Συγγραφέας:Κορασίδου, Μαρία
 
Τίτλος:Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους
 
Υπότιτλος:Φτώχεια και φιλανθρωπία στην ελληνική πρωτεύουσα το 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:29
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1995
 
Σελίδες:263
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδ, Αθήνα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Αντικείμενο της εργασίας αυτής είναι η εξέταση των διαφόρων προσπαθειών μιας κατηγορίας μορφωμένων ανθρώπων, προερχόμενων από τα μεσαία στρώματα της Αθήνας, που σκοπό είχαν τη διαχείριση της ζωής του φτωχού πληθυσμού της πρωτεύουσας τον 19ο αιώνα. Η φιλανθρωπική δραστηριότητα, που αναπτύσσεται στην Αθήνα, κυρίως κατά τη διάρκεια του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα, που οργανώνεται, μέσω συλλόγων και, εταιρειών και που ιδρύει, νέους θεσμούς περίθαλψης για τα φτωχά παιδιά και τις γυναίκες, αποτελεί προνομιακό πεδίο για τη μελέτη της πρακτικής εφαρμογής αυτών των προσπαθειών. Οι απόπειρες αυτές γνωρίζουν μια διαδικασία εξέλιξης, της οποίας τα αρχικά στάδια ανάγονται, στα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους. Την εξέλιξη αυτή παρακολουθεί το βιβλίο, προσπαθώντας να απαντήσει σε ερωτήματα όπως: Ποιοι ήταν αυτοί οι ζητιάνοι και φτωχοί; Ποια ήταν η καταγωγή τους; Πώς ξαφνικά εισέβαλαν στο αθηναϊκό τοπίο; Ποιος ήταν ο τρόπος ζωής τους; Τι έλεγαν οι ίδιοι για τη ζωή τους και πως τους έβλεπαν οι άλλοι;
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 6.34 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 12-31 από: 266
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/12.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Στη μελέτη αυτής της νέας μορφής παρέμβασης, που αναδύεται στην Αθήνα, στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, και που οι ίδιοι οι φορείς της αποκαλούν "φιλανθρωπία", θέλησα να επικεντρώσω την προσοχή μου.

Συγκεκριμένα, επέλεξα να εξετάσω τη φιλανθρωπική δραστηριότητα που αναπτύσσεται κυρίως μέσω συλλόγων και εταιρειών, οι οποίοι αναλαμβάνουν την πρωτοβουλία για τη δημιουργία θεσμών και έργων, με στόχο την προσφορά περίθαλψης, στοιχειώδους εκπαίδευσης, επαγγελματικής κατάρτισης και ηθικής ανατροφής στα φτωχά παιδιά και τις γυναίκες της πρωτεύουσας.

Δύο ήταν οι βασικοί λόγοι που καθόρισαν μια τέτοια επιλογή:

Πρώτον, θεωρώ ότι στο εσωτερικό του φιλανθρωπικού πεδίου τα παιδιά και οι γυναίκες θα αποτελέσουν τα προνομιακά "μέσα" για την αναβάθμιση του οικογενειακού "ιδεώδους" στους κόλπους του φτωχού πληθυσμού της Αθήνας του περασμένου αιώνα.

Κατά συνέπεια, μέσω αυτής της ιδιαίτερης φιλανθρωπικής δραστηριότητας, μπορούμε να διερευνήσουμε μια από τις διαδικασίες "αναμόρφωσης" της λαϊκής οικογένειας, που λαμβάνει χώρα παράλληλα με εκείνη της αναδιοργάνωσης της οικογενειακής ζωής έχοντας επίκεντρο το παιδί στους κόλπους των μεσαίων στρωμάτων.

Δεύτερον, θεωρώ ότι η δραστηριότητα αύτη συνέβαλε στη δημιουργία ενός θεσμικού πεδίου κοινωνικών πρακτικών, όπου η υλοποίηση των στόχων και των σχεδίων των φιλάνθρωπων επιχειρείται μέσα από τη συγκεκριμένη ρύθμιση της ζωής των περιθαλπόμενων προσώπων. Προσφέρεται συνεπώς για τη μελέτη του τρόπου με τον οποίο επιδιώκεται η μεταβίβαση ενός ορισμένου τύπου κοινωνικών αξιών, που αποβλέπουν στη διαμόρφωση μιας συμπεριφοράς, ικανής να γίνει αποδεκτή και να ενσωματωθεί κοινωνικά.

Έτσι, με βάση ένα υλικό, που περιείχε κυρίως εκθέσεις και απολογισμούς δραστηριοτήτων, κανονισμούς και πρακτικά συνεδριάσεων, επιχείρησα να παρακολουθήσω τα πρώτα χρονιά ζωής των σημαντικότερων θεσμών και έργων, που δημιουργήθηκαν από φιλανθρωπικούς συλλόγους και εταιρείες και απευθύνθηκαν στα παιδιά και τις φτωχές γυναίκες.

Το πρόβλημα όμως με αυτού του είδους το υλικό είναι ότι, αν και

Σελ. 12
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/13.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

συχνά εμφανίζεται πολύ πλούσιο σε συγκεκριμένες πληροφορίες σχετικά με τη λειτουργία των ιδρυμάτων, παρουσιάζεται λιγότερο "φλύαρο" σε ό,τι αφορά το ρητό προσδιορισμό των φιλανθρωπικών στόχων. Και αν συχνά έχει την τάση να επιδεικνύει ένα θετικό απολογισμό του έργου που συντελείται από τους φιλανθρωπικούς θεσμούς, είναι, εντελώς σιωπηλό σε σχέση με τις ενδεχόμενες αντιστάσεις που το έργο αυτό συνάντησε από μέρους των περιθαλπόμενων προσώπων. Στο μέτρο, λοιπόν, που το επέτρεψαν οι πηγές, έγινε προσπάθεια για μια προσέγγιση της ιστορίας αυτών των φιλανθρωπικών θεσμών, μια προσέγγιση που, σίγουρα, δεν ισχυρίζεται ότι εξαντλεί το θέμα.

Το πρώτο κεφάλαιο αυτής της εργασίας εξετάζει τις απόπειρες της κεντρικής εξουσίας κατά τη διάρκεια των πρώτων μετεπαναστατικών δεκαετιών, με σκοπό την εξάλειψη του φαινομένου της επαιτείας από τους δρόμους της ελληνικής πρωτεύουσας.

Η κεντρική εξουσία, επιλέγοντας την εφαρμογή κατασταλτικών μεθόδων εναντίον των ζητιάνων, θα αποτελέσει έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες, που συνέβαλε στη μετατροπή των τελευταίων σε αντικείμενα περιφρόνησης και κοινωνικού αποκλεισμού. Ο αποκλεισμός αυτός θα χρησιμοποιηθεί στη συνέχεια για την ενίσχυση της κεντρικής εξουσίας και την άρνηση της να αναλάβει την ευθύνη περίθαλψης των ενδεών της Αθήνας.

