκ της βρεφοδόχου. Ο φύλαξ ειδοποιούμενος εκ των ήχων, πολλάκις δε και των κλαυθμηρισμών, καταφθάνει παραχρήμα, ανοίγει την εσωτερικήν θυρίδα, εξάγει τον ναυαγόν και τον παραδίδει εις την μέριμνα της διευθυντρίας".35

Σύμφωνα με τον Κανονισμό του Βρεφοκομείου του 1866, κάθε βρέφος που εισάγεται στο Βρεφοκομείο καταγράφεται κατ' αύξοντα αριθμό σε ένα ειδικό μητρώο, όπου σημειώνεται το επώνυμο και το όνομα που το Αδελφάτο δίνει στο βρέφος, η ηλικία του, το φύλο του, η ημερομηνία της εγκατάλειψης του και της εισόδου του στο Βρεφοκομείο, η κατάσταση της υγείας του και τα ειδικά φυσικά χαρακτηριστικά που ενδεχομένως μπορεί να διαθέτει. Στη συνέχεια, τα βρέφη

Επανάσταση. Με τον τρόπο αυτό πίστευαν ότι θα περιοριζόταν ο κίνδυνος της αύξησης του αριθμού των εγκαταλειμμένων παιδιών. Αντίθετα, οι υπέρμαχοι της πεφωτισμένης φιλανθρωπίας (Chaptal, La Rochefoucauld-Liancourt, Ducpétiaux), που μάχονταν για μια ορθολογιστική διαχείριση των δημοσίων βοηθημάτων, για την ανάπτυξη της υιοθεσίας κ.ά., αντιτάσσονταν στη λειτουργία των βρεφοδόχων· βλ. Jacques Donzelot, La police des families, Παρίσι 1980, σ. 30.

35. Σπ. Παγανέλης, "Η φιλανθρωπία εν Αθήναις. Το νηπιακόν Ορφανοτροφείον", Εστία 441 (10 Ιουνίου 1884), σ. 371.

Σελ. 116
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/117.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

παραδίδονται στις τροφούς του Βρεφοκομείου για να τα θηλάσουν. Ο γιατρός αποφάσιζε·, ποια από τα βρέφη και πότε θα παραδοθούν στις εξωτερικές θηλάστριες. Ακόμη, εξετάζει ίο γάλα και τη γενική κατάσταση της υγείας των εσωτερικών και εξωτερικών θηλαστριών και οριζει το βρέφος που θα αναλάβει η καθεμιά. "Προσόντα απαραίτητα της θηλαστρίας είνε η νεότης, η υγεία, η χρηστότης και το ήπιον του χαρακτήρος".36 Τα βρέφη που έχουν καλή υγεία παραμένουν στο Βρεφοκομείο μέχρις ότου βρεθεί μία τροφός στην Αθήνα η τα περίχωρα, για να αναλάβει το θηλασμό τους έναντι μηνιαίας αμοιβής. Όταν τα βρέφη είναι άρρωστα, παραμένουν στο Βρεφοκομείο μέχρι την πλήρη αποκατάσταση της υγείας τους.

Ο γιατρός οφείλει να επισκέπτεται, μια τουλάχιστον φορά την ημέρα και σε καθορισμένη ώρα, τα άρρωστα βρέφη που περιθάλπονται στο Βρεφοκομείο, να υπογράφει τις συνταγές που δίνει, να ορίζει το διαιτολόγιο των θηλαστριών και των βρεφών καθώς και το χρόνο απογαλακτισμού και εμβολιασμού των τελευταίων.

Το γιατρό παραστέκουν στο έργο του δύο βοηθοί γιατροί. Ο πρώτος βοηθός οφείλει να τον συνοδεύει κατά την πρωινή του επίσκεψη στα άρρωστα βρέφη του Βρεφοκομείου, να γραφεί στο συνταγολόγιο τα φάρμακα και τα θεραπευτικά μέσα που υποδεικνύει ο γιατρός, να φροντίζει για την έγκαιρη και τακτική χορήγηση των φάρμακων στα αρρώστα παιδιά, να τα επισκέπτεται καθημερινά στις 5 μ.μ., και σε περίπτωση ανάγκης ακόμα και κατά τη διάρκεια της νύχτας, να κρατά το μητρώο των εγκαταλειμμένων παιδιών καθώς και το μητρώο των άρρωστων παιδιών που περιθάλπονται στο Βρεφοκομείο, να ενημερώνει το γιατρό κατά την πρωινή του επίσκεψη για την κατάσταση της υγείας των παιδιών και κυρίως των αρρώστων.

Ο δεύτερος βοηθός του γιατρού είναι υποχρεωμένος να επισκέπτεται τουλάχιστον μια φορά την ημέρα τα άρρωστα παιδιά που ανατρέφονται στην πόλη από τις εξωτερικές θηλάστριες, να κρατά το βιβλίο των αρρώστων, να παρακολουθεί τη θεραπεία τους και να

36. Στο ίδιο.

Σελ. 117
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/118.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

χορηγεί τα κατάλληλα φάρμακα, να βρίσκεται σε επαφή με το γιατρό και να τον συμβουλεύεται για την πορεία της θεραπείας και σε σοβαρές περιπτώσεις, να διατάσσει τη μεταφορά τους στο Βρεφοκομείο, να επιθεωρεί δύο φορές το μήνα τα βρέφη που διατρέφονται στην πόλη και, όταν διαπιστώνει την ελλιπή φροντίδα ή την κακή διατροφή τους, να διατάσσει την επιστροφή τους στο Βρεφοκομείο.

