Συγγραφέας:Κορασίδου, Μαρία
 
Τίτλος:Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους
 
Υπότιτλος:Φτώχεια και φιλανθρωπία στην ελληνική πρωτεύουσα το 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:29
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1995
 
Σελίδες:263
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδ, Αθήνα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Αντικείμενο της εργασίας αυτής είναι η εξέταση των διαφόρων προσπαθειών μιας κατηγορίας μορφωμένων ανθρώπων, προερχόμενων από τα μεσαία στρώματα της Αθήνας, που σκοπό είχαν τη διαχείριση της ζωής του φτωχού πληθυσμού της πρωτεύουσας τον 19ο αιώνα. Η φιλανθρωπική δραστηριότητα, που αναπτύσσεται στην Αθήνα, κυρίως κατά τη διάρκεια του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα, που οργανώνεται, μέσω συλλόγων και, εταιρειών και που ιδρύει, νέους θεσμούς περίθαλψης για τα φτωχά παιδιά και τις γυναίκες, αποτελεί προνομιακό πεδίο για τη μελέτη της πρακτικής εφαρμογής αυτών των προσπαθειών. Οι απόπειρες αυτές γνωρίζουν μια διαδικασία εξέλιξης, της οποίας τα αρχικά στάδια ανάγονται, στα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους. Την εξέλιξη αυτή παρακολουθεί το βιβλίο, προσπαθώντας να απαντήσει σε ερωτήματα όπως: Ποιοι ήταν αυτοί οι ζητιάνοι και φτωχοί; Ποια ήταν η καταγωγή τους; Πώς ξαφνικά εισέβαλαν στο αθηναϊκό τοπίο; Ποιος ήταν ο τρόπος ζωής τους; Τι έλεγαν οι ίδιοι για τη ζωή τους και πως τους έβλεπαν οι άλλοι;
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 6.34 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 123-142 από: 266
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/123.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Η ανεπαρκής χρηματοδότηση του Βρεφοκομείου επηρεάζει καθοριστικά τη λειτουργία του σ' όλη τη διάρκεια του περασμένου αιώνα και έχει ως συνέπεια την ελλιπή και κακή διατροφή των βρεφών και των θηλαστριών, την κακή ένδυση και τις ανθυγιεινές συνθήκες διαβίωσης των βρεφών, την αμφιβόλου ποιότητας καθαριότητα στο εσωτερικό του ιδρύματος (σπάνια γίνονται απολυμάνσεις των ρούχων, των σπάργανων, των στρωμάτων και σκεπασμάτων, των κλιβάνων, των σκευών, των πλυντηρίων και των άλλων χώρων), και την ανεπαρκή ιατρική περίθαλψη των βρεφών (δεν επιβάλλεται, απομόνωση των άρρωστων βρεφών σε ιδιαίτερο θάλαμο, με αποτέλεσμα οι ασθένειες να μεταδίδονται και στα υγιή).

Έτσι, το Βρεφοκομείο κατατρέχεται από τον "καταστρεπτικό δαίμονα της φτώχειας [...] η οποία το παραδέρνει και το εκφαυλίζει, φτώχεια η οποία το έχει μεταμόρφωση από άσυλον εκθέτων εις σφαγείον Ηρώδου".45

Η θνησιμότητα των εγκαταλειμμένων παιδιών - Μέτρα για την καταπολέμηση της

Η βρεφική θνησιμότητα στο Βρεφοκομείο σημειώνει εξαιρετικά υψηλά ποσοστά. Συγκεκριμένα, κατά τη διάρκεια των πρώτων χρόνων λειτουργίας του ιδρύματος, η εξέλιξη της βρεφικής θνησιμότητας παρουσιάζει την εξής εικόνα:

την είσοδο στο Βρεφοκομείο δύο εγκαταλειμμένων παιδιών από το δήμο της Χαιρώνειας και Αραχώβης της επαρχίας της Λειβαδιάς. Το Αδελφάτο αρνείται να τα δεχθεί· βλ. Βιβλίο Α' των Πρακτικών..., ό.π., Συνεδρίαση της 11ης Μαΐου 1881.

45. "Η πλουτολογική έννοια του Βρεφοκομείου", ό.π., α. 37.

Σελ. 123
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/124.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Έτος Αριθμός βρεφών Αριθμός θανάτων Ποσοστό θνησιμότητας

1859-1860 170 71 41%

1860-1861 154 51 30%

1861-1862 172 48 28%

1862-1863 203 80 39%

1863-1864 208 75 36%

1864-1865 210 86 40%

Στους παραπάνω αριθμούς δεν περιλαμβάνεται ο αριθμός των εγκαταλειμμένων παιδιών που εισάγονταν στο Βρεφοκομείο σε κατάσταση ψυχορραγήματος,46

Από το 1870 και μετά, τα στατιστικά δεδομένα που αφορούν την παιδική θνησιμότητα, όπως αυτή παρουσιάζεται κατά φύλο, στο Βρεφοκομείο έχουν ως εξής:

Έτος Αριθμός Αριθμός θανάτων Ποσοστό

βρεφών Αγόρια Κορίτσια Σύνολο θνησιμότητας

1870 247 109 44,13%47

1872 319 66 86 152 47,6596

1873 310 52 84 136 43,87%

1874 390 93 72 165 42,31%

1875 440 76 116 192 43.64%48

1876 418 68 101 169 40,43%49

46. Α. Ζίννης, Έκθεσις των κατά το Δημοτικόν Βρεφοκομείον Αθηνών, Αθήνα 1866, σ. 15.

47. Μέριμνα (14 Μαΐου 1871).

48. Βιβλίο Α 'των Πρακτικών..., ό.π., Συνεδριάσεις της 17ης Μαρτίου 18 20ής Μαρτίου 1875 και 14ης Μαρτίου 1876.

49. Α. Ζίννης, Έκθεσις των κατά το Δημοτικόν Ορφανοτροφείου Αθηνών το έτος 1876, Αθήνα 1877, σ. 4.

Σελ. 124
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/125.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Έτος

Αριθμός

Αριθμός θανάτων

Ποσοστό

βρεφών

Αγόρια

Κορίτσια

Σύνολο

θνησιμότητας

1877

465

64

102

166

35,70%

1878

467

78

103

181

38,76%

1880

547

59

95

154

28,15%

1883

624

246

39,42% 50

Ο Α. Ζίννης αναφέρει ότι κατά τη δεκαετία 1869-1878, σε σύνολο 2581 εγκαταλειμμένων παιδιών που περιθάλπονταν στο Βρεφοκομείο, τα 1506, δηλαδή ένα ποσοστό 58%, έχασαν τη ζωή τους.51 Απ' αυτούς τους 1506 θανάτους, οι 932 οφείλονταν σε διαταραχές του εντερικού σωλήνα και ατροφια.52

Σύμφωνα με τον Α. Ζιννη, οι κυριότερες αιτίες της εξαιρετικά υψηλής θνησιμότητας των εγκαταλειμμένων βρεφών είναι:

- Η παντελής έλλειψη περίθαλψης κατά τις πρώτες ώρες που ακολουθούν τη γέννηση τους.

- Η ανεπαρκής και ακατάλληλη για την πεπτική ικανότητα των βρεφών τροφή που τους χορηγείται τους πρώτους μήνες της ζωής τους.

- Η μη έγκαιρη προσφυγή στο γιατρό σε περίπτωση αρρώστιας.

- Η κακή εφαρμογή ή ακόμη η μη εφαρμογή των θεραπευτικών μέσων που ο γιατρός υποδεικνύει στις τροφούς.

