Συγγραφέας:Κορασίδου, Μαρία
 
Τίτλος:Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους
 
Υπότιτλος:Φτώχεια και φιλανθρωπία στην ελληνική πρωτεύουσα το 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:29
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1995
 
Σελίδες:263
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδ, Αθήνα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Αντικείμενο της εργασίας αυτής είναι η εξέταση των διαφόρων προσπαθειών μιας κατηγορίας μορφωμένων ανθρώπων, προερχόμενων από τα μεσαία στρώματα της Αθήνας, που σκοπό είχαν τη διαχείριση της ζωής του φτωχού πληθυσμού της πρωτεύουσας τον 19ο αιώνα. Η φιλανθρωπική δραστηριότητα, που αναπτύσσεται στην Αθήνα, κυρίως κατά τη διάρκεια του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα, που οργανώνεται, μέσω συλλόγων και, εταιρειών και που ιδρύει, νέους θεσμούς περίθαλψης για τα φτωχά παιδιά και τις γυναίκες, αποτελεί προνομιακό πεδίο για τη μελέτη της πρακτικής εφαρμογής αυτών των προσπαθειών. Οι απόπειρες αυτές γνωρίζουν μια διαδικασία εξέλιξης, της οποίας τα αρχικά στάδια ανάγονται, στα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους. Την εξέλιξη αυτή παρακολουθεί το βιβλίο, προσπαθώντας να απαντήσει σε ερωτήματα όπως: Ποιοι ήταν αυτοί οι ζητιάνοι και φτωχοί; Ποια ήταν η καταγωγή τους; Πώς ξαφνικά εισέβαλαν στο αθηναϊκό τοπίο; Ποιος ήταν ο τρόπος ζωής τους; Τι έλεγαν οι ίδιοι για τη ζωή τους και πως τους έβλεπαν οι άλλοι;
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 6.34 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 143-162 από: 266
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/143.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

των πολιτών", γράφει: "Η παιδεία θα είναι, υποχρεωτική εις πάντα πολίτην, έκαστος Δήμος θα έχη εν, δύο ή και περισσότερα σχολεία, αναλόγως του πληθυσμού των αρρένων και των θηλέων, και των μεν αρρένων θα είναι τρόπον τινά όπως το εν Αθήναις ορφανοτροφείον του Χατζή-Κώνστα, εις το οποίον μανθάνουν γράμματα συγχρόνως και μίαν τέχνην, κατά την κλίσιν εκάστου μαθητού, ομοίως και των θηλέων, όπως το εν Αθήναις Αμαλιείον Ορφανοτροφείον, εις το οποίον αι μαθήτριαι μανθάνουν γράμματα, ανατροφήν και τέχνην αρμόζουσαν εις αυτάς, όπως και οι άρρενες εν τω εκπαιδευτηρίου

Η οργάνωση της καθημερινής ζωής

Είδαμε ήδη ότι, η κοινωνικοποίηση των παιδιών, τόσο στο Αμαλιείο όσο και στο Ορφανοτροφείο Χατζηκώνστα, γίνεται κυρίως μέσω της ηθικής αγωγής και της εκμάθησης ενός βιοποριστικού επαγγέλματος. Η παιδαγωγική μέθοδος που εφαρμόζεται στα δύο ιδρύματα, συνίσταται στην επιβολή του κανόνα και της πειθαρχίας και την ακριβή και λεπτομερειακή οργάνωση του χρόνου των παιδιών.

Η τάξη, η σιωπή, η δουλειά, η διαδοχή των δραστηριοτήτων με σκοπό να κρατούνται τα παιδιά διαρκώς απασχολημένα, η διαρκής επιτήρηση, η υιοθέτηση ενός συστήματος παραδειγματικών ποινών και αμοιβών αποτελούν τα κύρια χαρακτηριστικά αυτής της μεθόδου.107

106. Αναφέρεται στο Μιχάλης Δημητρίου, Το ελληνικό σοσιαλιστικό κίνημα. Από τους ουτοπιστές στους μαρξιστές, τ. Α', Αθήνα 1985, σ. 131.

107. Σχετικά με τα ζητήματα της πειθαρχίας, της τιμωρίας, της επιτήρησης και του εγκλεισμού, βασικό είναι το έργο του Μισέλ Φουκώ, Επιτήρηση και τιμωρία. Η γέννηση της φυλακής, μτφρ. Καίτη Χατζηδήμου - Ιουλιέττα Ράλλη, Αθήνα 1989. Σχετικά με τον τρόπο που τα διάφορα ιδρύματα προετοιμάζουν τα παιδιά για τις καθημερινές οικονομικές δραστηριότητες βλ. σχετικά Jean-Marie Barbier, "Scolarisation féminine et éducation à l'économie quotidienne (XVIIeXlXe siècle)" και Janine Delatte-Marie Thonon, "Les débuts de la rééducation sociale (1650-1850)", Pénélope (pour l'histoire des femmes), 2 (άνοιξη 1980).

Σελ. 143
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/144.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Σύμφωνα με τον κανονισμό του Αμαλιείου, που παρουσιάζει άλλωστε πολλές ομοιότητες με τον αντίστοιχο του Ορφανοτροφείου Χατζηκώνστα,108 το ημερήσιο πρόγραμμα διαμορφώνεται ως εξής:109 Στις 6 το πρωί τα κορίτσια καθώς και όλο το προσωπικό του Ορφανοτροφείου ξυπνούν. Τα μικρότερα κορίτσια ξυπνούν μισή ώρα αργότερα. Κατευθύνονται αμέσως στους νιπτήρες, όπου πλένονται υπό την επίβλεψη της βοηθού της διευθύντριας του ιδρύματος και των δασκάλων. Στη συνέχεια, στρώνουν τα κρεβάτια τους και τακτοποιούν τους κοιτώνες. Τα μεγαλύτερα κορίτσια βοηθούν τα μικρότερα σ' αύτη τη δουλειά. Στις 7.30 το πρωί κατεβαίνουν στο "προσευχητήριο", όπου η προσευχή λέγεται μεγαλόφωνα από ένα κορίτσι. Μετά την προσευχή, το κουδούνι καλεί τα κορίτσια για το πρόγευμα, μετά το τέλος του όποιου κατευθύνονται στις τάξεις τους. Τα μαθήματα αρχίζουν στις 8 και διαρκούν μέχρι τις 10 το πρωΐ. Την ίδια ώρα, όσα κορίτσια ορίζονται για την υπηρεσία της ημέρας, καθαρίζουν τους κοιτώνες και τους νιπτήρες, υπό την επίβλεψη της επιμελήτριας. Μετά από ένα διάλειμμα ενός τετάρτου που ακολουθεί τα μαθήματα, τα κορίτσια απασχολούνται στα εργόχειρα. Στις 11.45, το κουδούνι τα καλεί να προετοιμαστούν για το μεσημεριανό γεύμα. Μετά το γεύμα "διασκεδάζουν" ως τις 2 και από τις 2 έως τις 5.30 το απόγευμα απασχολούνται και πάλι στα εργόχειρα. Στις 6 είναι η ώρα του δείπνου. Μετά το δείπνο ακολουθεί μια ώρα ξεκούρασης και η ομαδική προσευχή. Κατόπιν, τα κορίτσια κατευθύνονται στις τάξεις τους για να προετοιμάσουν τα μαθήματα της επόμενης ημέρας. Τα μικρότερα κορίτσια πηγαίνουν για ύπνο στις 8, ενώ τα μεγαλύτερα στις 9 η 10 το βράδυ. Από τη στιγμή που θα βρεθούν στα κρεβάτια

108. Κανονισμός της εσωτερικής υπηρεσίας του Ορφανοτροφείου Γεωργίου και Αικατερίνης Χατζή-Κώνστα, Αθήνα 1900 (ανατύπωση του Κανονισμού του 1879).

109. Βλ. Κανονισμός της εσωτερικής διοικήσεως του εν Αθήναις Εθνικού Ορφανοτροφείου των κορασίων, Αθήνα 1881 και Σπ. Παγανέλης, "Η φιλανθρωπία εν Αθήναις. Το Αμαλιείον Ορφανοτροφείον", Εστία 452 (26 Αυγούστου 1884), σ. 545-546.