Κανόνες λειτουργίας του Βρεφοκομείου

Οι διάφορο·. Κανονισμοί, που διαδοχικά υιοθετήθηκαν (το 1866, 1874, 1889) για να ρυθμίσουν τη λειτουργία του Βρεφοκομείου, περιέχουν διατάξεις που αφορούν τους στόχους του ιδρύματος, τον τρόπο διοίκησης του, τα καθήκοντα του προσωπικού, τις μεθόδους και τα μέσα περίθαλψης των βρεφών.

Ως στόχος της λειτουργίας του ιδρύματος ορίζεται η διατροφή, φροντίδα, περίθαλψη και ανατροφή όλων των εγκαταλειμμένων βρεφών της Αθήνας. Στην περίπτωση που γινόταν αντιληπτό ότι ορισμένα από αυτά, ήταν παιδιά "νομίμων γονέων", θα αποδίδονταν στους γονείς τους, οι οποίοι ήταν υποχρεωμένοι να καταβάλουν στο Βρεφοκομείο το ποσό που δαπανήθηκε για τη διατροφή του παιδιού τους.

Τη διοίκηση του Βρεφοκομείου ασκούσε το "Αδελφάτο", τετραμελής δηλαδή επιτροπή, που οριζόταν από το δημοτικό συμβούλιο της Αθήνας. Πρόεδρος του "Αδελφάτου" ήταν ο εκάστοτε δήμαρχος της πρωτεύουσας.

Στις 14 Σεπτεμβρίου 1874, το δημοτικό συμβούλιο της Αθήνας αποφάσισε ότι τη διοίκηση του Βρεφοκομείου θα ασκούσε στο εξής το Συμβούλιο, δηλαδή από κοινού το Αδελφάτο μαζί με μια τετραμελή η πενταμελή Επιτροπή Κυριών, της οποίας τα μέλη θα διορίζονταν από τη βασίλισσα.

Σύμφωνα με την παραπάνω απόφαση, το Αδελφάτο θα ήταν υπεύθυνο για την πρόσληψη όλου του προσωπικού του ιδρύματος, με εξαίρεση τις θηλάστριες, που για την πρόσληψη η απόλυση τους υπεύθυνος ήταν ο διευθυντής γιατρός του Βρεφοκομείου. Ακόμη, το Αδελφάτο όφειλε να εκπροσωπεί το ίδρυμα απέναντι στις δημόσιες

Σελ. 118
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/119.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

αρχές, να διαχειρίζεται την περιουσία του, να κρατά την αλληλογραφία, να φροντίζει για την τακτική είσπραξη των εσόδων, την πληρωμή των εξόδων και γενικά για τη διατήρηση και αύξηση της περιούσιας του ιδρύματος. Ένα από τα μέλη του Αδελφάτου όφειλε να αναλαμβάνει χρέη ταμία, το δεύτερο την επιθεώρηση των καταστάσεων των δαπανών, το τρίτο τον έλεγχο της προμήθειας του απαραίτητου για το ίδρυμα υλικού και το τέταρτο την επίβλεψη όλου του προσωπικού του Βρεφοκομείου.

Η Επιτροπή των Κυριών όφειλε να επιβλέπει την ακριβή εκπλήρωση των καθηκόντων του προσωπικού, να απολύει, μετά από έγκριση του Αδελφάτου, τις "ανίκανες και ανήθικες" υπηρέτριες, να φροντίζει για την προμήθεια των απαραίτητων για την ένδυση των βρεφών υφασμάτων και ακόμη να επισκέπτεται τα βρέφη που ανατρέφονταν από τις εξωτερικές θηλάστριες. Τα μέλη της παραπάνω Επιτροπής όφειλαν να δίνουν αναφορά των δραστηριοτήτων τους στη βασίλισσα, κάθε φορά που αύτη θα το ζητούσε. Είχαν το δικαίωμα να προτείνουν τροποποιήσεις σχετικά με τους κανόνες λειτουργίας του ιδρύματος, οι οποίες όμως θα μπορούσαν να τεθούν σε εφαρμογή μόνο μετά τη σύμφωνη γνώμη όλων των μελών του Συμβουλίου του ιδρύματος. Το σπουδαιότερο όμως μέλημα της Επιτροπής των Κυριών έπρεπε να είναι η συγκέντρωση χρηματικών και υλικών συνδρομών, που τα μέλη της θα μπορούσαν να αναζητήσουν τόσο ανάμεσα στους ευπόρους Αθηναίους, όσο και στους πλούσιους ομογενείς της διασποράς.

Οι πόροι του Βρεφοκομείου προέρχονταν κυρίως: από τον ειδικό δημοτικό φόρο που είχε επιβληθεί πάνω στα προϊόντα, τα δημητριακά και τα σιτηρά, από τους τόκους των καταθεμένων στην Εθνική Τράπεζα κεφαλαίων, των προερχομένων από τα κληροδοτήματα και τις δωρεές, και ακόμη από τις τακτικές η έκτακτες συνδρομές υπέρ του ιδρύματος. Η περιουσία και το Ταμείο του Βρεφοκομείου δεν μπορούσαν να συγχωνευθούν με τα αντίστοιχα του Δήμου της Αθήνας.