Όπως αναφέρει ο Α. Ζίννης, "ούτε προσκλήσεις ούτε απειλαί, ούτε κρατήσεις εκ της μηνιαίας αυτών αμοιβής ούτε ποινικαί καταδιώξεις

50. Βιβλίο Α' των Πρακτικών..., ό.π., Συνεδριάσεις της 4ης Ιουνίου 1879 και. 26ης Ιουλίου 1884. Α. Ζίννης, Έκθεσις των κοιτά το Νηπιακόν Ορφανοτροφείον Αθηνών διά το έτος 1880, Αθήνα 1881, σ. 5.

51. A. Zinnie, Principale cause de l'excessive mortalité chez les enfants trouvés et moyens d'y remédier, Αθήνα 1881, σ. 13.

52. Στο ίδιο, σ. 4.

Σελ. 125
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/126.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ίσχυσαν να πείσωσι τας γυναίκας ταύτας να προσάγωσιν εις το Βρεφοκομείον τα έκθετα άμα νοσήσαντα".53

Μαζί με το έκθετο παιδί που αναλάμβαναν να θηλάσουν, οι εξωτερικές θηλάστριες είχαν να θηλάσουν και το δικό τους παιδί. Επειδή όμως το γάλα τους δεν επαρκούσε για το θηλασμό και των δύο παιδιών, από τις πρώτες κιόλας μέρες της ζωής των παιδιών άρχιζαν να τα τρέφουν με χυλούς από ρύζι ή σιμιγδάλι, τροφές ακατάλληλες για την ηλικία τους, που προκαλούσαν συνέχεις διάρροιες. Τις διάρροιες ακολουθούσαν μαρασμός και ατροφία, που πολύ συχνά οδηγούσαν στο θάνατο των παιδιών.

Ένας άλλος επιβαρυντικός και επιβλαβής για την κατάσταση της υγείας των εκθέτων παράγοντας, ήταν η έλλειψη καθαριότητας και σωματικής φροντίδας. Σύμφωνα πάντα με τον Α. Ζιννη, οι θηλάστριες δεν αλλάζουν τακτικά τα υγρά και βρώμικα σπάργανα των βρεφών και ακόμη "δεν λαμβάνεται η δέουσα φροντίς προς την οικείαν τοποθέτησιν των άνω και κάτω άκρων των βρεφών, αλλά σπαργανούνται ταύτα όπως τυγχάνωσι όντα, όθεν γεννώνται τερατώδεις δυσμορφίαι των μελών τούτων, και ιδίως των άνω ακρών".54 Τέλος, "η ενδιαίτησις αυτών εν οικήμασι καθύγροις και κακώς αεριζομένοις και φωτιζομένοις",55 έρχεται να συμπληρώσει την εικόνα της φτώχειας, μέσα στην οποία ανατρέφονταν τα εγκαταλειμμένα παιδιά.

Αλλά, αν έτσι παρουσιάζονταν οι συνθήκες διαβίωσης των παιδιών κοντά στις εξωτερικές θηλάστριες, η κατάσταση δεν ήταν πολύ καλύτερη στο εσωτερικό του Βρεφοκομείου. Η χρόνια οικονομική δυσπραγία, από την όποια πλήττεται το Βρεφοκομείο, οδηγεί το Αδελφάτο να ακολουθεί συχνά μια τακτική μείωσης του αριθμού και του μισθού των εσωτερικών θηλαστριών. Οι περικοπές όμως αυτές ασφαλώς επηρέαζαν αρνητικά και αποθάρρυναν όσες γυναίκες θα ήθελαν να ασκήσουν το επάγγελμα της θηλάστριας. Όπως το ίδιο το

53. Α. Ζίννης, Έκθεσις των κατά το Δημοτικόν Βρεφοκομείον Αθηνών, Αθήνα 1861, σ. 10.

54. Στο ίδιο, σ. 12.

55. Στο ίδιο.

Σελ. 126
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/127.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Αδελφάτο ομολογεί, "δυσκόλως αποφασίζουσι θηλάστριες να προσέλθωσι εις το κατάστημα (α) διότι, ουχί σπανίως θηλάζουσι δύο ενίοτε δε και τρία βρέφη εκάστη (β) διότι δεν είναι επιτετραμμένον αυταίς να εξέρχωνται εκ του καταστήματος (γ) διότι εκτός του μισθού ουδεμίαν άλλην αμοιβήν έχουσιν".56

Έτσι, μπροστά στη δυσκολία ανεύρεσης θηλαστριών, το Αδελφάτο απευθύνεται στους υπαστυνόμους της Αθήνας και τους ζητά να συστήσουν στο διευθυντή του Βρεφοκομείου από έναν αστυνομικό κλητήρα, προκειμένου αυτός να αναζητήσει θηλάστριες για τις ανάγκες των βρεφών. Η αμοιβή του αστυνομικού κλητήρα, για κάθε καλή θηλάστρια που θα προσκομίζει, ορίζεται σε 1-2 δραχμές.57

Μια άλλη απόφαση του Αδελφάτου υπήρξε η αποστολή, από το 1865 και μετά, ενός μεγαλύτερου αριθμού παιδιών στα γύρω από την Αθήνα χωριά. Το Αδελφάτο πίστευε ότι επειδή οι χωρικές ήταν "φιλανθρωπότεραι", θα φρόντιζαν με μεγαλύτερη επιμέλεια τα βρέφη, που θα τους εμπιστευόταν το Βρεφοκομείο, και ακόμη ότι οι συνθήκες υγιεινής ήταν πολύ καλύτερες στα χωριά αυτά. Επειδή όμως το Αδελφάτο φοβόταν μια ενδεχόμενη άρνηση από μέρους των χωρικών γυναικών, απευθύνθηκε στο Μητροπολίτη της Αθήνας και του ζήτησε να συστήσει στους εφημέριους να πείσουν τις γυναίκες αυτές "ότι τούτο πράττουσαι εκπληρούν έργον θεάρεστον και χριστιανικώτατον".58

Ένα ακόμη μέτρο που έλαβε το Αδελφάτο για την καταπολέμηση της θνησιμότητας των βρεφών, ήταν η χορήγηση σ' αυτά κατσικίσιου γάλατος ως συμπληρωματικής τροφής. Για το σκοπό αυτό, τον Ιούνιο του 1865, αγοράστηκαν τρεις κατσίκες.59 Ως συμπληρωματική και πάλι τροφή, μετά το 1880, αποφασίστηκε να δίνεται στα βρέφη

56. Βιβλίο Α' των Πρακτικών..., ό.π., Συνεδρίαση της 6ης Φεβρουαρίου 1875.

57. Στο ίδιο, Συνεδρίαση της 1ης Νοεμβρίου 1865.

58. Στο ίδιο, Συνεδρίαση της 13ης Ιουλίου 1865.

59. Α. Ζίννης, Έκθεσις των κατά το Δημοτικόν Βρεφοκομείου Αθηνών, Αθήνα 1866, σ. 6.