Σελ. 144
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/145.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

τους, απαγορεύεται αυστηρά κάθε ομιλία, καθώς και κάθε μετακίνηση από τον ένα κοιτώνα στον άλλο.

Η γενική επιτήρηση του Ορφανοτροφείου διενεργείται από τη διευθύντρια και τη βοηθό της, ενώ η επιτήρηση καθενός κοιτώνα γίνεται από μια δασκάλα, η οποία και κοιμάται μέσα σ' αυτόν. Οι κοιτώνες παραμένουν ανοικτοί όλη την ημέρα για να αερίζονται, και δεν επιτρέπεται σε κανένα κορίτσι να πηγαίνει, εκεί πριν από την ώρα του ύπνου.

Το Σάββατο γίνεται, η επιδιόρθωση των ρούχων, η καθαριότητα του ιδρύματος, η τακτοποίηση της ιματιοθήκης και το λουτρό των κοριτσιών.

Δύο φορές την εβδομάδα, την Τετάρτη και την Κυριακή, πηγαίνουν περίπατο. Την Κυριακή και τις επίσημες γιορτές παρακολουθούν τη λειτουργία στην εκκλησία του ιδρύματος. Μετά τη λειτουργία παίρνουν το πρόγευμα και κατόπιν πηγαίνουν στις τάξεις τους, όπου διαβάζουν "τερπνά τινά αναγνώσματα". Το απόγευμα κάνουν ένα μακρινό περίπατο και μετά την επιστροφή τους προετοιμάζουν τα μαθήματα της επομένης ημέρας.

"Και ο καιρός της σχόλης πρέπει να αποβαίνη χρήσιμος", ορίζει ο κανονισμός του Αμαλιείου. Έτσι, κατά τις ελεύθερες ώρες τους, τα κορίτσια ασχολούνται με το πότισμα και την καλλιέργεια του κήπου, ή κάνουν γυμναστική. Ακόμη, τις ώρες αυτές κάνουν μαθήματα ωδικής, που θεωρείται "ελατήριον ισχυρόν επιβοηθητικόν των άλλων εν χρήσει παιδαγωγικών μέσων".

Στα κορίτσια δεν επιτρέπεται η έξοδος από το ίδρυμα, ούτε και οι επισκέψεις σε συγγενικά τους πρόσωπα στην πόλη. Μόνο οι πολύ στενοί συγγενείς τους επιτρέπεται να επισκέπτονται τα κορίτσια, μια φορά το δίμηνο, από τις 10.30 το πρωί μέχρι τις 5 το απόγευμα στο "ομιλητήριον" του Ορφανοτροφείου και πάντοτε με την παρουσία της διευθύντριας.

Είναι ακόμη ενδιαφέρον να παρουσιάσουμε το σύστημα "αμοιβών και ποινών", όπως αυτό ορίζεται από τους κανονισμούς των δύο Ορφανοτροφείων.

Στο Αμαλιειο, τα κορίτσια επιβραβεύονται με τους εξής τρόπους

Σελ. 145
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/146.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

(α) "δια της επευφημήσεως και της εκφράσεως της ευαρέσκειας των προϊσταμένων εις επήκοον πάντων των κορασιών", (β) με την πρόσδεση στο δεξιό ώμο ενός κόκκινου κόμβου, (γ) την προνομιακή μεταχείριση η οποία συνίσταται στο να τους εμπιστεύονται την ανάγνωση τερπνών και. ωφελίμων βιβλίων μεγαλόφωνα στη διάρκεια των απογευματινών εργασιών και. ακόμη με τη χορήγηση ενός ιδιαίτερου χρηματικού ποσού, κατά την αναχώρηση τους από το ίδρυμα.

Σε ό,τι αφορά τις ποινές, τα κορίτσια τιμωρούνται ανάλογα με το σφάλμα τους, (α) με περιορισμό μεγαλύτερης η μικρότερης διάρκειας σε ειδικό δωμάτιο του ιδρύματος, (β) την απαγόρευση συμμέτοχης τους στα παιχνίδια των συντρόφων τους, (γ) τον αποκλεισμό από το κοινό τραπέζι, (δ) τη διατροφή τους μόνο με ψωμί και νερό, (ε) με το να φέρουν γραμμένο σε χαρτί, το οποίο κρέμεται από το κεφάλι τους, το σφάλμα τους, όπως για παράδειγμα, "αμελής", "ψεύστρα" κλπ., (ς·) με την επίπληξη μπροστά σε ξένους, όταν η απλή νουθεσία δεν επαρκεί, (ζ) την κράτηση σε όρθια στάση για ορισμένη ώρα σε μια γωνία του δωματίου, (η) τη στέρηση του περιπάτου εκτός ιδρύματος.

Για τα ελαφρά σφάλματα, μετά από μια πρώτη και δεύτερη νουθεσία, επιβάλλονται οι παραπάνω ποινές από τη διευθύντρια η τη δασκάλα του ιδρύματος. Τα σοβαρά σφάλματα τιμωρούνται από τη Διοικούσα Επιτροπή του Ορφανοτροφείου.110

Με ανάλογο τρόπο, στο Ορφανοτροφείο Χατζηκώνστα, τα ορφανά παιδιά που διακρίνονται "επί χρηστότητι ηθών, επιμέλεια εις τα γράμματα και φιλοπονία εις τας τέχνας", βραβεύονται ως εξής: (α) επαινούνται κατ' ιδίαν και δημοσίως μπροστά στους συμμαθητές τους, (β) αν συνεχίσουν να επιδεικνύουν καλή διαγωγή επί τρεις μήνες, εγγράφονται στο μικρό Πίνακα τιμής του ιδρύματος, (γ) και αν εξακολουθήσουν να συμπεριφέρονται με τον ίδιο τρόπο επί έξι μήνες, τα ονόματα τους εγγράφονται στο μεγάλο Πίνακα τιμής, (δ)

110. Κανονισμός Φιλανθρωπικής Κυριών Εταιρίας του Αμαλιείου Ορφανοτροφείου, Αθήνα 1856, αρθρ. 14 και 15, σ. 20-21 και Κανονισμός της εσωτερικής διοικήσεως του εν Αθήναις Εθνικού Ορφανοτροφείου των κορασιών, Αθήνα 1881, αρθρ. 12 και 13, σ. 9-10.

Σελ. 146
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/147.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

τα ονόματα αυτών των τελευταίων εγγράφονται στο βιβλίο ποιότητας των ορφανών, που κρατά ο διευθυντής του ιδρύματος, (ε) ο τελευταίος παρουσιάζει τα παιδιά αυτά στο Συμβούλιο και. αναφέρει περιληπτικά τους λόγους, που υπαγόρευσαν την εγγραφή των ονομάτων τους στους παραπάνω Πίνακες, (ς·) βραβεύεται, με στεφάνι ο ορφανός που επί δύο τουλάχιστον χρόνια διακρίνεται για τη χρηστότητα του χαρακτήρα του και παρουσιάζει μια εξαιρετική πρόοδο τόσο στα γράμματα, όσο και τις "τέχνες". Στις εξετάσεις, ο διευθυντής του ιδρύματος τον παρουσιάζει, στο ακροατήριο και αναφέρει τους λόγους για τους οποίους αξιώθηκε μιας τέτοιας βράβευσης, (ζ) όσοι. αξιώθηκαν να τύχουν αυτής της ύψιστης τιμής, χρησιμοποιούνται, από το ίδρυμα ως έμμισθο·, "πρωτόσχολοι" και "παιδονόμοι".

Σύμφωνα με τον κανονισμό του Ορφανοτροφείου Χατζηκώνστα, η προβλεπόμενη ποινή για τον ατίθασο και απείθαρχο ορφανό πρέπει να απευθύνεται στη φιλοτιμία του και όχι στο σώμα του. Μ' αυτό το πνεύμα ορίζονται οι εξής ποινές: (α) πατρική και συνοδευόμενη από' κοινωνικά παραδείγματα παραίνεση, (β) επίπληξη κατ' ιδίαν και σε περίπτωση υποτροπής και μπροστά στα άλλα παιδιά, (γ) τιμωρία η οποία συνίσταται είτε στο να μένει όρθιος ή και γονατιστός απέναντι στους άλλους συμμαθητές του που κάνουν γυμναστική, παίζουν ή γευματίζουν, (δ) είτε να μένει νηστικός για πολλές ή λίγες ώρες ανάλογα με τη σοβαρότητα του σφάλματος του, (ε) φυλάκιση για ένα διάστημα ανάλογο με την αίτια που προκάλεσε την τιμωρία του, (ς) το όνομα του τιμωρημένου εγγράφεται στο Μαύρο Πινάκα, (ζ) αποβολή από το ίδρυμα, αν μετά τις παραπάνω ποινές εξακολουθεί να παραμένει αδιόρθωτος.

