Συγγραφέας:Κορασίδου, Μαρία
 
Τίτλος:Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους
 
Υπότιτλος:Φτώχεια και φιλανθρωπία στην ελληνική πρωτεύουσα το 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:29
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1995
 
Σελίδες:263
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδ, Αθήνα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Αντικείμενο της εργασίας αυτής είναι η εξέταση των διαφόρων προσπαθειών μιας κατηγορίας μορφωμένων ανθρώπων, προερχόμενων από τα μεσαία στρώματα της Αθήνας, που σκοπό είχαν τη διαχείριση της ζωής του φτωχού πληθυσμού της πρωτεύουσας τον 19ο αιώνα. Η φιλανθρωπική δραστηριότητα, που αναπτύσσεται στην Αθήνα, κυρίως κατά τη διάρκεια του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα, που οργανώνεται, μέσω συλλόγων και, εταιρειών και που ιδρύει, νέους θεσμούς περίθαλψης για τα φτωχά παιδιά και τις γυναίκες, αποτελεί προνομιακό πεδίο για τη μελέτη της πρακτικής εφαρμογής αυτών των προσπαθειών. Οι απόπειρες αυτές γνωρίζουν μια διαδικασία εξέλιξης, της οποίας τα αρχικά στάδια ανάγονται, στα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους. Την εξέλιξη αυτή παρακολουθεί το βιβλίο, προσπαθώντας να απαντήσει σε ερωτήματα όπως: Ποιοι ήταν αυτοί οι ζητιάνοι και φτωχοί; Ποια ήταν η καταγωγή τους; Πώς ξαφνικά εισέβαλαν στο αθηναϊκό τοπίο; Ποιος ήταν ο τρόπος ζωής τους; Τι έλεγαν οι ίδιοι για τη ζωή τους και πως τους έβλεπαν οι άλλοι;
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 6.34 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 160-179 από: 266
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/160.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

χρήσιμα και παραγωγικά της κοινωνίας μέλη, εργάται υπομονητικοί, πεφωτισμένοι και ευσεβείς, τιμώντες την ευτυχίαν και ευλογούντες την πενίαν".144

Τα πρώτα χρόνια λειτουργίας της Σχολής των απόρων παίδων

Τα εγκαίνια της Σχολής έγιναν στις 3 Δεκεμβρίου 1872. Τα μαθήματα γίνονταν τις βραδινές ώρες (7-9 μ.μ.). Κατά τη διάρκεια των πρώτων ημερών λειτουργίας της Σχολής, η προσέλευση των μαθητών ξεπέρασε κάθε προσδοκία. Ήταν σε τέτοιο σημείο πολυάριθμη, ώστε να μην επαρκεί πλέον ο χώρος των αιθουσών και να αναγκαστεί η εφορία της Σχολής να προχωρήσει στην προσωρινή αναστολή νέων εγγραφών.

Είναι ενδιαφέρον να σημειώσουμε ότι κατά το πρώτο διάστημα λειτουργίας της Σχολής, πολλοί ήταν οι γονείς που οδηγούσαν τα παιδιά τους εκεί, όχι με σκοπό την εκπαίδευση τους, αλλά επειδή είχαν μάθει ότι διανέμονταν ρούχα και παπούτσια στους μαθητές. Πράγματι, η εξαιρετικά μεγάλη φτώχεια των παιδιών, "η εντελής αθλιότης περί την ενδυμασίαν και η γύμνωσις",145 ανάγκασαν τη Σχολή να διανείμει σε 90 περίπου παιδιά πουκάμισα, καπέλα και παπούτσια. Οι φτωχοί, λοιπόν, γονείς "ήρχοντο και απήτουν και εφώναζον και πολλάκις εγινόμεθα μάρτυρες κωμικών επεισοδίων ως εκείνο της γραίας γυναικός, ήτις εγκαταλείπουσα ημίν το τέκνον έλεγε ότι τώρα πλέον είναι ήσυχος αφού ημείς θα φροντίζωμεν και περί της διατροφής αυτού".146

Από τα 350 παιδιά που γράφτηκαν αρχικά, "τινές μεν ως υπερήλικες απεπέμφθησαν, τινές δε ως ανεπίδεκτοι βελτιώσεως και μάλλον προσκόμματα εις την αρμονικήν των παίδων συνδιαίτησιν φέροντες

144. "Λόγος του εφόρου Α. Μανσόλα, εκφωνηθείς στα εγκαίνια της Σχολής, στις 3 Δεκεμβρίου 1872", Λογοδοσία..., 8ο έτος,.., ό,π., σ. 120.

145. Λογοδοσία...., 8ο έτος..., ό.π., σ. 79.

146. Στο ίδιο, σ. 104.

Σελ. 160
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/161.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

απεβλήθησαν, και τινές τέλος οίκοθεν απεσύρθησαν ορρωδούντες ίσως προς το επίπονον του έργου".147 Έτσι, παρέμειναν οι "τακτικώτεροι, οι ευφυέστεροι των παίδων και οι πράγματι εφιέμενοι της εαυτών βελτιώσεως".148 Ο κυριότερος όμως λόγος της απομάκρυνσης των παιδιών αποδείχθηκε ότι ήταν η "πολυτελής και δύσπεπτος πνευματική τροφή",149 που αποτελούσε το σύστημα διδασκαλίας. Η ατέλειωτη σειρά μαθημάτων κούραζε τα παιδιά. Οι υπεύθυνοι της Σχολής παραδέχονται ότι το "πείραμα απέτυχε" και ότι είναι ανάγκη να προχωρήσουν στην τροποποίηση του συστήματος διδασκαλίας, δικαιώνοντας έτσι. την άποψη των μελών εκείνων του "Παρνασσού" που είχαν υποστηρίξει, αρχικά ότι κύριος στόχος της Σχολής έπρεπε να είναι η στοιχειώδης εκπαίδευση των παιδιών παράλληλα με την ηθική. Πράγματι, η δραστηριότητα της Σχολής προσανατολίζεται, στο έξης, σχεδόν αποκλειστικά, στη διδασκαλία της ανάγνωσης, της γραφής και της αριθμητικής. Τα υπόλοιπα μαθήματα περιορίζονται πλέον στα πιο απλά: ελληνική ιστορία, γεωγραφία, φυσική, χημεία και Ηθική.

