Συγγραφέας:Κορασίδου, Μαρία
 
Τίτλος:Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους
 
Υπότιτλος:Φτώχεια και φιλανθρωπία στην ελληνική πρωτεύουσα το 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:29
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1995
 
Σελίδες:263
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδ, Αθήνα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Αντικείμενο της εργασίας αυτής είναι η εξέταση των διαφόρων προσπαθειών μιας κατηγορίας μορφωμένων ανθρώπων, προερχόμενων από τα μεσαία στρώματα της Αθήνας, που σκοπό είχαν τη διαχείριση της ζωής του φτωχού πληθυσμού της πρωτεύουσας τον 19ο αιώνα. Η φιλανθρωπική δραστηριότητα, που αναπτύσσεται στην Αθήνα, κυρίως κατά τη διάρκεια του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα, που οργανώνεται, μέσω συλλόγων και, εταιρειών και που ιδρύει, νέους θεσμούς περίθαλψης για τα φτωχά παιδιά και τις γυναίκες, αποτελεί προνομιακό πεδίο για τη μελέτη της πρακτικής εφαρμογής αυτών των προσπαθειών. Οι απόπειρες αυτές γνωρίζουν μια διαδικασία εξέλιξης, της οποίας τα αρχικά στάδια ανάγονται, στα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους. Την εξέλιξη αυτή παρακολουθεί το βιβλίο, προσπαθώντας να απαντήσει σε ερωτήματα όπως: Ποιοι ήταν αυτοί οι ζητιάνοι και φτωχοί; Ποια ήταν η καταγωγή τους; Πώς ξαφνικά εισέβαλαν στο αθηναϊκό τοπίο; Ποιος ήταν ο τρόπος ζωής τους; Τι έλεγαν οι ίδιοι για τη ζωή τους και πως τους έβλεπαν οι άλλοι;
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 6.34 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 115-134 από: 266
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/115.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Η υποδοχή των μικρών "ναυαγών" και η ιατρική τους φροντίδα

Οι χώροι στους οποίους συνήθως βρίσκονταν εγκαταλειμμένα τα μικρά βρέφη ήταν τα σκαλιά των εκκλησιών και των σπιτιών, απ' όπου αστυνομικοί κλητήρες ή ιδιώτες τα μετέφεραν καταρχήν στο Δημαρχείο, για να δηλωθεί η γέννηση τους σύμφωνα με το νόμο, και στη συνέχεια στο Βρεφοκομείο. Αύτη όμως η διαδικασία μεταφοράς αποδείχτηκε εξαιρετικά επιβλαβής, κυρίως τις κρύες μέρες του χειμώνα, για την εύθραυστη υγεία των ηλικίας μόλις είκοσι, τεσσάρων ωρών πολλές φορές νεογέννητων βρεφών. Έπρεπε, λοιπόν, να βρεθεί ένας τρόπος προκειμένου να περιοριστεί στο ελάχιστο ο χρόνος που μεσολαβούσε ανάμεσα στην έκθεση των βρεφών και την εισαγωγή τους στο Βρεφοκομείο. Έτσι, το 1866, αποφασίστηκε η κατασκευή της "βρεφοδόχου", μιας εγκατάστασης δηλαδή στο εξωτερικό του κτιρίου του Βρεφοκομείου, όπου μπορούσαν να τοποθετούνται, τα βρέφη, χωρίς να αποκαλύπτεται η ταυτότητα των γονιών τους.

Αρκετές ήταν οι αντιρρήσεις που εκφράστηκαν ως προς τη σκοπιμότητα της λειτουργίας μιας τέτοιας εγκατάστασης. Υπήρχε ο φόβος ότι η λειτουργία της "βρεφοδόχου" θα ενθάρρυνε την εγκατάλειψη των βρεφών. Οι υπέρμαχοι αυτής της άποψης προσπαθούσαν να ενισχύσουν τα επιχειρήματα τους επικαλούμενοι την αντίστοιχη εμπειρία των πρώτων χρόνων λειτουργίας των "βρεφοδόχων" στη Γαλλία.34 Τελικά, η βρεφοδόχος άρχισε να λειτουργεί το 1883.

34. Βλ. Α. Ζίννης, Έκθεσις των κατά το Δημοτικόν Βρεφοκομείον Αθηνών, Αθήνα 1866, σ. 8. Πράγματι, στη Γαλλία η σημαντική αύξηση του αριθμού των εγκαταλειμμένων βρεφών, που παρατηρήθηκε στη διάρκεια της πρώτης περιόδου λειτουργίας των "βρεφοδόχων" τον 18ο αιώνα, προκάλεσε έντονες συζητήσεις ως προς τη διατήρηση ή την κατάργηση αυτού του μέτρου. Οι υπερασπιστές της "βρεφοδόχου" (Lamartine, A. de Melun, Le Play) πρότειναν την ενίσχυση των νομικών προσπαθειών για την αναζήτηση της φυσικής οικογενείας των εγκαταλειμμένων βρεφών και την εγκαθίδρυση ειδικών διαδικασιών για την αναζήτηση της πατρότητας, διαδικασίες που είχαν περιέλθει σε αχρηστία μετά τη Γαλλική

Σελ. 115
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/116.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Χρειάστηκε δηλαδή να περάσουν δεκαέξι χρόνια για να υπερνικηθούν οι παραπάνω επιφυλάξεις.

Ο Σπυρίδων Παγανέλης αναφέρει ότι το πρώτο πράγμα που τράβηξε την προσοχή του, όταν επισκέφτηκε το Βρεφοκομείο, ηταν η "βρεφοδόχος". Τοποθετημένη στη δεξιά πλευρά της εισόδου του κτιρίου, η "βρεφοδόχος έχει δύο θυρίδια εξωτερικόν το μεν, εσωτερικόν το έτερον, κοινωνούν αμέσως μετά του δωματίου ένθα αγρυπνεί διαρκώς ο φύλαξ. Όταν κατατεθή το βρέφος, το έδαφος της βρεφοδόχου υπενδίδει μικρόν, και πάραυτα ήχοι κώδωνος συνεχείς και ισχυροί προδίδουσιν ότι άνθρωπος, ναυαγός εν τω πελάγει της ζωής, ανηρτήθη από της σανίδος, ην τείνει προς αυτόν η φιλανθρωπία. Η μικρά καθίζησις της βρεφοδοχου πιέζουσα κώδωνα ηλεκτρικόν κείμενον κάτωθεν της θήκης παράγει τους αγγελτηρίους κωδωνισμούς παύοντας μόνον μετά την άρσιν της πιέσεως, ήτοι αφού εξαχθή το βάρος εκ της βρεφοδόχου. Ο φύλαξ ειδοποιούμενος εκ των ήχων, πολλάκις δε και των κλαυθμηρισμών, καταφθάνει παραχρήμα, ανοίγει την εσωτερικήν θυρίδα, εξάγει τον ναυαγόν και τον παραδίδει εις την μέριμνα της διευθυντρίας".35

Σύμφωνα με τον Κανονισμό του Βρεφοκομείου του 1866, κάθε βρέφος που εισάγεται στο Βρεφοκομείο καταγράφεται κατ' αύξοντα αριθμό σε ένα ειδικό μητρώο, όπου σημειώνεται το επώνυμο και το όνομα που το Αδελφάτο δίνει στο βρέφος, η ηλικία του, το φύλο του, η ημερομηνία της εγκατάλειψης του και της εισόδου του στο Βρεφοκομείο, η κατάσταση της υγείας του και τα ειδικά φυσικά χαρακτηριστικά που ενδεχομένως μπορεί να διαθέτει. Στη συνέχεια, τα βρέφη

Επανάσταση. Με τον τρόπο αυτό πίστευαν ότι θα περιοριζόταν ο κίνδυνος της αύξησης του αριθμού των εγκαταλειμμένων παιδιών. Αντίθετα, οι υπέρμαχοι της πεφωτισμένης φιλανθρωπίας (Chaptal, La Rochefoucauld-Liancourt, Ducpétiaux), που μάχονταν για μια ορθολογιστική διαχείριση των δημοσίων βοηθημάτων, για την ανάπτυξη της υιοθεσίας κ.ά., αντιτάσσονταν στη λειτουργία των βρεφοδόχων· βλ. Jacques Donzelot, La police des families, Παρίσι 1980, σ. 30.