Εκτός από τις ποινές αυτές, στους επιμένοντες να παραμένουν απείθαρχοι, αλλά όχι σε τέτοιο βαθμό που να δικαιολογείται η αποβολή τους από το Ορφανοτροφείο, δεν χορηγούνται κατά την έξοδο τους από το ίδρυμα τα βοηθήματα εκείνα, που δίδονται κανονικά στα εξερχόμενα ορφανά παιδιά, δηλαδή ρούχα, εργαλεία κ.ά. Επιπλέον, δεν τους επιστρέφονται και τα χρηματικά ποσά των καταθέσεων τους στο ταμείο των ορφανών.111

111. Κανονισμός της εσωτερικής υπηρεσίας του Ορφανοτροφείου Γεωργίου

Σελ. 147
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/148.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Ο Σπυρίδων Παγανέλης εκθειάζει την παιδαγωγική επιτυχία του έργου που συντελείται στο Αμαλιείο: "Δεν θα κρύψω παντελώς τας γεννηθείσας εν εμοί αρίστας εντυπώσεις εκ της θέας τεσσαράκοντα περίπου κορασιών μικρών, καθαρωτάτων, κοσμιωτάτων, μεστών χάριτος, ευγενείας και αθωότητας [...]. Αφήκα την αίθουσαν του νηπιαγωγείου αποθαυμάσας το παιδαγωγικόν σύστημα και την σχετικήν ευτέλειαν παντός συναφούς προς την σκόπιμον των ορφανών κορασιών ανατροφήν".112 Και για το Ορφανοτροφείο Χατζηκώνστα, γράφει σχετικά: "Εν τω ασύλω κρατεί απόλυτος πειθαρχία, ουδέποτε όμως είδον πειθαρχίαν μάλλον προσφιλή εις τους πειθαρχούντας [...]. Το βλέμμα των ηρμήνευεν πλήρη αφοσίωσιν και αγάπην, απόλυτον υποταγήν και πειθαρχίαν. Ειλικρινώς ομολογώ ότι αμφιβάλλω εάν δεκαετής παις εργάτου βιούντος εν τη κοινωνία ήθελε αναπτύξει ενώπιον αιφνίδιας συναντήσεως προς τον πατέρα του, την σεμνότητα εκείνην μετά της χάριτος και της φιλικής εμπιστοσύνης ην διέκρινον εις τους οφθαλμούς των μικρών, ατενιζόντων τον διευθυντήν των".113 Στη συνέχεια υπογραμμίζει ότι στο ίδρυμα ουδέποτε έγινε χρήση αμέσων εκβιαστικών" ούτε και αυστηρών επιπλήξεων, και καταφέρεται έντονα εναντίον των "κτηνωδών περισταλτικών μέσων", που πριν από μερικά χρόνια χρησιμοποιούνταν ευρέως για τη διαπαιδαγώγηση των παιδιών: "Δεν θέλω να ρυπάνω τας σελίδας ταύτας διά του ονόματος του απαίσιου "φάλαγγα", του εξευτελίσαντος την μαθητεύσασαν νεότητα της προ ημών γενεάς. Ηκούσαμεν πάντες μνημονευομένου του ονόματος του βασανιστηρίου τούτου ως μέσου επανορθώσεως".114 Στη θέση της χρήσης παρόμοιων βάρβαρων μέσων,

και Αικατερίνης Χατζηκώνστα, Αθήνα 1900 (ανατύπωση του Κανονισμού του 1879), αρθρ. 43, 44, 45.

112. Σπ. Παγανέλης, "Η φιλανθρωπία εν Αθήναις. Το Αμαλιείον Ορφανοτροφείον", Εστία 451 (19 Αυγούστου 1884), σ. 527 και 529.

113. Σπ. Παγανέλης, "Η φιλανθρωπία εν Αθήναις. Το Ορφανοτροφείον Γεωργίου και Αικατερίνης Χατζηκώνστα", Εστία 445 (8 Ιουλίου 1884), σ. 434435.

114. Στάδιο, σ 435.

Σελ. 148
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/149.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

πιστεύει ότι "η αδιάλειπτος πραότης της διευθύνσεως, μετά της άγρυπνου επιτηρήσεως",115 η παιδαγωγική δηλαδή μέθοδος που εφαρμόσθηκε στο Ορφανοτροφείο Χατζηκώνστα, επιφέρει πολύ πιο ουσιαστικά αποτελέσματα. Έτσι, καταλήγει να προτείνει την παραπάνω μέθοδο σε όλους όσοι ασχολούνται με την "παιδαγωγίαν".

Η κοινωνική αποκατάσταση των ορφανών παιδιών

Η Διοικούσα Επιτροπή του Αμαλιείου έπαιζε το ρόλο του κηδεμόνα των ορφανών κοριτσιών, φροντίζοντας για την επαγγελματική τους αποκατάσταση και εξακολουθώντας να δείχνει ενδιαφέρον για την τύχη τους ακόμη και μετά την αποχώρηση τους από το ίδρυμα. Πολλά κορίτσια, με τη διαμεσολάβηση της Επιτροπής, τοποθετήθηκαν ως υπηρέτριες ή παιδαγωγοί στα σπίτια εύπορων οικογενειών στην Αθηνά η το εξωτερικό. Πριν την αποχώρηση τους, τα κορίτσια ήταν υποχρεωμένα, αν οι ανάγκες του ιδρύματος το απαιτούσαν, να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους για δύο χρόνια έναντι αμοιβής.116

Κατά την αποχώρηση τους τα κορίτσια έπαιρναν ως προίκα ένα χρηματικό ποσό. Το ποσό αυτό προερχόταν από το "ταμείο των εργόχειρων", του οποίου οι πόροι συγκεντρώνονταν από την πώληση των χειροτεχνημάτων των κοριτσιών στην ετήσια έκθεση του ιδρύματος στις 21 Νοεμβρίου, ημέρα της επίσημης γιορτής του Αμαλιείου. Ένα μέρος από τα έσοδα των πωλήσεων (το ένα τρίτο μέχρι το μισό) προοριζόταν για την κάλυψη των τρεχουσών αναγκών του ιδρύματος, ενώ το υπόλοιπο κατετίθετο στην Εθνική Τράπεζα, προκειμένου να διατεθεί στη συνέχεια γιοι την προικοδότηση των κοριτσιών.117

Σε πολλές περιπτώσεις, τα μέλη της Διοικούσας Επιτροπής φρόντιζαν να βρουν σύζυγο στα ορφανά κορίτσια, αφού προηγουμένως συγκέντρωναν τις απαραίτητες πληροφορίες για τον μέλλοντα σύζυγο,

115. Στο ίδιο.

116. Κανονισμός Φιλανθρωπικής Κυριών Εταιρίας του Αμαλιείου Ορφανοτροφείου, Αθήνα 1856, αρθρ. 17.

117. Στο ίδιο, αρθρ. 16.

Σελ. 149
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/150.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

την οικονομική του κατάσταση, την "ηθικήν διαγωγήν και την τιμιότητα του χαρακτήρας" του ίδιου και της οικογενείας του. Από τη στιγμή που αποφασιζόταν ο γάμος, η Επιτροπή χορηγούσε την προίκα (χρηματικό ποσό, ρουχισμό, χρήσιμα αντικείμενα για το νοικοκυριό) και υπέγραφε το σχετικό προικοσύμφωνο.118 Δεν ήταν σπάνιο επίσης το φαινόμενο, η Επιτροπή να δέχεται αιτήσεις ανδρών που ζητούσαν σύζυγο ανάμεσα στις οικοτρόφους. Η Επιτροπή απαντούσε στις αιτήσεις αυτές, υποδεικνύοντας για σύζυγο εκείνη που της φαινόταν ως η πιο κατάλληλη για τον αιτούντα. Ο Α. Παπαδόπουλος παραθέτει μια χαρακτηριστική επιστολή του Παν. Δρασσά, Έλληνα μετανάστη καταγόμενου από το Ναύπλιο, ο οποίος γράφει από τη Μελβούρνη της Αυστραλίας:

"Παρακινούμενος εκ των συχνάκις μεταξύ των πατριωτών μας ενταύθα συζητήσεων και καλών συστάσεων περί του εν Ελλάδι καταστήματος των ορφανών κορασίων, λαμβάνω το θάρρος και γράφω προς υμάς όπως, ει δυνατόν, πληροφορηθώ περί του ακολούθου ζητήματος. Εάν μοι είναι επιτετραμμένον να νυμφευθώ μίαν εκ των ορφανών κορασίων και επιστρέψω εις την Αυστραλίαν και εάν μοι είναι επιτετραμμένον να εκλέξω την γυναίκα ή αι αδελφαί μου αντ' εμού.

