Συγγραφέας:Κορασίδου, Μαρία
 
Τίτλος:Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους
 
Υπότιτλος:Φτώχεια και φιλανθρωπία στην ελληνική πρωτεύουσα το 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:29
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1995
 
Σελίδες:263
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδ, Αθήνα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Αντικείμενο της εργασίας αυτής είναι η εξέταση των διαφόρων προσπαθειών μιας κατηγορίας μορφωμένων ανθρώπων, προερχόμενων από τα μεσαία στρώματα της Αθήνας, που σκοπό είχαν τη διαχείριση της ζωής του φτωχού πληθυσμού της πρωτεύουσας τον 19ο αιώνα. Η φιλανθρωπική δραστηριότητα, που αναπτύσσεται στην Αθήνα, κυρίως κατά τη διάρκεια του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα, που οργανώνεται, μέσω συλλόγων και, εταιρειών και που ιδρύει, νέους θεσμούς περίθαλψης για τα φτωχά παιδιά και τις γυναίκες, αποτελεί προνομιακό πεδίο για τη μελέτη της πρακτικής εφαρμογής αυτών των προσπαθειών. Οι απόπειρες αυτές γνωρίζουν μια διαδικασία εξέλιξης, της οποίας τα αρχικά στάδια ανάγονται, στα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους. Την εξέλιξη αυτή παρακολουθεί το βιβλίο, προσπαθώντας να απαντήσει σε ερωτήματα όπως: Ποιοι ήταν αυτοί οι ζητιάνοι και φτωχοί; Ποια ήταν η καταγωγή τους; Πώς ξαφνικά εισέβαλαν στο αθηναϊκό τοπίο; Ποιος ήταν ο τρόπος ζωής τους; Τι έλεγαν οι ίδιοι για τη ζωή τους και πως τους έβλεπαν οι άλλοι;
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 6.34 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 131-150 από: 266
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/131.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Β. ΤΑ ΟΡΦΑΝΑ

ΤΟ ΟΡΦΑΝΟΤΡΟΦΕΙΟ ΚΟΡΙΤΣΙΩΝ ΑΜΑΛΙΕΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΟΡΦΑΝΟΤΡΟΦΕΙΟ ΑΓΟΡΙΩΝ ΧΑΤΖΗΚΩΝΣΤΑ

Η ίδρυση των δύο Ορφανοτροφείων

Μπορεί οι απώλειες σε ανθρώπινες ζωές που προκάλεσε η θανατηφόρα επιδημία της χολέρας να σταμάτησαν το Δεκέμβριο του 1854, οι συνέπειες τους, όμως, παρέμεναν ορατές για ένα αρκετά μεγάλο χρονικό διάστημα. Τα δεκάδες παιδιά που, έχοντας χάσει τους γονείς τους κατά τη διάρκεια της επιδημίας, περιπλανιόνταν στους δρόμους της Αθήνας, αποτελούσαν την πιο ζωντανή μαρτύρια της καταστροφής που συντελέστηκε.70

Η προστασία, λοιπόν, των παιδιών αυτών πρόβαλε ως επιτακτική ανάγκη. Για το σκοπό αυτό, ιδρύονται δύο Ορφανοτροφεία: το 1855, το Ορφανοτροφείο κοριτσιών "Αμαλιειο" και το 1856, το Ορφανοτροφείο αγοριών "Γεώργιου και Αικατερίνης Χατζηκώνστα".

Αμέσως μετά το τέλος της επιδημίας της χολέρας, η Μαρία Υψηλάντη μετέτρεψε το σπίτι της σε πραγματικό Ορφανοτροφείο. Εκεί είχε συγκεντρώσει και περιέθαλπε είκοσι περίπου ορφανά κορίτσια. Πολύ σύντομα όμως μαζί με την Κυριακούλα Κριεζή, την Ανδρομάχη Ρενιέρη, τη Λουκία Ρίζου και τη Ζώη Σούτσου ίδρυσαν την "Φιλανθρωπική Εταιρία Κυριών", που ανέλαβε την πρωτοβουλία για την ίδρυση ενός Ορφανοτροφείου κοριτσιών. Καταρχήν απευθύνθηκε στη βασίλισσα Αμαλία, η όποια δέχθηκε να αναλάβει υπό την προστασία της το νέο ίδρυμα. Από το όνομα της προήλθε και η ονομασία του Ορφανοτροφείου "Αμαλιείον". Ταυτόχρονα, επιδόθηκε στην αναζήτηση των απαραίτητων για τη δημιουργία του ιδρύματος οικονομικών πόρων και πέτυχε σημαντικές χρηματικές συνδρομές εκ μέρους των πλουσίων ομογενών της διασποράς, των εγκαταστημένων

70. Αιών (11 Ιουνίου 1860).

Σελ. 131
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/132.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

στην Κωνσταντινούπολη, τη Σμύρνη, τη Βηρυτό, την Αδριανούπολη, το Κάιρο, τη Μόσχα, την Οδησσό, τη Βουδαπέστη, τη Βιέννη, την Τεργέστη, τη Μασσαλία.71

Το πρώτο κτίριο όπου προσωρινά στεγάστηκε το "Αμαλιείον", από το 1855 έως το 1859, ήταν ένα σπίτι στην πλατεία Ελευθερίας. Το 1859, το Ορφανοτροφείο μετακόμισε σε δικό του ιδιόκτητο κτίριο, που βρισκόταν στη σημερινή Ηρώδου Αττικού.72 Στο μεταξύ, ο αριθμός των περιθαλπόμενων στο ίδρυμα κοριτσιών αυξήθηκε: Από 20 που ήταν το 1855, έφθασαν τα 71 το 1859.73 Ο συνολικός αριθμός των εγγεγραμμένων κοριτσιών στο μητρώο του Ορφανοτροφείου, από την ίδρυση του έως το 1884, ανήλθε σε 538.74 Τα κορίτσια αυτά προέρχονταν όχι μόνο από το ανεξάρτητο ελληνικό κράτος αλλά και από αλύτρωτες ελληνικές περιοχές.75 Η ηλικία τους κυμαινόταν από 5 έως 11 χρονών. Αρχικά, είχε προβλεφτεί ότι μόνο τα ορφανά και από τους δύο γονείς κορίτσια θα γίνονταν δεκτά στο Ορφανοτροφείο. Μερικά όμως χρόνια αργότερα, το Αμαλιείο άρχισε να δέχεται ορφανά κορίτσια από τον ένα μόνο γονέα, έναντι μηνιαίας καταβολής των εξόδων τους. Ο αριθμός αυτών των κοριτσιών δεν μπορούσε να υπερβαίνει το 1/15 του συνολικού αριθμού των περιθαλπόμενων στο Ορφανοτροφείο κοριτσιών.76

Η ίδρυση του Ορφανοτροφείου Χατζηκώνστα πραγματοποιήθηκε χάρη

71. Α. Παπαδόπουλος, Το Αμαλιείον Ορφανοτροφείου Κορασίων επί τη εκατονταετηρίδι του (1855-1954), Αθήνα 1954, σ. 11. .

72. Στο ίδιο, σ. 23-25 και Σάσα Μόσχου-Σακορράφου, "Γυναικεία δράση στην Αθήνα", Νέα Εστία, τχ. 1379 (Χριστούγεννα 1984), αφιέρωμα Αθήνα 1834-1984, σ. 463.

73. Α. Παπαδόπουλος, ό.π., σ. 23.

74. Σπ. Παγανέλης, "Η φιλανθρωπία εν Αθήναις. Το Αμαλιείον Ορφανοτροφείον", Εστία 453 (2 Σεπτεμβρίου 1884), σ. 565.

75. Α. Παπαδόπουλος, ό.π., σ. 80.

76. Βλ. Β.Δ. "Περί τροποποιήσεως άρθρων τινών του οργανισμού της εν Αθήναις Φιλανθρωπικής Εταιρίας των Κυριών (Αμαλίειον ορφανοτροφείον)", Ε.τ.Κ. 188 (8 Δεκεμβρίου 1882).