Από τα 80 παιδία και έφηβους, ηλικίας 10 έως 20 χρονών που παρέμειναν τελικά στη Σχολή, 10 ήταν ορφανά και από τους δύο γονείς, ενώ 20 ορφανά μόνο από μητέρα η πατέρα. Σε ό,τι αφορά τα υπόλοιπα, είτε οι γονείς τους δεν κατοικούσαν στην Αθήνα, είτε αυτοί ζούσαν σε τέτοια κατάσταση ένδειας, ώστε ήταν υποχρεωμένοι να επιβιώνουν από την εργασία των παιδιών τους.

Σχετικά με το επάγγελμα των μαθητών, 38 ήταν υπηρέτες στην αγορά, 26 λούστροι, 7 λιθοξόοι, 4 σιδηρουργοί, 2 ξυλουργοί, ένας πωλητής υφασμάτων και ένας οικιακός υπηρέτης. Ο τόπος καταγωγής τους διέφερε: 38 προέρχονταν από την Κόρινθο, 17 από την Κρήτη, 9 από την Τρίπολη, 5 από την Αθήνα, 3 από το Αργός, 2 από την Κέα, 1 από την Τήνο, 1 από την Άνδρο, 1 από τις Σπέτσες,

147. Στο ίδιο, σ. 77.

148. Στο ίδιο, σ. 78.

149. Στο ίδιο.

Σελ. 161
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/162.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

1 από την Πολύκανδρο, 1 από τη Θεσσαλία και 1 από την Αλεξάνδρεια.

Οι πρώτες χρηματικές συνδρομές προήλθαν από το "Σύλλογο προς διάδοσιν των ελληνικών γραμμάτων", το Υπουργείο Παιδείας, την Επιτροπή προς εμψύχωσιν της Ελληνικής Βιομηχανίας, το Υπουργείο των Εσωτερικών κα·. το Δήμο της Αθήνας.

Το 1875, η Σχολή διαιρέθηκε σε τρεις τάξεις και αποφασίστηκε η εισαγωγή της νέας προκαταρκτικής μεθόδου στην πρώτη τάξη για την ταχύτερη εκμάθηση της ανάγνωσης και των στοιχειωδών γνώσεων.150 Το 1883, προστέθηκε και τέταρτη τάξη. Έτσι, η Σχολή εξομοιώθηκε πλήρως με τα δημόσια δημοτικά σχολεία.151

Ο αριθμός των εγγεγραμμένων παιδιών, στα χρόνια που ακολούθησαν την ίδρυση της Σχολής, εξελίχτηκε ως εξής:152

1874 : 170 1882 : 585 1890 : 1082 1896 : 1291

1876 : 250 1883 : 620 1892 : 1233 1897 : 1339

1877 : 223 1884 : 857 1893 : 1186 1898 : 1492

1878 : 273 1888 : 1000 1894 : 1332 1899 : 1549

1879 : 255 1889 : 1044 1895 : 1397 1900 ·. 1979

Αυτό όμως που σταθερά παρατηρείται σχεδόν κάθε χρόνο, είναι μια σημαντική απόκλιση ανάμεσα στον αριθμό των εγγεγραμμένων μαθητών και όσων τελικά παρακολουθούν τακτικά τα μαθήματα. "Μετά μικρόν οκνούντες προ του κόπου και βαρυνόμενοι ίσως την εν τη σχολή τάξιν και πειθαρχίαν, μη έχοντες δε και τινα όπως προτρέπη και βιάζη αυτούς προς την εις την σχολήν τακτικήν φοιτησιν",153

150. Λογοδοσία του Φιλολογικού Συλλόγου Παρνασσός, 10ο έτος (28 Δεκεμβρίου 1875), Αθήνα 1876, σ. 54-55.

151. Λογοδοσία του Φιλολογικού Συλλόγου Παρνασσός, 1883-1884, Αθήνα 1885, σ. 9.

152. Νικόλαος Λεβίδης, Μελέτη. Πώς ακριβώς ιδρύθη η Σχολή των απόρων παίδων του Φιλολογικού Συλλόγου Παρνασσός, Αθήνα 1933, σ. 10-11.

153. Λογοδοσία του Φιλολογικού Συλλόγου Παρνασσός, 11ο έτος (19 Νοεμβρίου 1876), Αθήνα 1877, σ. 48.

Σελ. 162
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/163.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

εγκαταλείπουν τη Σχολή. "Εισί δε και τίνες, αλλ' ευτυχώς ελάχιστοι τον αριθμόν, αποτρεπόμενοι της εις την σχολήν φοιτήσεως υπό των κηδεμόνων ή οπωσδήποτε προϊσταμένων αυτών, φοβούμενων αγροίκως την παίδευσιν ως αποτρεπτικήν της εξασκήσεως του βιοποριστικού επαγγέλματος των παίδων, και τούτο ενώ μάλιστα και εις τους αέργους παρέσχεν επιτήδευμα η σχόλη, και το ήθος και ο χαρακτήρ των εν αγυιαις διαφθειρομένων παίδων εβελτιώθη σπουδαίως εν αύτη".154