Σελ. 127
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/128.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

από το δεύτερο μήνα της ζωής τους το γαλακτούχο άλευρο του Lapp.60

Μέτρα για τον περιορισμό της εγκατάλειψης των βρεφών

Μπροστά στη σημαντική αύξηση του αριθμού των εγκαταλειμμένων παιδιών και την αδυναμία του Βρεφοκομείου να τους προσφέρει τις απαραίτητες φροντίδες, το Αδελφάτο γίνεται ολοένα και πιο δύσπιστο απέναντι στις τροφούς και επιχειρεί την πιο στενή επιτήρηση τους. Αυτό που αρχίζει να υποψιάζεται είναι, ότι υπάρχει ανάμεσα τους ένας μεγάλος αριθμός γυναικών, που αφού πρώτα εγκαταλείψουν τα παιδιά τους, παρουσιάζονται στη συνέχεια στο Βρεφοκομείο ως θηλάστριες και αναλαμβάνουν το θηλασμό του δικού τους παιδιού έναντι μηνιαίας αμοιβής. Το Αδελφάτο επιχειρεί, λοιπόν, να εντοπίσει ανάμεσα στα εγκαταλειμμένα παιδιά, ποια είναι τα νόμιμα, και να τα επιστρέψει στους γονείς τους. Σ' αυτήν την επιχείρηση ανακάλυψης των νόμιμων γονέων, θα ζητήσει τη συνδρομή της διοικητικής αστυνομίας της Αθήνας, με σκοπό "να συντέλεση εις την περιστολήν των εκθέσεων, φροντίζοντας διά των αρμόδιων αυτής οργάνων να αν ακάλυπτη τους γονείς των εκτεθειμένων γνησίων βρεφών, τα οποία συνήθως εκτίθενται εις ηλικίαν ανωτέραν των 15 ημερών, ως μακρά πείρα απέδειξε".61

Το Αδελφάτο πραγματοποιεί ακόμη έρευνες ανάμεσα στις εξωτερικές θηλάστριες, προκειμένου "να μάθη ότι ταύτα δεν είναι ίδια αυτών τέκνα, η δεν ανήκουσιν εις γνωστάς μητέρας, αίτινες επί πληρωμή θηλάζουσιν βρέφη οικογενειών".62 Το 1880, μετά από μια τέτοια έρευνα, 26 βρέφη ανακαλύφθηκαν, διαγράφτηκαν από το μητρώο

60 Α. Ζίννης, Έκθεσις των κατά το Νηπιακόν Ορφανοτροφείον Αθηνών διά το έτος 1880, Αθήνα 1881, σ. 11.

61. Βιβλίο Α' των Πρακτικών..., ό.π., Συνεδρίαση της 27ης Φεβρουαρίου 1875.

62. Στο ίδιο, Συνεδρίαση της 6ης Φεβρουαρίου 1875.

Σελ. 128
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/129.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

του Βρεφοκομείου και παραδόθηκαν στους γονείς τους, το 1884, 30 βρέφη και το 1885, 98 βρέφη.63

Επιπλέον, το Αδελφάτο ζητά από τους δημάρχους Αχαρνών και Φυλής πληροφορίες σχετικά με την ύπαρξη τροφών στις περιφέρειες τους, που θα μπορούσαν να αναλάβουν το θηλασμό των εγκαταλειμμένων βρεφών. Με τον τρόπο αυτό ήλπιζε ότι θα περιοριζόταν εν μέρει το φαινόμενο της εγκατάλειψης, επειδή πίστευε, ότι όταν οι μητέρες που εγκατέλειπαν τα παιδιά τους μάθαιναν πως αυτά θα απομακρύνονταν από την Αθήνα και επομένως δεν θα βρίσκονταν πλέον κάτω από την άμεση επιτήρηση τους, θα αποφάσιζαν πολύ πιο δύσκολα να τα εγκαταλειψουν.64

Το γεγονός ότι πολλές μητέρες, αφού προηγουμένως εγκατέλειπαν τα παιδιά τους, φρόντιζαν στη συνέχεια να αναλάβουν το θηλασμό τους έναντι αμοιβής, αποδεικνύει ότι η κύρια αιτία που ωθούσε στην εγκατάλειψη δεν ήταν άλλη από τη φτώχεια και την εξαιρετικά μεγάλη εξαθλίωση μέσα στην οποία ζούσαν οι γονείς των εγκαταλειμμένων παιδιών και η ολοκληρωτική άρα αδυναμία τους να ανταποκριθούν στην ευθύνη της συντήρησης τους. Μια τέτοια διαπίστωση διαψεύδει σίγουρα τη διαδομένη αντίληψη της εποχής, ότι τα εγκαταλειμμένα παιδιά ήταν "έκτοκα συνήθως όντα της ακολασίας και διαφθοράς",65 και ότι "η μητρική ασπλαχνία απανθρώπως έρριψεν [αυτά] εις τας αγυιάς γυμνά και λιμώττοντα".66

Το ενδιαφέρον με το όποιο οι μητέρες εξακολουθούν να περιβάλλουν τα παιδιά τους, είτε με το να παρακολουθούν από κοντά και να επιτηρούν τον τόπο της τοποθέτησης τους, είτε με το να αναλαμβάνουν οι ίδιες το θηλασμό τους, αφού προηγουμένως εξασφαλίσουν την πρόσληψη τους από το Βρεφοκομείο ως θηλαστριες, διαψεύδει την αντίληψη εκείνη, σύμφωνα με την οποία, θεωρείται ότι υπάρχει παντελής

63. Στο ίδιο, Συνεδρίαση της 30ής Αυγούστου 1880, της 14ης Μαΐου 1884 και 18ης Ιανουαρίου 1885.

64. Στο ίδιο, Συνεδρίαση της 22ας Σεπτεμβρίου 1861.

65. Α. Ζίννης, Έκθεσις των κατά το Δημοτικόν Βρεφοκομείον Αθηνών, Αθήνα 1861, σ. 9.

66. Α. Ζίννης, Έκθεσις των κατά το Δημοτικόν Ορφανοτροφείον Αθηνών, Αθήνα 1866, σ. 21.

Σελ. 129
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/130.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

απουσία συναισθημάτων στους κόλπους των φτωχών αθηναϊκών στρωμάτων της εποχής. Μπορούμε συνεπώς να υποστηρίξουμε ότι αυτό που απουσιάζει δεν είναι η μητρική αγάπη, αλλά τα οικονομικά μέσα που θα επέτρεπαν τη διατήρηση στη ζωη και την ανατροφή των παιδιών τους. Και ακόμη, ότι αυτό που υποδηλώνει μια τέτοια στάση, είναι η "υπέροχη του ένστικτου της ζωής απέναντι στο "μητρικό ένστικτο" : Η μητέρα-πελεκάνος που ανοίγει τα σπλάχνα της για να θρέψει τα μικρά της δεν είναι παρά ένας μύθος".67

Για πολλές αθηναϊκές οικογένειες που επιθυμούσαν να υιοθετήσουν ένα ή περισσότερα παιδιά, το Δημοτικό Βρεφοκομείο Αθηνών αποτέλεσε τον ιδανικό χώρο για την πραγματοποίηση αυτής της επιθυμίας τους. Από τη σύσταση του, δηλαδή από το 1859 έως το 1866, οι υιοθεσίες έφθασαν το 25% του συνολικού αριθμού των έκθετων βρεφών.68

Οι υιοθεσίες γίνονταν με βάση έγγραφες αιτήσεις που οι ενδιαφερόμενοι απηύθυναν προς το Αδελφάτο, το οποίο τις ενέκρινε, αφού προηγουμένως φρόντιζε να συγκεντρώσει όλες τις απαραίτητες πληροφορίες γύρω από το πρόσωπο τους. Ο κάθε ενδιαφερόμενος μπορούσε να επιλέξει για υιοθεσία ανάμεσα σε δέκα με δεκαπέντε απογαλακτισμένα παιδιά, ηλικίας 7 μηνών έως 8 χρονών.

Η πρακτική της υιοθεσίας αποδείχθηκε εξίσου ωφέλιμη και για το Βρεφοκομείο, "διότι ένεκα ταύτης το Φιλανθρωπικό τούτο καθίδρυμα, ούτινος οι πόροι εισίν σμικρότατοι, απαλλάσσεται της διατροφής πολλών κατ' έτος βρεφών".69

Όσα παιδιά είχαν συμπληρώσει το έβδομο έτος της ηλικίας τους και δεν είχαν ακόμη υιοθετηθεί, τοποθετούνταν τα μεν αγόρια στο Ορφανοτροφείο Χατζηκώνστα, τα δε κορίτσια στο Ορφανοτροφείο Αμαλιείο.