Σελ. 132
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/133.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

σε ένα κληροδότημα ύψους 250.000 δραχμών, που άφησε μετά το θάνατο του στη Μόσχα, το 1855, ο Ηπειρώτης έμπορος Γεώργιος Χατζηκώνστας. Ο Γεώργιος Σταύρου, που υπήρξε «ο δεύτερος πατήρ του καθιδρύματος τούτου», μετά από συνεννόηση με τους εκτελεστές της διαθήκης του Γ. Χατζηκώνστα, πρότεινε την ίδρυση ενός Ορφανοτροφείου αγοριών.77

Το Ορφανοτροφείο στεγάστηκε στο σπίτι του Κωνσταντίνου Βράνη, Έλληνα της διασποράς που ζούσε την εποχή εκείνη στην Πέστη της Ουγγαρίας. Μαζί με το σπίτι αυτό, που βρισκόταν στον Κεραμεικό, ο Κωνσταντίνος Βράνης δώρησε στο Ορφανοτροφείο και το ποσό των 3000 δραχμών προκειμένου να καλυφτούν τα έξοδα για τις απαραίτητες εργασίες επισκευής του. Εκεί, λοιπόν, κατά τον πρώτο χρόνο λειτουργίας του Ορφανοτροφείου, συγκεντρώθηκαν «τη συνδρομή της Αστυνομίας των Αθηνών» 25 φτωχά αγόρια, ορφανά και από τους δύο γονείς.78 Μέσα όμως σε μια πεντηκονταετία από την· ίδρυση του, το Ορφανοτροφείο έφθασε να περιθάλπει κάθε χρόνο γύρω στα 200 ορφανά αγόρια, ηλικίας από 8 έως 12 χρονών.79 Κατά το χρονικό διάστημα 1856-1884,618 παιδιά εξήλθαν από το Ορφανοτροφείο. Το ένα τρίτο περίπου των παιδιών αυτών προερχόταν από τις αλύτρωτες ελληνικές περιοχές.80

Ο κίνδυνος μετάδοσης του «φθοροποιού μολύσματος» και η θεραπεία του

Στην έκκληση που απευθύνουν στη βασίλισσα Αμαλία, η Μαρία Υψηλάντη και η Ζώη Σούτσου, αφού καταρχήν υπογραμμίσουν ότι ο βασικός λόγος που τις ώθησε να πάρουν την πρωτοβουλία για την

77. Ορφανοτροφείον Γεωργίου και Αικατερίνης Χατζηκώνστα (1856-1908), Αθήνα 1908, σ. 25.

78. Φιλόπατρις (20 Ιανουαρίου 1857).

79. Ορφανοτροφείον Γ. και Αικ. Χατζηκώνστα..., ό.π., σ. 27.

80. Σπ. Παγανέλης, «Η φιλανθρωπία εν Αθήναις. Το Ορφανοτροφείον Γεωργίου και Αικατερίνης Χατζηκώνστα», Εστία 445 (8 Ιουλίου 1884), σ. 436.

Σελ. 133
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/134.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ίδρυση ενός Ορφανοτροφείου, ήταν η στέρηση "των προσφιλών κατά φύσιν προστατών" των μικρών κοριτσιών, στη συνέχεια προσθέτουν: "θεωρούσα·, της ελλείψεως της ανατροφής της τάξεως ταύτης του λαού και ότι η δυστυχής μόνωσις των ορφανών τούτων μας χορηγεί πλατυτέραν ενέργειαν επί της διευθύνσεως της αγωγής των, νομίζομεν ότι ήθελε είσθαι καλόν να μορφωθώσιν αυτά προς περισσότερον όφελος αυτών τούτων και της κοινωνίας".81

Βρισκόμαστε στην αρχή μιας περιόδου, όπου αρχίζει να διατυπώνεται αρκετά καθαρά η αντίληψη, σύμφωνα με την οποία, υπάρχει έλλειψη ηθικής ανατροφής στους κόλπους των λαϊκών στρωμάτων. Οι γυναίκες της "Φιλανθρωπικής Εταιρίας Κυριών" θεωρούν, λοιπόν, χρέος τους να αναπληρώσουν με τη δράση τους την έλλειψη αυτή, πιστεύοντας ότι με τον τρόπο αυτό θα συμβάλουν στην "κοινωνική πρόοδο".

Η παραπάνω αντίληψη είναι διαδομένη και στον τύπο της εποχής. Ένας από τους αρθρογράφους του περιοδικού Πανδώρα, χαιρετίζοντας την ίδρυση του Αμαλιείου, γράφει: "Το κοινόν συμφέρον απαιτεί ώστε η κοινωνία, δευτέρα μήτηρ των πολιτών, να άγρυπνη εφ' όλων των ενδεών και να σώζη αυτούς από του βαράθρου της διαφθοράς εις ο κινδυνεύουσι να καταποντισθώσι".82

Στο ίδιο περιοδικό, με την ευκαιρία της ίδρυσης του Ορφανοτροφείου Χατζηκώνστα, διαβάζουμε: "Το Ορφανοτροφείον του Γεωργίου και Αικατερίνης Χ. Κώνστα [...] ταχέως θέλει αποδώσει εις τους κόλπους της κοινωνίας, αντί παίδων κυλιομένων εις τας οδούς και ζώντων εν κακοήθεια, πολίτας χρηστούς και ικανούς να ωφελήσωσι διά του επιτηδεύματος αυτών και εαυτούς και την πατρίδα. Συμφέρει, λοιπόν, να υποστηρίξωμεν πάντες το κατά δύναμιν το ευεργετικόν τούτο κατάστημα, τα άπορα ορφανά εισί πολυάριθμα και εις ημάς απόκειται θυσιάζοντες ολίγα να σώσωμεν αυτά μεν από του

81. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Παιδείας, φ. 12, κείμενο χωρίς τίτλο με ημερομηνία 17 Ιανουαρίου 1855.

82. "Αμαλίειον Ορφανοτροφείον", Πανδώρα 6, τχ. 130 (1855), σ. 337.

Σελ. 134
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/135.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ολέθρου, την δε κοινωνίαν από του μιάσματος των κακών αυτών έξεων".83

Το ίδιο πνεύμα αντανακλάται, και στην έκκληση της 28ης Ιουλίου 1856, που τα μέλη του διοικητικού συμβουλίου του Ορφανοτροφείου Χατζηκώνστα84 απευθύνουν "προς τους απανταχού φιλαγάθους και φιλελεήμονας χριστιανούς",85 προκειμένου να ζητήσουν τη χρηματική τους συνδρομή.

Στην έκκληση αύτη κυριαρχεί έντονα η ιδέα της ανάγκης για την καταπολέμηση του κινδύνου της "φυσικής και ηθικής απώλειας", που απειλεί τα άπορα παιδιά. Σύμφωνα με τους διοικούντες το Ορφανοτροφείο, τα παιδιά αυτά, στερούμενα ηθικής και θρησκευτικής αγωγής, "διαφθείρονται και αποτελούσι μόλυσμα φθοροποιόν, όπερ μεταδιδόμενον κατ' ολίγον παράγει γενικήν τίνα και ολέθριον νόσον της κοινωνίας". Η θεραπεία του "μολύσματος" αυτού είναι, λοιπόν, αναγκαία, καταρχήν γιατί αυτό επιβάλλει το "θρησκευτικόν καθήκον [...] ούτινος η πληρωσις επάγεται την θείαν ευλογίαν και αμοιβήν, η δε παράβασις την θείαν οργήν και κόλασιν". Ειναι όμως κυρίως αναγκαία, επειδή αυτό υπαγορεύει το συμφέρον της πολιτικής κοινωνίας, η οποία συγκρίνεται με ένα "σώμα οργανικόν", για την καλή λειτουργία του οποίου οφείλουν να συνεργάζονται όλα τα μέλη του. Κατά συνέπεια, τα μέλη του διοικητικού συμβουλίου του Ορφανοτροφείου Χατζηκώνστα θεωρούν ότι είναι χρέος τους να αναλάβουν την "ηθική εκπαίδευση" των απόρων ορφανών, να παρέμβουν δηλαδή για την αποτροπή του "κακού" προς το οποίο κινδυνεύει να οδηγηθεί ο ορφανός "εξ απαιδευσίας και αγριότητας, η ωθούμενος υπό φυσικών αναγκών" προκειμένου με τον τρόπο αυτό να διασφαλίσουν την ομαλή λειτουργία της κοινωνίας, θεωρώντας, ακόμη, ότι ο ορφανός "εγκαταλιμπανόμενος υπό των συμπολιτών του ασυμπαθώς φέρει

83. "Ορφανοτροφείον Γεωργίου και Αικατερίνης Χ. Κώνστα", Πανδώρα 7, τχ. 149 (1856), σ. 115.