Το κεφάλαιο τελειώνει με μια συνοπτική αναφορά στην επιδημία χολέρας του 1854, που έκανε ορατή την αδυναμία της δημόσιας παρέμβασης στην αντιμετώπιση του ζητήματος των φτωχών και σήμανε την αρχή της ανάπτυξης της φιλανθρωπικής δραστηριότητας.

Στο δεύτερο κεφάλαιο, παρουσιάζεται το γενικό περίγραμμα της φιλανθρωπικής κίνησης: οι σημαντικότεροι σύλλογοι και εταιρείες, καθώς και τα ιδρύματα και έργα πρόνοιας που αυτοί δημιουργούν στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα. Επιχειρείται μια εξήγηση της ανάδυσης αυτής της δραστηριότητας, παρουσιάζονται οι πρωταγωνιστές και οι πρωταγωνίστριες της, τα μέσα χρηματοδότησης και οι στόχοι της. Στη συνέχεια, εξετάζονται τα βασικά σημεία του φιλανθρωπικού

Σελ. 13
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/14.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

λόγου για τη φτώχεια, σύμφωνα με τον οποίο, η φτώχεια αποτελεί "αρρώστια" που έχει ανάγκη άμεσης "θεραπείας" και πρόληψης, καθώς και η αλλαγή στάσης απέναντι στους ζητιάνους, που σηματοδοτείται με την ίδρυση του "Πτωχοκομείου" και την κατ' οίκον διανομή βοηθημάτων από την "Ελεήμονα Εταιρεία".

Στο τρίτο κεφάλαιο, εξετάζεται η υλοποίηση των φιλανθρωπικών προσπαθειών για τη φυσική και ηθική προστασία των φτωχών παιδιών. Μέσω της ίδρυσης θεσμών, θα δηλωθεί η πρόθεση για την υποκατάσταση της φυσικής οικογενείας και την ανάληψη της εκπλήρωσης των καθηκόντων της.

Πιο συγκεκριμένα, παρουσιάζονται τα μέτρα που λαμβάνονται από το Δημοτικό Βρεφοκομείο Αθηνών για την καταπολέμηση της εξαιρετικά υψηλής θνησιμότητας των εγκαταλειμμένων βρεφών και τον περιορισμό του φαινομένου της εγκατάλειψης.

Στη συνέχεια, εξετάζονται οι τρόποι με τους οποίους επιχειρείται η κοινωνική ενσωμάτωση των ορφανών παιδιών. Η στοιχειώδης εκπαίδευση, η ηθική ανατροφή και η εκμάθηση βιοποριστικών επαγγελμάτων στο Ορφανοτροφείο κοριτσιών "Αμαλίειο" και το Ορφανοτροφείο αγοριών "Γεωργίου και Αικατερίνης Χατζηκώνστα" θα αποτελέσουν τα βασικά μέσα κοινωνικοποίησης τους.

Τέλος, παρουσιάζονται και πάλι τα βασικά μέσα (στοιχειώδης εκπαίδευση, ηθική ανατροφή, δημιουργία Σχολικού Ταμιευτηρίου και Υπνωτηρίων), που χρησιμοποιήθηκαν από τη Σχολή των απόρων παίδων του Φιλολογικού Συλλόγου "Παρνασσός" για την καταπολέμηση της περιπλάνησης των "παιδιών του δρόμου".

Το τέταρτο κεφάλαιο εξετάζει τους στόχους και τα μέσα, με τα οποία η γυναικεία φιλανθρωπική παρέμβαση απευθύνθηκε στις απόκληρες γυναίκες της ελληνικής πρωτεύουσας στις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα.

Μέσω της στοιχειώδους και επαγγελματικής εκπαίδευσης, της ηθικής ανατροφής και της προσφοράς εργασίας το "Εργαστήριο των απόρων γυναικών", το " Άσυλο των εργατριών και υπηρετριών της Αγίας Αικατερίνης" και το "Κυριάκο σχολειό των γυναικών και κορασιών του λαού" επεδίωξαν να μετατρέψουν τις φτωχές γυναίκες σε κύριες υπεύθυνες της "αναμόρφωσης" της λαϊκής οικογένειας.

Σελ. 14
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/15.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Η εργασία αυτή με ορισμένες αλλαγές που έγιναν αποτελεί τη διδακτορική διατριβή μου, την οποία υποστήριξα τον Οκτώβριο του 1991. θα ήθελα εδώ να ευχαριστήσω όσους μου συμπαραστάθηκαν κατά τη διάρκεια της εκπόνησης της. Πρώτα πρώτα την καθηγήτρια μου Michelle Perrot που δέχτηκε να την διευθύνει και με παρότρυνε να την ολοκληρώσω. Την Ελένη Βαρίκα που με τις υποδείξεις και συμβουλές της με βοήθησε στα πρώτα βήματα της ερευνάς μου. Τον Φίλιππο Ηλιού και τον Γιάννη Γιαννουλόπουλο που διάβασαν την πρώτη μορφή του κειμένου και με τις πολύτιμες υποδείξεις τους βοήθησαν πολύ στη βελτίωση της τελικής του μορφής. Την Δήμητρα Σαμίου για το φιλικό ενδιαφέρον της και τις βιβλιογραφικές υποδείξεις της. Τους υπαλλήλους του Δημοτικού Βρεφοκομείου Αθηνών που βοήθησαν την πρόσβαση μου στα Αρχεία του Ιδρύματος αυτού. Τα μέλη της Επιτροπής του Ιστορικού Αρχείου Ελληνικής Νεολαίας που δέχθηκαν να συμπεριλάβουν τη μελέτη αύτη στη σειρά των ερευνών και εκδόσεων του ΙΑΕΝ και ιδιαίτερα τον Τριαντάφυλλο Σκλαβενίτη για το ενεργό ενδιαφέρον του. Την Ελευθερία Μεσσήνη Κοψιδά που αφιέρωσε χρόνο για τον "καλλωπισμό" του κειμένου και την τελική εικόνα του.

Η εργασία αυτή δεν θα μπορούσε να ολοκληρωθεί, χωρίς την παρουσία και την αγάπη του Ματθαίου Τσιριμονάκη. Τον ευχαριστώ γιατί ήταν πάντα παρών στις στιγμές των "απογοητεύσεων μου" και ήξερε να μου δείχνει τη "φωτεινή" πλευρά των πραγμάτων

Σελ. 15
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/16.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 16
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/17.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΟΥΣ ΦΤΩΧΟΥΣ ΤΗΣ

ΣΤΙΣ ΠΡΩΤΕΣ ΜΕΤΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΕΣ ΔΕΚΑΕΤΙΕΣ

Σελ. 17
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/18.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/19.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Η τύχη των αγωνιστών την επομένη της Ανεξαρτησίας 

Την επομένη της διάλυσης των άτακτων στρατιωτικών σωμάτων των αγωνιστών της Επανάστασης, το Μάρτιο δηλαδή του 1833,1 ένας μεγάλος αριθμός αγωνιστών, που υπολογίστηκαν από 5000 έως 13.000,2 έμειναν ξαφνικά άεργοι. Για τους πια πολλούς, η επιστροφή στις περιοχές από όπου κατάγονταν ήταν αδύνατη, αφού οι περισσότερες από αυτές έμειναν έξω από τα σύνορα του ελληνικού κράτους, που δημιουργήθηκε μετά την Επανάσταση.