Το προσωπικό του Βρεφοκομείου αποτελούσαν: ένας διευθυντής γιατρός η μια διευθύντρια, ένας γιατρός, δύο βοηθοί γιατρού, ένας

Σελ. 119
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/120.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

γραμματέας και λογιστής, ένας ιερέας, μια οικονόμος και ιματιοφύλακας, μια βοηθός της που εκτελούσε συγχρόνως και χρέη παιδονόμου, μια νοσοκόμα, οι θηλάστριες, οι βρεφοκόμοι, μια ράπτρια, δύο υπηρέτριες και ένας υπηρέτης, ένας μάγειρας, ένας θυρωρός και ένας κηπουρός.

Οικονομικά προβλήματα στη λειτουργία του Βρεφοκομείου

Από την ίδρυση του και σε όλη τη διάρκεια της λειτουργίας του τον 19ο αιώνα, το Βρεφοκομείο είχε να αντιμετωπίσει οξυμμένα οικονομικά προβλήματα. Το Αδελφάτο37 επανειλημμένα απευθύνεται στην κυβέρνηση για να διεκδικήσει τη χορήγηση χρηματικής συνδρομής εκ μέρους της. Παρακάτω, αναφέρω ενδεικτικά δύο τέτοιες εκκλήσεις, που περιέχονται στο Βιβλίο των Πρακτικών του. Αδελφάτου:

"Το Αδελφάτο επαναλαμβάνει την παρατήρησιν ότι το Νηπιακόν Ορφανοτροφείον Αθηνών, χρησιμεύον ως άσυλον εις την εγκαταλιπομένην εν ορφανεία και σπαργάνοις ανθρωπότητα, δείται της ιδιαιτέρας προστασίας της Κυβερνήσεως, καθόσον δεν παρέχει μόνον την φιλάνθρωπον συνδρομήν του εις στενόν και όλως περιωρισμένον Δημοτικόν κύκλον, αλλ' εις βρέφη και νηπια και άλλων πόλεων του Κράτους".38

"Η Κυβέρνησις μιμούμενη το παράδειγμα απάντων ανεξαιρέτως των χριστιανικών κρατών να τείνη χείρα βοηθείας υπέρ του Νηπιακού Ορφανοτροφείου, χορηγούσα ετησίαν επαρκή συνδρομήν".39

Ωστόσο, οι εκκλήσεις του Αδελφάτου πολύ σπάνια εισακούονται και κατορθώνουν να επιφέρουν την επιθυμητή αιτούμενη συνδρομή. Η κυβέρνηση και ο δήμος της Αθήνας όχι μόνο καθυστερούν να καταβάλουν

37. Μέλη του πρώτου Αδελφάτου υπήρξαν ο δήμαρχος της Αθήνας Γεώργιος Σκούφος, ο Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής, ο Ιωάννης Κόνιαρης, ο Ιωάννης Αποστολόπουλος και ο Π. Πύρρης.

38. Βιβλίο Α' των Πρακτικών του Αδελφάτου του Δημοτικού Βρεφοκομείου (1860-1884), Συνεδρίαση της 20ής Μαρτίου 1875.

39. Στο ίδιο, Συνεδρίαση της 4rjç Ιουνίου 1879.

Σελ. 120
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/121.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

στο ταμείο του Βρεφοκομείου τα αιτούμενα ποσά, αλλά πολύ συχνά απορρίπτουν τις αιτήσεις συνδρομής που τους απευθύνονται από το Αδελφάτο.

Μόνο οι συνέχεις εκκλήσεις που το Αδελφάτο απευθύνει προς τους ομογενείς της διασποράς και τους "φιλελεήμονας" Αθηναίους αποφέρουν κάποτε σημαντικές χρηματικές συνδρομές, όπως για παράδειγμα εκείνες των Α. Ιωαννίδη, Ειρήνης Μαυροκορδάτου, Ζαφείρη, καθώς ακόμη και τα κληροδοτήματα και τις δωρεές των Ευτέρπης Κασσαβέτη, Χρηστομάνου, Μιχαήλ Παραμυθιώτη, Μάρκου Βαρβάκη, Πάππου, Σιμόπουλου, Πολύμνιας Σκαραμαγκά κ.ά.

Η Επιτροπή των Κυριών 40 συγκέντρωνε από τη δίκη της πλευρά οικονομικές συνδρομές αλλά και υλικό απαραίτητο κυρίως για την ένδυση των βρεφών. Το 1880 με ενέργειες της Επιτροπής των Κυριών συγκεντρώθηκε το ποσό των 20.000 δραχμών.41

Ωστόσο, οι παραπάνω συνδρομές δεν επαρκούσαν να καλύψουν τις συνεχώς αυξανόμενες ανάγκες του ιδρύματος, με αποτέλεσμα να δημιουργούνται τεράστιες δυσκολίες στη διαχείριση του. Το 1902, η κατάσταση είχε φθάσει σε τέτοιο κρίσιμο σημείο, ώστε να απειλείται πλέον σοβαρά η περαιτέρω λειτουργία του Βρεφοκομείου:

"Αλλ' η κατάστασις αύτη έφθασε εις το απροχώρητον πλέον, το δε Αδελφάτον θα ευρεθή εις την δυσάρεστον ανάγκην να παραδώση τας κλείδας εις την προισταμένην Αρχήν αυτού, διότι η περαιτέρω συντήρησις και λειτουργία αυτού είναι απολύτως αδύνατος, και η πρέπει να ευρεθώσι νέοι πόροι διά το Κατάστημα, ή να επιτραπή η χρησις του Κεφαλαίου αυτού προς αναπλήρωσιν του εξ 60 χιλιάδων ελλείμματος δι' έκαστον έτος. Το Αδελφάτον ποιείται έκκλησιν εις τα φιλάνθρωπα αισθήματα του κ. Δημάρχου, του κ. Προέδρου του Δημοτικού Συμβουλίου και των μελών αυτού, παρακαλεί δε αυτούς

40. Την πρώτη Επιτροπή των Κυριών αποτέλεσαν: Χ. Μαυροκορδάτου, Ζωή Σούτσου, Φάνη Πρετεντέρη, Αικατερίνη Καλλιφρονά, Ελένη Παπαρρηγοπούλου, Ανδρομάχη Ρενιέρη και Ελένη Σκουζέ.

41. Βιβλίο Α' των Πρακτικών..., ό.π., Συνδρίαση της 6ης Σεπτεμβρίου 1880.

Σελ. 121
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/122.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

όπως το ταχύτερον μεριμνήσωσιν περί λήψεως ριζικών μέτρων υπέρ της τύχης του φιλανθρωπικού τούτου ιδρύματος, το όποιον ως μη ώφειλε διέρχεται από τινός κρίσιν οικονομικήν ήτις προφανώς άγει εις την προϊούσαν διάλυσιν αυτού".42

Ένας από τους βασικούς λόγους της επιδείνωσης των οικονομικών δυσκολιών του Βρεφοκομείου ήταν η παρεχόμενη από μέρους του περίθαλψη και στα εγκαταλειμμένα παιδιά του δήμου του Πειραιά καθώς και των άλλων γειτονικών στην πρωτεύουσα δήμων. Σύμφωνα με τον κανονισμό του ιδρύματος, οι δήμοι αυτοί μπορούσαν πράγματι να αποστέλνουν στο Βρεφοκομείο τα έκθετα παιδιά της περιφέρειας τους, με την προϋπόθεση όμως ότι θα κατέβαλλαν στο ταμείο του ιδρύματος 25 δραχμές το μήνα για κάθε βρέφος.43 Τι συνέβαινε όμως στην πραγματικότητα; Οι παραπάνω δήμοι, παρόλο ότι απέστελναν τα εγκαταλειμμένα παιδιά της περιφέρειας τους στο Βρεφοκομείο, δεν δέχονταν να καταβάλουν την αντίστοιχη συνδρομή. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του δήμου του Πειραιά: Τα εγκαταλειμμένα παιδιά του Πειραιά, που αποστέλνονταν κάθε χρόνο στο Δημοτικό Βρεφοκομείο της Αθήνας, αποτελούσαν το ένα τρίτο περίπου του συνολικού αριθμού των βρεφών που περιθάλπονταν σ' αυτό. Ωστόσο, o δήμος του Πειραιά, επί σειρά ετών, δεν κατέβαλε στο Βρεφοκομείο την αντίστοιχη συνδρομή του, την απαραίτητη για τη διατροφή αυτών των παιδιών. Το Αδελφάτο επανειλημμένα προσέφυγε στο Νομάρχη Αττικής, ζητώντας του να εξαναγκάσει το δήμο του Πειραιά να πληρώσει τα οφειλόμενα. Μπροστά όμως στην άρνηση του δήμου του Πειραιά να ανταποκριθεί στις υποχρεώσεις του, το Αδελφάτο αναγκάστηκε αρκετές φορές να μην επιτρέψει την είσοδο στο Βρεφοκομείο εκθέτων του δήμου αυτού καθώς και άλλων δήμων.44

42. Συνεδρίαση 201 της 23ης Ιανουαρίου 1902· το απόσπασμα δημοσιεύεται στο Συγκριτικός Πίναξ της κινήσεως και των δαπανών κατά τας δύο τελευταίας πενταετίας 1895-1899 και 1900-1905, Αθήνα 1905, σ. 23.

43. Κανονισμός του Δημοτικού Βρεφοκομείου Αθηναίων, Αθήνα 1874 (άρθρο 2).

44. Το 1881, η Νομαρχία Αττικής ζητά να μάθει αν το Αδελφάτο θα επέτρεπε

Σελ. 122
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/123.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Η ανεπαρκής χρηματοδότηση του Βρεφοκομείου επηρεάζει καθοριστικά τη λειτουργία του σ' όλη τη διάρκεια του περασμένου αιώνα και έχει ως συνέπεια την ελλιπή και κακή διατροφή των βρεφών και των θηλαστριών, την κακή ένδυση και τις ανθυγιεινές συνθήκες διαβίωσης των βρεφών, την αμφιβόλου ποιότητας καθαριότητα στο εσωτερικό του ιδρύματος (σπάνια γίνονται απολυμάνσεις των ρούχων, των σπάργανων, των στρωμάτων και σκεπασμάτων, των κλιβάνων, των σκευών, των πλυντηρίων και των άλλων χώρων), και την ανεπαρκή ιατρική περίθαλψη των βρεφών (δεν επιβάλλεται, απομόνωση των άρρωστων βρεφών σε ιδιαίτερο θάλαμο, με αποτέλεσμα οι ασθένειες να μεταδίδονται και στα υγιή).