84. Αυτά ήταν: Γεώργιος Σταύρου, Ν. Κωστής, Φίλιππος Ιωάννου, Ανδρέας Κορομηλάς, Στέφανος Αγέλαστος, Χ. Τισαμενός.

85. "Ορφανοτροφείον Γ. και Αικ. Χατζηκώνστα...", ό.π., σ. 15-18.

Σελ. 135
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/136.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

βαρέως την εγκατάλειψιν, απελπίζεται πολλάκις και εν τη απελπισία εγείρεται πολέμιος της καθεστώσης εν τη πολιτεία τάξεως, ήτις φαίνεται εις αυτόν άδικος και ως τοιαύτη σεβασμού ανάξια",86 επιχειρούν να προσελκύσουν το ενδιαφέρον των "ευπορούντων".

Στο πρόσωπο των απόρων παίδων, οι ιδρυτές του Ορφανοτροφείου βλέπουν τους εν δυνάμει εχθρούς της κοινωνίας, της οποίας τα συμφέροντα είναι αδιάσπαστα συνδεμένα με εκείνα των "ευπορούντων". Μ' αυτή την έννοια, η χρηματική συνδρομή των τελευταίων μπορεί να συμβάλει στην υπεράσπιση των δικών τους συμφερόντων: "Η πρόθυμος ημών προς τον πλησίον συνδρομή και βοήθεια [...] εξεταζόμενη κοσμικώτερον ευρίσκεται ούσα η αύτη και υπαγόρευσις του ημετέρου συμφέροντος, όπερ είναι αχώριστον από του συμφέροντος της πολιτικής κοινωνίας, εν η γεννώμεθα, ανατρεφόμεθα, και ζώμεν μετ' ασφάλειας συμφώνως προς την πνευματικήν φύσιν ημών".87

Από τα παραπάνω, φαίνεται να διαγράφονται αρκετά καθαρά οι βασικοί στόχοι της φιλανθρωπικής παρέμβασης. Η περίθαλψη των ορφανών, η προστασία και η εκπαίδευση τους στοχεύει στην πρόληψη μιας ενδεχόμενης διατάραξης της δημόσιας ασφάλειας και τάξης. Το φιλανθρωπικό έργο συνιστάται στην εμφύσηση "κοινωνικών αισθημάτων" στα ορφανά παιδιά, προκειμένου να διασωθεί το κοινωνικό συμφέρον, που παρουσιάζεται ταυτισμένο μ' εκείνο των ανώτερων κοινωνικών στρωμάτων. Έτσι, η φιλανθρωπική δράση εμφανίζεται να εκπληρώνει ένα "κοινωνικά χρήσιμο" έργο: μετατρέπει τους εν δυνάμει εχθρούς της κοινωνίας σε χρήσιμους πολίτες που δεν θα αντιτάσσονται στην κοινωνική "πρόοδο", αλλά αντίθετα θα προσφέρουν τις δυνάμεις τους στην υπηρεσία της. Η στρατηγική απόπειρα της φιλανθρωπικής δραστηριότητας αποβλέπει στην εξουδετέρωση των κοινωνικών κινδύνων, στην ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής και τη διατήρηση έτσι των κοινωνικο-οικονομικών ισορροπιών.

86. Στο ίδιο, σ. 14.

87. Στο ίδιο.

Σελ. 136
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/137.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Ηθική αγωγή και εκμάθηση βιοποριστικών επαγγελμάτων

Δύο είναι οι βασικοί άξονες της εκπαίδευσης των παιδιών στα δύο Ορφανοτροφεία: η ηθική αγωγή και η εκμάθηση βιοποριστικών επαγγελμάτων.

Σύμφωνα με το "διοργανισμό" του Αμαλιείου, "σκοπός του Ορφανοτροφείου είναι το να μόρφωση εκ των εν αυτώ ενδιαιτωμένων κορασίων, φρονίμους και κοσμίας παρθένους, χρηστάς οικοκυράς, χρησίμους και αγαθάς εις την κοινωνίαν γυναικάς. Όθεν, και η βάσις της ανατροφής αυτών θέλει είσθαι Χριστιανική αγωγή και άσκησις προς απόκτησιν των χριστιανικών και κοινωνικών αρετών. Η προς θεόν ευσέβεια προ πάντων, το προς τους ανωτέρους σέβας, η προς τον πλησίον αγάπη, η φιλανθρωπία, η ταπεινοφροσύνη, η κοσμιότης, η εγκράτεια, η καρτέρια και η φιλεργία, θέλουν είσθαι αι κυριώτεραι αυτών εξασκήσεις".88

Η απόκτηση χριστιανικών και κοινωνικών αρετών βασίστηκε σε ένα σύστημα διδασκαλίας που περιλάμβανε την εκμάθηση γραφής, ανάγνωσης, βασικών πράξεων πρακτικής αριθμητικής (γνώση που θεωρείται απαραίτητη, στο βαθμό που βοηθά στην κράτηση των "οικιακών κατάστιχων"), στοιχειωδών γνώσεων γεωγραφίας και ελληνικής ιστορίας, κατήχηση και καθημερινές προσευχές. Παράλληλα, τα κορίτσια εξασκούνται στα "γυναικεία έργα" και τις οικιακές εργασίες: ραπτική, "ποικιλτική", υφαντική, μαγειρική, διακόσμηση, πλύσιμο "ψιλών και χονδρών ενδυμάτων", και γενικά σε κάθε οικιακή εργασία που μια καλή οικοδέσποινα οφείλει να γνωρίζει.89

Η απόκτηση των παραπάνω γνώσεων πραγματοποιείται μέσα από την πρακτική άσκηση στις καθημερινές δουλειές του ιδρύματος. Τα κορίτσια βοηθούν εναλλάξ το υπηρετικό προσωπικό σε όλες τις

88. Κανονισμός Φιλανθρωπικής Κυρίων Εταιρίας του Αμαλιείου Ορφανοτροφείου, Αθήνα 1856, αρθρ. 14.

89. Στο ίδιο, αρθρ. 15.

Σελ. 137
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/138.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

εσωτερικές δουλειές (πλύσιμο, μαγειρική, διακόσμηση, καθαριότητα των κοιτώνων, τακτοποίηση και συντήρηση του ιδρύματος).90

Η προετοιμασία για την οικογενειακή ζωή και τα καθήκοντα της μητρότητας γίνεται μέσω του "συστήματος των μητέρων":91 Τα μεγαλύτερα δηλαδή σε ηλικία κορίτσια αναλαμβάνουν την επίβλεψη και φροντίδα των μικρότερων. Τα προσέχουν κατά τη διάρκεια των γευμάτων και την ώρα του ύπνου, τα βοηθούν να πλυθούν και να ντυθούν, φροντίζουν για τα ρούχα τους και τα βοηθούν στα μαθήματα και τα εργόχειρα τους. Μ' αυτό τον τρόπο, από τη μια, αντικαθιστούν τη "φυσική μητέρα" των μικρών κοριτσιών, και από την άλλη, αναπτύσσουν τα δικά τους "μητρικά αισθήματα".

Αυτό που μπορούμε πάντως να διαπιστώσουμε, είναι ότι οι κατευθυντήριες αρχές της "ηθικής αγωγής" των κοριτσιών στο Αμαλιείο δεν παρουσιάζονται σημαντικά διαφοροποιημένες από τις αντίστοιχες της γυναικείας εκπαίδευσης τον 19ο αιώνα. Το ίδιο πρότυπο της καλής και αφοσιωμένης μητέρας - συζύγου - οικοδέσποινας, που θεμελιώθηκε στην αντίληψη για τις "φυσικές γυναικείες ιδιότητες" και κυριάρχησε στο επίπεδο του λόγου για την εκπαίδευση των κοριτσιών των ανώτερων και μεσαίων στρωμάτων, το ίδιο καθορίζει ουσιαστικά και το περιεχόμενο της διδασκαλίας των ορφανών κοριτσιών του Αμαλιείου.