Έτσι, μακριά από τον τόπο τους, χωρίς σπίτι, γη και απασχόληση, οι παλιοί αγωνιστές βρίσκονταν σε κατάσταση ολοκληρωτικής εξάρτησης από τη βοήθεια της νέας κυβέρνησης.3

Ένας απροσδιόριστος αριθμός από αυτούς τους "λιμώττοντας στρατιώτας"4 θα περάσει τα βόρεια σύνορα της χώρας για να τεθεί στην υπηρεσία του Τούρκου οπλαρχηγού Ταφίλ Μπουζέ, ενώ ένα άλλο σημαντικό τμήμα τους θα πάει να συναντήσει τους ληστές της κεντρικής Ελλάδας.5

1. Βλ. Β.Δ. "Περί διαλύσεως των άτακτων στρατευμάτων", 2/14 Μαρτίου 1833, Ε.τ.Κ. 6 (8/20 Μαρτίου 1833)· αναφέρεται στο J. Petropulos, Πολιτική και συγκρότηση κράτους στο Ελληνικό Βασίλειο (1833-1843), τ. Α', Αθήνα 1985, σ. 415 (σημείωση 37).

2. Γιάννης Κολιόπουλος, Ληστές, Αθήνα 1979, σ. 2.

3. J. Petropulos, Πολιτική και συγκρότηση κράτους..., ό.π., τ. Α', σ. 198.

4. Νικόλαος Δραγούμης, Ιστορικαί Αναμνήσεις (1876), τ. Β', Αθήνα 1973, σ. 14.

5. Σύμφωνα με τον Γ. Κολιόπουλο, η διάλυση των άτακτων στρατιωτικών σωμάτων της Επανάστασης υπήρξε η κυριότερη αιτία ανάπτυξης της ληστείας, η οποία μετατράπηκε σε κεντρικό ζήτημα για τη διατήρηση της δημόσιας τάξης στο εσωτερικό του νέου κράτους. Παρ' όλα τα στρατιωτικά, διοικητικά και νομό-

Σελ. 19
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/20.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Η κυβέρνηση, από τη μεριά της, θα επιχειρήσει να κατευνάσει τη δυσαρέσκεια των αέργων αγωνιστών, με την υιοθέτηση ορισμένων μέτρων στρατιωτικού κυρίως χαρακτήρα: ίδρυση δέκα ταγμάτων ακροβολιστών, του σώματος της χωροφυλακής, της βασιλικής φάλαγγας, σχηματισμός δύο μικρών εφεδρικών λόχων για τους Πελοποννήσιους, Ηπειρώτες και Σουλιώτες οπλαρχηγούς, άτυπων σωμάτων εθνοφυλακής και οκτώ ταγμάτων της οροφυλακής, συνταξιοδότηση ενός περιορισμένου αριθμού ένοπλων.6

Μια άλλη σειρά μέτρων που υιοθετήθηκαν με σκοπό την αντιμετώπιση του προβλήματος, αφορούσαν τη διανομή των εθνικών γαιών.

Γνωρίζουμε ότι την επομένη της Ανεξαρτησίας περιήλθε στην κυριότητα του ελληνικού κράτους το 35% των καλλιεργημένων γαιών της χώρας, που πριν από την Επανάσταση κατείχαν οι Τούρκοι.7 Ήδη οι επαναστατικές Εθνοσυνελεύσεις του Άστρους, της Τροιζήνας και του Αργούς υιοθέτησαν την αρχή της διανομής ενός μέρους των εθνικών αυτών γαιών σε όσους συμμετείχαν και πρόσφεραν τις υπηρεσίες τους στον Αγώνα της Ανεξαρτησίας·, ως μια μορφή "αποζημίωσης" η εξόφλησης του "εθνικού χρέους" απέναντι τους.

Με ένα πρώτο, λοιπόν, βασιλικό διάταγμα, τον Ιούνιο του 1834,8 επιχειρείται η πραγματοποίηση της παραπάνω αρχής. Το διάταγμα όριζε ότι "οι παλαιοί και πτωχοί αξιωματικοί, υπαξιωματικοί και στρατιώται των άτακτων και τακτικών στρατευμάτων της ξηράς και της θαλάσσης, οίτινες μετέσχον ενδόξως εις τον υπέρ απελευθερώσεως

θετικά μέτρα που υιοθετήθηκαν, η ληστεία εξακολούθησε να αποτελεί μία διαρκή εστία αντίστασης ενάντια στην κεντρική εξουσία. Οι απόπειρες της τελευταίας για την καταπολέμηση της ληστείας προσέκρουσαν στα ισχυρά ερείσματα που οι ληστές διέθεταν τόσο στους κατοίκους των επαρχιών κοντά στα σύνορα, όσο και στους κόλπους της ίδιας της πολιτικής εξουσίας· βλ. Γ. Κολιόπουλος. απ., σ. 8.

6. Βλ. J. Petropulos, απ., σ. 200-202, 277. Γ. Κολιόπουλος, απ., σ. 9, 31.

7. Εύη Καρούζου, "Ζητήματα κατοχής εθνικών γαιών (1833-1871)", Μνήμων 12 (1989), σ. 149-161.

8. Β.Δ. "Περί των μη εν ενεργεία αξιωματικών, υπαξιωματικών, στρατιωτών και ναυτών του στρατού της ξηράς και της θαλάσσης", 20 Μαΐου/1 Ιουνίου 1834, Ε.Τ.Κ. 22 (16 Ιουνίου 1834).

Σελ. 20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/21.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

της πατρίδος αγώνα, προς ανταμοιβήν των παλαιών των εκδουλεύσεων και επί σκοπώ του να εξασφαλισθή εις τας οικογενείας των σταθερός πόρος υπάρξεως, θέλουσι λάβει αμέσως εις πλήρη ιδιοκτησίαν των μέρος των ακαλλιέργητων μεν, πλην καλλιεργησίμων εθνικών γαιών, καθ' όσον όμως δεν λαμβάνουσιν ήδη εκ του ταμείου μισθούς ενεργείας, συντάξεις, η τροφοδοσίας". Το ίδιο δικαίωμα αποκτούσαν και οι χήρες και τα ορφανά των νεκρών αγωνιστών της Επανάστασης.

Ένα χρόνο αργότερα, το Μάιο του 1835, ο νόμος "περί προικοδοτήσεως των ελληνικών οικογενειών"9 έρχεται να επεκτείνει το δικαίωμα στην απόκτηση εθνικών γαιών σε όλους σχεδόν τους κατοίκους του ελληνικού βασιλείου (αυτόχθονες, ετερόχθονες, φιλέλληνες, ιδιοκτήτες ή μη, εργαζόμενους η άνεργους). Ως μοναδικό όρο έθετε τη συμμέτοχη στον αγώνα της Ανεξαρτησίας, είτε με την ιδιότητα του στρατιώτη, είτε μ' αύτη του πολίτη. Η διανομή των γαιών προβλεπόταν να γίνει έναντι μιας ετήσιας χρηματικής καταβολής, που ο κάτοχος όφειλε να εξοφλεί στο κράτος για μία περίοδο τριάντα εξ·, χρόνων.