Το 1889, ο αριθμός των παιδιών που παρακολουθούσαν τα βραδινά μαθήματα έφτανε κατά μέσο όρο τα 220. Το 1899, ο αριθμός αυτός ανήλθε σε 508. Από τα επαγγέλματα που ασκούσαν τα παιδιά, τα κυριότερα ήταν του οψοκομιστή, του λούστρου, του εφημεριδοπώλη, του υπηρέτη σε σπίτια ή καταστήματα. Υπάρχουν ακόμη τεχνίτες, κυρίως υποδηματοποιοί, σιδηρουργοί, ράφτες, ξυλουργοί, "πηλοκομισταί" και "χρίσται".155 Ο τόπος καταγωγής τους ποικίλλει: Ο μεγαλύτερος αριθμός παιδιών προέρχεται από τη Μεγαλόπολη και όλα σχεδόν ασκούν το επάγγελμα του λούστρου. Τα παιδιά που προέρχονται από την Κορινθία, είναι οψοκομιστές, ενώ εκείνα που προέρχονται από τη Γορτυνία είναι εφημεριδοπώλες. Υπάρχουν ακόμη παιδιά που προέρχονται από την Αθηνά, τις Κυκλάδες και την Κρήτη.156

Τα Υπνωτήρια της Σχολής

Το 1879, ο "Παρνασσός" αποφάσισε τη δημιουργία υπνωτηρίων για τους μαθητές της Σχολής των απόρων παίδων. Για την αναζήτηση των απαραίτητων οικονομικών πόρων, συγκροτήθηκε μια επιτροπή, την οποία αποτέλεσαν ο έφορος της Σχολής Α. Κυριάκος, οι κοσμήτορες

154. Στο ίδιο.

155. Φιλολογικός Σύλλογος Παρνασσός, Έκθεσις περί των έργων τον Συλλόγου (1875-1888), Αθήνα 1888, σ. 23.

156. Στο ίδιο, σ. 24.

Σελ. 163
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/164.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Κ. Λαμπαδάριος, Γ. Δουρούτης, Κ. Βάμβας, Ν. Καζάζης και Σ. Ναύτης, δύο μέλη του "Παρνασσού", ο Ε. Ραγκαβής, ο Ε. Παρασκευαΐδης και ο γιατρός Ι. Βάμβας. Ο Ν. Καζάζης συνέταξε έκκληση, που φέρει ημερομηνία 3 Νοεμβρίου 1879 και την οποία απηύθυνε "προς τους κατοίκους της ελληνικής πρωτευούσης" για να ζητήσει τη χρηματική τους συνδρομή.157

Στην έκκληση αύτη αναφέρεται, ότι ο Σύλλογος αποφάσισε τη σύσταση υπνωτηρίων από μέριμνα για την προστασία της φυσικής υγείας των απόρων παιδιών:

"Η φυσική υγεία, ο μόνος του πένητος πλούτος, κινδυνεύουσα υπό την άξενον στέγην της ελευθέρας φύσεως, θέλει περιφρουρήθη εν τω ασύλω, το οποίον η κοινωνία μεριμνούσα εξ ίσου περί όλων των μελών του οργανισμού αυτης, οφείλει να παράσχη εις τον στερούμενον τοιούτου".158

Τα υπνωτήρια έρχονται να υποκαταστήσουν την οικογενειακή στέγη και να προσφέρουν στα παιδιά προστασία από τους φυσικούς και ηθικούς κινδύνους του δρόμου, θα πρέπει, να γίνουν το ασφαλές καταφύγιο για το παιδί εκείνο, που μετά την κοπιαστική δουλειά της ημέρας και την παρακολούθηση των βραδινών μαθημάτων στη Σχολή, "εστερημένον μητρός, έρημον οικογενειακής μερίμνης και περιθάλψεως, μέλλει να κοιμηθή αναμφιβόλως υπό την ύπαιθρον του ουρανού, ανέστιον και άστεγον, ευτυχές εάν αντί στέγης επιτύχη μεμακρυσμένην τινά στοάν ημικρύμνου ερειπίου, αδιάφορον αν ο άνεμος συρίζη εκεί ψυχρότατος, αδιάφορον αν η βροχή πίπτη ραγδαία, αν η χιών επαπειλή αν το καλύψη υπό την νεκρικήν αυτής σινδόνα".159

Ανάμεσα στους πρώτους αρωγούς για την ίδρυση των υπνωτηρίων υπήρξε ο Ανδρέας Συγγρός, "ο ένθερμος προστάτης παντός αγαθοεργού ιδρύματος". Πρόσφερε 6000 δραχμές, ποσό που, σύμφωνα

157. Έκθεσις περί της σχολής Αθηνών (1 Σεπτεμβρίου 1879 - 31 Αυγούστου 1880), σ. 25.

158. Στο ίδιο.

159. Στο ίδιο, σ. 26.

Σελ. 164
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/165.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

με τους υπολογισμούς της επιτροπής, αρκούσε να καλύψει, τα έξοδα συντήρησης των υπνωτηρίων για ένα χρόνο. Άλλες συνδρομές ήρθαν από την Εθνική Τράπεζα, την Πιστωτική Τράπεζα, το Υπουργείο Παιδείας, το βασιλιά, τη Μαρία Ράλλη από τη Μασσαλία κ.ά. Τα Υπνωτήρια άρχισαν να λειτουργούν στην οικία Λαγά, στην οδό Αθηνάς. Τα εγκαίνια έγιναν στις 2 Δεκεμβρίου 1879.160

Τα παιδιά που διανυκτέρευαν εκεί, πλήρωναν 5 λεπτά τη βραδιά. Από τις 2 Δεκεμβρίου 1879 μέχρι τις 31 Αυγούστου 1880, δηλαδή για ένα διάστημα 273 ημερών, τα έσοδα των υπνωτηρίων από τις διανυκτερεύσεις ανήλθαν στις 568,35 δραχμές. Υπήρξαν κατά συνέπεια 11.137 διανυκτερεύσεις, δηλαδή 41 παιδιά κοιμήθηκαν κάθε νύχτα στα υπνωτήρια.161