Εκείνο όμως που κυρίως χαρακτηρίζει την εκπαίδευση των ορφανών κοριτσιών, είναι η έμφαση που δίδεται στην εκμάθηση ενός επαγγέλματος. Η εκμάθηση ενός "γυναικείου" επαγγέλματος υπήρξε σίγουρα η πρωταρχική μέριμνα της διοικούσας επιτροπής του Αμαλιείου: "θέλει γίνει προσπάθεια ώστε τα κοράσια, αφού εκπαιδευθώσι ως είπομεν, να γνωρίζη και ειδικώς το καθέν μίαν τέχνην γυναικειαν κατ' εξοχήν των άλλων γενικών του γνώσεων: π.χ. άλλαι να προγυμνασθώσιν εις το να γίνωσι τροφοί, άλλαι κατ' εξοχήν πλύστραι

90. "Αμαλιείον - Εθνικόν Ορφανοτροφείον κορασιών", Οικονομική Επιθεώρησις 28 (1875), σ. 190.

91. Α. Παπαδόπουλος, Το Αμαλιείον Ορφανοτροφείον Κορασιών..., ό.π., σ. 17.

Σελ. 138
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/139.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

απλών ή ψιλών ενδυμάτων, άλλαι ράπτριαι, άλλαι  θαλαμηπόλοι και άλλαι, εάν το καλέση η τύχη των, κόσμιαι σύζυγοι και καλαί οικοδέσποιναι".92

Αν οι "γυναικείες τέχνες", σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα, αποτέλεσαν ένα βασικό στοιχείο τόσο της πρωτοβάθμιας όσο και της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών,93 στο Αμαλιειο, φαίνεται ότι αυτές γίνονται ο πρωταρχικός στόχος της εκπαίδευσης. Κατά την έξοδο του από το Ορφανοτροφείο, κάθε κορίτσι, επιπλέον των στοιχειωδών γνώσεων της δημοτικής εκπαίδευσης που απέκτησε, όφειλε να γνωρίζει "μίαν τινά των γυναικείων τεχνών ειδικώς και εντελώς", ώστε να μπορέσει να τη χρησιμοποιήσει για να κερδίσει τη ζωή του.94

Σύμφωνα με το περιοδικό Πανδώρα, "σκοπός κύριος του Ορφανοτροφείου είναι να πλαστουργηση την χρησιμωτάτην μεν, αλλά μη υπάρχουσαν άχρις ώρας εις την Ελλάδα εκείνην τάξιν των γυναικών, εξ ης λαμβάνουσιν αι εύποροι οικογένειαι εις την Αγγλίαν, την Γαλλίαν, την Γερμανίαν και αλλαχού, τας nurses, bonnes d'enfants, ménagères και τας τοιαύτας".95

Ο έφορος του Αμαλιείου Γεώργιος Τυπάλδος-Κοζάκης επιχειρεί να αντικρούσει την παραπάνω άποψη του συντάκτη της Πανδώρας, που από ό,τι φαίνεται ηταν αρκετά διαδομένη στα 1888: " Άλλοι νομίζουσιν ότι ο μόνος προορισμός τοιούτου ιδρύματος είναι να παρασκευάζη υπηρέτριας. Βεβαίως και το επάγγελμα της εργάτιδος εν οικία είνε και τούτο επάγγελμα έντιμον αρμόζον εις πολλάς ορφανάς.

92. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Παιδείας, φ. 12, "Σχέδιον κανονισμού Φιλανθρωπικής Εταιρίας Κυριών - Κεφαλαιώδη άρθρα", χ.χ.

93. Βλ. σχετικά Αλεξάνδρα Μπακαλάκη - Ελένη Ελεγμίτου, Η εκπαίδευση "εις τα του οίκου" και τα γυναικεία καθήκοντα (Από την ίδρυση του ελληνικού κράτους έως την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1929), Αθήνα 1987· κυρίως το κεφάλαιο "Οι γυναικείες τέχνες: χειροτεχνήματα και εργόχειρα", σ. 33-80.

94. Κανονισμός Φιλανθρωπικής Κυριών Εταιρίας του Αμαλιείου Ορφανοτροφείου, Αθήνα 1856, αρθρ. 16.

95. "Αμαλιείον Ορφανοτροφείον", Πανδώρα 6, τχ. 130 (1855), σ. 337.

Σελ. 139
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/140.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Σεις, όμως, κυρίαι, δεν πιστεύετε, ότι μόνον εις παρασκευήν θεραπαινίδων περιορίζεται πας ο εν τω Αμαλιείω επιδιωκόμενος σκοπός. Ο πρώτιστος σκοπός εν τω καθιδρύματι τούτω είνε ο φιλανθρωπικός, δηλαδή η μητρική περίθαλψις των εγκαταλελειμμένων μικρών κορασιών. Η δε περίθαλψις αυτή αφορά εις τη φυσικήν, ηθικήν και διανοητικήν εξυγίανσιν των αδυνάτων τούτων πλασμάτων. Μετά της επιδιώξεως του σκοπού τούτου συμβαδίζει και ο της πρακτικής μορφώσεως των ορφανών, όπως δύνανται, εν τη κοινωνία εξερχόμεναι, να ζώσιν εντίμως διά της εργασίας των και ν' αποκατασταθώσι".96

Η Καλλιρρόη Παρρέν, από την πλευρά της, επιμένει ως προς την ανάγκη της πρακτικής διδασκαλίας των "γυναικείων τεχνών" και των οικιακών εργασιών, επειδή θεωρεί ότι αποτελούν τη μόνη κατάρτιση, που μπορεί να προσφέρει επαγγελματική διέξοδο στα ορφανά κορίτσια.97

Έτσι, το 1888, επιδοκιμάζει την εισαγωγή της διδασκαλίας της κοπτικής και ραπτικής,98 όπως και του μαθήματος της διπλογραφίας και καταστιχογραφίας, στο μέτρο που, όπως γράφει, "αι εξερχόμεναι όθεν του καταστήματος δύνανται ου μόνον τα οικογενειακά των βιβλία να καταρτίσωσι διπλογραφικώς, αλλά και τα των καταστημάτων των συζύγων αυτών, εν ανάγκη δε και ως υπάλληλοι εν τοις εμπορικοίς καταστήμασι να προσληφθώσι".99

Παρόμοια, το 1889, η Κ. Παρρέν εκφράζει την ικανοποίηση της για την απόφαση τη$ διοικούσας επιτροπής του Αμαλιείου σχετικά

96. Έκθεσις Γεωργίου Τυπάλδου-Κοζάκη επί των πεπραγμένων της διοικούσης επιτροπής του Αμαλιείου Ορφανοτροφείου των κορασιών από 1 Νοεμβρίου 1887 - 31 Οκτωβρίου 1888, Αθήνα 1888, σ. 8.

97. Καλλιρρόη Παρρέν, "Και πάλιν περί των ορφανών", Εφημερίς των Κυριών 2, αρ. 97 (1889).

98. Κ. Παρρέν, "Μεταρρυθμίσεις Αρσακείου Παρθεναγωγείου και Αμαλιείου Ορφανοτροφείου", Εφημερίς των Κυριών 2, αρ. 71 (1888).

99. Κ. Παρρέν, "Τα ορφανά και η φιλανθρωπία", Εφημερίς των Κυριών 2, αρ. 57 (1888).

Σελ. 140
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/141.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

με την εισαγωγή της διδασκαλίας της ψαθοπλεκτικής και της κατασκευής ανδρικών και γυναικείων καπέλων στο ίδρυμα.100 Και το 1890, γράφει: " Άριστος οιωνός της επί τα βελτίω τροπής δύναται να θεωρηθή η παύσις των εν τω Αμαλιείω τέως εργαζομένων πολυπληθών πλυντριών και η εις τας μαθητριας ανάθεσις της εργασίας ταύτης. Τούτο αποδεικνύει ότι κατενοήθη τέλος η ανάγκη, όπως αι ορφαναί διαμορφόνωνται διά βίον εργατικόν, αντί του τέως άσκοπου και επιδεικτικού".101

Σύμφωνα με τον κανονισμό του Ορφανοτροφείου Χατζηκώνστα, εκτός από τη διδασκαλία της γραφής, της ανάγνωσης, των βασικών πράξεων της πρακτικής αριθμητικής, της ιχνογραφίας και της ιεράς κατήχησης, η κύρια μέριμνα στρέφεται προς την εκμάθηση "διαφόρων βιωφελών τεχνών και επιτηδευμάτων". Οι "χειρωνακτικές τέχνες" που αποφασίστηκε να διδάσκονται είναι η σιδηρουργική, η ξυλουργική, η ραπτική, η σκυτοτομική και η υφαντική.102 Τα πρώτα επαγγέλματα στα όποια άρχισαν να ασκούνται τα ορφανά αγόρια ήταν η ραπτική και η υποδηματοποιία. Το 1867, άρχισε να διδάσκεται η ξυλουργική, της όποιας η εκμάθηση περιλάμβανε την τορνευτική, την ξυλογλυπτική και την επιπλοστρωσία, και το 1874, η σιδηρουργική. Ακόμη, άρχισαν να διδάσκονται η βιβλιοδετική και η τυπογραφία. Επειδή όμως η διδασκαλία των επαγγελμάτων αυτών αποδείχθηκε πολύ δαπανηρή για το Ορφανοτροφείο, σε σύντομο χρονικό διάστημα καταργήθηκε. Το 1873, εισάγεται η διδασκαλία της οργανικής μουσικής και συγκροτείται "μουσικός θίασος" από 40 παιδιά.