67. Elisabeth Badinter, L'amour en plus. Histoire de l'amour maternel (XVIIIeXXe siècle), Παρίσι 1980, σ. 65.

68. A. Ζίννης, Έκθεσις των κατά το Δημοτικού Βρεφοκομείον Αθηνών, Αθήνα 1866, σ. 21.

69. Στο ίδιο

Σελ. 130
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/131.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Β. ΤΑ ΟΡΦΑΝΑ

ΤΟ ΟΡΦΑΝΟΤΡΟΦΕΙΟ ΚΟΡΙΤΣΙΩΝ ΑΜΑΛΙΕΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΟΡΦΑΝΟΤΡΟΦΕΙΟ ΑΓΟΡΙΩΝ ΧΑΤΖΗΚΩΝΣΤΑ

Η ίδρυση των δύο Ορφανοτροφείων

Μπορεί οι απώλειες σε ανθρώπινες ζωές που προκάλεσε η θανατηφόρα επιδημία της χολέρας να σταμάτησαν το Δεκέμβριο του 1854, οι συνέπειες τους, όμως, παρέμεναν ορατές για ένα αρκετά μεγάλο χρονικό διάστημα. Τα δεκάδες παιδιά που, έχοντας χάσει τους γονείς τους κατά τη διάρκεια της επιδημίας, περιπλανιόνταν στους δρόμους της Αθήνας, αποτελούσαν την πιο ζωντανή μαρτύρια της καταστροφής που συντελέστηκε.70

Η προστασία, λοιπόν, των παιδιών αυτών πρόβαλε ως επιτακτική ανάγκη. Για το σκοπό αυτό, ιδρύονται δύο Ορφανοτροφεία: το 1855, το Ορφανοτροφείο κοριτσιών "Αμαλιειο" και το 1856, το Ορφανοτροφείο αγοριών "Γεώργιου και Αικατερίνης Χατζηκώνστα".

Αμέσως μετά το τέλος της επιδημίας της χολέρας, η Μαρία Υψηλάντη μετέτρεψε το σπίτι της σε πραγματικό Ορφανοτροφείο. Εκεί είχε συγκεντρώσει και περιέθαλπε είκοσι περίπου ορφανά κορίτσια. Πολύ σύντομα όμως μαζί με την Κυριακούλα Κριεζή, την Ανδρομάχη Ρενιέρη, τη Λουκία Ρίζου και τη Ζώη Σούτσου ίδρυσαν την "Φιλανθρωπική Εταιρία Κυριών", που ανέλαβε την πρωτοβουλία για την ίδρυση ενός Ορφανοτροφείου κοριτσιών. Καταρχήν απευθύνθηκε στη βασίλισσα Αμαλία, η όποια δέχθηκε να αναλάβει υπό την προστασία της το νέο ίδρυμα. Από το όνομα της προήλθε και η ονομασία του Ορφανοτροφείου "Αμαλιείον". Ταυτόχρονα, επιδόθηκε στην αναζήτηση των απαραίτητων για τη δημιουργία του ιδρύματος οικονομικών πόρων και πέτυχε σημαντικές χρηματικές συνδρομές εκ μέρους των πλουσίων ομογενών της διασποράς, των εγκαταστημένων

70. Αιών (11 Ιουνίου 1860).

Σελ. 131
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/132.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

στην Κωνσταντινούπολη, τη Σμύρνη, τη Βηρυτό, την Αδριανούπολη, το Κάιρο, τη Μόσχα, την Οδησσό, τη Βουδαπέστη, τη Βιέννη, την Τεργέστη, τη Μασσαλία.71

Το πρώτο κτίριο όπου προσωρινά στεγάστηκε το "Αμαλιείον", από το 1855 έως το 1859, ήταν ένα σπίτι στην πλατεία Ελευθερίας. Το 1859, το Ορφανοτροφείο μετακόμισε σε δικό του ιδιόκτητο κτίριο, που βρισκόταν στη σημερινή Ηρώδου Αττικού.72 Στο μεταξύ, ο αριθμός των περιθαλπόμενων στο ίδρυμα κοριτσιών αυξήθηκε: Από 20 που ήταν το 1855, έφθασαν τα 71 το 1859.73 Ο συνολικός αριθμός των εγγεγραμμένων κοριτσιών στο μητρώο του Ορφανοτροφείου, από την ίδρυση του έως το 1884, ανήλθε σε 538.74 Τα κορίτσια αυτά προέρχονταν όχι μόνο από το ανεξάρτητο ελληνικό κράτος αλλά και από αλύτρωτες ελληνικές περιοχές.75 Η ηλικία τους κυμαινόταν από 5 έως 11 χρονών. Αρχικά, είχε προβλεφτεί ότι μόνο τα ορφανά και από τους δύο γονείς κορίτσια θα γίνονταν δεκτά στο Ορφανοτροφείο. Μερικά όμως χρόνια αργότερα, το Αμαλιείο άρχισε να δέχεται ορφανά κορίτσια από τον ένα μόνο γονέα, έναντι μηνιαίας καταβολής των εξόδων τους. Ο αριθμός αυτών των κοριτσιών δεν μπορούσε να υπερβαίνει το 1/15 του συνολικού αριθμού των περιθαλπόμενων στο Ορφανοτροφείο κοριτσιών.76

Η ίδρυση του Ορφανοτροφείου Χατζηκώνστα πραγματοποιήθηκε χάρη

71. Α. Παπαδόπουλος, Το Αμαλιείον Ορφανοτροφείου Κορασίων επί τη εκατονταετηρίδι του (1855-1954), Αθήνα 1954, σ. 11. .

72. Στο ίδιο, σ. 23-25 και Σάσα Μόσχου-Σακορράφου, "Γυναικεία δράση στην Αθήνα", Νέα Εστία, τχ. 1379 (Χριστούγεννα 1984), αφιέρωμα Αθήνα 1834-1984, σ. 463.

73. Α. Παπαδόπουλος, ό.π., σ. 23.

74. Σπ. Παγανέλης, "Η φιλανθρωπία εν Αθήναις. Το Αμαλιείον Ορφανοτροφείον", Εστία 453 (2 Σεπτεμβρίου 1884), σ. 565.

75. Α. Παπαδόπουλος, ό.π., σ. 80.

76. Βλ. Β.Δ. "Περί τροποποιήσεως άρθρων τινών του οργανισμού της εν Αθήναις Φιλανθρωπικής Εταιρίας των Κυριών (Αμαλίειον ορφανοτροφείον)", Ε.τ.Κ. 188 (8 Δεκεμβρίου 1882).

Σελ. 132
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/133.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

σε ένα κληροδότημα ύψους 250.000 δραχμών, που άφησε μετά το θάνατο του στη Μόσχα, το 1855, ο Ηπειρώτης έμπορος Γεώργιος Χατζηκώνστας. Ο Γεώργιος Σταύρου, που υπήρξε «ο δεύτερος πατήρ του καθιδρύματος τούτου», μετά από συνεννόηση με τους εκτελεστές της διαθήκης του Γ. Χατζηκώνστα, πρότεινε την ίδρυση ενός Ορφανοτροφείου αγοριών.77

Το Ορφανοτροφείο στεγάστηκε στο σπίτι του Κωνσταντίνου Βράνη, Έλληνα της διασποράς που ζούσε την εποχή εκείνη στην Πέστη της Ουγγαρίας. Μαζί με το σπίτι αυτό, που βρισκόταν στον Κεραμεικό, ο Κωνσταντίνος Βράνης δώρησε στο Ορφανοτροφείο και το ποσό των 3000 δραχμών προκειμένου να καλυφτούν τα έξοδα για τις απαραίτητες εργασίες επισκευής του. Εκεί, λοιπόν, κατά τον πρώτο χρόνο λειτουργίας του Ορφανοτροφείου, συγκεντρώθηκαν «τη συνδρομή της Αστυνομίας των Αθηνών» 25 φτωχά αγόρια, ορφανά και από τους δύο γονείς.78 Μέσα όμως σε μια πεντηκονταετία από την· ίδρυση του, το Ορφανοτροφείο έφθασε να περιθάλπει κάθε χρόνο γύρω στα 200 ορφανά αγόρια, ηλικίας από 8 έως 12 χρονών.79 Κατά το χρονικό διάστημα 1856-1884,618 παιδιά εξήλθαν από το Ορφανοτροφείο. Το ένα τρίτο περίπου των παιδιών αυτών προερχόταν από τις αλύτρωτες ελληνικές περιοχές.80

Ο κίνδυνος μετάδοσης του «φθοροποιού μολύσματος» και η θεραπεία του

Στην έκκληση που απευθύνουν στη βασίλισσα Αμαλία, η Μαρία Υψηλάντη και η Ζώη Σούτσου, αφού καταρχήν υπογραμμίσουν ότι ο βασικός λόγος που τις ώθησε να πάρουν την πρωτοβουλία για την

77. Ορφανοτροφείον Γεωργίου και Αικατερίνης Χατζηκώνστα (1856-1908), Αθήνα 1908, σ. 25.