Έτσι, το Βρεφοκομείο κατατρέχεται από τον "καταστρεπτικό δαίμονα της φτώχειας [...] η οποία το παραδέρνει και το εκφαυλίζει, φτώχεια η οποία το έχει μεταμόρφωση από άσυλον εκθέτων εις σφαγείον Ηρώδου".45

Η θνησιμότητα των εγκαταλειμμένων παιδιών - Μέτρα για την καταπολέμηση της

Η βρεφική θνησιμότητα στο Βρεφοκομείο σημειώνει εξαιρετικά υψηλά ποσοστά. Συγκεκριμένα, κατά τη διάρκεια των πρώτων χρόνων λειτουργίας του ιδρύματος, η εξέλιξη της βρεφικής θνησιμότητας παρουσιάζει την εξής εικόνα:

την είσοδο στο Βρεφοκομείο δύο εγκαταλειμμένων παιδιών από το δήμο της Χαιρώνειας και Αραχώβης της επαρχίας της Λειβαδιάς. Το Αδελφάτο αρνείται να τα δεχθεί· βλ. Βιβλίο Α' των Πρακτικών..., ό.π., Συνεδρίαση της 11ης Μαΐου 1881.

45. "Η πλουτολογική έννοια του Βρεφοκομείου", ό.π., α. 37.

Σελ. 123
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/124.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Έτος Αριθμός βρεφών Αριθμός θανάτων Ποσοστό θνησιμότητας

1859-1860 170 71 41%

1860-1861 154 51 30%

1861-1862 172 48 28%

1862-1863 203 80 39%

1863-1864 208 75 36%

1864-1865 210 86 40%

Στους παραπάνω αριθμούς δεν περιλαμβάνεται ο αριθμός των εγκαταλειμμένων παιδιών που εισάγονταν στο Βρεφοκομείο σε κατάσταση ψυχορραγήματος,46

Από το 1870 και μετά, τα στατιστικά δεδομένα που αφορούν την παιδική θνησιμότητα, όπως αυτή παρουσιάζεται κατά φύλο, στο Βρεφοκομείο έχουν ως εξής:

Έτος Αριθμός Αριθμός θανάτων Ποσοστό

βρεφών Αγόρια Κορίτσια Σύνολο θνησιμότητας

1870 247 109 44,13%47

1872 319 66 86 152 47,6596

1873 310 52 84 136 43,87%

1874 390 93 72 165 42,31%

1875 440 76 116 192 43.64%48

1876 418 68 101 169 40,43%49

46. Α. Ζίννης, Έκθεσις των κατά το Δημοτικόν Βρεφοκομείον Αθηνών, Αθήνα 1866, σ. 15.

47. Μέριμνα (14 Μαΐου 1871).

48. Βιβλίο Α 'των Πρακτικών..., ό.π., Συνεδριάσεις της 17ης Μαρτίου 18 20ής Μαρτίου 1875 και 14ης Μαρτίου 1876.

49. Α. Ζίννης, Έκθεσις των κατά το Δημοτικόν Ορφανοτροφείου Αθηνών το έτος 1876, Αθήνα 1877, σ. 4.

Σελ. 124
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/125.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Έτος

Αριθμός

Αριθμός θανάτων

Ποσοστό

βρεφών

Αγόρια

Κορίτσια

Σύνολο

θνησιμότητας

1877

465

64

102

166

35,70%

1878

467

78

103

181

38,76%

1880

547

59

95

154

28,15%

1883

624

246

39,42% 50

Ο Α. Ζίννης αναφέρει ότι κατά τη δεκαετία 1869-1878, σε σύνολο 2581 εγκαταλειμμένων παιδιών που περιθάλπονταν στο Βρεφοκομείο, τα 1506, δηλαδή ένα ποσοστό 58%, έχασαν τη ζωή τους.51 Απ' αυτούς τους 1506 θανάτους, οι 932 οφείλονταν σε διαταραχές του εντερικού σωλήνα και ατροφια.52

Σύμφωνα με τον Α. Ζιννη, οι κυριότερες αιτίες της εξαιρετικά υψηλής θνησιμότητας των εγκαταλειμμένων βρεφών είναι:

- Η παντελής έλλειψη περίθαλψης κατά τις πρώτες ώρες που ακολουθούν τη γέννηση τους.

- Η ανεπαρκής και ακατάλληλη για την πεπτική ικανότητα των βρεφών τροφή που τους χορηγείται τους πρώτους μήνες της ζωής τους.

- Η μη έγκαιρη προσφυγή στο γιατρό σε περίπτωση αρρώστιας.

- Η κακή εφαρμογή ή ακόμη η μη εφαρμογή των θεραπευτικών μέσων που ο γιατρός υποδεικνύει στις τροφούς.