[...]. θα ήμην τρελλός να ζητώ ματαίως να θυσιάσω 5.000 δραχμάς δι,' έξοδα και εκτός της ζημίας εκ της απουσίας εκ του έργου μου διά να έλθω να πάρω γυναίκα Ελληνίδα, ενώ εδώ μας παρακαλούσαν αι ξέναι Αγγλίδες, εάν δεν υπήρχεν ο κίνδυνος του ατομικού και εθνικού μου συμφέροντος, όπερ διά της μεθ' Ελληνίδας νυμφεύσεως ζητώ να σώσω [...]. Εις το ορφανοτροφείον δε προσφεύγω εξ ανάγκης, επειδή ανεπτυγμένην γυναίκα εκ του τόπου μου θα είναι δύσκολον, νομίζω, να μοι δώσουν, ενώ μέλλω να επιστρέψω εις την

118. Ο Α. Παπαδόπουλος δημοσιεύει το κείμενο ενός τέτοιου προικοσύμφωνου, που φέρει ημερομηνία 7 Μαΐου 1864. Το προικοσύμφωνο υπογράφουν η Πρόεδρος της Διοικούσας Επιτροπής Ζωή Σούτσου, τα μέλη Σουλτάνα Κωστή, Ρ. Μελά, Ε. Ν. Θεοχάρη, ο έφορος Γεώργιος Κ. Τυπάλδος και ο γραμματέας Α. Λεονάρδος. Το προικοσύμφωνο αφορά το γάμο της Γεωργούλας Σιδέρη με τον Δημήτριο Βελεγγή· βλ. Α. Παπαδόπουλος, ό.π., σ. 52-54.

Σελ. 150
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/151.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Αυστραλίαν [...]. Είναι, δε και αληθές ότι. εγώ ζητώ σύντροφον γυναίκα ανεπτυγμένην και ολίγον εύμορφον διά πατριωτικήν επίδειξιν, προ πάντων διά φως εις τους πατριώτας μας, οίτινες κατά χιλιάδας χάνονται εδώ και εν Αμερική. Η ηλικία μου είναι 34 προς 35 χρόνους και έχω ένδεκα έτη εν Αυστραλία εργασθείς εις τας κυριωτέρας πόλεις".119

Η Διοικούσα Επιτροπή του Αμαλιείου απάντησε, με επιστολή που φέρει ημερομηνία 15 Ιουνίου 1889, ως εξής:

"[Η Διοικούσα Επιτροπή] αποκρινομένη εις τας διά της επιστολής ταύτης απευθυνομένας αυτή ερωτήσεις πληροφορεί υμάς ότι πας ο τυγχάνων αναπτύξεως τίνος και φιλοπόνως μετερχόμενος βιοποριστικόν έργον ικανοποιούν αυτόν να πλάση οίκον δύναται να ζητήση σύντροφον του βίου του εκ των εν τω Αμαλιείω εν ώρα γάμου ορφανών, την αρέσκουσαν αυτώ και εις τούτο συγκατανεύουσαν, κατά μείζονα δε λόγον υμείς οι τυχόντες, ως εκ της επιστολής υμών προκύπτει, ανωτέρας ανατροφής και τρέφοντες τοσούτον γενναία αισθήματα.

"Επιτρέπεται εις τους συγγενείς υμών να επισκεφθώσι το Ορφανοτροφείον, όπως διαφωτίσωσιν υμάς προς επιτυχή λύσιν τοσούτον σπουδαίου ζητήματος. Γνωρίζει, εν τούτοις υμίν η Διοικούσα Επιτροπή ότι εκ των εν τω Αμαλιείω εν ώρα γάμου κορασιών υποδεικνύεται ως αρμόζουσα υμίν η εκ Πατρών κόρη Μαρία Σταθοπούλου, ετών 22, μάλλον ευειδής την όψιν, ξανθή, φυσιογνωμίας συμπαθούς, αναστήματος μάλλον υψηλού, συμπεριφοράς αρίστης και διαγωγής αμέμπτου. Διελθούσα "πάσας τας κατά τον κανονισμόν του Ορφανοτροφείου τάξεις μετ' επιμέλειας και διαμένουσα από δώδεκα ετών εν αυτώ διεκρίθη και τελευταίον διδάσκει μετ' επιτυχίας εις μίαν των τάξεων του Ορφανοτροφείου. Ανήκει εις καλήν οικογένειαν των Πατρών, έχει αδελφόν καθηγητήν γυμνασίου και έτερον υπάλληλον παρά τω σιδηροδρόμω Λαυρίου και ερωτηθείσα εδηλωσεν ότι ευχαρίστως αποφασίζει να σύνδεση την τύχην της μεθ' υμών. Αι παρατηρήσεις

119. Η επιστολή φέρει ημερομηνία 27/9 Απριλίου 1889' βλ. Α. Παπαδόπουλος, ό.π., σ. 72-73.

Σελ. 151
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/152.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

αύται, και η σύστασις υποβάλλονται, υμίν, διότι ούτως είθισται εν τη διοικήσει του Αμαλιείου, ουχί δε επί σκοπώ να περιορισθή το της εκλογής δικαίωμα του αιτούντος σύντροφον εκ των εν τω Αμαλιείω ορφανών.

»Εν τέλει προσθέτομεν ότι τα κοράσια προκειμένου ν' αποκατασταθώσι λαμβάνουσιν ως προίκα χρηματικόν ποσόν ανάλογον της επιμελείας και εργασίας και της εν τω Αμαλιείω διατριβής των».120

Το διοικητικό συμβούλιο του Ορφανοτροφείου Χατζηκώνστα, «καθ' ο φυσικός κηδεμών των υποτρόφων»,121 φρόντιζε για την επαγγελματική αποκατάσταση των ορφανών παιδιών μετά το τέλος της μαθητείας τους. Κατά την αποχώρηση τους από το ίδρυμα, τους επιστρεφόταν το χρηματικό ποσό που τους αναλογούσε, από τα καταθεμένα στην Τράπεζα χρήματα. Τα χρήματα αυτά προέρχονταν από τις αμοιβές τους για την εργασία που προσέφεραν κατά τη διάρκεια της παραμονής τους στο Ορφανοτροφείο, καθώς και από τα χρηματικά βραβεία που τους απονέμονταν στις διάφορες εκθέσεις έργων, τις οποίες διοργάνωνε το ίδρυμα.

Την κοινωνική σπουδαιότητα του όλου έργου που πραγματοποιείται στο Ορφανοτροφείο Χατζηκώνστα, αποδίδει ο Σπυρίδων Παγανέλης με τα ακόλουθα λόγια: Ο οικότροφος «εξερχόμενος εις την κοινωνίαν τίμιος, εργατικός, καρτερικός, σεμνός το ήθος και την ψυχήν, με τας στοιχειώδεις γραμματικάς γνώσεις, είνε περιζήτητος ου μόνον ως εργάτης, αλλά και ως εταίρος [...]. Συνάπτει εν τη κοινωνία δεσμούς ιερούς, γίνεται πατήρ και γεύεται της οικογενειακής ευδαιμονίας ης εθεωρείτο απόκληρος και εστερημένος».122

120. Στο ίδιο, σ. 74-75.

121. «Διοργανισμός του εν Αθήναις ορφανοτροφείου Γεωργίου και Αικατερίνης Χατζηκώνστα», αρθρ. 24 στο Ορφανοτροφείον Γεωργίου και Αικατερίνης Χατζηκώνστα (1856-1908), ό.π., σ. 10.