Η πρακτική διδασκαλία των παραπάνω επαγγελμάτων γινόταν

100. Κ. Παρρέν, "Το Αμαλιείον Ορφανοτροφείον", Εφημερίς των Κυρίων 3, αρ. 127 (1889).

101. Κ. Παρρέν, "Αι μεταρρυθμίσεις εν τω Αμαλιείω Ορφανοτροφείω", Εφημερίς των Κυριών 3, αρ. 152 (1890).

102. "Διοργανισμός του εν Αθήναις ορφανοτροφείου Γεωργίου και Αικατερίνης Χατζηκώνστα", αρθρ. 1 και 12, στο Ορφανοτροφείον Γεωργίου και Αικατερίνης Χατζηκώνστα..., ό.π., σ. 8.

Σελ. 141
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/142.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

από ειδικευμένους τεχνίτες σε εργαστήρια που δημιουργήθηκαν για το σκοπό αυτό μέσα στο Ορφανοτροφείο. Όταν όμως τα οικονομικά μέσα του Ορφανοτροφείου δεν επαρκούσαν για τη δημιουργία ενός εργαστηρίου στο εσωτερικό του ιδρύματος, τότε η επαγγελματική εκμάθηση γινόταν σε ιδιωτικά εργαστήρια στην πόλη. Δεν υπήρχε καθορισμένος χρόνος εκπαίδευσης, ήταν ανάλογος του υπό εκμάθηση επαγγέλματος. Σε κάθε περίπτωση, τα ορφανά παιδιά ηλικίας 8 χρονών δεν μπορούσαν να παραμείνουν στο ίδρυμα περισσότερο από επτά χρόνια, και τα ηλικίας 12 χρονών, περισσότερο από τέσσερα χρόνια.103

Το παραπάνω σύστημα διδασκαλίας φαίνεται ότι βρίσκει υπερασπιστές στους κόλπους των διανοουμένων της εποχής. Ο Σπυρίδων Παγανέλης, μετά από μια επίσκεψη του στο Ορφανοτροφείο, σημειώνει: "Ο κύκλος των εν τω καταστήματι διδασκομένων μαθημάτων είναι σκοπίμως στενός και σώφρων. Το άσυλον δεν παρασκευάζει νέους επιδοθησομένους εις την σπουδήν, παρασκευάζει εργάτας, και προς τον σκοπόν τούτον ρυθμίζεται και η διδασκαλία".104

Ο Αλέξανδρος Σούτζος, ο οποίος υποστηρίζει "τον σχηματισμόν του εργάτου εξ απαλών ονύχων, πριν έτι γίνη εργάτης", το σύστημα δηλαδή της επαγγελματικής κατάρτισης των μαθητευόμενων εργατών, αναφέρει το παράδειγμα του Ορφανοτροφείου Χατζηκώνστα, ως υποδειγματικού ιδρύματος οπού τίθεται σε πρακτική εφαρμογή αυτή η μέθοδος διδασκαλίας και παράγει πολύ ικανοποιητικά αποτελέσματα.105

Ο Σταύρος Καλλέργης, ένας από τους πρώτους οραματιστές του ουτοπικού σοσιαλισμού στην Ελλάδα, στο έργο του Η εν Κρήτη Σοσιαλιστική Πολιτεία, που εκδόθηκε το 1898, και πιο συγκεκριμένα στο ειδικό κεφάλαιο που αναφέρεται στην "παιδεία και ανατροφή

103. Στο ίδιο, αρθρ. 13,14,15, 20, σ. 9-10.

104. Σπ. Παγανέλης, "Η φιλανθρωπία εν Αθήναις. Το Ορφανοτροφείον Γεωργίου και Αικατερίνης Χατζή Κώστα", Εστία 445 (8 Ιουλίου 1884), σ. 434.

105. Α. Σούτζος, "Περί τεχνικής εκπαιδεύσεως", Πανδώρα 16, τχ. 376 (1865-1866), σ. 396.

Σελ. 142
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/143.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

των πολιτών", γράφει: "Η παιδεία θα είναι, υποχρεωτική εις πάντα πολίτην, έκαστος Δήμος θα έχη εν, δύο ή και περισσότερα σχολεία, αναλόγως του πληθυσμού των αρρένων και των θηλέων, και των μεν αρρένων θα είναι τρόπον τινά όπως το εν Αθήναις ορφανοτροφείον του Χατζή-Κώνστα, εις το οποίον μανθάνουν γράμματα συγχρόνως και μίαν τέχνην, κατά την κλίσιν εκάστου μαθητού, ομοίως και των θηλέων, όπως το εν Αθήναις Αμαλιείον Ορφανοτροφείον, εις το οποίον αι μαθήτριαι μανθάνουν γράμματα, ανατροφήν και τέχνην αρμόζουσαν εις αυτάς, όπως και οι άρρενες εν τω εκπαιδευτηρίου

Η οργάνωση της καθημερινής ζωής

Είδαμε ήδη ότι, η κοινωνικοποίηση των παιδιών, τόσο στο Αμαλιείο όσο και στο Ορφανοτροφείο Χατζηκώνστα, γίνεται κυρίως μέσω της ηθικής αγωγής και της εκμάθησης ενός βιοποριστικού επαγγέλματος. Η παιδαγωγική μέθοδος που εφαρμόζεται στα δύο ιδρύματα, συνίσταται στην επιβολή του κανόνα και της πειθαρχίας και την ακριβή και λεπτομερειακή οργάνωση του χρόνου των παιδιών.

Η τάξη, η σιωπή, η δουλειά, η διαδοχή των δραστηριοτήτων με σκοπό να κρατούνται τα παιδιά διαρκώς απασχολημένα, η διαρκής επιτήρηση, η υιοθέτηση ενός συστήματος παραδειγματικών ποινών και αμοιβών αποτελούν τα κύρια χαρακτηριστικά αυτής της μεθόδου.107

106. Αναφέρεται στο Μιχάλης Δημητρίου, Το ελληνικό σοσιαλιστικό κίνημα. Από τους ουτοπιστές στους μαρξιστές, τ. Α', Αθήνα 1985, σ. 131.

107. Σχετικά με τα ζητήματα της πειθαρχίας, της τιμωρίας, της επιτήρησης και του εγκλεισμού, βασικό είναι το έργο του Μισέλ Φουκώ, Επιτήρηση και τιμωρία. Η γέννηση της φυλακής, μτφρ. Καίτη Χατζηδήμου - Ιουλιέττα Ράλλη, Αθήνα 1989. Σχετικά με τον τρόπο που τα διάφορα ιδρύματα προετοιμάζουν τα παιδιά για τις καθημερινές οικονομικές δραστηριότητες βλ. σχετικά Jean-Marie Barbier, "Scolarisation féminine et éducation à l'économie quotidienne (XVIIeXlXe siècle)" και Janine Delatte-Marie Thonon, "Les débuts de la rééducation sociale (1650-1850)", Pénélope (pour l'histoire des femmes), 2 (άνοιξη 1980).