Όπως αναφέρει ο Α. Ζίννης, "ούτε προσκλήσεις ούτε απειλαί, ούτε κρατήσεις εκ της μηνιαίας αυτών αμοιβής ούτε ποινικαί καταδιώξεις

50. Βιβλίο Α' των Πρακτικών..., ό.π., Συνεδριάσεις της 4ης Ιουνίου 1879 και. 26ης Ιουλίου 1884. Α. Ζίννης, Έκθεσις των κοιτά το Νηπιακόν Ορφανοτροφείον Αθηνών διά το έτος 1880, Αθήνα 1881, σ. 5.

51. A. Zinnie, Principale cause de l'excessive mortalité chez les enfants trouvés et moyens d'y remédier, Αθήνα 1881, σ. 13.

52. Στο ίδιο, σ. 4.

Σελ. 125
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/126.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ίσχυσαν να πείσωσι τας γυναίκας ταύτας να προσάγωσιν εις το Βρεφοκομείον τα έκθετα άμα νοσήσαντα".53

Μαζί με το έκθετο παιδί που αναλάμβαναν να θηλάσουν, οι εξωτερικές θηλάστριες είχαν να θηλάσουν και το δικό τους παιδί. Επειδή όμως το γάλα τους δεν επαρκούσε για το θηλασμό και των δύο παιδιών, από τις πρώτες κιόλας μέρες της ζωής των παιδιών άρχιζαν να τα τρέφουν με χυλούς από ρύζι ή σιμιγδάλι, τροφές ακατάλληλες για την ηλικία τους, που προκαλούσαν συνέχεις διάρροιες. Τις διάρροιες ακολουθούσαν μαρασμός και ατροφία, που πολύ συχνά οδηγούσαν στο θάνατο των παιδιών.

Ένας άλλος επιβαρυντικός και επιβλαβής για την κατάσταση της υγείας των εκθέτων παράγοντας, ήταν η έλλειψη καθαριότητας και σωματικής φροντίδας. Σύμφωνα πάντα με τον Α. Ζιννη, οι θηλάστριες δεν αλλάζουν τακτικά τα υγρά και βρώμικα σπάργανα των βρεφών και ακόμη "δεν λαμβάνεται η δέουσα φροντίς προς την οικείαν τοποθέτησιν των άνω και κάτω άκρων των βρεφών, αλλά σπαργανούνται ταύτα όπως τυγχάνωσι όντα, όθεν γεννώνται τερατώδεις δυσμορφίαι των μελών τούτων, και ιδίως των άνω ακρών".54 Τέλος, "η ενδιαίτησις αυτών εν οικήμασι καθύγροις και κακώς αεριζομένοις και φωτιζομένοις",55 έρχεται να συμπληρώσει την εικόνα της φτώχειας, μέσα στην οποία ανατρέφονταν τα εγκαταλειμμένα παιδιά.

Αλλά, αν έτσι παρουσιάζονταν οι συνθήκες διαβίωσης των παιδιών κοντά στις εξωτερικές θηλάστριες, η κατάσταση δεν ήταν πολύ καλύτερη στο εσωτερικό του Βρεφοκομείου. Η χρόνια οικονομική δυσπραγία, από την όποια πλήττεται το Βρεφοκομείο, οδηγεί το Αδελφάτο να ακολουθεί συχνά μια τακτική μείωσης του αριθμού και του μισθού των εσωτερικών θηλαστριών. Οι περικοπές όμως αυτές ασφαλώς επηρέαζαν αρνητικά και αποθάρρυναν όσες γυναίκες θα ήθελαν να ασκήσουν το επάγγελμα της θηλάστριας. Όπως το ίδιο το

53. Α. Ζίννης, Έκθεσις των κατά το Δημοτικόν Βρεφοκομείον Αθηνών, Αθήνα 1861, σ. 10.

54. Στο ίδιο, σ. 12.

55. Στο ίδιο.

Σελ. 126
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/127.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Αδελφάτο ομολογεί, "δυσκόλως αποφασίζουσι θηλάστριες να προσέλθωσι εις το κατάστημα (α) διότι, ουχί σπανίως θηλάζουσι δύο ενίοτε δε και τρία βρέφη εκάστη (β) διότι δεν είναι επιτετραμμένον αυταίς να εξέρχωνται εκ του καταστήματος (γ) διότι εκτός του μισθού ουδεμίαν άλλην αμοιβήν έχουσιν".56

Έτσι, μπροστά στη δυσκολία ανεύρεσης θηλαστριών, το Αδελφάτο απευθύνεται στους υπαστυνόμους της Αθήνας και τους ζητά να συστήσουν στο διευθυντή του Βρεφοκομείου από έναν αστυνομικό κλητήρα, προκειμένου αυτός να αναζητήσει θηλάστριες για τις ανάγκες των βρεφών. Η αμοιβή του αστυνομικού κλητήρα, για κάθε καλή θηλάστρια που θα προσκομίζει, ορίζεται σε 1-2 δραχμές.57