35. Σπ. Παγανέλης, "Η φιλανθρωπία εν Αθήναις. Το νηπιακόν Ορφανοτροφείον", Εστία 441 (10 Ιουνίου 1884), σ. 371.

Σελ. 116
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/117.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

παραδίδονται στις τροφούς του Βρεφοκομείου για να τα θηλάσουν. Ο γιατρός αποφάσιζε·, ποια από τα βρέφη και πότε θα παραδοθούν στις εξωτερικές θηλάστριες. Ακόμη, εξετάζει ίο γάλα και τη γενική κατάσταση της υγείας των εσωτερικών και εξωτερικών θηλαστριών και οριζει το βρέφος που θα αναλάβει η καθεμιά. "Προσόντα απαραίτητα της θηλαστρίας είνε η νεότης, η υγεία, η χρηστότης και το ήπιον του χαρακτήρος".36 Τα βρέφη που έχουν καλή υγεία παραμένουν στο Βρεφοκομείο μέχρις ότου βρεθεί μία τροφός στην Αθήνα η τα περίχωρα, για να αναλάβει το θηλασμό τους έναντι μηνιαίας αμοιβής. Όταν τα βρέφη είναι άρρωστα, παραμένουν στο Βρεφοκομείο μέχρι την πλήρη αποκατάσταση της υγείας τους.

Ο γιατρός οφείλει να επισκέπτεται, μια τουλάχιστον φορά την ημέρα και σε καθορισμένη ώρα, τα άρρωστα βρέφη που περιθάλπονται στο Βρεφοκομείο, να υπογράφει τις συνταγές που δίνει, να ορίζει το διαιτολόγιο των θηλαστριών και των βρεφών καθώς και το χρόνο απογαλακτισμού και εμβολιασμού των τελευταίων.

Το γιατρό παραστέκουν στο έργο του δύο βοηθοί γιατροί. Ο πρώτος βοηθός οφείλει να τον συνοδεύει κατά την πρωινή του επίσκεψη στα άρρωστα βρέφη του Βρεφοκομείου, να γραφεί στο συνταγολόγιο τα φάρμακα και τα θεραπευτικά μέσα που υποδεικνύει ο γιατρός, να φροντίζει για την έγκαιρη και τακτική χορήγηση των φάρμακων στα αρρώστα παιδιά, να τα επισκέπτεται καθημερινά στις 5 μ.μ., και σε περίπτωση ανάγκης ακόμα και κατά τη διάρκεια της νύχτας, να κρατά το μητρώο των εγκαταλειμμένων παιδιών καθώς και το μητρώο των άρρωστων παιδιών που περιθάλπονται στο Βρεφοκομείο, να ενημερώνει το γιατρό κατά την πρωινή του επίσκεψη για την κατάσταση της υγείας των παιδιών και κυρίως των αρρώστων.

Ο δεύτερος βοηθός του γιατρού είναι υποχρεωμένος να επισκέπτεται τουλάχιστον μια φορά την ημέρα τα άρρωστα παιδιά που ανατρέφονται στην πόλη από τις εξωτερικές θηλάστριες, να κρατά το βιβλίο των αρρώστων, να παρακολουθεί τη θεραπεία τους και να

36. Στο ίδιο.

Σελ. 117
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/118.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

χορηγεί τα κατάλληλα φάρμακα, να βρίσκεται σε επαφή με το γιατρό και να τον συμβουλεύεται για την πορεία της θεραπείας και σε σοβαρές περιπτώσεις, να διατάσσει τη μεταφορά τους στο Βρεφοκομείο, να επιθεωρεί δύο φορές το μήνα τα βρέφη που διατρέφονται στην πόλη και, όταν διαπιστώνει την ελλιπή φροντίδα ή την κακή διατροφή τους, να διατάσσει την επιστροφή τους στο Βρεφοκομείο.

Κανόνες λειτουργίας του Βρεφοκομείου

Οι διάφορο·. Κανονισμοί, που διαδοχικά υιοθετήθηκαν (το 1866, 1874, 1889) για να ρυθμίσουν τη λειτουργία του Βρεφοκομείου, περιέχουν διατάξεις που αφορούν τους στόχους του ιδρύματος, τον τρόπο διοίκησης του, τα καθήκοντα του προσωπικού, τις μεθόδους και τα μέσα περίθαλψης των βρεφών.

Ως στόχος της λειτουργίας του ιδρύματος ορίζεται η διατροφή, φροντίδα, περίθαλψη και ανατροφή όλων των εγκαταλειμμένων βρεφών της Αθήνας. Στην περίπτωση που γινόταν αντιληπτό ότι ορισμένα από αυτά, ήταν παιδιά "νομίμων γονέων", θα αποδίδονταν στους γονείς τους, οι οποίοι ήταν υποχρεωμένοι να καταβάλουν στο Βρεφοκομείο το ποσό που δαπανήθηκε για τη διατροφή του παιδιού τους.

Τη διοίκηση του Βρεφοκομείου ασκούσε το "Αδελφάτο", τετραμελής δηλαδή επιτροπή, που οριζόταν από το δημοτικό συμβούλιο της Αθήνας. Πρόεδρος του "Αδελφάτου" ήταν ο εκάστοτε δήμαρχος της πρωτεύουσας.

Στις 14 Σεπτεμβρίου 1874, το δημοτικό συμβούλιο της Αθήνας αποφάσισε ότι τη διοίκηση του Βρεφοκομείου θα ασκούσε στο εξής το Συμβούλιο, δηλαδή από κοινού το Αδελφάτο μαζί με μια τετραμελή η πενταμελή Επιτροπή Κυριών, της οποίας τα μέλη θα διορίζονταν από τη βασίλισσα.

Σύμφωνα με την παραπάνω απόφαση, το Αδελφάτο θα ήταν υπεύθυνο για την πρόσληψη όλου του προσωπικού του ιδρύματος, με εξαίρεση τις θηλάστριες, που για την πρόσληψη η απόλυση τους υπεύθυνος ήταν ο διευθυντής γιατρός του Βρεφοκομείου. Ακόμη, το Αδελφάτο όφειλε να εκπροσωπεί το ίδρυμα απέναντι στις δημόσιες

Σελ. 118
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/119.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

αρχές, να διαχειρίζεται την περιουσία του, να κρατά την αλληλογραφία, να φροντίζει για την τακτική είσπραξη των εσόδων, την πληρωμή των εξόδων και γενικά για τη διατήρηση και αύξηση της περιούσιας του ιδρύματος. Ένα από τα μέλη του Αδελφάτου όφειλε να αναλαμβάνει χρέη ταμία, το δεύτερο την επιθεώρηση των καταστάσεων των δαπανών, το τρίτο τον έλεγχο της προμήθειας του απαραίτητου για το ίδρυμα υλικού και το τέταρτο την επίβλεψη όλου του προσωπικού του Βρεφοκομείου.

Η Επιτροπή των Κυριών όφειλε να επιβλέπει την ακριβή εκπλήρωση των καθηκόντων του προσωπικού, να απολύει, μετά από έγκριση του Αδελφάτου, τις "ανίκανες και ανήθικες" υπηρέτριες, να φροντίζει για την προμήθεια των απαραίτητων για την ένδυση των βρεφών υφασμάτων και ακόμη να επισκέπτεται τα βρέφη που ανατρέφονταν από τις εξωτερικές θηλάστριες. Τα μέλη της παραπάνω Επιτροπής όφειλαν να δίνουν αναφορά των δραστηριοτήτων τους στη βασίλισσα, κάθε φορά που αύτη θα το ζητούσε. Είχαν το δικαίωμα να προτείνουν τροποποιήσεις σχετικά με τους κανόνες λειτουργίας του ιδρύματος, οι οποίες όμως θα μπορούσαν να τεθούν σε εφαρμογή μόνο μετά τη σύμφωνη γνώμη όλων των μελών του Συμβουλίου του ιδρύματος. Το σπουδαιότερο όμως μέλημα της Επιτροπής των Κυριών έπρεπε να είναι η συγκέντρωση χρηματικών και υλικών συνδρομών, που τα μέλη της θα μπορούσαν να αναζητήσουν τόσο ανάμεσα στους ευπόρους Αθηναίους, όσο και στους πλούσιους ομογενείς της διασποράς.