Η υιοθέτηση αυτού του νόμου μαρτύρα τη διπλή πρόθεση της κυβέρνησης που, από τη μια, απέβλεπε στην εκτόνωση των κοινωνικών πιέσεων, και από την άλλη, στο σχηματισμό μιας τάξης μικρών ιδιοκτητών γης, πάνω στην οποία θα μπορούσε να στηριχθεί προκειμένου να αποδυναμώσει την κυριαρχία μιας ολιγάριθμης ομάδας μεγάλων γαιοκτημόνων.10 Τη βασική αυτή πρόθεση εκφράζουν και. άλλοι μεταγενέστεροι νόμοι αντίστοιχου περιεχομένου, που από ό,τι φαίνεται όμως δεν κατόρθωσαν να επιτύχουν τον επιδιωκόμενο στόχο. Αυτό τουλάχιστον πιστοποιούν τόσο οι αριθμοί των διαδοχικών διανομών γαιών, όσο και η ανάγκη υιοθέτησης συμπληρωματικών νόμων και διαταγμάτων,11 που οι διατάξεις του καθενός έρχονται να

9. Αναφέρεται στο J. Petropulos, απ., σ. 438 (σημείωση 43).

10. Στο ίδιο, σ. 274.

11. Το Νόμο του Μαΐου 1835 ακολούθησαν, τα αμέσως επόμενα χρόνια, το Β.Δ. "Περί προικοδοτήσεως των φαλαγγιτών", 1/13 Ιανουαρίου 1838, το Β.Δ.

Σελ. 21
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/22.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

μεταβάλουν εκείνες των προηγούμενων.12 Πράγματι, σχετικά με το ζήτημα της διανομής των εθνικών γαιών, ο Νίκος Σβορώνος γράφει: "Από τα 721.000 εκτάρια, στα οποία ανερχόταν η ολική επιφάνεια των εθνικών γαιών, μόνο 28.000 παραχωρήθηκαν ως το 1856 έναντι ετησίας εξόφλησης, που κι αυτά άλλωστε πέρασαν στα χέρια των ισχυρών της εποχής. Από τ' άλλο μέρος, ot εθνικές γαίες που έγιναν αντικείμενο σφετερισμού, υπολογίζονται σε πάνω από 300.000 εκτάρια".13

Το ζήτημα της κερδοσκοπίας και του σφετερισμού των εθνικών γαιών θα αποτελέσει αντικείμενο συζήτησης στην ελληνική Βουλή το Μάρτιο του 1847.14 Κατά τη διάρκεια αυτής της συζήτησης, σύμφωνα με την ομόφωνη γνώμη όσων βουλευτών πήραν το λόγο, τ oc μέτρα "προικοδοτήσεως" των οικογενειών και των ορφανών των αγωνιστών χαρακτηρίζονται "δίκαια", "πατρικά", "προνοητικά" και "ευεργετικά".15 Αυτό όμως που γίνεται αντικείμενο έντονης καταγγελίας και διαμαρτυρίας από μέρους των βουλευτών, είναι η παραβίαση όλων των σχετικών νόμων και διαταγμάτων που υιοθετήθηκαν από την κυβέρνηση.16 Οι βουλευτές καταγγέλλουν την κερδοσκοπική συμπεριφορά των ανθρώπων εκείνων που κυριολεκτικά "εβίασαν" και "ήρπασαν" τις γαίες, των οποίων την κατοχή είχαν χωρικοί και ορφανά, έναντι εξευτελιστικών τιμών, και, έγιναν με τον τρόπο αυτό κάτοχοι συχνά ολόκληρων κωμοπόλεων.17  Στη διάρκεια της συζήτησης

"Περί παραχωρήσεως γαιών εις τους πυρπολιστάς, ναύτας και ναυκλήρους κατά το 1822", 25 Μαρτίου 1842 και ο νόμος ΡΜΔ' "Περί κληρονομικού δικαιώματος των χηρών και ορφανών των εις προικοδότησιν υπαγομένων και αποβιωσάντων στρατιωτικών και ναυτικών", 3 Οκτωβρίου 1849.

12. Εύη Καρούζου, ό.π., σ. 151.

13. Νίκος Σβορώνος, Επισκόπηση της νεοελληνικής ιστορίας, μτφρ. Αικατερίνη Ασδραχά, Αθήνα 1983, σ. 79.

14. Πρακτικά της Βουλής, Γ' Σύνοδος της Α' Βουλευτικής Περιόδου, Συνεδρίαση 70 της 3ης Μαρτίου 1847, σ. 1081.

15. Στο ίδιο, σ. 1084.

16. Στο ίδιο, σ. 1083.

17. Στο ίδιο, σ. 1081.

Σελ. 22
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/23.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

οι ομιλητές-βουλευτές περιγράφουν πολύ παραστατικά την απελπιστική κατάσταση στην οποία βρίσκονται τα ορφανά, που μη διαθέτοντας τα αναγκαία ποσά για την ετήσια εξόφληση των πιστωτικών τους γραμματίων, υποχρεώνονται να μεταβιβάσουν τις "γαίες" τους στους κερδοσκόπους, σε τιμές εξαιρετικά επωφελείς για τους τελευταίους.18

Συμπερασματικά, λοιπόν, μπορούμε να πούμε ότι ούτε και τα μέτρα διανομής των εθνικών γαιών μπόρεσαν να προσφέρουν κάποια ικανοποιητική απάντηση στο πρόβλημα των πολυάριθμων απόκληρων αγωνιστών. Έτσι, στα χρόνια που ακολουθούν την Ανεξαρτησία, το σοβαρό αυτό κοινωνικό πρόβλημα θα παραμένει ανοιχτό για την πολιτική ηγεσία του ελληνικού κράτους.

Άποροι και ζητιάνοι στην Αθήνα

Η νέα πρωτεύουσα, η Αθήνα του 1834, αυτή η κατεστραμμένη κωμόπολη με τους μικρούς και τους στενούς δρομίσκους γεμάτους σκουπίδια και ερείπια, που ο πληθυσμός της δεν ξεπερνά τους 10.000 κάτοικους,19 από τα πρώτα κιόλας μετεπαναστατικά χρόνια, θα μετατραπεί στο κατεξοχήν οικονομικό, διοικητικό, πολιτικό και πολιτιστικό κέντρο. Η Αθήνα θα γίνει ο τόπος συνάντησης των πλέον ετερογενών και ξένων μεταξύ τους στοιχειών, που θα δώσουν ζωή σε μια νέα κοινωνία, την οποία χαρακτηρίζει η βαθιά πολιτισμική ρήξη με το προεπαναστατικό παρελθόν της.