Η ηθικοποίηση των απόρων παιδιών μέσω της αποταμίευσης

Το 1880-1881, άρχισε να λειτουργεί στη Σχολή των απόρων παίδων ένα σχολικό ταμιευτήριο, όπου τα παιδιά μπορούσαν να καταθέτουν τις μικρές τους αποταμιεύσεις. Τα αποτελέσματα της ίδρυσης του ταμιευτηρίου, όπως υποστηρίζεται στην Έκθεση περί των έργων του Συλλόγου (1875-1888)^ υπήρξαν "λαμπρά". "Διότι εκτός της διασώσεως του χρήματος των παίδων, χρησιμοποιουμένου εις παραγωγικούς σκοπούς εν τω μέλλοντι, κατωρθώθη ν' αποτραπώσιν ούτοι από των τυχηρών παιγνιδιών και ιδίως του ανά τας οδούς άλλοτε παρατηρουμένου, της διά των λίθων αναστροφής των πεντάλεπτων και δεκαλέπτων".163

Οι μαθητές μπορούσαν να καταθέτουν τα χρήματα τους στο Ταμιευτήριο κάθε Σάββατο, και ο κάθε καταθέτης διέθετε το δικό του

160. Στο ίδιο, σ. 25-27.

161. Στο ίδιο, σ. 41.

162. Έκθεσις περί των έργων του Συλλόγου (1875-1888), Αθήνα 1888, σ. 11.

163. Στο ίδιο.

Σελ. 165
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/166.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

βιβλιάριο. Τα ποσά που είχαν κατατεθεί επιστρέφονταν στα παιδιά με τόκο 6% το χρόνο. Κατά το χρονικό διάστημα 1881-1888, 1600 περίπου μαθητές της Σχολής των απόρων παίδων κατέθεσαν στο ταμιευτήριο το συνολικό ποσό των 24.627,47 δραχμών.164

Η ιδέα για την ίδρυση αυτού του ταμιευτηρίου ήταν του Κωνσταντίνου Βάμβα, ο οποίος δημοσίευσε και σχετική μελέτη στο περιοδικό του συλλόγου.165 Η μελέτη αύτη αποτελεί ένα από τα λίγα κείμενα της εποχής, όπου διατυπώνονται, με τόση σαφήνεια οι βασικές ιδέες και αρχές που εμπνέουν τη φιλανθρωπική δραστηριότητα στην Ελλάδα του 19ου αιώνα.

Στην παραπάνω μελέτη, ο Κωνσταντίνος Βάμβας υποστηρίζει ότι αυτό που χαρακτηρίζει, τη φτωχή κατηγορία του πληθυσμού, είναι η έλλειψη προνοητικότητας: "Ολίγιστα εκ των μελών της φροντίζουσι περί της αύριον, οι άλλοι ζώσι διά την σήμερον μόνον, μη σκεπτόμενοι, άλλο τι η πως να ικανοποιησωσι τας στιγμιαίας ορέξεις των, παραδίδονται εις ματαίας δαπανάς, αίτινες αν εγένοντο μετά τίνος περισκέψεως θα τοις άφινον, όσον μέτριαι και αν ήναι αϊ πρόσοδοι των, υπόλοιπόν τι, το όποιον θα τους ενίσχυε να παλαίσωσι μετ' επιτυχίας κατά πολλών εναντιοτήτων, εις τας όποιας είναι εκτεθειμένοι και τας όποιας τοις φέρει αφεύκτως το γήρας".166

θεωρεί κατά συνέπεια ότι το καλύτερο μέσο, προκειμένου να καταπολεμηθεί η έλλειψη προνοητικότητας των φτωχών στρωμάτων, είναι η ίδρυση Ταμιευτηρίων. Προς ενίσχυση της πρότασης του, επικαλείται το παράδειγμα διαφόρων δυτικών χωρών, όπου η ύπαρξη πολυάριθμων ταμιευτηρίων "είναι σπουδαίον όργανον εις την ηθικοποίησιν των κοινωνιών, διότι προλαμβάνει το έγκλημα, ελαττόνει την πολλήν πτωχείαν και ανακουφίζει τα βάρη του λαού".167

Η έννοια της προνοητικότητας συνεπώς και η δημιουργία "ιδρυμάτων

164. Στο ίδιο.

165. Κωνσταντίνος Βάμβας, "Περί ιδρυμάτων της προβλεπτικότητος", Παρνασσός 13 (Μάρτιος 1890), σ. 147-168.

166. Στο ίδιο, σ. 149.

167. Στο ίδιο, σ. 151.

Σελ. 166
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/167.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

της προβλεπτικότητος" θεωρείται, ότι συμβάλλουν καθοριστικά στην ανάπτυξη της προσωπικής ευθύνης και της ατομικής πρωτοβουλίας και δράσης. Η έννοια αυτή αποτελεί βασική κατευθυντήρια αρχή του φιλελεύθερου ρεύματος τον περασμένο αιώνα. Ο Κωνσταντίνος Βάμβας δηλώνει ότι. τάσσεται "υπό την σημαίαν της σχολής ταύτης" και ότι αντιτίθεται, στον "κοινωνισμό", ο οποίος επιδιώκει την παρέμβαση του κράτους "δια να βελτίωση την ηθικήν και οικονομικήν κατάστασιν των εργατικών τάξεων".168

Η δημιουργία "ιδρυμάτων της προβλεπτικότητος" είναι, λοιπόν, αναγκαία, κατά τη γνώμη του, επειδή μέσω αυτών είναι δυνατό να επιτευχθεί η "ανανέωσις των ηθών, η προσπάθεια του να ενταχθή εις τα πνεύματα των ανθρώπων τούτων η προβλεπτικότης και έξεις υγιέστεραι και καλλίτεραι, η βελτίωσις και η ηθικοποίησις των αδυνάτων, η βοήθεια και η ενθάρρυνσις των προσπαθειών των προς εργασίαν και τάξιν".169