Μια άλλη απόφαση του Αδελφάτου υπήρξε η αποστολή, από το 1865 και μετά, ενός μεγαλύτερου αριθμού παιδιών στα γύρω από την Αθήνα χωριά. Το Αδελφάτο πίστευε ότι επειδή οι χωρικές ήταν "φιλανθρωπότεραι", θα φρόντιζαν με μεγαλύτερη επιμέλεια τα βρέφη, που θα τους εμπιστευόταν το Βρεφοκομείο, και ακόμη ότι οι συνθήκες υγιεινής ήταν πολύ καλύτερες στα χωριά αυτά. Επειδή όμως το Αδελφάτο φοβόταν μια ενδεχόμενη άρνηση από μέρους των χωρικών γυναικών, απευθύνθηκε στο Μητροπολίτη της Αθήνας και του ζήτησε να συστήσει στους εφημέριους να πείσουν τις γυναίκες αυτές "ότι τούτο πράττουσαι εκπληρούν έργον θεάρεστον και χριστιανικώτατον".58

Ένα ακόμη μέτρο που έλαβε το Αδελφάτο για την καταπολέμηση της θνησιμότητας των βρεφών, ήταν η χορήγηση σ' αυτά κατσικίσιου γάλατος ως συμπληρωματικής τροφής. Για το σκοπό αυτό, τον Ιούνιο του 1865, αγοράστηκαν τρεις κατσίκες.59 Ως συμπληρωματική και πάλι τροφή, μετά το 1880, αποφασίστηκε να δίνεται στα βρέφη

56. Βιβλίο Α' των Πρακτικών..., ό.π., Συνεδρίαση της 6ης Φεβρουαρίου 1875.

57. Στο ίδιο, Συνεδρίαση της 1ης Νοεμβρίου 1865.

58. Στο ίδιο, Συνεδρίαση της 13ης Ιουλίου 1865.

59. Α. Ζίννης, Έκθεσις των κατά το Δημοτικόν Βρεφοκομείου Αθηνών, Αθήνα 1866, σ. 6.

Σελ. 127
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/128.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

από το δεύτερο μήνα της ζωής τους το γαλακτούχο άλευρο του Lapp.60

Μέτρα για τον περιορισμό της εγκατάλειψης των βρεφών

Μπροστά στη σημαντική αύξηση του αριθμού των εγκαταλειμμένων παιδιών και την αδυναμία του Βρεφοκομείου να τους προσφέρει τις απαραίτητες φροντίδες, το Αδελφάτο γίνεται ολοένα και πιο δύσπιστο απέναντι στις τροφούς και επιχειρεί την πιο στενή επιτήρηση τους. Αυτό που αρχίζει να υποψιάζεται είναι, ότι υπάρχει ανάμεσα τους ένας μεγάλος αριθμός γυναικών, που αφού πρώτα εγκαταλείψουν τα παιδιά τους, παρουσιάζονται στη συνέχεια στο Βρεφοκομείο ως θηλάστριες και αναλαμβάνουν το θηλασμό του δικού τους παιδιού έναντι μηνιαίας αμοιβής. Το Αδελφάτο επιχειρεί, λοιπόν, να εντοπίσει ανάμεσα στα εγκαταλειμμένα παιδιά, ποια είναι τα νόμιμα, και να τα επιστρέψει στους γονείς τους. Σ' αυτήν την επιχείρηση ανακάλυψης των νόμιμων γονέων, θα ζητήσει τη συνδρομή της διοικητικής αστυνομίας της Αθήνας, με σκοπό "να συντέλεση εις την περιστολήν των εκθέσεων, φροντίζοντας διά των αρμόδιων αυτής οργάνων να αν ακάλυπτη τους γονείς των εκτεθειμένων γνησίων βρεφών, τα οποία συνήθως εκτίθενται εις ηλικίαν ανωτέραν των 15 ημερών, ως μακρά πείρα απέδειξε".61

Το Αδελφάτο πραγματοποιεί ακόμη έρευνες ανάμεσα στις εξωτερικές θηλάστριες, προκειμένου "να μάθη ότι ταύτα δεν είναι ίδια αυτών τέκνα, η δεν ανήκουσιν εις γνωστάς μητέρας, αίτινες επί πληρωμή θηλάζουσιν βρέφη οικογενειών".62 Το 1880, μετά από μια τέτοια έρευνα, 26 βρέφη ανακαλύφθηκαν, διαγράφτηκαν από το μητρώο

60 Α. Ζίννης, Έκθεσις των κατά το Νηπιακόν Ορφανοτροφείον Αθηνών διά το έτος 1880, Αθήνα 1881, σ. 11.

61. Βιβλίο Α' των Πρακτικών..., ό.π., Συνεδρίαση της 27ης Φεβρουαρίου 1875.

62. Στο ίδιο, Συνεδρίαση της 6ης Φεβρουαρίου 1875.

Σελ. 128
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/129.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

του Βρεφοκομείου και παραδόθηκαν στους γονείς τους, το 1884, 30 βρέφη και το 1885, 98 βρέφη.63

Επιπλέον, το Αδελφάτο ζητά από τους δημάρχους Αχαρνών και Φυλής πληροφορίες σχετικά με την ύπαρξη τροφών στις περιφέρειες τους, που θα μπορούσαν να αναλάβουν το θηλασμό των εγκαταλειμμένων βρεφών. Με τον τρόπο αυτό ήλπιζε ότι θα περιοριζόταν εν μέρει το φαινόμενο της εγκατάλειψης, επειδή πίστευε, ότι όταν οι μητέρες που εγκατέλειπαν τα παιδιά τους μάθαιναν πως αυτά θα απομακρύνονταν από την Αθήνα και επομένως δεν θα βρίσκονταν πλέον κάτω από την άμεση επιτήρηση τους, θα αποφάσιζαν πολύ πιο δύσκολα να τα εγκαταλειψουν.64