Οι πόροι του Βρεφοκομείου προέρχονταν κυρίως: από τον ειδικό δημοτικό φόρο που είχε επιβληθεί πάνω στα προϊόντα, τα δημητριακά και τα σιτηρά, από τους τόκους των καταθεμένων στην Εθνική Τράπεζα κεφαλαίων, των προερχομένων από τα κληροδοτήματα και τις δωρεές, και ακόμη από τις τακτικές η έκτακτες συνδρομές υπέρ του ιδρύματος. Η περιουσία και το Ταμείο του Βρεφοκομείου δεν μπορούσαν να συγχωνευθούν με τα αντίστοιχα του Δήμου της Αθήνας.

Το προσωπικό του Βρεφοκομείου αποτελούσαν: ένας διευθυντής γιατρός η μια διευθύντρια, ένας γιατρός, δύο βοηθοί γιατρού, ένας

Σελ. 119
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/120.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

γραμματέας και λογιστής, ένας ιερέας, μια οικονόμος και ιματιοφύλακας, μια βοηθός της που εκτελούσε συγχρόνως και χρέη παιδονόμου, μια νοσοκόμα, οι θηλάστριες, οι βρεφοκόμοι, μια ράπτρια, δύο υπηρέτριες και ένας υπηρέτης, ένας μάγειρας, ένας θυρωρός και ένας κηπουρός.

Οικονομικά προβλήματα στη λειτουργία του Βρεφοκομείου

Από την ίδρυση του και σε όλη τη διάρκεια της λειτουργίας του τον 19ο αιώνα, το Βρεφοκομείο είχε να αντιμετωπίσει οξυμμένα οικονομικά προβλήματα. Το Αδελφάτο37 επανειλημμένα απευθύνεται στην κυβέρνηση για να διεκδικήσει τη χορήγηση χρηματικής συνδρομής εκ μέρους της. Παρακάτω, αναφέρω ενδεικτικά δύο τέτοιες εκκλήσεις, που περιέχονται στο Βιβλίο των Πρακτικών του. Αδελφάτου:

"Το Αδελφάτο επαναλαμβάνει την παρατήρησιν ότι το Νηπιακόν Ορφανοτροφείον Αθηνών, χρησιμεύον ως άσυλον εις την εγκαταλιπομένην εν ορφανεία και σπαργάνοις ανθρωπότητα, δείται της ιδιαιτέρας προστασίας της Κυβερνήσεως, καθόσον δεν παρέχει μόνον την φιλάνθρωπον συνδρομήν του εις στενόν και όλως περιωρισμένον Δημοτικόν κύκλον, αλλ' εις βρέφη και νηπια και άλλων πόλεων του Κράτους".38

"Η Κυβέρνησις μιμούμενη το παράδειγμα απάντων ανεξαιρέτως των χριστιανικών κρατών να τείνη χείρα βοηθείας υπέρ του Νηπιακού Ορφανοτροφείου, χορηγούσα ετησίαν επαρκή συνδρομήν".39

Ωστόσο, οι εκκλήσεις του Αδελφάτου πολύ σπάνια εισακούονται και κατορθώνουν να επιφέρουν την επιθυμητή αιτούμενη συνδρομή. Η κυβέρνηση και ο δήμος της Αθήνας όχι μόνο καθυστερούν να καταβάλουν

37. Μέλη του πρώτου Αδελφάτου υπήρξαν ο δήμαρχος της Αθήνας Γεώργιος Σκούφος, ο Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής, ο Ιωάννης Κόνιαρης, ο Ιωάννης Αποστολόπουλος και ο Π. Πύρρης.

38. Βιβλίο Α' των Πρακτικών του Αδελφάτου του Δημοτικού Βρεφοκομείου (1860-1884), Συνεδρίαση της 20ής Μαρτίου 1875.

39. Στο ίδιο, Συνεδρίαση της 4rjç Ιουνίου 1879.

Σελ. 120
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/121.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

στο ταμείο του Βρεφοκομείου τα αιτούμενα ποσά, αλλά πολύ συχνά απορρίπτουν τις αιτήσεις συνδρομής που τους απευθύνονται από το Αδελφάτο.

Μόνο οι συνέχεις εκκλήσεις που το Αδελφάτο απευθύνει προς τους ομογενείς της διασποράς και τους "φιλελεήμονας" Αθηναίους αποφέρουν κάποτε σημαντικές χρηματικές συνδρομές, όπως για παράδειγμα εκείνες των Α. Ιωαννίδη, Ειρήνης Μαυροκορδάτου, Ζαφείρη, καθώς ακόμη και τα κληροδοτήματα και τις δωρεές των Ευτέρπης Κασσαβέτη, Χρηστομάνου, Μιχαήλ Παραμυθιώτη, Μάρκου Βαρβάκη, Πάππου, Σιμόπουλου, Πολύμνιας Σκαραμαγκά κ.ά.

Η Επιτροπή των Κυριών 40 συγκέντρωνε από τη δίκη της πλευρά οικονομικές συνδρομές αλλά και υλικό απαραίτητο κυρίως για την ένδυση των βρεφών. Το 1880 με ενέργειες της Επιτροπής των Κυριών συγκεντρώθηκε το ποσό των 20.000 δραχμών.41

Ωστόσο, οι παραπάνω συνδρομές δεν επαρκούσαν να καλύψουν τις συνεχώς αυξανόμενες ανάγκες του ιδρύματος, με αποτέλεσμα να δημιουργούνται τεράστιες δυσκολίες στη διαχείριση του. Το 1902, η κατάσταση είχε φθάσει σε τέτοιο κρίσιμο σημείο, ώστε να απειλείται πλέον σοβαρά η περαιτέρω λειτουργία του Βρεφοκομείου:

"Αλλ' η κατάστασις αύτη έφθασε εις το απροχώρητον πλέον, το δε Αδελφάτον θα ευρεθή εις την δυσάρεστον ανάγκην να παραδώση τας κλείδας εις την προισταμένην Αρχήν αυτού, διότι η περαιτέρω συντήρησις και λειτουργία αυτού είναι απολύτως αδύνατος, και η πρέπει να ευρεθώσι νέοι πόροι διά το Κατάστημα, ή να επιτραπή η χρησις του Κεφαλαίου αυτού προς αναπλήρωσιν του εξ 60 χιλιάδων ελλείμματος δι' έκαστον έτος. Το Αδελφάτον ποιείται έκκλησιν εις τα φιλάνθρωπα αισθήματα του κ. Δημάρχου, του κ. Προέδρου του Δημοτικού Συμβουλίου και των μελών αυτού, παρακαλεί δε αυτούς

40. Την πρώτη Επιτροπή των Κυριών αποτέλεσαν: Χ. Μαυροκορδάτου, Ζωή Σούτσου, Φάνη Πρετεντέρη, Αικατερίνη Καλλιφρονά, Ελένη Παπαρρηγοπούλου, Ανδρομάχη Ρενιέρη και Ελένη Σκουζέ.

41. Βιβλίο Α' των Πρακτικών..., ό.π., Συνδρίαση της 6ης Σεπτεμβρίου 1880.