78. Φιλόπατρις (20 Ιανουαρίου 1857).

79. Ορφανοτροφείον Γ. και Αικ. Χατζηκώνστα..., ό.π., σ. 27.

80. Σπ. Παγανέλης, «Η φιλανθρωπία εν Αθήναις. Το Ορφανοτροφείον Γεωργίου και Αικατερίνης Χατζηκώνστα», Εστία 445 (8 Ιουλίου 1884), σ. 436.

Σελ. 133
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/134.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ίδρυση ενός Ορφανοτροφείου, ήταν η στέρηση "των προσφιλών κατά φύσιν προστατών" των μικρών κοριτσιών, στη συνέχεια προσθέτουν: "θεωρούσα·, της ελλείψεως της ανατροφής της τάξεως ταύτης του λαού και ότι η δυστυχής μόνωσις των ορφανών τούτων μας χορηγεί πλατυτέραν ενέργειαν επί της διευθύνσεως της αγωγής των, νομίζομεν ότι ήθελε είσθαι καλόν να μορφωθώσιν αυτά προς περισσότερον όφελος αυτών τούτων και της κοινωνίας".81

Βρισκόμαστε στην αρχή μιας περιόδου, όπου αρχίζει να διατυπώνεται αρκετά καθαρά η αντίληψη, σύμφωνα με την οποία, υπάρχει έλλειψη ηθικής ανατροφής στους κόλπους των λαϊκών στρωμάτων. Οι γυναίκες της "Φιλανθρωπικής Εταιρίας Κυριών" θεωρούν, λοιπόν, χρέος τους να αναπληρώσουν με τη δράση τους την έλλειψη αυτή, πιστεύοντας ότι με τον τρόπο αυτό θα συμβάλουν στην "κοινωνική πρόοδο".

Η παραπάνω αντίληψη είναι διαδομένη και στον τύπο της εποχής. Ένας από τους αρθρογράφους του περιοδικού Πανδώρα, χαιρετίζοντας την ίδρυση του Αμαλιείου, γράφει: "Το κοινόν συμφέρον απαιτεί ώστε η κοινωνία, δευτέρα μήτηρ των πολιτών, να άγρυπνη εφ' όλων των ενδεών και να σώζη αυτούς από του βαράθρου της διαφθοράς εις ο κινδυνεύουσι να καταποντισθώσι".82

Στο ίδιο περιοδικό, με την ευκαιρία της ίδρυσης του Ορφανοτροφείου Χατζηκώνστα, διαβάζουμε: "Το Ορφανοτροφείον του Γεωργίου και Αικατερίνης Χ. Κώνστα [...] ταχέως θέλει αποδώσει εις τους κόλπους της κοινωνίας, αντί παίδων κυλιομένων εις τας οδούς και ζώντων εν κακοήθεια, πολίτας χρηστούς και ικανούς να ωφελήσωσι διά του επιτηδεύματος αυτών και εαυτούς και την πατρίδα. Συμφέρει, λοιπόν, να υποστηρίξωμεν πάντες το κατά δύναμιν το ευεργετικόν τούτο κατάστημα, τα άπορα ορφανά εισί πολυάριθμα και εις ημάς απόκειται θυσιάζοντες ολίγα να σώσωμεν αυτά μεν από του

81. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Παιδείας, φ. 12, κείμενο χωρίς τίτλο με ημερομηνία 17 Ιανουαρίου 1855.

82. "Αμαλίειον Ορφανοτροφείον", Πανδώρα 6, τχ. 130 (1855), σ. 337.

Σελ. 134
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/135.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ολέθρου, την δε κοινωνίαν από του μιάσματος των κακών αυτών έξεων".83

Το ίδιο πνεύμα αντανακλάται, και στην έκκληση της 28ης Ιουλίου 1856, που τα μέλη του διοικητικού συμβουλίου του Ορφανοτροφείου Χατζηκώνστα84 απευθύνουν "προς τους απανταχού φιλαγάθους και φιλελεήμονας χριστιανούς",85 προκειμένου να ζητήσουν τη χρηματική τους συνδρομή.

Στην έκκληση αύτη κυριαρχεί έντονα η ιδέα της ανάγκης για την καταπολέμηση του κινδύνου της "φυσικής και ηθικής απώλειας", που απειλεί τα άπορα παιδιά. Σύμφωνα με τους διοικούντες το Ορφανοτροφείο, τα παιδιά αυτά, στερούμενα ηθικής και θρησκευτικής αγωγής, "διαφθείρονται και αποτελούσι μόλυσμα φθοροποιόν, όπερ μεταδιδόμενον κατ' ολίγον παράγει γενικήν τίνα και ολέθριον νόσον της κοινωνίας". Η θεραπεία του "μολύσματος" αυτού είναι, λοιπόν, αναγκαία, καταρχήν γιατί αυτό επιβάλλει το "θρησκευτικόν καθήκον [...] ούτινος η πληρωσις επάγεται την θείαν ευλογίαν και αμοιβήν, η δε παράβασις την θείαν οργήν και κόλασιν". Ειναι όμως κυρίως αναγκαία, επειδή αυτό υπαγορεύει το συμφέρον της πολιτικής κοινωνίας, η οποία συγκρίνεται με ένα "σώμα οργανικόν", για την καλή λειτουργία του οποίου οφείλουν να συνεργάζονται όλα τα μέλη του. Κατά συνέπεια, τα μέλη του διοικητικού συμβουλίου του Ορφανοτροφείου Χατζηκώνστα θεωρούν ότι είναι χρέος τους να αναλάβουν την "ηθική εκπαίδευση" των απόρων ορφανών, να παρέμβουν δηλαδή για την αποτροπή του "κακού" προς το οποίο κινδυνεύει να οδηγηθεί ο ορφανός "εξ απαιδευσίας και αγριότητας, η ωθούμενος υπό φυσικών αναγκών" προκειμένου με τον τρόπο αυτό να διασφαλίσουν την ομαλή λειτουργία της κοινωνίας, θεωρώντας, ακόμη, ότι ο ορφανός "εγκαταλιμπανόμενος υπό των συμπολιτών του ασυμπαθώς φέρει

83. "Ορφανοτροφείον Γεωργίου και Αικατερίνης Χ. Κώνστα", Πανδώρα 7, τχ. 149 (1856), σ. 115.

84. Αυτά ήταν: Γεώργιος Σταύρου, Ν. Κωστής, Φίλιππος Ιωάννου, Ανδρέας Κορομηλάς, Στέφανος Αγέλαστος, Χ. Τισαμενός.

85. "Ορφανοτροφείον Γ. και Αικ. Χατζηκώνστα...", ό.π., σ. 15-18.