122. Σπ. Παγανέλης, «Η φιλανθρωπία εν Αθήναις. Το Ορφανοτροφείον Γεωργίου και Αικατερίνης Χατζηκώνστα», Εστία 444 (1 Ιουλίου 1884), σ. 416.

Σελ. 152
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/153.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Γ. Η ΣΧΟΛΗ ΤΩΝ ΑΠΟΡΩΝ ΠΑΙΔΩΝ "ΤΟΥ ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ "ΠΑΡΝΑΣΣΟΣ"

Ο Φιλολογικός Σύλλογος "Παρνασσός" ιδρύθηκε το 1865. Σύμφωνα με τον Κωνσταντίνο Βοβολίνη, συντάκτη του χρονικού του "Παρνασσού", η πρωτοβουλία για την ίδρυση του Συλλόγου ανήκε στα τέσσερα νεαρά αγόρια του επιφανούς νομισματολόγου και εκδότη, το 1850, μιας σημαντικής συλλογής δημοτικών τραγουδιών Παύλου Λάμπρου: στον Μιχαήλ (16 ετών), τον Σπυρίδωνα (14 ετών), τον Κωνσταντίνο (12 ετών) και τον Διονύσιο (11 ετών).123

Πρώτος πρόεδρος αυτού του "ορμητικού νεανικού σωματείου"124 υπήρξε ο Μιχαήλ Λάμπρος. Μέσα στα τριάντα χρόνια που ακολούθησαν την ίδρυση του, ο "Παρνασσός" αναδείχθηκε σε έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες της πολιτιστικής ζωής στην Ελλάδα.

Ο Μπάμπης Άννινος χαρακτηρίζει τον "Παρνασσό" ως "το φυτώριον όπου εκαλλιεργήθη πάσα σχεδόν η κατόπιν ακμάσασα φιλολογική και επιστημονική βλάστησις".125

Στο λόγο που εκφώνησε με την ευκαιρία του εορτασμού των είκοσι πέντε χρόνων του "Παρνασσού", ο Σπυρίδων Λάμπρος υποστηρίζει, ότι τη στιγμή της ίδρυσης του συλλόγου υπήρχε έντονη η ανάγκη "αβίαστου προαγωγής των γραμμάτων, αληθούς εις απάσας τας κοινωνικάς τάξεις εξικνουμένης διαδόσεως της παιδείας, ελευθέρας του πνεύματος και του χρήματος συναναμίξεως, προοδευτικής των ηθών επιλεπτύνσεως, μορφώσεως και αναμορφώσεως. Το δ' έθνος ησθάνετο την ανάγκην της μακράς εκείνης προς την μεγάλην εθνικήν αποκατάστασιν προπαρασκευής, ήτις δεν είνε έργον της κυβερνήσεως,

123. Κωνσταντίνος Βοβολίνης, Το χρονικόν του "Παρνασσού" (1865-1950), Αθήνα 1951, σ. 1.

124. Κ.Θ. Δημαράς, Ελληνικός ρωμαντισμός, Αθήνα 1985, σ. 400.

125. Η Πεντηκονταετηρίς των Σχολών των Απόρων παίδων Παρνασσού, Αθήνα 1923, σ. 6.

Σελ. 153
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/154.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

αλλά των ατόμων, της ησύχου και αθορύβου, αλλά μεμελετημένης και σκόπιμου μεταλαμπαδεύσεως των ελληνικών γραμμάτων μέχρι των εσχατιών των ελληνικών χωρών, εκεί όπου η εθνική πάλη των φυλών πολλάκις εκδηλούται διά του υπέρ της γλώσσης και. παιδείας αγώνος".126

Η παραπάνω θεώρηση αντικατοπτρίζει με σαφήνεια τη νέα εθνική τροπή που προσλαμβάνει, στη δεκαετία του 1860, το εθνικό ζήτημα στα πλαίσια του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους. Μια νέα πολιτική υιοθετείται, που προδιαγράφει, την προοπτική του εκπολιτιστικού προορισμού του ελληνικού έθνους στην Ανατολή. Ευθυγραμμιζόμενος λοιπόν ο "Παρνασσός" με μια τέτοια προοπτική, θέτει ως στόχο την "δια της διαδόσεως των γραμμάτων διανοητική, ηθική και κοινωνική του λαού βελτίωσιν".127 θεωρώντας ότι "η πόλις των Αθηνών, η Ελλάς άπασα, ως ποτέ το πάλα·., δυνατά·, και οφείλε1, ειπέρ ποτέ νυν να καταστή η ήρεμος εστία των φώτων, η τιτθίς του πολιτισμού, η πνοή της ημερώσεως των γειτόνων λαών",128 επιδόθηκε στην επίτευξη του στόχου του "δια δημοσίων μαθημάτων, δι' αναγνώσεως διατριβών συμφώνων προς τον σκοπόν, δι' εκδόσεως βιβλίων χρησίμων τω λαώ, δι' εκδόσεως περιοδικού συγγράμματος και διαφόρων άλλων δημοσιεύσεων, διά καταρτισμού βιβλιοθήκης και αναγνωστηρίου, διά συζητήσεων θεμάτων συμφώνων προς τον σκοπόν, διά συστάσεως σχολών και ιδίως σχολών απόρων παίδων και ενισχύσεως υπαρχουσών, διά συστάσεως διαγωνισμών".129

Τα θέματα των "δημοσίων αναγνωσμάτων και μαθημάτων" αφορούσαν "εις πάντας τους κλάδους της μαθήσεως": χριστιανική

126 Σπ. Λάμπρος, "Λόγος επί τη εικοσιπενταετηρίδι του Φιλολογικού Συλλόγου Παρνασσός", Παρνασσός, Απρίλιος 1892, σ. 457.

127. Κανονισμός του Φιλολογικού Συλλόγου Παρνασσός, Αθήνα 1875, αρθρ. 1.

128. Έκκληση "Τοις ευπλούτοις  Έλλησι και πάση φιλανθρώπω καρδία", Λογοδοσία Φιλολογικού Συλλόγου Παρνασσός, 8ο έτος (14 Οκτωβρίου 1873), Αθήνα 1874, σ. 109-110.

129. Κανονισμός..., ό.π., αρθρ. 2.

Σελ. 154
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/155.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Ηθική, ελληνική ιστορία, ποινικός νόμος, πολιτική οικονομία, συνταγματικό δίκαιο, φυσικό δίκαιο, αρχές φυσικών επιστημών, γεωγραφία.130 Τα "μαθήματα" αυτά κατά την περίοδο 1875-1888 έφθασαν περίπου τα 300,131 ενώ κατά την περίοδο 1889-1899 τα 359.132

Η ιδέα της "κοινωνικής και εθνικής προόδου" αποτελεί την κινητήρια δύναμη, που ωθεί και εμπνέει τα μέλη του συλλόγου στην προσπάθεια τους για την επεξεργασία ενός διευρυμένου προγράμματος κοινωνικής δράσης.

Η ίδρυση της Σχολής των Απόρων Παίδων του "Παρνασσού"

Την πρόταση για την ίδρυση μιας σχολής για τα άπορα παιδιά υπέβαλαν, στις 2 Ιουνίου 1872 στη συνέλευση του "Παρνασσού", 22 μέλη του. Εισηγητής ήταν ο νεαρός ποιητής Σπυρίδων Βασιλειάδης. Η πρόταση έγινε ομόφωνα δεκτή και μια ενδεκαμελής επιτροπή εκλέχθηκε προκειμένου να συντάξει, τον κανονισμό της σχολής και να τον υποβάλει στη συνέχεια προς συζήτηση στην ολομέλεια του Συλλόγου.133

Κατά τη διάρκεια της συζήτησης γύρω από τον κανονισμό, τα

130. Στο ίδιο, αρθρ. 96.

131. Φιλολογικός Σύλλογος Παρνασσός, Έκθεσις περί των έργων του Συλλόγου (1875-1888), Αθήνα 1888, σ. 3

132. Φιλολογικός Σύλλογος Παρνασσός, Τα πεπραγμένα κατά την τελευταίαν δεκαετίαν (1889-1899), Αθήνα 1900, σ. 2.