Στα πλαίσια της κοινωνίας αυτής που οικοδομείται μετά την Ανεξαρτησία, η εγκαθίδρυση νέων θεσμών κεντρικής διοίκησης θα ευνοήσει την ενσωμάτωση τοσο των παραδοσιακών ηγετικών ομάδων όσο και, των νέων κυρίαρχων ομάδων που δημιουργούνται. Παράλληλα

18. Στο ίδιο, σ. 1084.

19. Βλ. Ευγενία Κεφαλληναίου, "Εντυπώσεις ξένων περιηγητών από την Αθήνα στα χρόνια 1830-1834", Né" Εστία, τχ. 1379 (Χριστούγεννα 1984), αφιέρωμα Αθήνα 1834-1984, σ. 472. Γιάννης Καιροφύλλας, Η Αθήνα και οι Αθηναίοι, τ. Α', Αθήνα 1983, σ. 8-10.

Σελ. 23
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/24.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

η λειτουργία του πελατειακού συστήματος θα συμβάλει, στην ανάπτυξη μιας πολυάριθμης τάξης διοικητικών και πολιτικών υπάλληλων και στην ενίσχυση των μεσαίων και μικροαστικών στρωμάτων της πρωτεύουσας.20

Ωστόσο, η νέα κοινωνική οργάνωση δεν υπήρξε το ίδιο ευνοϊκή για όλους. Ο υπό διαμόρφωση αστικός χώρος της Αθήνας γίνεται το σημείο συνάντησης και συγκατοίκησης τόσο των φιλοδοξιών όσο και της φτώχειας.21 Ένας μεγάλος αριθμός αγωνιστών της Επανάστασης όπως και οικογενειών των νεκρών αγωνιστών συρρέουν στην πρωτεύουσα. Άεργοι και στερημένο·, από κάθε μέσο επιβίωσης, θα ζήσουν σε συνθήκες εξαιρετικής φτώχειας και θα πυκνώσουν τις γραμμές των ζητιάνων.

Πράγματι, την άφιξη του Όθωνα και της κυβέρνησης του στην Αθήνα, το Δεκέμβριο του 1834, ακολούθησε η συρροή ενός πλήθους πεινασμένων, εξαθλιωμένων, απογυμνωμένων και ξυπόλητων ανθρώπων, αναπήρων, χηρών και ορφανών σε παρόμοια κατάσταση, ανδρών, γυναικών και παιδιών που, μετά την απελευθέρωση τους από την τούρκικη αιχμαλωσία, ζητιάνευαν στους δρόμους του Ναυπλίου.22 Όλος αυτός ο κόσμος, δίχως στέγη και δουλεία, θα κατοικήσει στους δρόμους της νέας πρωτεύουσας. Η ζητιανιά, η φτώχεια και η εξαθλίωση εγγράφονται από δω και πέρα στο αθηναϊκό τοπίο.

Στα περιηγητικά κείμενα ξένων ταξιδιωτών, συναντάμε διάσπαρτες αναφορές για την παρουσία αυτών των ομάδων, που κατάγονταν από διάφορες περιοχές της Ελλάδας και, με τον ερχομό τους στην Αθήνα, έκαναν σπίτι τους την οδό Αιόλου, την Ερμού και την Αθηνάς, καταλάμβαναν τα πεζοδρόμια στην αγορά της πόλης και κατέφευγαν συχνά στους παλιούς οπλαρχηγούς τους, τους εγκατεστημένους

20. Βλ. Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, Εξάρτηση και αναπαραγωγή. Ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλά8α (1830-1922), Αθήνα 1977.

21. Costas Biris, "La société d'Athènes au temps du roi Georges I", L'Hellénisme contemporain, Μάρτιος-Απρίλιος 1950, σ. 146.

22. Μακρυγιάννης, Απομνημονεύματα, Αθήνα [1972], σ. 46.

Σελ. 24
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/25.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

στην Αθήνα, προκειμένου να χορτάσουν την πείνα τους.23 Ο Μακρυγιάννης εξεγείρεται, μπροστά στην εικόνα της εξαθλίωσης των ενόπλων της Επανάστασης, που "ξυπόλυτοι και γυμνοί διακονεύουν εις τα σοκάκια",24 που "πέθαιναν εις τα παλιοκλήσια, [...] από την πεινά κι' από το κρύον",25 που "καθημερινώς τον καταβασάνιζαν γυρεύοντας του ελεημοσύνη".26 Στα απομνημονεύματα του, εκφράζει έντονα την αγανάκτηση και την οργή του και ασκεί βίαιη κριτική στους κατόχους της πολιτικής εξουσίας: "Οι ακαθαρσίες της Κωνσταντινόπολης και της Ευρώπης καρότζες, μπάλους, πολυτέλειες, λούσια πλήθος. Αυτήνοι αφεντάδες μας κι' εμείς είλωτες τους. Πήραν τα καλύτερα υποστατικά, τις καλύτερες θέσες, τους σπιτότοπους, στα υπουργεία βαριούς μιστούς· δανείζουν τα χρήματα τους δύο και τρία τα εκατό τον μήνα, παίρνουν υποθήκες - σ' ένα χρόνο και λιγότερον κάνει δέκα το παίρνει ένα· γίνηκαν όλοι 'διοχτητες". Ενώ "οι αγωνισται και χήρες των σκοτωμένων κι' αρφανά παιδιά τους κι' εκείνοι οπού θυσιάσαν το δικόν τους στα δεινά της πατρίδος ας γκεζερούν εις τους δρόμους ξυπόλυτοι και ταλαιπωρεμένοι κι' ας λένε "ψωμάκι"".27

Η προσταγή για δικαιοσύνη, που διατρέχει τα απομνημονεύματα του Μακρυγιάννη, επικεντρώνεται και εξαίρεται28 στο πρόβλημα εκείνων που, από "νοικοκυραίοι", πριν την Επανάσταση, "έμειναν στη συνέχεια διακονιαραίοι".29 Αυτό που πάνω από όλα απασχολεί τον Μακρυγιάννη, σχεδόν αποκλειστικά, είναι τα "δικαιώματα" των αγωνιστών, η προστασία και η αποκατάσταση τους.30 Στα κείμενα

23. Γ. Καιροφύλλας, απ., σ. 20.

24. Μακρυγιάννης, απ., σ. 205.

25. Στο ίδιο, σ. 209.

26. Στο ίδιο, σ. 260.

27. Στο ίδιο, σ. 219.

28. Σπύρος Ασδραχάς, "Μακρυγιάννης και Παναγιώτης Ζωγράφος. Το ιστορικό της εικονογραφίας του Αγώνα", Ελληνική κοινωνία και οικονομία. (IH' και Ιθ' αιώνες), Αθήνα 1982, σ. 321.

29. Μακρυγιάννης, απ., σ. 46.

30. Κυριάκος Σιμόπουλος, Ιδεολογία και αξιοπιστία του Μακρυγιάννη, Αθήνα 1986, σ. 16.