Παράλληλα, αυτό που θεωρεί ως τον πιο σημαντικό "κλάδον της ανατροφής του λαού",170 είναι η ίδρυση Σχολικών Ταμιευτηρίων. Μέσω αυτών τα παιδιά συνηθίζουν στην προνοητικότητα, μαθαίνουν να έχουν μια "τακτικήν ζωήν και η τακτική ζωή κάμνει τον άνθρωπον εργατικόν, τίμιον και καλόν", ενισχύεται τέλος "η αγάπη της ιδιοκτησίας".171 Μ' αυτόν τον τρόπο, τα Σχολικά Ταμιευτήρια συμβάλλουν στην προώθηση της κοινωνικής ειρήνης και την άμβλυνση των ταξικών διαφορών: "Μικρόν οικονόμον παιδίον θα μάθη να εξακολουθή να οικονομή όταν θα γείνη ανήρ και εργάτης, και αντί να σπαταλά εις το καπηλείον ό,τι χρήμα του περισσεύει από τοις τακτικάς του δαπανάς, θα το φέρει εις το Ταμιευτήριον, και ούτω έσεται ευτυχής και δεν θα μισή τους πλουσίους, όπερ πρέπει να προσπαθώμεν να διδάσκωμεν τον λαόν, αν πράγματι τον θέλομεν ευτυχή".172

168. Στο ίδιο, σ. 159-160.

169. Στο ίδιο, α. 159.

170. Στο ίδιο, σ. 153.

171. Στο ίδιο, α. 154.

172. Στο ίδιο, σ. 159.

Σελ. 167
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/168.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Η πιο σημαντική όμως συμβολή των Σχολικών Ταμιευτηρίων, σύμφωνα πάντα με τον Κωνσταντίνο Βάμβα, είναι η δυνατότητα που παρέχουν για τη μεταβολή των συνηθειών ολόκληρης της λαϊκής οικογένειας. Με την ανάπτυξη του πνεύματος της προνοητικότητας στα φτωχά παιδιά, μπορεί να επιτευχθεί η ηθικοποίηση όχι μόνο των ίδιων αλλά και των γονιών τους. Τα παιδιά, όντας "έξοχοι αγωγοί παντός κοινωνικού νεωτερισμού", "μεταφέροντα οίκαδε ό,τι εν τω Σχολειω περί Ταμιευτηρίων διδάσκονται, κατηχούσιν ανεπαισθήτως τους γονείς των και τους καθιστώσι πελατας των Ταμιευτηρίων ηθικοποιούντα αυτούς".173

Απολογισμός του έργου της Σχολής των απόρων παίδων

Οι υπεύθυνοι της Σχολής των απόρων παίδων προβάλλουν δύο εικόνες: πριν από την ίδρυση της Σχολης, τα παιδιά ήταν "άγριοι την μορφήν και την περιβολήν", "πλουτίζοντες διαρκώς τα αστυνομικά κρατητήρια", "ταράσσοντες διαρκώς και ταρασσόμενοι". Μετά την ίδρυση της Σχολής, βλέπει κάνεις τα παιδιά αυτά "ειτε εν τη αγορά προθύμους εις υπηρεσίαν, είτε ανά την πάλιν περιάγοντας όρθρου βαθέος έτι το κιβώτιον του στιλβώματος, είτε την εφημερίδα προς πώλησιν, ήμερους, ταπεινούς, καθάριους την μορφήν και την ψυχήν, εν τη ώρα δε της αργιας η της αναπαύσεως σύροντας το εν τω χιτώνι κεκρυμμένον βιβλίον, ίνα μελετήσωσι το μάθημα της εσπέρας".174

Αύτη η δεύτερη ειδυλλιακή εικόνα, που, σύμφωνα με τους υπεύθυνους της Σχολής, μπορεί να αποδώσει τη σπουδαιότητα του ηθικοποιητικού έργου της, σκιαγραφεί συγχρόνως το στόχο της: την ηθική κάθαρση των φτωχών παιδιών και τη μετατροπή τους σε πειθαρχημένους, τακτικούς και επιμελείς εργάτες.

173. Στο ίδιο, σ. 155.

174. Φιλολογικός Σύλλογος Παρνασσός, Έκθεσις περί των έργων του Συλλόγου (1875-1888), Αθήνα 1888, σ. 9.

Σελ. 168
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/169.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Επιχειρώντας τον απολογισμό του έργου της Σχολής, ο Μιχαήλ Λάμπρος αναφέρει ότι μια από τις μεγαλύτερες επιτυχίες της Σχολής υπήρξε ο περιορισμός της παιδικής "σωματεμπορίας". Το φαινόμενο της "σωματεμπορίας" αφορούσε παιδιά που κατάγονταν κυρίως από την περιοχή της Μεγαλόπολης και των οποίων την εργασία είχαν εκμισθώσει συμπατριώτες τους που διέμεναν στην Αθήνα, οι λεγόμενοι "μάστοροι". Οι "μάστοροι" αυτοί έκαναν συμβόλαια με τους φτωχούς γονείς των παιδιών, προκαταβάλλοντας τους ένα ποσό της τάξης των 100 δραχμών ετησίως.175 Μ' αυτόν τον τρόπο αποκτούσαν πλέον απόλυτα δικαιώματα πάνω στα παιδιά και γίνονταν οι "δεσπόται και τύραννοι" τους: "Τα παιδιά υβρίζοντα βαναύσως, εδέροντο ανηλεώς, αφήνοντο νηστικά. Οι σωματέμποροι εφέροντο μετά θηριώδους αστοργίας και σκληρότητας προς τους συντοπίτας των. Άρτον επρομηθεύοντο δι' αυτούς από το "μπαγιατοπάζαρο" το χείριστον εν Αθήναις είδος, το λεγόμενον χαρτζίσιο, προσφάγιον δε τακτικόν τοις παρέθετον σάπιες εληές. Την νύκτα συνεσώρευον τα παιδιά, το εν επί του άλλου ασφυκτικώς, εις υπόγεια υγρά, ανήλια, πλήρη λάσπης. Οι δυστυχείς ανήλικοι δουλοπάροικοι του 1883 είχον ανέλθει μέχρι τριακόσιων".176