133. Την επιτροπή αυτή αποτέλεσαν ο Δημήτριος Μαυροκορδάτος, Λέων Μελάς, Ιωάννης Περβάνογλους, Αριστείδης Λάσιος, Σπυρίδων Βασιλειάδης, Φίλιππος Παρασκευαΐδης, Μιχαήλ Λάμπρος, Δημήτριος Κορομηλάς, Νικόλαος Πολίτης, Μιχαήλ Deffner, Νικόλαος Λεβίδης. Η σύνταξη του κανονισμού ανατέθηκε από τα μέλη της επιτροπής στον Σπυρίδωνα Βασιλειάδη, Δημήτριο Κορομηλά και Νικόλαο Λεβίδη· βλ. Λογοδοσία: Φιλολογικού Συλλόγου Παρνασσός, 7ο έτος (15 Οκτωβρίου 1872), Αθήνα 1873, σ. 21-22.

Σελ. 155
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/156.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

μέλη της επιτροπής που ανέλαβαν τη σύνταξη του, υποστήριξαν ότι κύριος στόχος της σχολής έπρεπε να είναι η ηθική κυρίως διαπαιδαγώγηση των παιδιών. Ένας άλλος όμως αριθμός μελών υποστήριξε τη "διανοητικήν και γραμματικήν αυτών ανάπτυξιν εν ίση μοίρα προς την ηθικήν αυτών διάπλασιν".134 Τελικά, υπερίσχυσε η άποψη της επιτροπής και αποφασίστηκε ότι η διδασκαλία έπρεπε να περιλαμβάνει τα ακόλουθα μαθήματα: Ηθική, ελληνική ιστορία, γεωγραφία, φυσική ιστορία, κοσμογραφία, φυσική, χημεία, πολιτική οικονομία, εξήγηση του πολιτεύματος και του ποινικού νόμου, υγιεινή.135

Τη διοίκηση της Σχολής ανέλαβαν ο Αλέξανδρος Μανσόλας ως έφορος και οι Σπ. Βασιλειάδης, Α. Βαμπάς και Αν. Στούπης ως κοσμήτορες.

Οι μάγκες του Ρολογιού

Ποια όμως ήταν αυτά τα άπορα παιδιά, που θέλησε να διαπαιδαγώγησε·, ηθικά η Σχολή των Απόρων Παίδων του "Παρνασσού";

" Ήσαν οι διαβόητοι μάγκες του Ρολογιού, του Ωρολογίου της Παλαιάς Αγοράς, το οποίον βαναύσως είχε προσφέρει εις τας Αθήνας ο Λόρδος Έλγιν εις αντάλλαγμα των κλαπέντων ανεκτίμητων καλλιτεχνημάτων του Παρθενώνος και του Ερεχθείου. Εις τους περί τον πυργίσκον του Ωρολογίου στενούς και βορβορώδεις δρομίσκους της τότε αγοράς, ελίμναζον παιδία μέχρι εφήβων και νεανίσκων ημίγυμνα, με τας σάρκας διαφαινομένας διά μέσου μόλις συγκρατουμένων ρακών, ρυπαρά, εκ γενετής άπλυτα, ασκεπή και γυμνόποδα απόζοντα σωματικώς και ψυχικώς, άεργα, έχοντα διαρκώς δοσοληψίας μετά της αστυνομίας, εκτελούντα, αν συγκατετίθεντο, κανέν θέλημα, αναίσχυντα την μορφήν, άσεμνα τας κινήσεις, με το στόμα πλήρες βωμολοχιών και βλασφημιών, αναιδώς καπνίζοντα, αποζώντα

134. Λογοδοσία..., 8ο έτος..., ό.π., σ. 75.

135. Στο ίδιο, σ. 76.

Σελ. 156
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/157.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

εκ της τύχης, όπως οι κύνες της αγοράς, δεχόμενα λακτίσματα ως αυτοί, αλλ' έτοιμα να δαγκάσουν ως αυτοί".136

Αυτές οι εξαθλιωμένες υπάρξεις, που θεωρούνταν ότι δεν εμπνέοντα·, από την "υψηλήν ιδέαν της ηθικής και την φλογεράν της δικαιοσύνης αγάπην", "τον ακάθεκτον της εργασίας πόθον, το ευγενές της τιμής αίσθημα, τα καθήκοντα, τα δικαιώματα του ανθρώπου και του πολίτου",137 επρόκειτο να προσελκύσουν το ενδιαφέρον των μελών του "Παρνασσού", θεωρώντας ότι ζουν στον αιώνα της "καθολικής προόδου", κατά τη διάρκεια του οποίου "του παρελθόντος αι δοξασίαι κατέρρευσαν και πας τις ζη μεν υπέρ εαυτού, αλλά και υπέρ πάντων",138 θα πιστεύσουν ότι αποτελεί κοινωνικό χρέος τους να αναλάβουν "πάση δυνάμει την ηθικοποιησιν των ταλαιπώρων εκείνων, αναλαμβάνοντες να καταργησωσι σιωπηρώς το ικρίωμα και ν' αποδώσωσι τοις αθλίοις τους ανθρωπίνους τίτλους, ους περ η τύχη ανάρπαστους εποίησε".139

Τα μέλη του "Παρνασσού" δεν θέλουν να δεχτούν ότι το μόνο θεραπευτικό μέσο για τη σωτηρία των αθλίων είναι το "δεσμωτήριον η η μάχαιρα των δημίων". Αντίθετα, δηλώνουν με βεβαιότητα ότι "η ίασις είναι δικαία, ότι η ίασις είναι κατορθωτή διά της παιδιόθεν διδασκαλίας της τε ηθικής και των άλλων εκείνων γνώσεων, αίτινες διακρίνουσιν ημάς από των αγρίων".140 Πιστεύουν ότι ο άνθρωπος τη στιγμή της γέννησης του δεν είναι ούτε καλός ούτε κακός, αλλά ότι διαμορφώνεται σταδιακά και γίνεται το προϊόν των συνθηκών μέσα στις όποιες ζει. Η απόπειρα τους αποβλέπει κατά συνέπεια στο να ασκήσουν μια θετική επίδραση πάνω σ' αυτές τις συνθήκες μέσω της ηθικής διαπαιδαγώγησης, που, κατά τη γνώμη τους, αποτελεί το πιο αποτελεσματικό όπλο στον αγώνα για την καταπολέμηση του "κακού",

136. "Λόγος του κοσμήτορος των σχολών Αριστοτέλους Κουρτίδου" στο Πεντηκονταετηρίς των Σχολών των Απόρων παίδων Παρνασσού, ό.π., σ. 15-16.

137. Λογοδοσία..., 7ο έτος..., ό.π., σ. 22.

138. Στο ίδιο

139. Στο ίδιο.

140. Στο ίδιο, σ. 23.

Σελ. 157
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/158.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

που στην περίπτωση των παιδιών του δρόμου μπορεί να προσλάβει τη μορφή του εγκλήματος. Όπως υπογραμμίζουν, "μία των πηγών του εγκλήματος, η δαψιλεστέρα των πάντων, θεωρείται η τάξις των απροστάτευτων και. ηθικώς εγκαταλελειμμένων παιδιών".141

Η επιχείρηση των μελών του "Παρνασσού" αποβλέπει, λοιπόν, στον "εξανθρωπισμό" αυτών των παιδιών, προκειμένου να καταπολεμήσουν το έγκλημα: "Οι μη εξανθρωπίζοντες έστω και κατ' ολίγον, όσους είτε η τύχη είτε αι πράξεις συνέτριψαν επί της δυστυχίας, διαιρούσι την κοινωνίαν, και μετά ταύτα πίπτουσι. θύματα εκείνων ους δεν εξημέρωσαν [...]. Αι δε αναγκαίαι πολιτικαί μεταβολαί δεν παρουσιάζουσα τότε επί σκηνής μεγαλόψυχον Βρούτον, ίνα μας κατάπληξη και τους μεγαλοπράγμονας Γράκχους ίνα μας σώσωσι, αλλ' αγέλαι αποτεθηριωμέναι, υπό δημαγωγών κακοβούλων ωθούμεναι και υπό του δαίμονος της αμάθειας οιστρηλατούμεναι, εισβάλλουσι τότε εις το θέατρον, φέρουσαι μεθ' εαυτών την σφαγήν και το πυρ και τον όλεθρον. Και αι κοινωνίαι σαλεύονται και αφανείς κατέρρευσαν".142