Σελ. 25
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/26.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

του αντανακλάται "ο ηττημένος και βουβός κόσμος" τους31 απέναντι στις κοινωνικές, πολιτικές και πολιτισμικές μεταβολές των πρώτων χρόνων του νεοελληνικού κράτους. Απέναντι στο νέο σύστημα πολιτικής εξουσίας, ο λόγος του Μακρυγιάννη εκφράζει, το έντονο συναίσθημα του αποκλεισμού των αγωνιστών από το πεδίο εκείνο όπου θεσμοθετείται η νέα πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα. Αλλά ο λόγος αυτός "δεν αντιπροσωπεύει, πια την οπτική μιας κοινωνικής κατηγορίας, που ορίζει την ταυτότητα της στο πεδίο της πρακτικής και των ανταγωνισμών· γίνεται, ο λόγος του "πατριδοφύλακα" [...]. Εκείνο που ο "πατριδοφύλακας" υπερασπίζεται δεν είναι πια η θέση του στο πλέγμα των σχέσεων της παραδοσιακής δομής, αλλά η ίδια η παραδοσιακή δομή, ως ολότητα".32

Κατά τη διάρκεια των πρώτων μετεπαναστατικών χρόνων, στο βαθμό που τα ηρωικά επεισόδια του πρόσφατου αγώνα της Ανεξαρτησίας διατηρούσαν ακόμη τη ζωντάνια τους και παρέμεναν ενεργά στη συλλογική μνήμη, η Επανάσταση του 1821 αποτελούσε πράγματι πηγή εθνικής υπερηφάνειας και μπορούσε να "προσφέρει στους δυσαρεστημένους από τη νόθα κατάσταση των ημερών τους μια εμπειρία γνησιότητας".33 Ωστόσο, οι δυσάρεστες συνέπειες που είχε η Επανάσταση στη ζωή όσων από τους στρατιώτες της επέζησαν, καθώς και στη ζωή των χηρών και των ορφανών των νεκρών, απείχαν πολύ από το να γίνονται αντιληπτές με τον ίδιο τρόπο.

Μέσα στα πλαίσια της νέας οργάνωσης της ελληνικής κοινωνίας, όπου η ρήξη με τις παραδοσιακές της ρίζες οδηγεί σε μια επιταχυνόμενη δυτικοποίηση της καθημερινής ζωής, η παρουσία των ζητιάνων που συναθροίζονται, σε "στίφη" στην οδό Πειραιώς34 και περιφέρονται

31. Νίκος Θεοτοκάς, "Το αποτύπωμα του ζωντανού και του ονείρου στα κείμενα του Μακρυγιάννη", Τα Ιστορικά 4 (Δεκέμβριος 1985), σ. 276.

32. Στο ίδιο, σ. 289.

33. Mario Vitti, Ιδεολογική λειτουργία: της ελληνικής ηθογραφίας, Αθήνα 1980, σ. 45.

34. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Εσωτερικών, φ. 141, βασιλική διαταγή, χ.χ.

Σελ. 26
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/27.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

στην αγορά και τους δρόμους της Αθήνας, είναι αμφίβολο κατά πόσο μπορεί να συνυπάρξει με εκείνη των «εξευρωπαϊσμένων» Ελλήνων, που είναι φορείς αστικών ιδεών, αξιών, τρόπων ζωής, κοινωνικών σχέσεων και νέων προτύπων κοινωνικής συμπεριφοράς. Πώς αλήθεια, μέσα σ' αυτή την αθηναϊκή κοινωνία, όπου οι αστοί και μικροαστοί κάτοικοι της θέλουν να απαλλαγούν γρήγορα από το παρελθόν τους για να μοιάσουν στους «κομψούς των μεγάλων πρωτευουσών»,35 θα μπορούσε να γίνει, ανεκτό το θέαμα της περιφερόμενης εξαθλίωσης που εκφράζεται ανάγλυφα στα πρόσωπα των ζητιάνων; Πώς πλάι στους «εξευρωπαϊσμένους» Έλληνες, που «ντύνονται ευρωπαϊκά και καβαλλάνε σε άλογα με εγγλέζικη σέλα, μιλάνε την καθαρεύουσα, ξαίρουν τα γαλλικά και συχνά πολλές άλλες γλώσσες, μοιάζουν με όλους τους λαούς της Ευρώπης, [που] οι γυναίκες τους είναι κυρίες που φέρνουν τα φουστάνια τους από το Παρίσι»,36 θα μπορούσαν να συνταιριάξουν οι φυσιογνωμίες των εξαθλιωμένων ζητιάνων;

Έτσι, η επαιτεία, προϊόν των κοινωνικών μεταβολών που ακολούθησαν την Επανάσταση και ορατή πλέον πραγματικότητα μέσα στο νέο αστικό τοπίο της ελληνικής πρωτεύουσας, αναγορεύεται σε κοινωνικό πρόβλημα που επιζητά τη λύση του.

Για την αντιμετώπιση του, η κεντρική εξουσία θα ακολούθησε·, μια διπλή στάση. Το ζεύγος καταστολή-πρόνοια αποτελεί το κλειδί για να κατανοήσουμε τις απόπειρες που έγιναν, από μέρους της, κατά τη διάρκεια των πρώτων μετεπαναστατικών δεκαετιών, προκειμένου να περιοριστεί ο αριθμός των ζητιάνων. Από τη μια, μέσω της εγκαθίδρυσης ενός θεσμικού οπλοστασίου και της εφαρμογής συγκεκριμένων διοικητικών και αστυνομικών μέτρων, και από την άλλη, κυρίως, μέσω της πρόνοιας που προσλαμβάνει τη μορφή της παροχής ισχνών χρηματικών βοηθημάτων, η κεντρική εξουσία επιχειρεί την εξαφάνιση του φαινομένου της επαιτείας. Ενεργώντας

35. Amedée Britch, La jeune Athènes, Παρίσι 1910, σ. 176.

36. Εντμόντ Αμπού, Η Ελλάδα του Όθωνος, Η σύγχρονη Ελλάδα 1854, μτφρ. Α. Σπήλιου, Αθήνα χ.χ., σ. 54.

Σελ. 27
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/28.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

όμως είτε με τον ένα είτε με τον άλλο τρόπο θα εγκαινιάσει μια πολιτική κοινωνικού αποκλεισμού των ζητιάνων και των φτωχών37 και θα συμβάλει στη δημιουργία μιας διαφορετικής κατηγόριας πολιτών.