Ο "Παρνασσός" επιδόθηκε, λοιπόν, σε μια μάχη "απελευθέρωσης" αυτών των παιδιών: Συγκρότησε τοπικές επιτροπές "προς διαφώτησιν των γονέων" και προσπάθησε να τους πείσει να μην ανανεώνουν τα συμβόλαια εκμίσθωσης της εργασίας των παιδιών τους στους "μαστόρους". Επιπλέον, "επιτιμητικαί εγκύκλιοι ιεραρχών ανεγνώσθησαν απ' εκκλησίας εις άπαντα τα χώρια. Η αστυνομία, ης εζητειτο η επικουρία ουδεμίαν παρείχε βοήθειαν, τότε δε, ουχί σπανίως, μέλη του Συλλόγου εξ ιεράς αγανακτήσεως οιστρηλατουμενα εξεβίαζον τας απαισίας τρώγλας, απέσπων τους σκλάβους και τοις απέδιδον την ελευθερίαν των. Κατά μικρόν ο αγών εκέρδαινεν έδαφος.

175. Μιχαήλ Λάμπρος, "Απόρων παίδων βίος και έθιμα", Παρνασσός 13 (Απρίλιος 1890), σ. 202.

176. Η Πεντηκονταετηρίς των Σχολών των Απόρων παίδων Παρνασσού, Αθήνα 1923, σ. 20.

Σελ. 169
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/170.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Τα ετήσια συμβόλαια δεν ανενεούντο πλέον, διότι, τα παιδία μετά την είσοδον εις την Σχολήν του "Παρνασσού" απέσειον τον ζυγόν!".177

Ακόμη και μετά την αποφοίτηση των παιδιών από τη Σχολή, τα μέλη του "Παρνασσού", όπως τα ίδια υποστηρίζουν, εξακολουθούν να ενδιαφέρονται για την επαγγελματική αποκατάσταση και την εν γένει κοινωνική συμπεριφορά των πρώην μαθητών της. Με τον τρόπο αυτό, μπορούν να προχωρήσουν στο θετικό απολογισμό του έργου της Σχολής και να καταγράψουν τις "μεγάλες επιτυχίες" της. Στην Έκθεση περί των έργων του Συλλόγου της περιόδου 1875-1888 αναφέρεται ότι απόφοιτοι της Σχολής έγιναν γνωστοί έμποροι και τεχνίτες στην Αθήνα, ενώ πολλοί άλλοι επέστρεψαν στον τόπο καταγωγής τους, δηλαδή στα χωριά της περιοχής της Κορίνθου (Καστανιά, Λαύκα, Μπάσι, Μπούζι) η στα χωριά της Γορτυνίας (Ζονάτι, Παπαδά, Παλούμπα), όπου έγιναν γεωργοκτηματίες η μεταπράτες. Οι παλιοί αυτοί μαθητές προτρέπουν τα νέα παιδιά, που φθάνουν στην Αθήνα, να παρακολουθήσουν τα μαθήματα της Σχολής των απόρων παίδων, συμβάλλοντας έτσι στον περιορισμό του φαινομένου της παιδικής "σωματεμπορίας". Ακόμη, παλιοί μαθητές της Σχολής ιδρύσαν το 1875 το πρώτο πρακτορείο διανομής εφημερίδων στην Αθήνα, μέσω του οποίου οργανώθηκε καλύτερα η δουλειά των μικρών εφημεριδοπωλών. Στην ίδια Έκθεση αναφέρονται επίσης οι περιπτώσεις πρώην μαθητών που κατάφεραν να συνεχίσουν τις σπουδές τους και να αποκτήσουν πανεπιστημιακά διπλώματα, η να γίνουν μεγάλοι έμποροι στο εξωτερικό. Οι περιπτώσεις αυτές αποτελούν, κοιτά τον "Παρνασσό", σαφή απόδειξη της σημαντικής κοινωνικής προσφοράς της Σχολής των απόρων παίδων.178

177. Στο ίδιο, σ. 21.

178. Φιλολογικός Σύλλογος Παρνασσός, Έκθεσις περί των έργων του Συλλόγου..., ό.π., σ. 12.

Σελ. 170
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/171.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ 

ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΑ ΚΟΡΙΤΣΙΑ ΤΟΥ ΛΑΟΥ: ΘΕΜΕΛΙΟ ΤΟΥ ΛΑΪΚΟΥ ΣΠΙΤΙΟΥ

Σελ. 171
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/172.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 172
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/173.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Οι γυναίκες φιλάνθρωποι: "φύλακες άγγελοι των αποκλήρων"

Μέσα στη συγκυρία της δεκαετίας 1870-1880, που χαρακτηρίζεται, από τον επιταχυνόμενο εξαστισμό της Αθήνας, τη βιομηχανική ανάπτυξη και τη συνακόλουθη εμφάνιση των πρώτων εργατικών πληθυσμών στην πρωτεύουσα, οι γυναίκες καλούνται να εγκαταλείψουν την επιπόλαιη κοσμική ζωή τους και, ακολουθώντας το παράδειγμα των Ευρωπαίων ομοφύλων τους, να αναλάβουν τη θεραπεία της "πολυειδώς πασχούσης κοινωνίας",1 να αποδείξουν δηλαδή "ότι η γυνή είναι εκλεκτόν του πολιτισμού σκεύος, διό και μεγίστη η εν ταις χερσίν αυτής ισχύς".2

Η έκκληση αυτή αποκτούσε έναν ιδιαίτερα επιτακτικό χαρακτήρα, στο βαθμό που την περίοδο αύτη, μπροστά στην απουσία μιας οργανωμένης κοινωνικής πολιτικής από μέρους του ελληνικού κράτους, την κοινωνική προστασία του φτωχού πληθυσμού της πρωτεύουσας αναλάμβανε η ιδιωτική φιλανθρωπική δραστηριότητα.