Τα. παραπάνω λόγια αποτελούν άραγε απλώς μεγαλόσχημη ρητορεία ή εκφράζουν έναν πραγματικό τρόμο; Είναι, στ' αλήθεια τόσο επικίνδυνοι, αποτελούν πράγματι μια τόσο σοβαρή απειλή για τη δημόσια τάξη και την κοινωνική ισορροπία αυτοί "οι απόβλητοι παίδες των οδών";143

Σε ποιο βαθμό η κυρίαρχη θέση που κατέχει στα πλαίσια του λόγου αυτού, η αναπαράσταση των παιδιών των δρόμων ως εν δυνάμει εγκληματιών, μας επιτρέπει να υποστηρίξουμε ότι το έγκλημα κατείχε μια εξίσου σημαντική θέση και, στην κοινωνική πραγματικότητα της καθημερινής ζωής των φτωχών του τελευταίου τέταρτο του 19ου αιώνα; Το πιθανότερο θα ήταν να υποθέσουμε ότι πρόκειται περισσότερο για έκφραση του ανομολόγητου φόβου των κυρίαρχων

141. Η Πεντηκονταετηρίς..., ό.π., σ. 8.

142. Λογοδοσία..,, 7ο έτος..., ό π., σ. 23.

143. Σπ. Λάμπρος, "Λόγος επί τη εικοσιπενταετηρίδι..", ό π , σ. 468.

Σελ. 158
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/159.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ομάδων απέναντι στην ανατρεπτική δύναμη που θεωρούσαν ότι αντιπροσωπεύουν τα παιδιά αυτά.

Αξίζει άλλωστε να σημειώσουμε ότι οι παραπάνω ιδέες εκφράζονται λίγο μετά τα γεγονότα της Κομμούνας του Παρισιού και ότι είναι επομένως πολύ πιθανό, ο απόηχος των γεγονότων αυτών να προκαλεί φόβους που ενσαρκώνονται, στο πρόσωπο των εξαθλιωμένων παιδιών της Αθήνας.

Ο λόγος των διανοουμένων του "Παρνασσού" χαρακτηρίζεται ακόμη από την εξαιρετικά μεγάλη ευκολία με την οποία γίνεται, το πέρασμα από τη φτώχεια στην εγκληματικότητα. Πολύ συχνά μάλιστα οι δύο έννοιες παρουσιάζονται πλήρως ταυτισμένες. Σύμφωνα με τους διανοούμενους του "Παρνασσού", η φτώχεια διακρίνεται από μια σειρά ηθικών ελλείψεων. Το έγκλημα, από την άλλη, προϋποθέτει την έλλειψη ηθικών αρετών και αισθημάτων. Εύκολα συνεπώς καταλήγουν να εξισώσουν τη φτώχεια με το έγκλημα.

Τα άπορα παιδιά αποτελούν, σύμφωνα με αυτούς, φορείς "φυσικών" ενστίκτων που δεν δέχτηκαν ακόμη την ευεργετική επίδραση της "ηθικής" και του "πολιτισμού" και κινδυνεύουν άρα να μετατραπούν σε πραγματική απειλή για την κοινωνική ειρήνη. Η απόπειρα των "πολιτισμένων" ανθρώπων αποβλέπει κατά συνέπεια στον έλεγχο αυτών των "φυσικών" και "άγριων" ενστίκτων. Η σχέση την οποία επιθυμούν να διαμορφώσουν ανάμεσα στους ίδιους και τα φτωχά παιδιά, είναι εκείνη του εξημερωτή, του εκπολιτιστή, του θεραπευτή των "εξαθλιωμένων άγριων". Το εκπολιτιστικό αυτό έργο θα αναλάβει η Σχολή των απόρων παίδων.

Οι διανοούμενοι του "Παρνασσού" δεν έχουν την πρόθεση να παρέμβουν προκειμένου να καταπολεμήσουν οριστικά αυτό καθαυτό το φαινόμενο της φτώχειας. Στο λόγο τους δεν συναντάμε καμιά αναφορά ούτε στα οικονομικά δεδομένα που συνθέτουν την κατάσταση της φτώχειας, ούτε στις εμφανείς κοινωνικές ανισότητες της νεοελληνικής κοινωνίας. Στο κοινωνικό τους όραμα, η φτώχεια δεν καταργείται. Το ζήτημα που τίθεται για κάθε πολίτη, είναι να γνωρίζει καλά ποια είναι η κοινωνική του θέση και να μην επιδιώκει να ξεπεράσει τα όρια της. Αυτή την αρχή θα επιχειρήσουν να μεταδώσουν στα φτωχά παιδιά μέσω της ηθικής τους διαπαιδαγώγησης: "Να μορφωθώσι

Σελ. 159
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/160.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

χρήσιμα και παραγωγικά της κοινωνίας μέλη, εργάται υπομονητικοί, πεφωτισμένοι και ευσεβείς, τιμώντες την ευτυχίαν και ευλογούντες την πενίαν".144

Τα πρώτα χρόνια λειτουργίας της Σχολής των απόρων παίδων

Τα εγκαίνια της Σχολής έγιναν στις 3 Δεκεμβρίου 1872. Τα μαθήματα γίνονταν τις βραδινές ώρες (7-9 μ.μ.). Κατά τη διάρκεια των πρώτων ημερών λειτουργίας της Σχολής, η προσέλευση των μαθητών ξεπέρασε κάθε προσδοκία. Ήταν σε τέτοιο σημείο πολυάριθμη, ώστε να μην επαρκεί πλέον ο χώρος των αιθουσών και να αναγκαστεί η εφορία της Σχολής να προχωρήσει στην προσωρινή αναστολή νέων εγγραφών.

Είναι ενδιαφέρον να σημειώσουμε ότι κατά το πρώτο διάστημα λειτουργίας της Σχολής, πολλοί ήταν οι γονείς που οδηγούσαν τα παιδιά τους εκεί, όχι με σκοπό την εκπαίδευση τους, αλλά επειδή είχαν μάθει ότι διανέμονταν ρούχα και παπούτσια στους μαθητές. Πράγματι, η εξαιρετικά μεγάλη φτώχεια των παιδιών, "η εντελής αθλιότης περί την ενδυμασίαν και η γύμνωσις",145 ανάγκασαν τη Σχολή να διανείμει σε 90 περίπου παιδιά πουκάμισα, καπέλα και παπούτσια. Οι φτωχοί, λοιπόν, γονείς "ήρχοντο και απήτουν και εφώναζον και πολλάκις εγινόμεθα μάρτυρες κωμικών επεισοδίων ως εκείνο της γραίας γυναικός, ήτις εγκαταλείπουσα ημίν το τέκνον έλεγε ότι τώρα πλέον είναι ήσυχος αφού ημείς θα φροντίζωμεν και περί της διατροφής αυτού".146

Από τα 350 παιδιά που γράφτηκαν αρχικά, "τινές μεν ως υπερήλικες απεπέμφθησαν, τινές δε ως ανεπίδεκτοι βελτιώσεως και μάλλον προσκόμματα εις την αρμονικήν των παίδων συνδιαίτησιν φέροντες

144. "Λόγος του εφόρου Α. Μανσόλα, εκφωνηθείς στα εγκαίνια της Σχολής, στις 3 Δεκεμβρίου 1872", Λογοδοσία..., 8ο έτος,.., ό,π., σ. 120.

145. Λογοδοσία...., 8ο έτος..., ό.π., σ. 79.

146. Στο ίδιο, σ. 104.