Σελ. 143
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/144.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Σύμφωνα με τον κανονισμό του Αμαλιείου, που παρουσιάζει άλλωστε πολλές ομοιότητες με τον αντίστοιχο του Ορφανοτροφείου Χατζηκώνστα,108 το ημερήσιο πρόγραμμα διαμορφώνεται ως εξής:109 Στις 6 το πρωί τα κορίτσια καθώς και όλο το προσωπικό του Ορφανοτροφείου ξυπνούν. Τα μικρότερα κορίτσια ξυπνούν μισή ώρα αργότερα. Κατευθύνονται αμέσως στους νιπτήρες, όπου πλένονται υπό την επίβλεψη της βοηθού της διευθύντριας του ιδρύματος και των δασκάλων. Στη συνέχεια, στρώνουν τα κρεβάτια τους και τακτοποιούν τους κοιτώνες. Τα μεγαλύτερα κορίτσια βοηθούν τα μικρότερα σ' αύτη τη δουλειά. Στις 7.30 το πρωί κατεβαίνουν στο "προσευχητήριο", όπου η προσευχή λέγεται μεγαλόφωνα από ένα κορίτσι. Μετά την προσευχή, το κουδούνι καλεί τα κορίτσια για το πρόγευμα, μετά το τέλος του όποιου κατευθύνονται στις τάξεις τους. Τα μαθήματα αρχίζουν στις 8 και διαρκούν μέχρι τις 10 το πρωΐ. Την ίδια ώρα, όσα κορίτσια ορίζονται για την υπηρεσία της ημέρας, καθαρίζουν τους κοιτώνες και τους νιπτήρες, υπό την επίβλεψη της επιμελήτριας. Μετά από ένα διάλειμμα ενός τετάρτου που ακολουθεί τα μαθήματα, τα κορίτσια απασχολούνται στα εργόχειρα. Στις 11.45, το κουδούνι τα καλεί να προετοιμαστούν για το μεσημεριανό γεύμα. Μετά το γεύμα "διασκεδάζουν" ως τις 2 και από τις 2 έως τις 5.30 το απόγευμα απασχολούνται και πάλι στα εργόχειρα. Στις 6 είναι η ώρα του δείπνου. Μετά το δείπνο ακολουθεί μια ώρα ξεκούρασης και η ομαδική προσευχή. Κατόπιν, τα κορίτσια κατευθύνονται στις τάξεις τους για να προετοιμάσουν τα μαθήματα της επόμενης ημέρας. Τα μικρότερα κορίτσια πηγαίνουν για ύπνο στις 8, ενώ τα μεγαλύτερα στις 9 η 10 το βράδυ. Από τη στιγμή που θα βρεθούν στα κρεβάτια

108. Κανονισμός της εσωτερικής υπηρεσίας του Ορφανοτροφείου Γεωργίου και Αικατερίνης Χατζή-Κώνστα, Αθήνα 1900 (ανατύπωση του Κανονισμού του 1879).

109. Βλ. Κανονισμός της εσωτερικής διοικήσεως του εν Αθήναις Εθνικού Ορφανοτροφείου των κορασίων, Αθήνα 1881 και Σπ. Παγανέλης, "Η φιλανθρωπία εν Αθήναις. Το Αμαλιείον Ορφανοτροφείον", Εστία 452 (26 Αυγούστου 1884), σ. 545-546.

Σελ. 144
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/145.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

τους, απαγορεύεται αυστηρά κάθε ομιλία, καθώς και κάθε μετακίνηση από τον ένα κοιτώνα στον άλλο.

Η γενική επιτήρηση του Ορφανοτροφείου διενεργείται από τη διευθύντρια και τη βοηθό της, ενώ η επιτήρηση καθενός κοιτώνα γίνεται από μια δασκάλα, η οποία και κοιμάται μέσα σ' αυτόν. Οι κοιτώνες παραμένουν ανοικτοί όλη την ημέρα για να αερίζονται, και δεν επιτρέπεται σε κανένα κορίτσι να πηγαίνει, εκεί πριν από την ώρα του ύπνου.

Το Σάββατο γίνεται, η επιδιόρθωση των ρούχων, η καθαριότητα του ιδρύματος, η τακτοποίηση της ιματιοθήκης και το λουτρό των κοριτσιών.

Δύο φορές την εβδομάδα, την Τετάρτη και την Κυριακή, πηγαίνουν περίπατο. Την Κυριακή και τις επίσημες γιορτές παρακολουθούν τη λειτουργία στην εκκλησία του ιδρύματος. Μετά τη λειτουργία παίρνουν το πρόγευμα και κατόπιν πηγαίνουν στις τάξεις τους, όπου διαβάζουν "τερπνά τινά αναγνώσματα". Το απόγευμα κάνουν ένα μακρινό περίπατο και μετά την επιστροφή τους προετοιμάζουν τα μαθήματα της επομένης ημέρας.

"Και ο καιρός της σχόλης πρέπει να αποβαίνη χρήσιμος", ορίζει ο κανονισμός του Αμαλιείου. Έτσι, κατά τις ελεύθερες ώρες τους, τα κορίτσια ασχολούνται με το πότισμα και την καλλιέργεια του κήπου, ή κάνουν γυμναστική. Ακόμη, τις ώρες αυτές κάνουν μαθήματα ωδικής, που θεωρείται "ελατήριον ισχυρόν επιβοηθητικόν των άλλων εν χρήσει παιδαγωγικών μέσων".

Στα κορίτσια δεν επιτρέπεται η έξοδος από το ίδρυμα, ούτε και οι επισκέψεις σε συγγενικά τους πρόσωπα στην πόλη. Μόνο οι πολύ στενοί συγγενείς τους επιτρέπεται να επισκέπτονται τα κορίτσια, μια φορά το δίμηνο, από τις 10.30 το πρωί μέχρι τις 5 το απόγευμα στο "ομιλητήριον" του Ορφανοτροφείου και πάντοτε με την παρουσία της διευθύντριας.

Είναι ακόμη ενδιαφέρον να παρουσιάσουμε το σύστημα "αμοιβών και ποινών", όπως αυτό ορίζεται από τους κανονισμούς των δύο Ορφανοτροφείων.

Στο Αμαλιειο, τα κορίτσια επιβραβεύονται με τους εξής τρόπους

Σελ. 145
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/146.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

(α) "δια της επευφημήσεως και της εκφράσεως της ευαρέσκειας των προϊσταμένων εις επήκοον πάντων των κορασιών", (β) με την πρόσδεση στο δεξιό ώμο ενός κόκκινου κόμβου, (γ) την προνομιακή μεταχείριση η οποία συνίσταται στο να τους εμπιστεύονται την ανάγνωση τερπνών και. ωφελίμων βιβλίων μεγαλόφωνα στη διάρκεια των απογευματινών εργασιών και. ακόμη με τη χορήγηση ενός ιδιαίτερου χρηματικού ποσού, κατά την αναχώρηση τους από το ίδρυμα.

Σε ό,τι αφορά τις ποινές, τα κορίτσια τιμωρούνται ανάλογα με το σφάλμα τους, (α) με περιορισμό μεγαλύτερης η μικρότερης διάρκειας σε ειδικό δωμάτιο του ιδρύματος, (β) την απαγόρευση συμμέτοχης τους στα παιχνίδια των συντρόφων τους, (γ) τον αποκλεισμό από το κοινό τραπέζι, (δ) τη διατροφή τους μόνο με ψωμί και νερό, (ε) με το να φέρουν γραμμένο σε χαρτί, το οποίο κρέμεται από το κεφάλι τους, το σφάλμα τους, όπως για παράδειγμα, "αμελής", "ψεύστρα" κλπ., (ς·) με την επίπληξη μπροστά σε ξένους, όταν η απλή νουθεσία δεν επαρκεί, (ζ) την κράτηση σε όρθια στάση για ορισμένη ώρα σε μια γωνία του δωματίου, (η) τη στέρηση του περιπάτου εκτός ιδρύματος.