Σελ. 121
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/122.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

όπως το ταχύτερον μεριμνήσωσιν περί λήψεως ριζικών μέτρων υπέρ της τύχης του φιλανθρωπικού τούτου ιδρύματος, το όποιον ως μη ώφειλε διέρχεται από τινός κρίσιν οικονομικήν ήτις προφανώς άγει εις την προϊούσαν διάλυσιν αυτού".42

Ένας από τους βασικούς λόγους της επιδείνωσης των οικονομικών δυσκολιών του Βρεφοκομείου ήταν η παρεχόμενη από μέρους του περίθαλψη και στα εγκαταλειμμένα παιδιά του δήμου του Πειραιά καθώς και των άλλων γειτονικών στην πρωτεύουσα δήμων. Σύμφωνα με τον κανονισμό του ιδρύματος, οι δήμοι αυτοί μπορούσαν πράγματι να αποστέλνουν στο Βρεφοκομείο τα έκθετα παιδιά της περιφέρειας τους, με την προϋπόθεση όμως ότι θα κατέβαλλαν στο ταμείο του ιδρύματος 25 δραχμές το μήνα για κάθε βρέφος.43 Τι συνέβαινε όμως στην πραγματικότητα; Οι παραπάνω δήμοι, παρόλο ότι απέστελναν τα εγκαταλειμμένα παιδιά της περιφέρειας τους στο Βρεφοκομείο, δεν δέχονταν να καταβάλουν την αντίστοιχη συνδρομή. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του δήμου του Πειραιά: Τα εγκαταλειμμένα παιδιά του Πειραιά, που αποστέλνονταν κάθε χρόνο στο Δημοτικό Βρεφοκομείο της Αθήνας, αποτελούσαν το ένα τρίτο περίπου του συνολικού αριθμού των βρεφών που περιθάλπονταν σ' αυτό. Ωστόσο, o δήμος του Πειραιά, επί σειρά ετών, δεν κατέβαλε στο Βρεφοκομείο την αντίστοιχη συνδρομή του, την απαραίτητη για τη διατροφή αυτών των παιδιών. Το Αδελφάτο επανειλημμένα προσέφυγε στο Νομάρχη Αττικής, ζητώντας του να εξαναγκάσει το δήμο του Πειραιά να πληρώσει τα οφειλόμενα. Μπροστά όμως στην άρνηση του δήμου του Πειραιά να ανταποκριθεί στις υποχρεώσεις του, το Αδελφάτο αναγκάστηκε αρκετές φορές να μην επιτρέψει την είσοδο στο Βρεφοκομείο εκθέτων του δήμου αυτού καθώς και άλλων δήμων.44

42. Συνεδρίαση 201 της 23ης Ιανουαρίου 1902· το απόσπασμα δημοσιεύεται στο Συγκριτικός Πίναξ της κινήσεως και των δαπανών κατά τας δύο τελευταίας πενταετίας 1895-1899 και 1900-1905, Αθήνα 1905, σ. 23.

43. Κανονισμός του Δημοτικού Βρεφοκομείου Αθηναίων, Αθήνα 1874 (άρθρο 2).

44. Το 1881, η Νομαρχία Αττικής ζητά να μάθει αν το Αδελφάτο θα επέτρεπε

Σελ. 122
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/123.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Η ανεπαρκής χρηματοδότηση του Βρεφοκομείου επηρεάζει καθοριστικά τη λειτουργία του σ' όλη τη διάρκεια του περασμένου αιώνα και έχει ως συνέπεια την ελλιπή και κακή διατροφή των βρεφών και των θηλαστριών, την κακή ένδυση και τις ανθυγιεινές συνθήκες διαβίωσης των βρεφών, την αμφιβόλου ποιότητας καθαριότητα στο εσωτερικό του ιδρύματος (σπάνια γίνονται απολυμάνσεις των ρούχων, των σπάργανων, των στρωμάτων και σκεπασμάτων, των κλιβάνων, των σκευών, των πλυντηρίων και των άλλων χώρων), και την ανεπαρκή ιατρική περίθαλψη των βρεφών (δεν επιβάλλεται, απομόνωση των άρρωστων βρεφών σε ιδιαίτερο θάλαμο, με αποτέλεσμα οι ασθένειες να μεταδίδονται και στα υγιή).

Έτσι, το Βρεφοκομείο κατατρέχεται από τον "καταστρεπτικό δαίμονα της φτώχειας [...] η οποία το παραδέρνει και το εκφαυλίζει, φτώχεια η οποία το έχει μεταμόρφωση από άσυλον εκθέτων εις σφαγείον Ηρώδου".45

Η θνησιμότητα των εγκαταλειμμένων παιδιών - Μέτρα για την καταπολέμηση της

Η βρεφική θνησιμότητα στο Βρεφοκομείο σημειώνει εξαιρετικά υψηλά ποσοστά. Συγκεκριμένα, κατά τη διάρκεια των πρώτων χρόνων λειτουργίας του ιδρύματος, η εξέλιξη της βρεφικής θνησιμότητας παρουσιάζει την εξής εικόνα:

την είσοδο στο Βρεφοκομείο δύο εγκαταλειμμένων παιδιών από το δήμο της Χαιρώνειας και Αραχώβης της επαρχίας της Λειβαδιάς. Το Αδελφάτο αρνείται να τα δεχθεί· βλ. Βιβλίο Α' των Πρακτικών..., ό.π., Συνεδρίαση της 11ης Μαΐου 1881.

45. "Η πλουτολογική έννοια του Βρεφοκομείου", ό.π., α. 37.

Σελ. 123
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/124.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Έτος Αριθμός βρεφών Αριθμός θανάτων Ποσοστό θνησιμότητας

1859-1860 170 71 41%

1860-1861 154 51 30%

1861-1862 172 48 28%

1862-1863 203 80 39%

1863-1864 208 75 36%

1864-1865 210 86 40%

Στους παραπάνω αριθμούς δεν περιλαμβάνεται ο αριθμός των εγκαταλειμμένων παιδιών που εισάγονταν στο Βρεφοκομείο σε κατάσταση ψυχορραγήματος,46

Από το 1870 και μετά, τα στατιστικά δεδομένα που αφορούν την παιδική θνησιμότητα, όπως αυτή παρουσιάζεται κατά φύλο, στο Βρεφοκομείο έχουν ως εξής:

Έτος Αριθμός Αριθμός θανάτων Ποσοστό

βρεφών Αγόρια Κορίτσια Σύνολο θνησιμότητας

1870 247 109 44,13%47

1872 319 66 86 152 47,6596

1873 310 52 84 136 43,87%

1874 390 93 72 165 42,31%

1875 440 76 116 192 43.64%48

1876 418 68 101 169 40,43%49

46. Α. Ζίννης, Έκθεσις των κατά το Δημοτικόν Βρεφοκομείον Αθηνών, Αθήνα 1866, σ. 15.

47. Μέριμνα (14 Μαΐου 1871).

48. Βιβλίο Α 'των Πρακτικών..., ό.π., Συνεδριάσεις της 17ης Μαρτίου 18 20ής Μαρτίου 1875 και 14ης Μαρτίου 1876.

49. Α. Ζίννης, Έκθεσις των κατά το Δημοτικόν Ορφανοτροφείου Αθηνών το έτος 1876, Αθήνα 1877, σ. 4.

Σελ. 124
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/125.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Έτος

Αριθμός

Αριθμός θανάτων

Ποσοστό

βρεφών

Αγόρια

Κορίτσια

Σύνολο

θνησιμότητας

1877

465

64

102

166

35,70%

1878

467

78

103

181

38,76%

1880

547

59

95

154

28,15%

1883

624

246

39,42% 50

Ο Α. Ζίννης αναφέρει ότι κατά τη δεκαετία 1869-1878, σε σύνολο 2581 εγκαταλειμμένων παιδιών που περιθάλπονταν στο Βρεφοκομείο, τα 1506, δηλαδή ένα ποσοστό 58%, έχασαν τη ζωή τους.51 Απ' αυτούς τους 1506 θανάτους, οι 932 οφείλονταν σε διαταραχές του εντερικού σωλήνα και ατροφια.52

Σύμφωνα με τον Α. Ζιννη, οι κυριότερες αιτίες της εξαιρετικά υψηλής θνησιμότητας των εγκαταλειμμένων βρεφών είναι:

- Η παντελής έλλειψη περίθαλψης κατά τις πρώτες ώρες που ακολουθούν τη γέννηση τους.