Σελ. 135
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/136.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

βαρέως την εγκατάλειψιν, απελπίζεται πολλάκις και εν τη απελπισία εγείρεται πολέμιος της καθεστώσης εν τη πολιτεία τάξεως, ήτις φαίνεται εις αυτόν άδικος και ως τοιαύτη σεβασμού ανάξια",86 επιχειρούν να προσελκύσουν το ενδιαφέρον των "ευπορούντων".

Στο πρόσωπο των απόρων παίδων, οι ιδρυτές του Ορφανοτροφείου βλέπουν τους εν δυνάμει εχθρούς της κοινωνίας, της οποίας τα συμφέροντα είναι αδιάσπαστα συνδεμένα με εκείνα των "ευπορούντων". Μ' αυτή την έννοια, η χρηματική συνδρομή των τελευταίων μπορεί να συμβάλει στην υπεράσπιση των δικών τους συμφερόντων: "Η πρόθυμος ημών προς τον πλησίον συνδρομή και βοήθεια [...] εξεταζόμενη κοσμικώτερον ευρίσκεται ούσα η αύτη και υπαγόρευσις του ημετέρου συμφέροντος, όπερ είναι αχώριστον από του συμφέροντος της πολιτικής κοινωνίας, εν η γεννώμεθα, ανατρεφόμεθα, και ζώμεν μετ' ασφάλειας συμφώνως προς την πνευματικήν φύσιν ημών".87

Από τα παραπάνω, φαίνεται να διαγράφονται αρκετά καθαρά οι βασικοί στόχοι της φιλανθρωπικής παρέμβασης. Η περίθαλψη των ορφανών, η προστασία και η εκπαίδευση τους στοχεύει στην πρόληψη μιας ενδεχόμενης διατάραξης της δημόσιας ασφάλειας και τάξης. Το φιλανθρωπικό έργο συνιστάται στην εμφύσηση "κοινωνικών αισθημάτων" στα ορφανά παιδιά, προκειμένου να διασωθεί το κοινωνικό συμφέρον, που παρουσιάζεται ταυτισμένο μ' εκείνο των ανώτερων κοινωνικών στρωμάτων. Έτσι, η φιλανθρωπική δράση εμφανίζεται να εκπληρώνει ένα "κοινωνικά χρήσιμο" έργο: μετατρέπει τους εν δυνάμει εχθρούς της κοινωνίας σε χρήσιμους πολίτες που δεν θα αντιτάσσονται στην κοινωνική "πρόοδο", αλλά αντίθετα θα προσφέρουν τις δυνάμεις τους στην υπηρεσία της. Η στρατηγική απόπειρα της φιλανθρωπικής δραστηριότητας αποβλέπει στην εξουδετέρωση των κοινωνικών κινδύνων, στην ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής και τη διατήρηση έτσι των κοινωνικο-οικονομικών ισορροπιών.

86. Στο ίδιο, σ. 14.

87. Στο ίδιο.

Σελ. 136
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/137.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Ηθική αγωγή και εκμάθηση βιοποριστικών επαγγελμάτων

Δύο είναι οι βασικοί άξονες της εκπαίδευσης των παιδιών στα δύο Ορφανοτροφεία: η ηθική αγωγή και η εκμάθηση βιοποριστικών επαγγελμάτων.

Σύμφωνα με το "διοργανισμό" του Αμαλιείου, "σκοπός του Ορφανοτροφείου είναι το να μόρφωση εκ των εν αυτώ ενδιαιτωμένων κορασίων, φρονίμους και κοσμίας παρθένους, χρηστάς οικοκυράς, χρησίμους και αγαθάς εις την κοινωνίαν γυναικάς. Όθεν, και η βάσις της ανατροφής αυτών θέλει είσθαι Χριστιανική αγωγή και άσκησις προς απόκτησιν των χριστιανικών και κοινωνικών αρετών. Η προς θεόν ευσέβεια προ πάντων, το προς τους ανωτέρους σέβας, η προς τον πλησίον αγάπη, η φιλανθρωπία, η ταπεινοφροσύνη, η κοσμιότης, η εγκράτεια, η καρτέρια και η φιλεργία, θέλουν είσθαι αι κυριώτεραι αυτών εξασκήσεις".88

Η απόκτηση χριστιανικών και κοινωνικών αρετών βασίστηκε σε ένα σύστημα διδασκαλίας που περιλάμβανε την εκμάθηση γραφής, ανάγνωσης, βασικών πράξεων πρακτικής αριθμητικής (γνώση που θεωρείται απαραίτητη, στο βαθμό που βοηθά στην κράτηση των "οικιακών κατάστιχων"), στοιχειωδών γνώσεων γεωγραφίας και ελληνικής ιστορίας, κατήχηση και καθημερινές προσευχές. Παράλληλα, τα κορίτσια εξασκούνται στα "γυναικεία έργα" και τις οικιακές εργασίες: ραπτική, "ποικιλτική", υφαντική, μαγειρική, διακόσμηση, πλύσιμο "ψιλών και χονδρών ενδυμάτων", και γενικά σε κάθε οικιακή εργασία που μια καλή οικοδέσποινα οφείλει να γνωρίζει.89

Η απόκτηση των παραπάνω γνώσεων πραγματοποιείται μέσα από την πρακτική άσκηση στις καθημερινές δουλειές του ιδρύματος. Τα κορίτσια βοηθούν εναλλάξ το υπηρετικό προσωπικό σε όλες τις

88. Κανονισμός Φιλανθρωπικής Κυρίων Εταιρίας του Αμαλιείου Ορφανοτροφείου, Αθήνα 1856, αρθρ. 14.

89. Στο ίδιο, αρθρ. 15.

Σελ. 137
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/138.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

εσωτερικές δουλειές (πλύσιμο, μαγειρική, διακόσμηση, καθαριότητα των κοιτώνων, τακτοποίηση και συντήρηση του ιδρύματος).90

Η προετοιμασία για την οικογενειακή ζωή και τα καθήκοντα της μητρότητας γίνεται μέσω του "συστήματος των μητέρων":91 Τα μεγαλύτερα δηλαδή σε ηλικία κορίτσια αναλαμβάνουν την επίβλεψη και φροντίδα των μικρότερων. Τα προσέχουν κατά τη διάρκεια των γευμάτων και την ώρα του ύπνου, τα βοηθούν να πλυθούν και να ντυθούν, φροντίζουν για τα ρούχα τους και τα βοηθούν στα μαθήματα και τα εργόχειρα τους. Μ' αυτό τον τρόπο, από τη μια, αντικαθιστούν τη "φυσική μητέρα" των μικρών κοριτσιών, και από την άλλη, αναπτύσσουν τα δικά τους "μητρικά αισθήματα".

Αυτό που μπορούμε πάντως να διαπιστώσουμε, είναι ότι οι κατευθυντήριες αρχές της "ηθικής αγωγής" των κοριτσιών στο Αμαλιείο δεν παρουσιάζονται σημαντικά διαφοροποιημένες από τις αντίστοιχες της γυναικείας εκπαίδευσης τον 19ο αιώνα. Το ίδιο πρότυπο της καλής και αφοσιωμένης μητέρας - συζύγου - οικοδέσποινας, που θεμελιώθηκε στην αντίληψη για τις "φυσικές γυναικείες ιδιότητες" και κυριάρχησε στο επίπεδο του λόγου για την εκπαίδευση των κοριτσιών των ανώτερων και μεσαίων στρωμάτων, το ίδιο καθορίζει ουσιαστικά και το περιεχόμενο της διδασκαλίας των ορφανών κοριτσιών του Αμαλιείου.