Η καταστολή της επαιτείας

Προς την καταστολή της επαιτείας προσανατολίζονται οι διατάξεις του IΓ' κεφαλαίου του Ποινικού Νόμου του 1834, ο οποίος υπήρξε έργο του Βαυαρού Λουδοβίκου Μάουρερ. Σύμφωνα με τις διατάξεις αυτού του κεφαλαίου που φέρει τον τίτλο "Φυγοπονία, επαιτεία, αγυρτεία και γοητεία", τιμωρούνται με κράτηση το πολύ δύο εβδομάδων άτομα που δεν είναι "αποκαταστημένα" και δεν μπορούν να αποδείξουν ότι διαθέτουν επαρκή και μη αντιτιθέμενα στο νόμο και τα χρηστά ήθη μέσα διατροφής, και τα όποια, μετά από προτροπή των αρχών, δεν επιδίδονται ούτε σε κάποια "υπηρεσία" ούτε και σε οποιαδήποτε άλλη σταθερή εργασία. Όσοι συλλαμβάνονται να διαπράττουν "κατ' εξακολούθηση" τα παραπάνω αδικήματα, υποβάλλονται σε ιδιαίτερη αστυνομική επιτήρηση (αρθρ. 661). Οι ίδιες ποινές προβλέπονται για όσους ζητιανεύουν οι ίδιοι, διδάσκουν και αποστέλλουν στην επαιτεία παιδιά η δεν αποτρέπουν από την επαιτεία πρόσωπα που υπάγονται στην εξουσία τους η των οποίων έχουν την επιμέλεια (αρθρ. 662). Πολύ μεγαλύτερες ποινές (κράτηση από 8 ημέρες μέχρι 6 εβδομάδες) προβλέπονται για εκείνους που ζητιανεύουν κατά τη διάρκεια της νύχτας η στο εσωτερικό των σπιτιών η σε ομάδες τριών ή περισσοτέρων ατόμων, είτε μεταχειριζόμενοι απειλές, είτε προφασιζόμενοι ψεύτικες πληγές και ασθένειες (αρθρ. 663).

37. Για μια ανάλογη απόπειρα κοινωνικού αποκλεισμού και περιθωριοποίησης των ζητιάνων μέσω της καταστολής στο Παρία·, του 18ου αιώνα βλ. Ariette Farge, "O ζητιάνος, ένας περιθωριακός; (Οι αντιστάσεις στους ραβδούχους του Νοσοκομείου στο Παρίσι του 18ου αιώνα)", Οι περιθωριακοί και οι αποκλεισμένοι στην ιστορία, συλλογικό έργο υπό τη διεύθυνση του Bernard Vincent, μτφρ. Μιχάλης Καραχάλιος - Καίτη Λεύκα, Αθήνα 1988.

Σελ. 28
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/29.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Οι "αγύρτες", όσοι δηλαδή περιπλανώνται από πόλη σε πόλη στερούμενοι μόνιμης κατοικίας, νόμιμης απασχόλησης και παραδεκτών μέσων διατροφής, αποτελούν ιδιαίτερη κατηγορία "εγκληματιών" και τιμωρούνται και αυτοί με κράτηση (αρθρ. 664). Τέλος, ειδική τιμωρία, η οποία συνίσταται σε κράτηση από δύο έως τρεις μήνες, επιφυλάσσεται στους "φυγόπονους", τους επαίτες, τους αγύρτες και τους "γόητες",38 κάθε φορά που συλλαμβάνονται, είτε μεταμφιεσμένοι "δια προσωπείου, μελανώσεως του προσώπου, ψευδοπώγωνος η τοιούτων άλλων μέσων, ενδυόμενοι ψευδή στολήν η εμφανίζοντες πλαστήν προσταγήν της αρχής" (αρθρ. 366), είτε να οπλοφορούν ή να έχουν μαζί τους κλειδιά ή άλλα ύποπτα εργαλεία, ή ακόμη χρηματικό ποσό μεγαλύτερο των 50 δραχμών, η αντικείμενα ίσης αξίας των οποίων δεν μπορούν να αποδείξουν τη νόμιμη απόκτηση (αρθρ. 666).

Είναι φανερό ότι οι παραπάνω διατάξεις του Ποινικού Νόμου σηματοδοτούν την απόπειρα ποινικοποίησης ενός τρόπου ζωής και μιας κοινωνικής συμπεριφοράς που βρίσκονται στους αντίποδες του κυρίαρχου προτύπου.

Η αναγόρευση της επαιτείας και της περιπλάνησης σε ποινικά αδικήματα που τιμωρούνται με ποινές, λειτουργεί ως μέσο εκφοβισμού και αποτροπής από πρακτικές αντιτιθέμενες στις κυρίαρχες στο κοινωνικό στερέωμα της εποχής. Σε εκείνες, δηλαδή, που αποτελούν έκφραση των ανώτερων στρωμάτων της πρωτεύουσας και που οι Αθηναίοι μικροαστοί υιοθετούν στην προσπάθεια τους για κοινωνική αναρρίχηση.

Έτσι, η περιπλάνηση, η μη κατοχή μόνιμης κατοικίας, σταθερής και νόμιμης εργασίας μετατρέπονται σε αξίες εχθρικές προς τον καθωσπρεπισμό, την καλή φήμη και την αξιοπρέπεια, που αποτελούν

38. "Γόης" χαρακτηρίζεται εκείνος ο οποίος ασχολείται "εις το να πλανά άλλους διά νομιζομένων θαυμάτων, διά μαγειών ή εξορκισμών, διά σημειομαντείας ή ονειροκρισίας, προφητείας, θησαυρωρυχείας, χρυσοποιίας και άλλων παρομοίων γοητειών" (αρθρ. 665).

Σελ. 29
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/30.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

την απαραίτητη προϋπόθεση για την πραγματοποίηση του ονείρου της κοινωνικής επιτυχίας και ανέλιξης.

Επιπλέον, η παραπάνω διαδικασία ποινικοποίησης τίθεται σε λειτουργία μέσω του καθορισμού μιας σειράς αναγνωρίσιμων χαρακτηριστικών, με βάση τα οποία εύκολα κανείς μπορεί να ταυτιστεί με τη νέα "διαφορετική" κοινωνική κατηγορία, που γεννιέται μέσα από την ίδια τη διαδικασία καθορισμού της. Έτσι, η "φυγοπονία, επαιτεία, αγυρτεία και γοητεία" αποτελούν χαρακτηριστικά γνωρίσματα όσων συγκροτούν την κατηγορία των "φυγόπονων, επαιτών, αγυρτών και γοήτων".

Μπορούμε συνεπώς να υποστηρίξουμε ότι είναι το βλέμμα με το οποίο ο κυρίαρχος λόγος παρατηρεί την καθημερινή συμπεριφορά των "άλλων", εκείνο που δημιουργεί αυτή την "άλλη" συμπεριφορά. Μέσα στο βλέμμα αυτό δεν υπάρχει, θέση για αποκλίσεις η διαφοροποιήσεις, στο βαθμό που στηρίζεται σε ένα υποτιθέμενο "αλάθητο" κριτήριο: εκείνο που βλέπει, σκέπτεται, κατατάσσει, ασκεί κριτική, κρίνει, ταυτίζει τελικά τα άτομα με τη θέση που κατέχουν στην κοινωνική ιεραρχία. Σαν, ανάμεσα στο άτομο και την κοινωνική του θέση, "να μην υπήρχε ένας χώρος δικός του, όπου σκέπτεται, προτιμά, ασκεί κριτική, αποδέχεται, αρνείται, επιδοκιμάζει".39

Μέσα σ' αύτη την ιδεολογική στάση, που πολύ σύντομα επρόκειτο να υλοποιηθεί με τη λήψη συγκεκριμένων κατασταλτικών μέτρων, είναι ευδιάκριτη η έκφραση "μιας ατμόσφαιρας υλικής και πνευματικής ανασφάλειας [...] που βλέπει με δυσπιστία όλους εκείνους που, συνειδητά η ασυνείδητα, μοιάζουν να απειλούν την εύθραυστη κοινωνική ισορροπία"40 των πρώτων μετεπαναστατικών χρόνων.