- Η ανεπαρκής και ακατάλληλη για την πεπτική ικανότητα των βρεφών τροφή που τους χορηγείται τους πρώτους μήνες της ζωής τους.

- Η μη έγκαιρη προσφυγή στο γιατρό σε περίπτωση αρρώστιας.

- Η κακή εφαρμογή ή ακόμη η μη εφαρμογή των θεραπευτικών μέσων που ο γιατρός υποδεικνύει στις τροφούς.

Όπως αναφέρει ο Α. Ζίννης, "ούτε προσκλήσεις ούτε απειλαί, ούτε κρατήσεις εκ της μηνιαίας αυτών αμοιβής ούτε ποινικαί καταδιώξεις

50. Βιβλίο Α' των Πρακτικών..., ό.π., Συνεδριάσεις της 4ης Ιουνίου 1879 και. 26ης Ιουλίου 1884. Α. Ζίννης, Έκθεσις των κοιτά το Νηπιακόν Ορφανοτροφείον Αθηνών διά το έτος 1880, Αθήνα 1881, σ. 5.

51. A. Zinnie, Principale cause de l'excessive mortalité chez les enfants trouvés et moyens d'y remédier, Αθήνα 1881, σ. 13.

52. Στο ίδιο, σ. 4.

Σελ. 125
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/126.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ίσχυσαν να πείσωσι τας γυναίκας ταύτας να προσάγωσιν εις το Βρεφοκομείον τα έκθετα άμα νοσήσαντα".53

Μαζί με το έκθετο παιδί που αναλάμβαναν να θηλάσουν, οι εξωτερικές θηλάστριες είχαν να θηλάσουν και το δικό τους παιδί. Επειδή όμως το γάλα τους δεν επαρκούσε για το θηλασμό και των δύο παιδιών, από τις πρώτες κιόλας μέρες της ζωής των παιδιών άρχιζαν να τα τρέφουν με χυλούς από ρύζι ή σιμιγδάλι, τροφές ακατάλληλες για την ηλικία τους, που προκαλούσαν συνέχεις διάρροιες. Τις διάρροιες ακολουθούσαν μαρασμός και ατροφία, που πολύ συχνά οδηγούσαν στο θάνατο των παιδιών.

Ένας άλλος επιβαρυντικός και επιβλαβής για την κατάσταση της υγείας των εκθέτων παράγοντας, ήταν η έλλειψη καθαριότητας και σωματικής φροντίδας. Σύμφωνα πάντα με τον Α. Ζιννη, οι θηλάστριες δεν αλλάζουν τακτικά τα υγρά και βρώμικα σπάργανα των βρεφών και ακόμη "δεν λαμβάνεται η δέουσα φροντίς προς την οικείαν τοποθέτησιν των άνω και κάτω άκρων των βρεφών, αλλά σπαργανούνται ταύτα όπως τυγχάνωσι όντα, όθεν γεννώνται τερατώδεις δυσμορφίαι των μελών τούτων, και ιδίως των άνω ακρών".54 Τέλος, "η ενδιαίτησις αυτών εν οικήμασι καθύγροις και κακώς αεριζομένοις και φωτιζομένοις",55 έρχεται να συμπληρώσει την εικόνα της φτώχειας, μέσα στην οποία ανατρέφονταν τα εγκαταλειμμένα παιδιά.

Αλλά, αν έτσι παρουσιάζονταν οι συνθήκες διαβίωσης των παιδιών κοντά στις εξωτερικές θηλάστριες, η κατάσταση δεν ήταν πολύ καλύτερη στο εσωτερικό του Βρεφοκομείου. Η χρόνια οικονομική δυσπραγία, από την όποια πλήττεται το Βρεφοκομείο, οδηγεί το Αδελφάτο να ακολουθεί συχνά μια τακτική μείωσης του αριθμού και του μισθού των εσωτερικών θηλαστριών. Οι περικοπές όμως αυτές ασφαλώς επηρέαζαν αρνητικά και αποθάρρυναν όσες γυναίκες θα ήθελαν να ασκήσουν το επάγγελμα της θηλάστριας. Όπως το ίδιο το

53. Α. Ζίννης, Έκθεσις των κατά το Δημοτικόν Βρεφοκομείον Αθηνών, Αθήνα 1861, σ. 10.

54. Στο ίδιο, σ. 12.

55. Στο ίδιο.

Σελ. 126
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/127.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Αδελφάτο ομολογεί, "δυσκόλως αποφασίζουσι θηλάστριες να προσέλθωσι εις το κατάστημα (α) διότι, ουχί σπανίως θηλάζουσι δύο ενίοτε δε και τρία βρέφη εκάστη (β) διότι δεν είναι επιτετραμμένον αυταίς να εξέρχωνται εκ του καταστήματος (γ) διότι εκτός του μισθού ουδεμίαν άλλην αμοιβήν έχουσιν".56

Έτσι, μπροστά στη δυσκολία ανεύρεσης θηλαστριών, το Αδελφάτο απευθύνεται στους υπαστυνόμους της Αθήνας και τους ζητά να συστήσουν στο διευθυντή του Βρεφοκομείου από έναν αστυνομικό κλητήρα, προκειμένου αυτός να αναζητήσει θηλάστριες για τις ανάγκες των βρεφών. Η αμοιβή του αστυνομικού κλητήρα, για κάθε καλή θηλάστρια που θα προσκομίζει, ορίζεται σε 1-2 δραχμές.57

Μια άλλη απόφαση του Αδελφάτου υπήρξε η αποστολή, από το 1865 και μετά, ενός μεγαλύτερου αριθμού παιδιών στα γύρω από την Αθήνα χωριά. Το Αδελφάτο πίστευε ότι επειδή οι χωρικές ήταν "φιλανθρωπότεραι", θα φρόντιζαν με μεγαλύτερη επιμέλεια τα βρέφη, που θα τους εμπιστευόταν το Βρεφοκομείο, και ακόμη ότι οι συνθήκες υγιεινής ήταν πολύ καλύτερες στα χωριά αυτά. Επειδή όμως το Αδελφάτο φοβόταν μια ενδεχόμενη άρνηση από μέρους των χωρικών γυναικών, απευθύνθηκε στο Μητροπολίτη της Αθήνας και του ζήτησε να συστήσει στους εφημέριους να πείσουν τις γυναίκες αυτές "ότι τούτο πράττουσαι εκπληρούν έργον θεάρεστον και χριστιανικώτατον".58

Ένα ακόμη μέτρο που έλαβε το Αδελφάτο για την καταπολέμηση της θνησιμότητας των βρεφών, ήταν η χορήγηση σ' αυτά κατσικίσιου γάλατος ως συμπληρωματικής τροφής. Για το σκοπό αυτό, τον Ιούνιο του 1865, αγοράστηκαν τρεις κατσίκες.59 Ως συμπληρωματική και πάλι τροφή, μετά το 1880, αποφασίστηκε να δίνεται στα βρέφη

56. Βιβλίο Α' των Πρακτικών..., ό.π., Συνεδρίαση της 6ης Φεβρουαρίου 1875.

57. Στο ίδιο, Συνεδρίαση της 1ης Νοεμβρίου 1865.

58. Στο ίδιο, Συνεδρίαση της 13ης Ιουλίου 1865.

59. Α. Ζίννης, Έκθεσις των κατά το Δημοτικόν Βρεφοκομείου Αθηνών, Αθήνα 1866, σ. 6.