Εκείνο όμως που κυρίως χαρακτηρίζει την εκπαίδευση των ορφανών κοριτσιών, είναι η έμφαση που δίδεται στην εκμάθηση ενός επαγγέλματος. Η εκμάθηση ενός "γυναικείου" επαγγέλματος υπήρξε σίγουρα η πρωταρχική μέριμνα της διοικούσας επιτροπής του Αμαλιείου: "θέλει γίνει προσπάθεια ώστε τα κοράσια, αφού εκπαιδευθώσι ως είπομεν, να γνωρίζη και ειδικώς το καθέν μίαν τέχνην γυναικειαν κατ' εξοχήν των άλλων γενικών του γνώσεων: π.χ. άλλαι να προγυμνασθώσιν εις το να γίνωσι τροφοί, άλλαι κατ' εξοχήν πλύστραι

90. "Αμαλιείον - Εθνικόν Ορφανοτροφείον κορασιών", Οικονομική Επιθεώρησις 28 (1875), σ. 190.

91. Α. Παπαδόπουλος, Το Αμαλιείον Ορφανοτροφείον Κορασιών..., ό.π., σ. 17.

Σελ. 138
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/139.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

απλών ή ψιλών ενδυμάτων, άλλαι ράπτριαι, άλλαι  θαλαμηπόλοι και άλλαι, εάν το καλέση η τύχη των, κόσμιαι σύζυγοι και καλαί οικοδέσποιναι".92

Αν οι "γυναικείες τέχνες", σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα, αποτέλεσαν ένα βασικό στοιχείο τόσο της πρωτοβάθμιας όσο και της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών,93 στο Αμαλιειο, φαίνεται ότι αυτές γίνονται ο πρωταρχικός στόχος της εκπαίδευσης. Κατά την έξοδο του από το Ορφανοτροφείο, κάθε κορίτσι, επιπλέον των στοιχειωδών γνώσεων της δημοτικής εκπαίδευσης που απέκτησε, όφειλε να γνωρίζει "μίαν τινά των γυναικείων τεχνών ειδικώς και εντελώς", ώστε να μπορέσει να τη χρησιμοποιήσει για να κερδίσει τη ζωή του.94

Σύμφωνα με το περιοδικό Πανδώρα, "σκοπός κύριος του Ορφανοτροφείου είναι να πλαστουργηση την χρησιμωτάτην μεν, αλλά μη υπάρχουσαν άχρις ώρας εις την Ελλάδα εκείνην τάξιν των γυναικών, εξ ης λαμβάνουσιν αι εύποροι οικογένειαι εις την Αγγλίαν, την Γαλλίαν, την Γερμανίαν και αλλαχού, τας nurses, bonnes d'enfants, ménagères και τας τοιαύτας".95

Ο έφορος του Αμαλιείου Γεώργιος Τυπάλδος-Κοζάκης επιχειρεί να αντικρούσει την παραπάνω άποψη του συντάκτη της Πανδώρας, που από ό,τι φαίνεται ηταν αρκετά διαδομένη στα 1888: " Άλλοι νομίζουσιν ότι ο μόνος προορισμός τοιούτου ιδρύματος είναι να παρασκευάζη υπηρέτριας. Βεβαίως και το επάγγελμα της εργάτιδος εν οικία είνε και τούτο επάγγελμα έντιμον αρμόζον εις πολλάς ορφανάς.

92. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Παιδείας, φ. 12, "Σχέδιον κανονισμού Φιλανθρωπικής Εταιρίας Κυριών - Κεφαλαιώδη άρθρα", χ.χ.

93. Βλ. σχετικά Αλεξάνδρα Μπακαλάκη - Ελένη Ελεγμίτου, Η εκπαίδευση "εις τα του οίκου" και τα γυναικεία καθήκοντα (Από την ίδρυση του ελληνικού κράτους έως την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1929), Αθήνα 1987· κυρίως το κεφάλαιο "Οι γυναικείες τέχνες: χειροτεχνήματα και εργόχειρα", σ. 33-80.

94. Κανονισμός Φιλανθρωπικής Κυριών Εταιρίας του Αμαλιείου Ορφανοτροφείου, Αθήνα 1856, αρθρ. 16.

95. "Αμαλιείον Ορφανοτροφείον", Πανδώρα 6, τχ. 130 (1855), σ. 337.

Σελ. 139
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/140.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Σεις, όμως, κυρίαι, δεν πιστεύετε, ότι μόνον εις παρασκευήν θεραπαινίδων περιορίζεται πας ο εν τω Αμαλιείω επιδιωκόμενος σκοπός. Ο πρώτιστος σκοπός εν τω καθιδρύματι τούτω είνε ο φιλανθρωπικός, δηλαδή η μητρική περίθαλψις των εγκαταλελειμμένων μικρών κορασιών. Η δε περίθαλψις αυτή αφορά εις τη φυσικήν, ηθικήν και διανοητικήν εξυγίανσιν των αδυνάτων τούτων πλασμάτων. Μετά της επιδιώξεως του σκοπού τούτου συμβαδίζει και ο της πρακτικής μορφώσεως των ορφανών, όπως δύνανται, εν τη κοινωνία εξερχόμεναι, να ζώσιν εντίμως διά της εργασίας των και ν' αποκατασταθώσι".96

Η Καλλιρρόη Παρρέν, από την πλευρά της, επιμένει ως προς την ανάγκη της πρακτικής διδασκαλίας των "γυναικείων τεχνών" και των οικιακών εργασιών, επειδή θεωρεί ότι αποτελούν τη μόνη κατάρτιση, που μπορεί να προσφέρει επαγγελματική διέξοδο στα ορφανά κορίτσια.97

Έτσι, το 1888, επιδοκιμάζει την εισαγωγή της διδασκαλίας της κοπτικής και ραπτικής,98 όπως και του μαθήματος της διπλογραφίας και καταστιχογραφίας, στο μέτρο που, όπως γράφει, "αι εξερχόμεναι όθεν του καταστήματος δύνανται ου μόνον τα οικογενειακά των βιβλία να καταρτίσωσι διπλογραφικώς, αλλά και τα των καταστημάτων των συζύγων αυτών, εν ανάγκη δε και ως υπάλληλοι εν τοις εμπορικοίς καταστήμασι να προσληφθώσι".99

Παρόμοια, το 1889, η Κ. Παρρέν εκφράζει την ικανοποίηση της για την απόφαση τη$ διοικούσας επιτροπής του Αμαλιείου σχετικά

96. Έκθεσις Γεωργίου Τυπάλδου-Κοζάκη επί των πεπραγμένων της διοικούσης επιτροπής του Αμαλιείου Ορφανοτροφείου των κορασιών από 1 Νοεμβρίου 1887 - 31 Οκτωβρίου 1888, Αθήνα 1888, σ. 8.

97. Καλλιρρόη Παρρέν, "Και πάλιν περί των ορφανών", Εφημερίς των Κυριών 2, αρ. 97 (1889).

98. Κ. Παρρέν, "Μεταρρυθμίσεις Αρσακείου Παρθεναγωγείου και Αμαλιείου Ορφανοτροφείου", Εφημερίς των Κυριών 2, αρ. 71 (1888).

99. Κ. Παρρέν, "Τα ορφανά και η φιλανθρωπία", Εφημερίς των Κυριών 2, αρ. 57 (1888).