Φαίνεται να διαγράφεται έτσι η κυρίαρχη εικόνα μιας κοινωνίας που έχει ανάγκη σταθερότητας και επιδιώκει την εγκαθίδρυση των ορίων της. Υπό το πρίσμα αυτό, η κοινωνική απόρριψη των "περιθωριακών"

39. Ariette Farge, La vie fragile. Violence, pouvoirs et solidarités à Paris au XVIIIe siècle, Παρίσι 1986, σ. 63.

40. Jacques Le Goff, "Οι περιθωριακοί στη μεσαιωνική Δύση", Οι περιθωριακοί και οι αποκλεισμένοι στην ιστορία, ό.π., σ. 27.

Σελ. 30
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/31.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

της, μπορεί να γίνει κατανοητή ως μια απόπειρα μετάθεσης στο πρόσωπο τους των δικών της φόβων. Με αυτή την έννοια, οι ζητιάνοι εμφανίζονται, σαν ένας καθρέφτης 41 της νεοελληνικής κοινωνίας, μέσα στον οποίο μπορούμε να διακρίνουμε τον αντικατοπτρισμό των φόβων της.

Στο αστικό πλαίσιο της Αθήνας όπου "με τη γενίκευση της μισθωτής εργασίας ο χρόνος γίνεται χρήμα και η εργασία καθορίζεται πλέον από την πειθαρχία του ωρολογίου χρόνου",42 δεν μπορούσε παρά να φαίνεται παράδοξη η παρουσία ανθρώπων που, δίχως απασχόληση και καμιά πειθαρχία, περιπλανιόνταν στους δρόμους της πρωτεύουσας.43 Οι μορφές των ζητιάνων και των εξαθλιωμένων θα αρχίσουν να προβάλλουν ανησυχητικές και η συμπεριφορά τους ύποπτη και επικίνδυνη. Έτσι, προκειμένου να αντιμετωπιστεί αυτή η εν δυνάμει πηγή αναταραχής και αταξίας, η κεντρική εξουσία θα κάνει χρήση κατασταλτικών μεθόδων.

Κατά τη διάρκεια των πρώτων δεκαετιών του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους εγκαθιδρύεται ένα θεσμικό οπλοστάσιο που αποβλέπει στη ρύθμιση ζητημάτων σχετικών με την επιβολή της τάξης στην πόλη και με την υγεία του πληθυσμού της. Πολυάριθμοι νόμοι, βασιλικά διατάγματα και διαταγές που υιοθετήθηκαν κατά τη διάρκεια

41. Bernard Vincent, "Πρόλογος" στο Οι περιθωριακοί και οι αποκλεισμένοι στην ιστορία, ό.π., σ. 17.

42. Ελένη Βαρίκα, Η εξέγερση των κυριών. Η γένεση μιας φεμινιστικής συνείδησης στην Ελλάδα (1833-1907), Αθήνα 1987, σ. 42.

43. Σύμφωνα με τον Jacques Le Goff, στα πλαίσια των δυτικών κοινωνιών, η διαδικασία περιθωριοποίησης εμφανίζεται σε στενή συνάρτηση με την αναβάθμιση της εργασίας. Από τον 18ο αιώνα και μετά, όταν η εργασία μετατρέπεται σε κυρίαρχη κοινωνική αξία, αρχίζει παράλληλα να τίθεται σε λειτουργία και η διαδικασία κοινωνικής απόρριψης των περιθωριακών· βλ. Jacques Le Goff, "Οι περιθωριακοί στη μεσαιωνική Δύση", ό.π., σ. 28. Για μια προβληματική της σχέσης ανάμεσα στην εργασία και την έννοια του "άχρηστου κοινωνικά" βλ. επίσης Bronislaw Geremek, Truands et misérables dans l'Europe moderne (1350-1600), Παρίσι 1980.

Σελ. 31
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 12
    29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

    Στη μελέτη αυτής της νέας μορφής παρέμβασης, που αναδύεται στην Αθήνα, στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, και που οι ίδιοι οι φορείς της αποκαλούν "φιλανθρωπία", θέλησα να επικεντρώσω την προσοχή μου.

    Συγκεκριμένα, επέλεξα να εξετάσω τη φιλανθρωπική δραστηριότητα που αναπτύσσεται κυρίως μέσω συλλόγων και εταιρειών, οι οποίοι αναλαμβάνουν την πρωτοβουλία για τη δημιουργία θεσμών και έργων, με στόχο την προσφορά περίθαλψης, στοιχειώδους εκπαίδευσης, επαγγελματικής κατάρτισης και ηθικής ανατροφής στα φτωχά παιδιά και τις γυναίκες της πρωτεύουσας.

    Δύο ήταν οι βασικοί λόγοι που καθόρισαν μια τέτοια επιλογή:

    Πρώτον, θεωρώ ότι στο εσωτερικό του φιλανθρωπικού πεδίου τα παιδιά και οι γυναίκες θα αποτελέσουν τα προνομιακά "μέσα" για την αναβάθμιση του οικογενειακού "ιδεώδους" στους κόλπους του φτωχού πληθυσμού της Αθήνας του περασμένου αιώνα.

    Κατά συνέπεια, μέσω αυτής της ιδιαίτερης φιλανθρωπικής δραστηριότητας, μπορούμε να διερευνήσουμε μια από τις διαδικασίες "αναμόρφωσης" της λαϊκής οικογένειας, που λαμβάνει χώρα παράλληλα με εκείνη της αναδιοργάνωσης της οικογενειακής ζωής έχοντας επίκεντρο το παιδί στους κόλπους των μεσαίων στρωμάτων.

    Δεύτερον, θεωρώ ότι η δραστηριότητα αύτη συνέβαλε στη δημιουργία ενός θεσμικού πεδίου κοινωνικών πρακτικών, όπου η υλοποίηση των στόχων και των σχεδίων των φιλάνθρωπων επιχειρείται μέσα από τη συγκεκριμένη ρύθμιση της ζωής των περιθαλπόμενων προσώπων. Προσφέρεται συνεπώς για τη μελέτη του τρόπου με τον οποίο επιδιώκεται η μεταβίβαση ενός ορισμένου τύπου κοινωνικών αξιών, που αποβλέπουν στη διαμόρφωση μιας συμπεριφοράς, ικανής να γίνει αποδεκτή και να ενσωματωθεί κοινωνικά.

    Έτσι, με βάση ένα υλικό, που περιείχε κυρίως εκθέσεις και απολογισμούς δραστηριοτήτων, κανονισμούς και πρακτικά συνεδριάσεων, επιχείρησα να παρακολουθήσω τα πρώτα χρονιά ζωής των σημαντικότερων θεσμών και έργων, που δημιουργήθηκαν από φιλανθρωπικούς συλλόγους και εταιρείες και απευθύνθηκαν στα παιδιά και τις φτωχές γυναίκες.

    Το πρόβλημα όμως με αυτού του είδους το υλικό είναι ότι, αν και