Σελ. 127
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/128.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

από το δεύτερο μήνα της ζωής τους το γαλακτούχο άλευρο του Lapp.60

Μέτρα για τον περιορισμό της εγκατάλειψης των βρεφών

Μπροστά στη σημαντική αύξηση του αριθμού των εγκαταλειμμένων παιδιών και την αδυναμία του Βρεφοκομείου να τους προσφέρει τις απαραίτητες φροντίδες, το Αδελφάτο γίνεται ολοένα και πιο δύσπιστο απέναντι στις τροφούς και επιχειρεί την πιο στενή επιτήρηση τους. Αυτό που αρχίζει να υποψιάζεται είναι, ότι υπάρχει ανάμεσα τους ένας μεγάλος αριθμός γυναικών, που αφού πρώτα εγκαταλείψουν τα παιδιά τους, παρουσιάζονται στη συνέχεια στο Βρεφοκομείο ως θηλάστριες και αναλαμβάνουν το θηλασμό του δικού τους παιδιού έναντι μηνιαίας αμοιβής. Το Αδελφάτο επιχειρεί, λοιπόν, να εντοπίσει ανάμεσα στα εγκαταλειμμένα παιδιά, ποια είναι τα νόμιμα, και να τα επιστρέψει στους γονείς τους. Σ' αυτήν την επιχείρηση ανακάλυψης των νόμιμων γονέων, θα ζητήσει τη συνδρομή της διοικητικής αστυνομίας της Αθήνας, με σκοπό "να συντέλεση εις την περιστολήν των εκθέσεων, φροντίζοντας διά των αρμόδιων αυτής οργάνων να αν ακάλυπτη τους γονείς των εκτεθειμένων γνησίων βρεφών, τα οποία συνήθως εκτίθενται εις ηλικίαν ανωτέραν των 15 ημερών, ως μακρά πείρα απέδειξε".61

Το Αδελφάτο πραγματοποιεί ακόμη έρευνες ανάμεσα στις εξωτερικές θηλάστριες, προκειμένου "να μάθη ότι ταύτα δεν είναι ίδια αυτών τέκνα, η δεν ανήκουσιν εις γνωστάς μητέρας, αίτινες επί πληρωμή θηλάζουσιν βρέφη οικογενειών".62 Το 1880, μετά από μια τέτοια έρευνα, 26 βρέφη ανακαλύφθηκαν, διαγράφτηκαν από το μητρώο

60 Α. Ζίννης, Έκθεσις των κατά το Νηπιακόν Ορφανοτροφείον Αθηνών διά το έτος 1880, Αθήνα 1881, σ. 11.

61. Βιβλίο Α' των Πρακτικών..., ό.π., Συνεδρίαση της 27ης Φεβρουαρίου 1875.

62. Στο ίδιο, Συνεδρίαση της 6ης Φεβρουαρίου 1875.

Σελ. 128
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/129.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

του Βρεφοκομείου και παραδόθηκαν στους γονείς τους, το 1884, 30 βρέφη και το 1885, 98 βρέφη.63

Επιπλέον, το Αδελφάτο ζητά από τους δημάρχους Αχαρνών και Φυλής πληροφορίες σχετικά με την ύπαρξη τροφών στις περιφέρειες τους, που θα μπορούσαν να αναλάβουν το θηλασμό των εγκαταλειμμένων βρεφών. Με τον τρόπο αυτό ήλπιζε ότι θα περιοριζόταν εν μέρει το φαινόμενο της εγκατάλειψης, επειδή πίστευε, ότι όταν οι μητέρες που εγκατέλειπαν τα παιδιά τους μάθαιναν πως αυτά θα απομακρύνονταν από την Αθήνα και επομένως δεν θα βρίσκονταν πλέον κάτω από την άμεση επιτήρηση τους, θα αποφάσιζαν πολύ πιο δύσκολα να τα εγκαταλειψουν.64

Το γεγονός ότι πολλές μητέρες, αφού προηγουμένως εγκατέλειπαν τα παιδιά τους, φρόντιζαν στη συνέχεια να αναλάβουν το θηλασμό τους έναντι αμοιβής, αποδεικνύει ότι η κύρια αιτία που ωθούσε στην εγκατάλειψη δεν ήταν άλλη από τη φτώχεια και την εξαιρετικά μεγάλη εξαθλίωση μέσα στην οποία ζούσαν οι γονείς των εγκαταλειμμένων παιδιών και η ολοκληρωτική άρα αδυναμία τους να ανταποκριθούν στην ευθύνη της συντήρησης τους. Μια τέτοια διαπίστωση διαψεύδει σίγουρα τη διαδομένη αντίληψη της εποχής, ότι τα εγκαταλειμμένα παιδιά ήταν "έκτοκα συνήθως όντα της ακολασίας και διαφθοράς",65 και ότι "η μητρική ασπλαχνία απανθρώπως έρριψεν [αυτά] εις τας αγυιάς γυμνά και λιμώττοντα".66

Το ενδιαφέρον με το όποιο οι μητέρες εξακολουθούν να περιβάλλουν τα παιδιά τους, είτε με το να παρακολουθούν από κοντά και να επιτηρούν τον τόπο της τοποθέτησης τους, είτε με το να αναλαμβάνουν οι ίδιες το θηλασμό τους, αφού προηγουμένως εξασφαλίσουν την πρόσληψη τους από το Βρεφοκομείο ως θηλαστριες, διαψεύδει την αντίληψη εκείνη, σύμφωνα με την οποία, θεωρείται ότι υπάρχει παντελής

63. Στο ίδιο, Συνεδρίαση της 30ής Αυγούστου 1880, της 14ης Μαΐου 1884 και 18ης Ιανουαρίου 1885.

64. Στο ίδιο, Συνεδρίαση της 22ας Σεπτεμβρίου 1861.

65. Α. Ζίννης, Έκθεσις των κατά το Δημοτικόν Βρεφοκομείον Αθηνών, Αθήνα 1861, σ. 9.

66. Α. Ζίννης, Έκθεσις των κατά το Δημοτικόν Ορφανοτροφείον Αθηνών, Αθήνα 1866, σ. 21.

Σελ. 129
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/130.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

απουσία συναισθημάτων στους κόλπους των φτωχών αθηναϊκών στρωμάτων της εποχής. Μπορούμε συνεπώς να υποστηρίξουμε ότι αυτό που απουσιάζει δεν είναι η μητρική αγάπη, αλλά τα οικονομικά μέσα που θα επέτρεπαν τη διατήρηση στη ζωη και την ανατροφή των παιδιών τους. Και ακόμη, ότι αυτό που υποδηλώνει μια τέτοια στάση, είναι η "υπέροχη του ένστικτου της ζωής απέναντι στο "μητρικό ένστικτο" : Η μητέρα-πελεκάνος που ανοίγει τα σπλάχνα της για να θρέψει τα μικρά της δεν είναι παρά ένας μύθος".67

Για πολλές αθηναϊκές οικογένειες που επιθυμούσαν να υιοθετήσουν ένα ή περισσότερα παιδιά, το Δημοτικό Βρεφοκομείο Αθηνών αποτέλεσε τον ιδανικό χώρο για την πραγματοποίηση αυτής της επιθυμίας τους. Από τη σύσταση του, δηλαδή από το 1859 έως το 1866, οι υιοθεσίες έφθασαν το 25% του συνολικού αριθμού των έκθετων βρεφών.68

Οι υιοθεσίες γίνονταν με βάση έγγραφες αιτήσεις που οι ενδιαφερόμενοι απηύθυναν προς το Αδελφάτο, το οποίο τις ενέκρινε, αφού προηγουμένως φρόντιζε να συγκεντρώσει όλες τις απαραίτητες πληροφορίες γύρω από το πρόσωπο τους. Ο κάθε ενδιαφερόμενος μπορούσε να επιλέξει για υιοθεσία ανάμεσα σε δέκα με δεκαπέντε απογαλακτισμένα παιδιά, ηλικίας 7 μηνών έως 8 χρονών.

Η πρακτική της υιοθεσίας αποδείχθηκε εξίσου ωφέλιμη και για το Βρεφοκομείο, "διότι ένεκα ταύτης το Φιλανθρωπικό τούτο καθίδρυμα, ούτινος οι πόροι εισίν σμικρότατοι, απαλλάσσεται της διατροφής πολλών κατ' έτος βρεφών".69

Όσα παιδιά είχαν συμπληρώσει το έβδομο έτος της ηλικίας τους και δεν είχαν ακόμη υιοθετηθεί, τοποθετούνταν τα μεν αγόρια στο Ορφανοτροφείο Χατζηκώνστα, τα δε κορίτσια στο Ορφανοτροφείο Αμαλιείο.