Αλλά δεν είναι μόνο οι εκκλήσεις των εκσυγχρονιστών της εποχής που θα ωθήσουν τις γυναίκες να αναλάβουν κοινωνική δράση. Όπως χαρακτηριστικά υποστηρίζει η Ελένη Βαρίκα "το βάρος που δινόταν στο λυτρωτικό δυναμικό της Γυναικάς ως Μητέρας πρόσφερε μια ιδεολογική νομιμοποίηση στην επιθυμία των γυναικών να επεκτείνουν τη "σφαίρα τους" στο χώρο της δημόσιας δράσης".3

1. Ειρηναίος Ασώπιος, "Η γυνή εν Ελλάδι και εν τη Εσπερία", . Ημερολόγιον του 1883, Αθήνα 1882, σ. 173.

2. Στο ίδιο, σ. 175.

3. Ελένη Βαρίκα, Η εξέγερση των κυριών. Η γένεση μιας φεμινιστικής συνείδησης στην Ελλάδα, 1833-1907, Αθήνα 1987, σ. 178.

Σελ. 173
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/174.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Αν, λοιπόν, σύμφωνα με τον ιδεολογικό λόγο της εποχής, η μητρότητα και η εκπλήρωση των οικιακών καθηκόντων αποτελούσαν την έκφραση του "φυσικού προορισμού" των γυναικών, παρόμοια, η αντίληψη ότι "η ευσπλαχνία, φυσική της γυναικείας ευαισθησίας απόρροια, είναι κοινή των γυναικών αρετή, πανταχού απαντώσα",4 διαδίδεται ολοένα και περισσότερο και αποτελεί κοινή παραδοχή στους κόλπους των Ελλήνων διανοουμένων της εποχής.

Η μορφή της μητέρας-παιδαγωγού καθορίζει αποφασιστικά και τη φυσιογνωμία της γυναίκας-φιλανθρώπου. Οι ίδιες ιδιότητες της "αγάπης", της "τρυφερότητας", της "ευαισθησίας", της "αφοσίωσης", της "αυταπάρνησης" και της "θυσίας" που θεωρούνταν ότι προδιαθέτουν τις γυναίκες να γίνουν οι "φύλακες-άγγελοι" του σπιτιού και οι αποκλειστικές παιδαγωγοί των παιδιών τους, μπορούσαν να τις μετατρέψουν συγχρόνως σε "φύλακες αγγέλους των απόκληρων".5

Αν οι γυναίκες, που αναγορεύονταν σε κύριες υπεύθυνες της ηθικής πορείας της κοινωνίας, μπορούσαν να εκπληρώσουν αύτη την αποστολή μέσω της διάδοσης ηθικών, θρησκευτικών και πατριωτικών αξιών στα παιδιά τους, με ανάλογο τρόπο, όφειλαν να επεκτείνουν την αποστολή τους "και εις ευρύτερον κύκλον ακόμη, προς τους πτωχούς και τους χρείαν έχοντας".6

Ανάμεσα στις πολυάριθμες γυναικείες πρωτοβουλίες που στράφηκαν προς το φτωχό πληθυσμό της πρωτεύουσας κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών του 19ου αιώνα, μπορούμε κυρίως να διακρίνουμε: Εκείνη της "Φιλόπτωχου Εταιρίας Κυριών", που θέτει ως στόχο την προσφορά ιατρικής περίθαλψης στους φτωχούς αρρώστους της πρωτεύουσας, καθώς και τη διανομή βοηθημάτων είτε σε χρήματα,

4. Ειρηναίος Ασώπιος, ό.π., σ. 176.

5. Daniele Rancière, "La philanthropie au féminin", Pénélope pour l'histoire des femmes 11 (1984), αφιέρωμα Femmes et associations, σ. 66.

6. Μπέση Μάσσωνος, "Η οικογένεια", .Αττικόν Ημερολόγιον του έτους 1889 [Κυριών], Αθήνα 1888, σ. 76.

Σελ. 174
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/175.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

είτε σε είδος (τρόφιμα, ρουχισμό κ.ά.). Εκείνη της ίδρυσης του «Ασύλου Ανιάτων», το 1892, από γυναίκες των πλέον επιφανών αθηναϊκών οικογενειών. Το ίδρυμα αυτό είχε ως προορισμό την περίθαλψη των φτωχών αρρώστων.

Μπορούμε ακόμη να αναφέρουμε τις απόπειρες που έγιναν από την «Εν Χριστώ Αδελφότητα των Κυριών», με στόχο την υλική και ηθική υποστήριξη των φυλακισμένων ανδρών, γυναικών και παιδιών. Στην «Εν Χριστώ Αδελφότητα των Κυριών» ανατέθηκε, το 1891, η επιμέλεια των ανηλίκων κρατουμένων του «τμήματος παίδων» στις φυλακές Συγγρού, καθώς και η ευθύνη για τη στοιχειώδη και ηθική τους εκπαίδευση.7

Παρόμοιες πρωτοβουλίες αναπτύσσονται και σε άλλες πόλεις του ελληνικού κράτους κατά την ίδια χρονική περίοδο. Στον Πειραιά, το Ναύπλιο, την Πάτρα, τη Χαλκίδα, την Κέρκυρα, οι γυναίκες αναλαμβάνουν τη δημιουργία συλλόγων και εταιρειών με ανάλογους στόχους: την περίθαλψη των φτωχών, των αρρώστων και των κρατουμένων.8

Μέσω των πολυάριθμων πρωτοβουλιών που αναπτύσσουν οι γυναίκες την περίοδο αύτη προς την κατεύθυνση της περίθαλψης του φτωχού πληθυσμού της πρωτεύουσας, έρχονται να χαράξουν ένα σημαντικό πεδίο κοινωνικής δράσης στο εσωτερικό του ευρύτερου φιλανθρωπικού πεδίου της εποχής τους. Το ιδιαίτερο ενδιαφέρον τους θα απορροφήσει η φιλανθρωπική δράση που απευθύνεται στις γυναίκες και τα κορίτσια του «λαού»: Εργάτριες, υπηρέτριες, νοικοκυρές των φτωχών οικογενειών θα αποτελέσουν τον προνομιακό στόχο, το ιδιαίτερο πεδίο της γυναικείας παρέμβασης.