Σελ. 160
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/161.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

απεβλήθησαν, και τινές τέλος οίκοθεν απεσύρθησαν ορρωδούντες ίσως προς το επίπονον του έργου".147 Έτσι, παρέμειναν οι "τακτικώτεροι, οι ευφυέστεροι των παίδων και οι πράγματι εφιέμενοι της εαυτών βελτιώσεως".148 Ο κυριότερος όμως λόγος της απομάκρυνσης των παιδιών αποδείχθηκε ότι ήταν η "πολυτελής και δύσπεπτος πνευματική τροφή",149 που αποτελούσε το σύστημα διδασκαλίας. Η ατέλειωτη σειρά μαθημάτων κούραζε τα παιδιά. Οι υπεύθυνοι της Σχολής παραδέχονται ότι το "πείραμα απέτυχε" και ότι είναι ανάγκη να προχωρήσουν στην τροποποίηση του συστήματος διδασκαλίας, δικαιώνοντας έτσι. την άποψη των μελών εκείνων του "Παρνασσού" που είχαν υποστηρίξει, αρχικά ότι κύριος στόχος της Σχολής έπρεπε να είναι η στοιχειώδης εκπαίδευση των παιδιών παράλληλα με την ηθική. Πράγματι, η δραστηριότητα της Σχολής προσανατολίζεται, στο έξης, σχεδόν αποκλειστικά, στη διδασκαλία της ανάγνωσης, της γραφής και της αριθμητικής. Τα υπόλοιπα μαθήματα περιορίζονται πλέον στα πιο απλά: ελληνική ιστορία, γεωγραφία, φυσική, χημεία και Ηθική.

Από τα 80 παιδία και έφηβους, ηλικίας 10 έως 20 χρονών που παρέμειναν τελικά στη Σχολή, 10 ήταν ορφανά και από τους δύο γονείς, ενώ 20 ορφανά μόνο από μητέρα η πατέρα. Σε ό,τι αφορά τα υπόλοιπα, είτε οι γονείς τους δεν κατοικούσαν στην Αθήνα, είτε αυτοί ζούσαν σε τέτοια κατάσταση ένδειας, ώστε ήταν υποχρεωμένοι να επιβιώνουν από την εργασία των παιδιών τους.

Σχετικά με το επάγγελμα των μαθητών, 38 ήταν υπηρέτες στην αγορά, 26 λούστροι, 7 λιθοξόοι, 4 σιδηρουργοί, 2 ξυλουργοί, ένας πωλητής υφασμάτων και ένας οικιακός υπηρέτης. Ο τόπος καταγωγής τους διέφερε: 38 προέρχονταν από την Κόρινθο, 17 από την Κρήτη, 9 από την Τρίπολη, 5 από την Αθήνα, 3 από το Αργός, 2 από την Κέα, 1 από την Τήνο, 1 από την Άνδρο, 1 από τις Σπέτσες,

147. Στο ίδιο, σ. 77.

148. Στο ίδιο, σ. 78.

149. Στο ίδιο.

Σελ. 161
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/162.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

1 από την Πολύκανδρο, 1 από τη Θεσσαλία και 1 από την Αλεξάνδρεια.

Οι πρώτες χρηματικές συνδρομές προήλθαν από το "Σύλλογο προς διάδοσιν των ελληνικών γραμμάτων", το Υπουργείο Παιδείας, την Επιτροπή προς εμψύχωσιν της Ελληνικής Βιομηχανίας, το Υπουργείο των Εσωτερικών κα·. το Δήμο της Αθήνας.

Το 1875, η Σχολή διαιρέθηκε σε τρεις τάξεις και αποφασίστηκε η εισαγωγή της νέας προκαταρκτικής μεθόδου στην πρώτη τάξη για την ταχύτερη εκμάθηση της ανάγνωσης και των στοιχειωδών γνώσεων.150 Το 1883, προστέθηκε και τέταρτη τάξη. Έτσι, η Σχολή εξομοιώθηκε πλήρως με τα δημόσια δημοτικά σχολεία.151

Ο αριθμός των εγγεγραμμένων παιδιών, στα χρόνια που ακολούθησαν την ίδρυση της Σχολής, εξελίχτηκε ως εξής:152

1874 : 170 1882 : 585 1890 : 1082 1896 : 1291

1876 : 250 1883 : 620 1892 : 1233 1897 : 1339

1877 : 223 1884 : 857 1893 : 1186 1898 : 1492

1878 : 273 1888 : 1000 1894 : 1332 1899 : 1549

1879 : 255 1889 : 1044 1895 : 1397 1900 ·. 1979

Αυτό όμως που σταθερά παρατηρείται σχεδόν κάθε χρόνο, είναι μια σημαντική απόκλιση ανάμεσα στον αριθμό των εγγεγραμμένων μαθητών και όσων τελικά παρακολουθούν τακτικά τα μαθήματα. "Μετά μικρόν οκνούντες προ του κόπου και βαρυνόμενοι ίσως την εν τη σχολή τάξιν και πειθαρχίαν, μη έχοντες δε και τινα όπως προτρέπη και βιάζη αυτούς προς την εις την σχολήν τακτικήν φοιτησιν",153

150. Λογοδοσία του Φιλολογικού Συλλόγου Παρνασσός, 10ο έτος (28 Δεκεμβρίου 1875), Αθήνα 1876, σ. 54-55.

151. Λογοδοσία του Φιλολογικού Συλλόγου Παρνασσός, 1883-1884, Αθήνα 1885, σ. 9.

152. Νικόλαος Λεβίδης, Μελέτη. Πώς ακριβώς ιδρύθη η Σχολή των απόρων παίδων του Φιλολογικού Συλλόγου Παρνασσός, Αθήνα 1933, σ. 10-11.

153. Λογοδοσία του Φιλολογικού Συλλόγου Παρνασσός, 11ο έτος (19 Νοεμβρίου 1876), Αθήνα 1877, σ. 48.

Σελ. 162
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 143
    29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

    των πολιτών", γράφει: "Η παιδεία θα είναι, υποχρεωτική εις πάντα πολίτην, έκαστος Δήμος θα έχη εν, δύο ή και περισσότερα σχολεία, αναλόγως του πληθυσμού των αρρένων και των θηλέων, και των μεν αρρένων θα είναι τρόπον τινά όπως το εν Αθήναις ορφανοτροφείον του Χατζή-Κώνστα, εις το οποίον μανθάνουν γράμματα συγχρόνως και μίαν τέχνην, κατά την κλίσιν εκάστου μαθητού, ομοίως και των θηλέων, όπως το εν Αθήναις Αμαλιείον Ορφανοτροφείον, εις το οποίον αι μαθήτριαι μανθάνουν γράμματα, ανατροφήν και τέχνην αρμόζουσαν εις αυτάς, όπως και οι άρρενες εν τω εκπαιδευτηρίου

    Η οργάνωση της καθημερινής ζωής

    Είδαμε ήδη ότι, η κοινωνικοποίηση των παιδιών, τόσο στο Αμαλιείο όσο και στο Ορφανοτροφείο Χατζηκώνστα, γίνεται κυρίως μέσω της ηθικής αγωγής και της εκμάθησης ενός βιοποριστικού επαγγέλματος. Η παιδαγωγική μέθοδος που εφαρμόζεται στα δύο ιδρύματα, συνίσταται στην επιβολή του κανόνα και της πειθαρχίας και την ακριβή και λεπτομερειακή οργάνωση του χρόνου των παιδιών.

    Η τάξη, η σιωπή, η δουλειά, η διαδοχή των δραστηριοτήτων με σκοπό να κρατούνται τα παιδιά διαρκώς απασχολημένα, η διαρκής επιτήρηση, η υιοθέτηση ενός συστήματος παραδειγματικών ποινών και αμοιβών αποτελούν τα κύρια χαρακτηριστικά αυτής της μεθόδου.107

    106. Αναφέρεται στο Μιχάλης Δημητρίου, Το ελληνικό σοσιαλιστικό κίνημα. Από τους ουτοπιστές στους μαρξιστές, τ. Α', Αθήνα 1985, σ. 131.

    107. Σχετικά με τα ζητήματα της πειθαρχίας, της τιμωρίας, της επιτήρησης και του εγκλεισμού, βασικό είναι το έργο του Μισέλ Φουκώ, Επιτήρηση και τιμωρία. Η γέννηση της φυλακής, μτφρ. Καίτη Χατζηδήμου - Ιουλιέττα Ράλλη, Αθήνα 1989. Σχετικά με τον τρόπο που τα διάφορα ιδρύματα προετοιμάζουν τα παιδιά για τις καθημερινές οικονομικές δραστηριότητες βλ. σχετικά Jean-Marie Barbier, "Scolarisation féminine et éducation à l'économie quotidienne (XVIIeXlXe siècle)" και Janine Delatte-Marie Thonon, "Les débuts de la rééducation sociale (1650-1850)", Pénélope (pour l'histoire des femmes), 2 (άνοιξη 1980).