67. Elisabeth Badinter, L'amour en plus. Histoire de l'amour maternel (XVIIIeXXe siècle), Παρίσι 1980, σ. 65.

68. A. Ζίννης, Έκθεσις των κατά το Δημοτικού Βρεφοκομείον Αθηνών, Αθήνα 1866, σ. 21.

69. Στο ίδιο

Σελ. 130
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/131.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Β. ΤΑ ΟΡΦΑΝΑ

ΤΟ ΟΡΦΑΝΟΤΡΟΦΕΙΟ ΚΟΡΙΤΣΙΩΝ ΑΜΑΛΙΕΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΟΡΦΑΝΟΤΡΟΦΕΙΟ ΑΓΟΡΙΩΝ ΧΑΤΖΗΚΩΝΣΤΑ

Η ίδρυση των δύο Ορφανοτροφείων

Μπορεί οι απώλειες σε ανθρώπινες ζωές που προκάλεσε η θανατηφόρα επιδημία της χολέρας να σταμάτησαν το Δεκέμβριο του 1854, οι συνέπειες τους, όμως, παρέμεναν ορατές για ένα αρκετά μεγάλο χρονικό διάστημα. Τα δεκάδες παιδιά που, έχοντας χάσει τους γονείς τους κατά τη διάρκεια της επιδημίας, περιπλανιόνταν στους δρόμους της Αθήνας, αποτελούσαν την πιο ζωντανή μαρτύρια της καταστροφής που συντελέστηκε.70

Η προστασία, λοιπόν, των παιδιών αυτών πρόβαλε ως επιτακτική ανάγκη. Για το σκοπό αυτό, ιδρύονται δύο Ορφανοτροφεία: το 1855, το Ορφανοτροφείο κοριτσιών "Αμαλιειο" και το 1856, το Ορφανοτροφείο αγοριών "Γεώργιου και Αικατερίνης Χατζηκώνστα".

Αμέσως μετά το τέλος της επιδημίας της χολέρας, η Μαρία Υψηλάντη μετέτρεψε το σπίτι της σε πραγματικό Ορφανοτροφείο. Εκεί είχε συγκεντρώσει και περιέθαλπε είκοσι περίπου ορφανά κορίτσια. Πολύ σύντομα όμως μαζί με την Κυριακούλα Κριεζή, την Ανδρομάχη Ρενιέρη, τη Λουκία Ρίζου και τη Ζώη Σούτσου ίδρυσαν την "Φιλανθρωπική Εταιρία Κυριών", που ανέλαβε την πρωτοβουλία για την ίδρυση ενός Ορφανοτροφείου κοριτσιών. Καταρχήν απευθύνθηκε στη βασίλισσα Αμαλία, η όποια δέχθηκε να αναλάβει υπό την προστασία της το νέο ίδρυμα. Από το όνομα της προήλθε και η ονομασία του Ορφανοτροφείου "Αμαλιείον". Ταυτόχρονα, επιδόθηκε στην αναζήτηση των απαραίτητων για τη δημιουργία του ιδρύματος οικονομικών πόρων και πέτυχε σημαντικές χρηματικές συνδρομές εκ μέρους των πλουσίων ομογενών της διασποράς, των εγκαταστημένων

70. Αιών (11 Ιουνίου 1860).

Σελ. 131
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/132.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

στην Κωνσταντινούπολη, τη Σμύρνη, τη Βηρυτό, την Αδριανούπολη, το Κάιρο, τη Μόσχα, την Οδησσό, τη Βουδαπέστη, τη Βιέννη, την Τεργέστη, τη Μασσαλία.71

Το πρώτο κτίριο όπου προσωρινά στεγάστηκε το "Αμαλιείον", από το 1855 έως το 1859, ήταν ένα σπίτι στην πλατεία Ελευθερίας. Το 1859, το Ορφανοτροφείο μετακόμισε σε δικό του ιδιόκτητο κτίριο, που βρισκόταν στη σημερινή Ηρώδου Αττικού.72 Στο μεταξύ, ο αριθμός των περιθαλπόμενων στο ίδρυμα κοριτσιών αυξήθηκε: Από 20 που ήταν το 1855, έφθασαν τα 71 το 1859.73 Ο συνολικός αριθμός των εγγεγραμμένων κοριτσιών στο μητρώο του Ορφανοτροφείου, από την ίδρυση του έως το 1884, ανήλθε σε 538.74 Τα κορίτσια αυτά προέρχονταν όχι μόνο από το ανεξάρτητο ελληνικό κράτος αλλά και από αλύτρωτες ελληνικές περιοχές.75 Η ηλικία τους κυμαινόταν από 5 έως 11 χρονών. Αρχικά, είχε προβλεφτεί ότι μόνο τα ορφανά και από τους δύο γονείς κορίτσια θα γίνονταν δεκτά στο Ορφανοτροφείο. Μερικά όμως χρόνια αργότερα, το Αμαλιείο άρχισε να δέχεται ορφανά κορίτσια από τον ένα μόνο γονέα, έναντι μηνιαίας καταβολής των εξόδων τους. Ο αριθμός αυτών των κοριτσιών δεν μπορούσε να υπερβαίνει το 1/15 του συνολικού αριθμού των περιθαλπόμενων στο Ορφανοτροφείο κοριτσιών.76

Η ίδρυση του Ορφανοτροφείου Χατζηκώνστα πραγματοποιήθηκε χάρη

71. Α. Παπαδόπουλος, Το Αμαλιείον Ορφανοτροφείου Κορασίων επί τη εκατονταετηρίδι του (1855-1954), Αθήνα 1954, σ. 11. .

72. Στο ίδιο, σ. 23-25 και Σάσα Μόσχου-Σακορράφου, "Γυναικεία δράση στην Αθήνα", Νέα Εστία, τχ. 1379 (Χριστούγεννα 1984), αφιέρωμα Αθήνα 1834-1984, σ. 463.

73. Α. Παπαδόπουλος, ό.π., σ. 23.

74. Σπ. Παγανέλης, "Η φιλανθρωπία εν Αθήναις. Το Αμαλιείον Ορφανοτροφείον", Εστία 453 (2 Σεπτεμβρίου 1884), σ. 565.

75. Α. Παπαδόπουλος, ό.π., σ. 80.

76. Βλ. Β.Δ. "Περί τροποποιήσεως άρθρων τινών του οργανισμού της εν Αθήναις Φιλανθρωπικής Εταιρίας των Κυριών (Αμαλίειον ορφανοτροφείον)", Ε.τ.Κ. 188 (8 Δεκεμβρίου 1882).

Σελ. 132
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/133.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

σε ένα κληροδότημα ύψους 250.000 δραχμών, που άφησε μετά το θάνατο του στη Μόσχα, το 1855, ο Ηπειρώτης έμπορος Γεώργιος Χατζηκώνστας. Ο Γεώργιος Σταύρου, που υπήρξε «ο δεύτερος πατήρ του καθιδρύματος τούτου», μετά από συνεννόηση με τους εκτελεστές της διαθήκης του Γ. Χατζηκώνστα, πρότεινε την ίδρυση ενός Ορφανοτροφείου αγοριών.77

Το Ορφανοτροφείο στεγάστηκε στο σπίτι του Κωνσταντίνου Βράνη, Έλληνα της διασποράς που ζούσε την εποχή εκείνη στην Πέστη της Ουγγαρίας. Μαζί με το σπίτι αυτό, που βρισκόταν στον Κεραμεικό, ο Κωνσταντίνος Βράνης δώρησε στο Ορφανοτροφείο και το ποσό των 3000 δραχμών προκειμένου να καλυφτούν τα έξοδα για τις απαραίτητες εργασίες επισκευής του. Εκεί, λοιπόν, κατά τον πρώτο χρόνο λειτουργίας του Ορφανοτροφείου, συγκεντρώθηκαν «τη συνδρομή της Αστυνομίας των Αθηνών» 25 φτωχά αγόρια, ορφανά και από τους δύο γονείς.78 Μέσα όμως σε μια πεντηκονταετία από την· ίδρυση του, το Ορφανοτροφείο έφθασε να περιθάλπει κάθε χρόνο γύρω στα 200 ορφανά αγόρια, ηλικίας από 8 έως 12 χρονών.79 Κατά το χρονικό διάστημα 1856-1884,618 παιδιά εξήλθαν από το Ορφανοτροφείο. Το ένα τρίτο περίπου των παιδιών αυτών προερχόταν από τις αλύτρωτες ελληνικές περιοχές.80