Για τα ελαφρά σφάλματα, μετά από μια πρώτη και δεύτερη νουθεσία, επιβάλλονται οι παραπάνω ποινές από τη διευθύντρια η τη δασκάλα του ιδρύματος. Τα σοβαρά σφάλματα τιμωρούνται από τη Διοικούσα Επιτροπή του Ορφανοτροφείου.110

Με ανάλογο τρόπο, στο Ορφανοτροφείο Χατζηκώνστα, τα ορφανά παιδιά που διακρίνονται "επί χρηστότητι ηθών, επιμέλεια εις τα γράμματα και φιλοπονία εις τας τέχνας", βραβεύονται ως εξής: (α) επαινούνται κατ' ιδίαν και δημοσίως μπροστά στους συμμαθητές τους, (β) αν συνεχίσουν να επιδεικνύουν καλή διαγωγή επί τρεις μήνες, εγγράφονται στο μικρό Πίνακα τιμής του ιδρύματος, (γ) και αν εξακολουθήσουν να συμπεριφέρονται με τον ίδιο τρόπο επί έξι μήνες, τα ονόματα τους εγγράφονται στο μεγάλο Πίνακα τιμής, (δ)

110. Κανονισμός Φιλανθρωπικής Κυριών Εταιρίας του Αμαλιείου Ορφανοτροφείου, Αθήνα 1856, αρθρ. 14 και 15, σ. 20-21 και Κανονισμός της εσωτερικής διοικήσεως του εν Αθήναις Εθνικού Ορφανοτροφείου των κορασιών, Αθήνα 1881, αρθρ. 12 και 13, σ. 9-10.

Σελ. 146
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/147.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

τα ονόματα αυτών των τελευταίων εγγράφονται στο βιβλίο ποιότητας των ορφανών, που κρατά ο διευθυντής του ιδρύματος, (ε) ο τελευταίος παρουσιάζει τα παιδιά αυτά στο Συμβούλιο και. αναφέρει περιληπτικά τους λόγους, που υπαγόρευσαν την εγγραφή των ονομάτων τους στους παραπάνω Πίνακες, (ς·) βραβεύεται, με στεφάνι ο ορφανός που επί δύο τουλάχιστον χρόνια διακρίνεται για τη χρηστότητα του χαρακτήρα του και παρουσιάζει μια εξαιρετική πρόοδο τόσο στα γράμματα, όσο και τις "τέχνες". Στις εξετάσεις, ο διευθυντής του ιδρύματος τον παρουσιάζει, στο ακροατήριο και αναφέρει τους λόγους για τους οποίους αξιώθηκε μιας τέτοιας βράβευσης, (ζ) όσοι. αξιώθηκαν να τύχουν αυτής της ύψιστης τιμής, χρησιμοποιούνται, από το ίδρυμα ως έμμισθο·, "πρωτόσχολοι" και "παιδονόμοι".

Σύμφωνα με τον κανονισμό του Ορφανοτροφείου Χατζηκώνστα, η προβλεπόμενη ποινή για τον ατίθασο και απείθαρχο ορφανό πρέπει να απευθύνεται στη φιλοτιμία του και όχι στο σώμα του. Μ' αυτό το πνεύμα ορίζονται οι εξής ποινές: (α) πατρική και συνοδευόμενη από' κοινωνικά παραδείγματα παραίνεση, (β) επίπληξη κατ' ιδίαν και σε περίπτωση υποτροπής και μπροστά στα άλλα παιδιά, (γ) τιμωρία η οποία συνίσταται είτε στο να μένει όρθιος ή και γονατιστός απέναντι στους άλλους συμμαθητές του που κάνουν γυμναστική, παίζουν ή γευματίζουν, (δ) είτε να μένει νηστικός για πολλές ή λίγες ώρες ανάλογα με τη σοβαρότητα του σφάλματος του, (ε) φυλάκιση για ένα διάστημα ανάλογο με την αίτια που προκάλεσε την τιμωρία του, (ς) το όνομα του τιμωρημένου εγγράφεται στο Μαύρο Πινάκα, (ζ) αποβολή από το ίδρυμα, αν μετά τις παραπάνω ποινές εξακολουθεί να παραμένει αδιόρθωτος.

Εκτός από τις ποινές αυτές, στους επιμένοντες να παραμένουν απείθαρχοι, αλλά όχι σε τέτοιο βαθμό που να δικαιολογείται η αποβολή τους από το Ορφανοτροφείο, δεν χορηγούνται κατά την έξοδο τους από το ίδρυμα τα βοηθήματα εκείνα, που δίδονται κανονικά στα εξερχόμενα ορφανά παιδιά, δηλαδή ρούχα, εργαλεία κ.ά. Επιπλέον, δεν τους επιστρέφονται και τα χρηματικά ποσά των καταθέσεων τους στο ταμείο των ορφανών.111

111. Κανονισμός της εσωτερικής υπηρεσίας του Ορφανοτροφείου Γεωργίου

Σελ. 147
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/148.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Ο Σπυρίδων Παγανέλης εκθειάζει την παιδαγωγική επιτυχία του έργου που συντελείται στο Αμαλιείο: "Δεν θα κρύψω παντελώς τας γεννηθείσας εν εμοί αρίστας εντυπώσεις εκ της θέας τεσσαράκοντα περίπου κορασιών μικρών, καθαρωτάτων, κοσμιωτάτων, μεστών χάριτος, ευγενείας και αθωότητας [...]. Αφήκα την αίθουσαν του νηπιαγωγείου αποθαυμάσας το παιδαγωγικόν σύστημα και την σχετικήν ευτέλειαν παντός συναφούς προς την σκόπιμον των ορφανών κορασιών ανατροφήν".112 Και για το Ορφανοτροφείο Χατζηκώνστα, γράφει σχετικά: "Εν τω ασύλω κρατεί απόλυτος πειθαρχία, ουδέποτε όμως είδον πειθαρχίαν μάλλον προσφιλή εις τους πειθαρχούντας [...]. Το βλέμμα των ηρμήνευεν πλήρη αφοσίωσιν και αγάπην, απόλυτον υποταγήν και πειθαρχίαν. Ειλικρινώς ομολογώ ότι αμφιβάλλω εάν δεκαετής παις εργάτου βιούντος εν τη κοινωνία ήθελε αναπτύξει ενώπιον αιφνίδιας συναντήσεως προς τον πατέρα του, την σεμνότητα εκείνην μετά της χάριτος και της φιλικής εμπιστοσύνης ην διέκρινον εις τους οφθαλμούς των μικρών, ατενιζόντων τον διευθυντήν των".113 Στη συνέχεια υπογραμμίζει ότι στο ίδρυμα ουδέποτε έγινε χρήση αμέσων εκβιαστικών" ούτε και αυστηρών επιπλήξεων, και καταφέρεται έντονα εναντίον των "κτηνωδών περισταλτικών μέσων", που πριν από μερικά χρόνια χρησιμοποιούνταν ευρέως για τη διαπαιδαγώγηση των παιδιών: "Δεν θέλω να ρυπάνω τας σελίδας ταύτας διά του ονόματος του απαίσιου "φάλαγγα", του εξευτελίσαντος την μαθητεύσασαν νεότητα της προ ημών γενεάς. Ηκούσαμεν πάντες μνημονευομένου του ονόματος του βασανιστηρίου τούτου ως μέσου επανορθώσεως".114 Στη θέση της χρήσης παρόμοιων βάρβαρων μέσων,

και Αικατερίνης Χατζηκώνστα, Αθήνα 1900 (ανατύπωση του Κανονισμού του 1879), αρθρ. 43, 44, 45.

112. Σπ. Παγανέλης, "Η φιλανθρωπία εν Αθήναις. Το Αμαλιείον Ορφανοτροφείον", Εστία 451 (19 Αυγούστου 1884), σ. 527 και 529.

113. Σπ. Παγανέλης, "Η φιλανθρωπία εν Αθήναις. Το Ορφανοτροφείον Γεωργίου και Αικατερίνης Χατζηκώνστα", Εστία 445 (8 Ιουλίου 1884), σ. 434435.

114. Στάδιο, σ 435.

Σελ. 148
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/149.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

πιστεύει ότι "η αδιάλειπτος πραότης της διευθύνσεως, μετά της άγρυπνου επιτηρήσεως",115 η παιδαγωγική δηλαδή μέθοδος που εφαρμόσθηκε στο Ορφανοτροφείο Χατζηκώνστα, επιφέρει πολύ πιο ουσιαστικά αποτελέσματα. Έτσι, καταλήγει να προτείνει την παραπάνω μέθοδο σε όλους όσοι ασχολούνται με την "παιδαγωγίαν".