Σελ. 140
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/141.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

με την εισαγωγή της διδασκαλίας της ψαθοπλεκτικής και της κατασκευής ανδρικών και γυναικείων καπέλων στο ίδρυμα.100 Και το 1890, γράφει: " Άριστος οιωνός της επί τα βελτίω τροπής δύναται να θεωρηθή η παύσις των εν τω Αμαλιείω τέως εργαζομένων πολυπληθών πλυντριών και η εις τας μαθητριας ανάθεσις της εργασίας ταύτης. Τούτο αποδεικνύει ότι κατενοήθη τέλος η ανάγκη, όπως αι ορφαναί διαμορφόνωνται διά βίον εργατικόν, αντί του τέως άσκοπου και επιδεικτικού".101

Σύμφωνα με τον κανονισμό του Ορφανοτροφείου Χατζηκώνστα, εκτός από τη διδασκαλία της γραφής, της ανάγνωσης, των βασικών πράξεων της πρακτικής αριθμητικής, της ιχνογραφίας και της ιεράς κατήχησης, η κύρια μέριμνα στρέφεται προς την εκμάθηση "διαφόρων βιωφελών τεχνών και επιτηδευμάτων". Οι "χειρωνακτικές τέχνες" που αποφασίστηκε να διδάσκονται είναι η σιδηρουργική, η ξυλουργική, η ραπτική, η σκυτοτομική και η υφαντική.102 Τα πρώτα επαγγέλματα στα όποια άρχισαν να ασκούνται τα ορφανά αγόρια ήταν η ραπτική και η υποδηματοποιία. Το 1867, άρχισε να διδάσκεται η ξυλουργική, της όποιας η εκμάθηση περιλάμβανε την τορνευτική, την ξυλογλυπτική και την επιπλοστρωσία, και το 1874, η σιδηρουργική. Ακόμη, άρχισαν να διδάσκονται η βιβλιοδετική και η τυπογραφία. Επειδή όμως η διδασκαλία των επαγγελμάτων αυτών αποδείχθηκε πολύ δαπανηρή για το Ορφανοτροφείο, σε σύντομο χρονικό διάστημα καταργήθηκε. Το 1873, εισάγεται η διδασκαλία της οργανικής μουσικής και συγκροτείται "μουσικός θίασος" από 40 παιδιά.

Η πρακτική διδασκαλία των παραπάνω επαγγελμάτων γινόταν

100. Κ. Παρρέν, "Το Αμαλιείον Ορφανοτροφείον", Εφημερίς των Κυρίων 3, αρ. 127 (1889).

101. Κ. Παρρέν, "Αι μεταρρυθμίσεις εν τω Αμαλιείω Ορφανοτροφείω", Εφημερίς των Κυριών 3, αρ. 152 (1890).

102. "Διοργανισμός του εν Αθήναις ορφανοτροφείου Γεωργίου και Αικατερίνης Χατζηκώνστα", αρθρ. 1 και 12, στο Ορφανοτροφείον Γεωργίου και Αικατερίνης Χατζηκώνστα..., ό.π., σ. 8.

Σελ. 141
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/142.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

από ειδικευμένους τεχνίτες σε εργαστήρια που δημιουργήθηκαν για το σκοπό αυτό μέσα στο Ορφανοτροφείο. Όταν όμως τα οικονομικά μέσα του Ορφανοτροφείου δεν επαρκούσαν για τη δημιουργία ενός εργαστηρίου στο εσωτερικό του ιδρύματος, τότε η επαγγελματική εκμάθηση γινόταν σε ιδιωτικά εργαστήρια στην πόλη. Δεν υπήρχε καθορισμένος χρόνος εκπαίδευσης, ήταν ανάλογος του υπό εκμάθηση επαγγέλματος. Σε κάθε περίπτωση, τα ορφανά παιδιά ηλικίας 8 χρονών δεν μπορούσαν να παραμείνουν στο ίδρυμα περισσότερο από επτά χρόνια, και τα ηλικίας 12 χρονών, περισσότερο από τέσσερα χρόνια.103

Το παραπάνω σύστημα διδασκαλίας φαίνεται ότι βρίσκει υπερασπιστές στους κόλπους των διανοουμένων της εποχής. Ο Σπυρίδων Παγανέλης, μετά από μια επίσκεψη του στο Ορφανοτροφείο, σημειώνει: "Ο κύκλος των εν τω καταστήματι διδασκομένων μαθημάτων είναι σκοπίμως στενός και σώφρων. Το άσυλον δεν παρασκευάζει νέους επιδοθησομένους εις την σπουδήν, παρασκευάζει εργάτας, και προς τον σκοπόν τούτον ρυθμίζεται και η διδασκαλία".104

Ο Αλέξανδρος Σούτζος, ο οποίος υποστηρίζει "τον σχηματισμόν του εργάτου εξ απαλών ονύχων, πριν έτι γίνη εργάτης", το σύστημα δηλαδή της επαγγελματικής κατάρτισης των μαθητευόμενων εργατών, αναφέρει το παράδειγμα του Ορφανοτροφείου Χατζηκώνστα, ως υποδειγματικού ιδρύματος οπού τίθεται σε πρακτική εφαρμογή αυτή η μέθοδος διδασκαλίας και παράγει πολύ ικανοποιητικά αποτελέσματα.105

Ο Σταύρος Καλλέργης, ένας από τους πρώτους οραματιστές του ουτοπικού σοσιαλισμού στην Ελλάδα, στο έργο του Η εν Κρήτη Σοσιαλιστική Πολιτεία, που εκδόθηκε το 1898, και πιο συγκεκριμένα στο ειδικό κεφάλαιο που αναφέρεται στην "παιδεία και ανατροφή

103. Στο ίδιο, αρθρ. 13,14,15, 20, σ. 9-10.

104. Σπ. Παγανέλης, "Η φιλανθρωπία εν Αθήναις. Το Ορφανοτροφείον Γεωργίου και Αικατερίνης Χατζή Κώστα", Εστία 445 (8 Ιουλίου 1884), σ. 434.

105. Α. Σούτζος, "Περί τεχνικής εκπαιδεύσεως", Πανδώρα 16, τχ. 376 (1865-1866), σ. 396.

Σελ. 142
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 123
    29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

    Η ανεπαρκής χρηματοδότηση του Βρεφοκομείου επηρεάζει καθοριστικά τη λειτουργία του σ' όλη τη διάρκεια του περασμένου αιώνα και έχει ως συνέπεια την ελλιπή και κακή διατροφή των βρεφών και των θηλαστριών, την κακή ένδυση και τις ανθυγιεινές συνθήκες διαβίωσης των βρεφών, την αμφιβόλου ποιότητας καθαριότητα στο εσωτερικό του ιδρύματος (σπάνια γίνονται απολυμάνσεις των ρούχων, των σπάργανων, των στρωμάτων και σκεπασμάτων, των κλιβάνων, των σκευών, των πλυντηρίων και των άλλων χώρων), και την ανεπαρκή ιατρική περίθαλψη των βρεφών (δεν επιβάλλεται, απομόνωση των άρρωστων βρεφών σε ιδιαίτερο θάλαμο, με αποτέλεσμα οι ασθένειες να μεταδίδονται και στα υγιή).

    Έτσι, το Βρεφοκομείο κατατρέχεται από τον "καταστρεπτικό δαίμονα της φτώχειας [...] η οποία το παραδέρνει και το εκφαυλίζει, φτώχεια η οποία το έχει μεταμόρφωση από άσυλον εκθέτων εις σφαγείον Ηρώδου".45

    Η θνησιμότητα των εγκαταλειμμένων παιδιών - Μέτρα για την καταπολέμηση της

    Η βρεφική θνησιμότητα στο Βρεφοκομείο σημειώνει εξαιρετικά υψηλά ποσοστά. Συγκεκριμένα, κατά τη διάρκεια των πρώτων χρόνων λειτουργίας του ιδρύματος, η εξέλιξη της βρεφικής θνησιμότητας παρουσιάζει την εξής εικόνα:

    την είσοδο στο Βρεφοκομείο δύο εγκαταλειμμένων παιδιών από το δήμο της Χαιρώνειας και Αραχώβης της επαρχίας της Λειβαδιάς. Το Αδελφάτο αρνείται να τα δεχθεί· βλ. Βιβλίο Α' των Πρακτικών..., ό.π., Συνεδρίαση της 11ης Μαΐου 1881.

    45. "Η πλουτολογική έννοια του Βρεφοκομείου", ό.π., α. 37.