Ο κίνδυνος μετάδοσης του «φθοροποιού μολύσματος» και η θεραπεία του

Στην έκκληση που απευθύνουν στη βασίλισσα Αμαλία, η Μαρία Υψηλάντη και η Ζώη Σούτσου, αφού καταρχήν υπογραμμίσουν ότι ο βασικός λόγος που τις ώθησε να πάρουν την πρωτοβουλία για την

77. Ορφανοτροφείον Γεωργίου και Αικατερίνης Χατζηκώνστα (1856-1908), Αθήνα 1908, σ. 25.

78. Φιλόπατρις (20 Ιανουαρίου 1857).

79. Ορφανοτροφείον Γ. και Αικ. Χατζηκώνστα..., ό.π., σ. 27.

80. Σπ. Παγανέλης, «Η φιλανθρωπία εν Αθήναις. Το Ορφανοτροφείον Γεωργίου και Αικατερίνης Χατζηκώνστα», Εστία 445 (8 Ιουλίου 1884), σ. 436.

Σελ. 133
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/134.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ίδρυση ενός Ορφανοτροφείου, ήταν η στέρηση "των προσφιλών κατά φύσιν προστατών" των μικρών κοριτσιών, στη συνέχεια προσθέτουν: "θεωρούσα·, της ελλείψεως της ανατροφής της τάξεως ταύτης του λαού και ότι η δυστυχής μόνωσις των ορφανών τούτων μας χορηγεί πλατυτέραν ενέργειαν επί της διευθύνσεως της αγωγής των, νομίζομεν ότι ήθελε είσθαι καλόν να μορφωθώσιν αυτά προς περισσότερον όφελος αυτών τούτων και της κοινωνίας".81

Βρισκόμαστε στην αρχή μιας περιόδου, όπου αρχίζει να διατυπώνεται αρκετά καθαρά η αντίληψη, σύμφωνα με την οποία, υπάρχει έλλειψη ηθικής ανατροφής στους κόλπους των λαϊκών στρωμάτων. Οι γυναίκες της "Φιλανθρωπικής Εταιρίας Κυριών" θεωρούν, λοιπόν, χρέος τους να αναπληρώσουν με τη δράση τους την έλλειψη αυτή, πιστεύοντας ότι με τον τρόπο αυτό θα συμβάλουν στην "κοινωνική πρόοδο".

Η παραπάνω αντίληψη είναι διαδομένη και στον τύπο της εποχής. Ένας από τους αρθρογράφους του περιοδικού Πανδώρα, χαιρετίζοντας την ίδρυση του Αμαλιείου, γράφει: "Το κοινόν συμφέρον απαιτεί ώστε η κοινωνία, δευτέρα μήτηρ των πολιτών, να άγρυπνη εφ' όλων των ενδεών και να σώζη αυτούς από του βαράθρου της διαφθοράς εις ο κινδυνεύουσι να καταποντισθώσι".82

Στο ίδιο περιοδικό, με την ευκαιρία της ίδρυσης του Ορφανοτροφείου Χατζηκώνστα, διαβάζουμε: "Το Ορφανοτροφείον του Γεωργίου και Αικατερίνης Χ. Κώνστα [...] ταχέως θέλει αποδώσει εις τους κόλπους της κοινωνίας, αντί παίδων κυλιομένων εις τας οδούς και ζώντων εν κακοήθεια, πολίτας χρηστούς και ικανούς να ωφελήσωσι διά του επιτηδεύματος αυτών και εαυτούς και την πατρίδα. Συμφέρει, λοιπόν, να υποστηρίξωμεν πάντες το κατά δύναμιν το ευεργετικόν τούτο κατάστημα, τα άπορα ορφανά εισί πολυάριθμα και εις ημάς απόκειται θυσιάζοντες ολίγα να σώσωμεν αυτά μεν από του

81. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Παιδείας, φ. 12, κείμενο χωρίς τίτλο με ημερομηνία 17 Ιανουαρίου 1855.

82. "Αμαλίειον Ορφανοτροφείον", Πανδώρα 6, τχ. 130 (1855), σ. 337.

Σελ. 134
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 115
    29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

    Η υποδοχή των μικρών "ναυαγών" και η ιατρική τους φροντίδα

    Οι χώροι στους οποίους συνήθως βρίσκονταν εγκαταλειμμένα τα μικρά βρέφη ήταν τα σκαλιά των εκκλησιών και των σπιτιών, απ' όπου αστυνομικοί κλητήρες ή ιδιώτες τα μετέφεραν καταρχήν στο Δημαρχείο, για να δηλωθεί η γέννηση τους σύμφωνα με το νόμο, και στη συνέχεια στο Βρεφοκομείο. Αύτη όμως η διαδικασία μεταφοράς αποδείχτηκε εξαιρετικά επιβλαβής, κυρίως τις κρύες μέρες του χειμώνα, για την εύθραυστη υγεία των ηλικίας μόλις είκοσι, τεσσάρων ωρών πολλές φορές νεογέννητων βρεφών. Έπρεπε, λοιπόν, να βρεθεί ένας τρόπος προκειμένου να περιοριστεί στο ελάχιστο ο χρόνος που μεσολαβούσε ανάμεσα στην έκθεση των βρεφών και την εισαγωγή τους στο Βρεφοκομείο. Έτσι, το 1866, αποφασίστηκε η κατασκευή της "βρεφοδόχου", μιας εγκατάστασης δηλαδή στο εξωτερικό του κτιρίου του Βρεφοκομείου, όπου μπορούσαν να τοποθετούνται, τα βρέφη, χωρίς να αποκαλύπτεται η ταυτότητα των γονιών τους.

    Αρκετές ήταν οι αντιρρήσεις που εκφράστηκαν ως προς τη σκοπιμότητα της λειτουργίας μιας τέτοιας εγκατάστασης. Υπήρχε ο φόβος ότι η λειτουργία της "βρεφοδόχου" θα ενθάρρυνε την εγκατάλειψη των βρεφών. Οι υπέρμαχοι αυτής της άποψης προσπαθούσαν να ενισχύσουν τα επιχειρήματα τους επικαλούμενοι την αντίστοιχη εμπειρία των πρώτων χρόνων λειτουργίας των "βρεφοδόχων" στη Γαλλία.34 Τελικά, η βρεφοδόχος άρχισε να λειτουργεί το 1883.

    34. Βλ. Α. Ζίννης, Έκθεσις των κατά το Δημοτικόν Βρεφοκομείον Αθηνών, Αθήνα 1866, σ. 8. Πράγματι, στη Γαλλία η σημαντική αύξηση του αριθμού των εγκαταλειμμένων βρεφών, που παρατηρήθηκε στη διάρκεια της πρώτης περιόδου λειτουργίας των "βρεφοδόχων" τον 18ο αιώνα, προκάλεσε έντονες συζητήσεις ως προς τη διατήρηση ή την κατάργηση αυτού του μέτρου. Οι υπερασπιστές της "βρεφοδόχου" (Lamartine, A. de Melun, Le Play) πρότειναν την ενίσχυση των νομικών προσπαθειών για την αναζήτηση της φυσικής οικογενείας των εγκαταλειμμένων βρεφών και την εγκαθίδρυση ειδικών διαδικασιών για την αναζήτηση της πατρότητας, διαδικασίες που είχαν περιέλθει σε αχρηστία μετά τη Γαλλική