Η κοινωνική αποκατάσταση των ορφανών παιδιών

Η Διοικούσα Επιτροπή του Αμαλιείου έπαιζε το ρόλο του κηδεμόνα των ορφανών κοριτσιών, φροντίζοντας για την επαγγελματική τους αποκατάσταση και εξακολουθώντας να δείχνει ενδιαφέρον για την τύχη τους ακόμη και μετά την αποχώρηση τους από το ίδρυμα. Πολλά κορίτσια, με τη διαμεσολάβηση της Επιτροπής, τοποθετήθηκαν ως υπηρέτριες ή παιδαγωγοί στα σπίτια εύπορων οικογενειών στην Αθηνά η το εξωτερικό. Πριν την αποχώρηση τους, τα κορίτσια ήταν υποχρεωμένα, αν οι ανάγκες του ιδρύματος το απαιτούσαν, να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους για δύο χρόνια έναντι αμοιβής.116

Κατά την αποχώρηση τους τα κορίτσια έπαιρναν ως προίκα ένα χρηματικό ποσό. Το ποσό αυτό προερχόταν από το "ταμείο των εργόχειρων", του οποίου οι πόροι συγκεντρώνονταν από την πώληση των χειροτεχνημάτων των κοριτσιών στην ετήσια έκθεση του ιδρύματος στις 21 Νοεμβρίου, ημέρα της επίσημης γιορτής του Αμαλιείου. Ένα μέρος από τα έσοδα των πωλήσεων (το ένα τρίτο μέχρι το μισό) προοριζόταν για την κάλυψη των τρεχουσών αναγκών του ιδρύματος, ενώ το υπόλοιπο κατετίθετο στην Εθνική Τράπεζα, προκειμένου να διατεθεί στη συνέχεια γιοι την προικοδότηση των κοριτσιών.117

Σε πολλές περιπτώσεις, τα μέλη της Διοικούσας Επιτροπής φρόντιζαν να βρουν σύζυγο στα ορφανά κορίτσια, αφού προηγουμένως συγκέντρωναν τις απαραίτητες πληροφορίες για τον μέλλοντα σύζυγο,

115. Στο ίδιο.

116. Κανονισμός Φιλανθρωπικής Κυριών Εταιρίας του Αμαλιείου Ορφανοτροφείου, Αθήνα 1856, αρθρ. 17.

117. Στο ίδιο, αρθρ. 16.

Σελ. 149
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/150.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

την οικονομική του κατάσταση, την "ηθικήν διαγωγήν και την τιμιότητα του χαρακτήρας" του ίδιου και της οικογενείας του. Από τη στιγμή που αποφασιζόταν ο γάμος, η Επιτροπή χορηγούσε την προίκα (χρηματικό ποσό, ρουχισμό, χρήσιμα αντικείμενα για το νοικοκυριό) και υπέγραφε το σχετικό προικοσύμφωνο.118 Δεν ήταν σπάνιο επίσης το φαινόμενο, η Επιτροπή να δέχεται αιτήσεις ανδρών που ζητούσαν σύζυγο ανάμεσα στις οικοτρόφους. Η Επιτροπή απαντούσε στις αιτήσεις αυτές, υποδεικνύοντας για σύζυγο εκείνη που της φαινόταν ως η πιο κατάλληλη για τον αιτούντα. Ο Α. Παπαδόπουλος παραθέτει μια χαρακτηριστική επιστολή του Παν. Δρασσά, Έλληνα μετανάστη καταγόμενου από το Ναύπλιο, ο οποίος γράφει από τη Μελβούρνη της Αυστραλίας:

"Παρακινούμενος εκ των συχνάκις μεταξύ των πατριωτών μας ενταύθα συζητήσεων και καλών συστάσεων περί του εν Ελλάδι καταστήματος των ορφανών κορασίων, λαμβάνω το θάρρος και γράφω προς υμάς όπως, ει δυνατόν, πληροφορηθώ περί του ακολούθου ζητήματος. Εάν μοι είναι επιτετραμμένον να νυμφευθώ μίαν εκ των ορφανών κορασίων και επιστρέψω εις την Αυστραλίαν και εάν μοι είναι επιτετραμμένον να εκλέξω την γυναίκα ή αι αδελφαί μου αντ' εμού.

[...]. θα ήμην τρελλός να ζητώ ματαίως να θυσιάσω 5.000 δραχμάς δι,' έξοδα και εκτός της ζημίας εκ της απουσίας εκ του έργου μου διά να έλθω να πάρω γυναίκα Ελληνίδα, ενώ εδώ μας παρακαλούσαν αι ξέναι Αγγλίδες, εάν δεν υπήρχεν ο κίνδυνος του ατομικού και εθνικού μου συμφέροντος, όπερ διά της μεθ' Ελληνίδας νυμφεύσεως ζητώ να σώσω [...]. Εις το ορφανοτροφείον δε προσφεύγω εξ ανάγκης, επειδή ανεπτυγμένην γυναίκα εκ του τόπου μου θα είναι δύσκολον, νομίζω, να μοι δώσουν, ενώ μέλλω να επιστρέψω εις την

118. Ο Α. Παπαδόπουλος δημοσιεύει το κείμενο ενός τέτοιου προικοσύμφωνου, που φέρει ημερομηνία 7 Μαΐου 1864. Το προικοσύμφωνο υπογράφουν η Πρόεδρος της Διοικούσας Επιτροπής Ζωή Σούτσου, τα μέλη Σουλτάνα Κωστή, Ρ. Μελά, Ε. Ν. Θεοχάρη, ο έφορος Γεώργιος Κ. Τυπάλδος και ο γραμματέας Α. Λεονάρδος. Το προικοσύμφωνο αφορά το γάμο της Γεωργούλας Σιδέρη με τον Δημήτριο Βελεγγή· βλ. Α. Παπαδόπουλος, ό.π., σ. 52-54.

Σελ. 150
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 131
    29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

    Β. ΤΑ ΟΡΦΑΝΑ

    ΤΟ ΟΡΦΑΝΟΤΡΟΦΕΙΟ ΚΟΡΙΤΣΙΩΝ ΑΜΑΛΙΕΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΟΡΦΑΝΟΤΡΟΦΕΙΟ ΑΓΟΡΙΩΝ ΧΑΤΖΗΚΩΝΣΤΑ

    Η ίδρυση των δύο Ορφανοτροφείων

    Μπορεί οι απώλειες σε ανθρώπινες ζωές που προκάλεσε η θανατηφόρα επιδημία της χολέρας να σταμάτησαν το Δεκέμβριο του 1854, οι συνέπειες τους, όμως, παρέμεναν ορατές για ένα αρκετά μεγάλο χρονικό διάστημα. Τα δεκάδες παιδιά που, έχοντας χάσει τους γονείς τους κατά τη διάρκεια της επιδημίας, περιπλανιόνταν στους δρόμους της Αθήνας, αποτελούσαν την πιο ζωντανή μαρτύρια της καταστροφής που συντελέστηκε.70

    Η προστασία, λοιπόν, των παιδιών αυτών πρόβαλε ως επιτακτική ανάγκη. Για το σκοπό αυτό, ιδρύονται δύο Ορφανοτροφεία: το 1855, το Ορφανοτροφείο κοριτσιών "Αμαλιειο" και το 1856, το Ορφανοτροφείο αγοριών "Γεώργιου και Αικατερίνης Χατζηκώνστα".

    Αμέσως μετά το τέλος της επιδημίας της χολέρας, η Μαρία Υψηλάντη μετέτρεψε το σπίτι της σε πραγματικό Ορφανοτροφείο. Εκεί είχε συγκεντρώσει και περιέθαλπε είκοσι περίπου ορφανά κορίτσια. Πολύ σύντομα όμως μαζί με την Κυριακούλα Κριεζή, την Ανδρομάχη Ρενιέρη, τη Λουκία Ρίζου και τη Ζώη Σούτσου ίδρυσαν την "Φιλανθρωπική Εταιρία Κυριών", που ανέλαβε την πρωτοβουλία για την ίδρυση ενός Ορφανοτροφείου κοριτσιών. Καταρχήν απευθύνθηκε στη βασίλισσα Αμαλία, η όποια δέχθηκε να αναλάβει υπό την προστασία της το νέο ίδρυμα. Από το όνομα της προήλθε και η ονομασία του Ορφανοτροφείου "Αμαλιείον". Ταυτόχρονα, επιδόθηκε στην αναζήτηση των απαραίτητων για τη δημιουργία του ιδρύματος οικονομικών πόρων και πέτυχε σημαντικές χρηματικές συνδρομές εκ μέρους των πλουσίων ομογενών της διασποράς, των εγκαταστημένων

    70. Αιών (11 Ιουνίου 1860).