Το γεγονός ότι πολλές μητέρες, αφού προηγουμένως εγκατέλειπαν τα παιδιά τους, φρόντιζαν στη συνέχεια να αναλάβουν το θηλασμό τους έναντι αμοιβής, αποδεικνύει ότι η κύρια αιτία που ωθούσε στην εγκατάλειψη δεν ήταν άλλη από τη φτώχεια και την εξαιρετικά μεγάλη εξαθλίωση μέσα στην οποία ζούσαν οι γονείς των εγκαταλειμμένων παιδιών και η ολοκληρωτική άρα αδυναμία τους να ανταποκριθούν στην ευθύνη της συντήρησης τους. Μια τέτοια διαπίστωση διαψεύδει σίγουρα τη διαδομένη αντίληψη της εποχής, ότι τα εγκαταλειμμένα παιδιά ήταν "έκτοκα συνήθως όντα της ακολασίας και διαφθοράς",65 και ότι "η μητρική ασπλαχνία απανθρώπως έρριψεν [αυτά] εις τας αγυιάς γυμνά και λιμώττοντα".66

Το ενδιαφέρον με το όποιο οι μητέρες εξακολουθούν να περιβάλλουν τα παιδιά τους, είτε με το να παρακολουθούν από κοντά και να επιτηρούν τον τόπο της τοποθέτησης τους, είτε με το να αναλαμβάνουν οι ίδιες το θηλασμό τους, αφού προηγουμένως εξασφαλίσουν την πρόσληψη τους από το Βρεφοκομείο ως θηλαστριες, διαψεύδει την αντίληψη εκείνη, σύμφωνα με την οποία, θεωρείται ότι υπάρχει παντελής

63. Στο ίδιο, Συνεδρίαση της 30ής Αυγούστου 1880, της 14ης Μαΐου 1884 και 18ης Ιανουαρίου 1885.

64. Στο ίδιο, Συνεδρίαση της 22ας Σεπτεμβρίου 1861.

65. Α. Ζίννης, Έκθεσις των κατά το Δημοτικόν Βρεφοκομείον Αθηνών, Αθήνα 1861, σ. 9.

66. Α. Ζίννης, Έκθεσις των κατά το Δημοτικόν Ορφανοτροφείον Αθηνών, Αθήνα 1866, σ. 21.

Σελ. 129
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 110
    29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

    Α. ΤΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΤΗΣ ΕΓΚΑΤΑΛΕΙΨΗΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΤΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΒΡΕΦΟΚΟΜΕΙΟ ΑΘΗΝΩΝ

    Η διατήρηση του "ζωντανού κοινωνικού κεφαλαίου"

    Από το 1836 έως το 1859, ο Δήμος της Αθήνας ανέθετε έναντι μηνιαίας αμοιβής σε φτωχές γυναίκες, τις λεγόμενες "νοθοτροφούς", τη φροντίδα και ανατροφή των εγκαταλειμμένων παιδιών της πρωτεύουσας. Ο δημοτικός γιατρός αναλάμβανε την επιτήρηση και σε περίπτωση αρρώστιας την ιατρική φροντίδα αυτών των παιδιών. Πολύ σύντομα, όμως, αυτός ο τρόπος περίθαλψης των εγκαταλειμμένων παιδιών αποδείχθηκε ολέθριος για την επιβίωση τους. Στη μεγάλη τους πλειοψηφία, τα παιδιά αυτά χάνονταν, πριν ακόμη συμπληρώσουν τον πρώτο χρόνο της ζωής τους. Το ποσοστό θνησιμότητας τους ανερχόταν σε 94%.18

    Όσα από τα παιδιά κατόρθωναν να επιζήσουν, περιφέρονταν ρακένδυτα στους δρόμους της Αθήνας, ζώντας από την ελεημοσύνη των περαστικών. Όπως σημειώνει ο Εντμοντ Αμπού, "βρίσκεις στο παζάρι των Αθηνών να βρυάζει ένας ολόκληρος μικρόκοσμος που ζει με τη χάρη του θεού, λίγο με ελεημοσύνες, λίγο με μικροκλοπές που γίνονται βιαστικά. Είναι τα έκθετα παιδιά. Η κρατική πρόνοια τα δίνει σε παραμάνες ως τη στιγμή που μπορούν να κρατηθούνε στα πόδια τους. Τότε τους λένε να προχωρήσουν μοναχά τους".19

    Ωστόσο, το αυξημένο ενδιαφέρον με το οποίο αρχίζει να περιβάλλεται η παιδική ηλικία και κυρίως η πρώτη παιδική ηλικία από το 1860 και μετά, επεκτείνεται και στην εγκαταλειμμένη παιδική ηλικία και μεταβάλλει τον τρόπο περίθαλψης της.

    18. Αναστάσιος Ζίννης, Έκθεσις των κατά το Δημοτικόν Βρεφοκομείον Αθηνών, Αθήνα 1861, σ. 6.

    19. Ε. Αμπού, Η Ελλάδα του Όθωνος. "Η σύγχρονη Ελλάδα 1854, μτφρ. Α. Σπήλιου, Αθήνα χ.χ., σ. 149.