Η ίδρυση του Ορφανοτροφείου κοριτσιών «Αμαλιείον», το 1855, από τη «Φιλανθρωπική Εταιρία Κυριών» υπήρξε η πρώτη σημαντική πρωτοβουλία που εγκαινίασε τη φιλανθρωπική δράση των γυναικών

7. Βλ. Γιάννης Ληξουριώτης, Οι κοινωνικές και νομικές αντιλήψεις για το παιδί τον πρώτο αιώνα του νεοελληνικού κράτους, Αθήνα 1986, σ. 206.

8. Βλ. Σιδηρούλα Ζιώγου-Καραστεργίου, Η μέση εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893), Αθήνα 1986, σ. 305.

Σελ. 175
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/176.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

στην Αθήνα. Η ανάδυση, ο πολλαπλασιασμός, η πολυμορφία και η έκταση των γυναικείων πρωτοβουλιών που αναπτύχθηκαν μέσα στις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα, επέτρεψαν στις γυναίκες όχι μόνο να κάνουν ορατή την παρουσία τους στο φιλανθρωπικό πεδίο, άλλα πολύ περισσότερο να επιχειρήσουν να αποτυπώσουν σ' αυτό τις αρετές και τις αξίες εκείνες που θεωρούνταν ως "ιδιαίτερες" του φύλου τους.

Αν, σύμφωνα με τους φιλάνθρωπους, τα παιδιά αντιπροσώπευαν τους καλύτερους "αποστόλους" σταθεροποίησης του φτωχού πληθυσμού, αν η πρόσδεση στην εργασία και η ηθικοποίηση τους θεωρούνταν ότι αποτελούν τις καλύτερες εγγυήσεις για τη συνοχή της οικογενείας και τη διατήρηση της κοινωνικής ασφαλείας και ειρήνης, σύμφωνα με τις γυναίκες φιλάνθρωπους, οι γυναίκες του "λαού" επρόκειτο πολύ πιο "φυσικά" να αποτελέσουν τους στυλοβάτες του λαϊκού σπιτιού και τις κύριες υπεύθυνες της οικογενειακής ενότητας στους κόλπους των λαϊκών στρωμάτων. Στην απόπειρα τους για την "ανόρθωση" του λαϊκού σπιτιού, οι γυναίκες φιλάνθρωποι έχουν συνείδηση ότι συμβάλλουν σε μια γενικότερη επιχείρηση, που αποβλέπει στον περιορισμό της εξαθλίωσης, της επαιτείας, της εγκατάλειψης και περιπλάνησης των φτωχών παιδιών. Στα μάτια τους, η μετατροπή των φτωχών γυναικών σε όργανα "εκπολιτισμού" των φτωχών τάξεων, γινόταν το καλύτερο αντίδοτο εναντία στον υποτιθέμενο επικίνδυνο χαρακτήρα του πληθυσμού αυτού.

Αν τα ιδρύματα που αναλάμβαναν την περίθαλψη και εκπαίδευση των φτωχών παιδιών αποτελούσαν υποκατάστατα της "φυσικής" τους οικογένειας, με ανάλογο τρόπο, οι πρωτοβουλίες για την παροχή προστασίας, εργασίας και εκπαίδευσης στις φτωχές γυναίκες, μετέτρεπαν τις γυναίκες φιλάνθρωπους σε "υποκατάστατα των μητέρων".9

Η άσκηση της "ηθικής τους μητρότητας"10 θα εκφραστεί μέσα

9. Daniele Rancière, "La philanthropie au féminin", ό.π., σ. 66.

10. Anne Martin-Fugier, La bourgeoise (Femme au temps de Paul Bourget), Παρίσι 1983, σ. 256.

Σελ. 176
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/177.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

από την ίδρυση του "Εργαστηρίου των απόρων γυναικών", το 1872, από το "Σύλλογο κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως", τη δημιουργία του "Κυριακού σχολείου των γυναικών και κορασιών του λαού", το 1889 και του "Ασύλου των απόρων εργατίδων και υπηρετριών", το 1892, με πρωτοβουλία της Καλλιρρόης Παρρέν, ορισμένων συντακτριών της Εφημερίδος των Κυριών και άλλων Αθηναίων γυναικών, γνωστών από την ενεργή συμμετοχή τους στη φιλανθρωπική κίνηση της εποχής τους.

Προερχόμενες από πλούσιες οικογένειες της αστικής τάξης της διασποράς που εγκαταστάθηκαν στην πρωτεύουσα του νεοελληνικού κράτους, η ακόμη σε ένα σημαντικό ποσοστό από τα μεσαία και μικροαστικά στρώματα της Αθήνας, οι γυναίκες φιλάνθρωποι θα καταλάβουν την πρώτη γραμμή του αγώνα για την υλική και ηθική "αναμόρφωση" των οικονομικά και κοινωνικά απόκληρων γυναικών της πρωτεύουσας.

Αντιδράσεις απέναντι στην εργασία των γυναικών στο εργοστάσιο

Η βιομηχανική ανάπτυξη που γνωρίζει η Ελλάδα, μετά το 1870, θα προσφέρει νέες δυνατότητες εργασίας στις γυναίκες και τα κορίτσια των λαϊκών στρωμάτων και θα ανοίξει το δρόμο για τη σταδιακή τους είσοδο σε μια διευρυμένη αγορά εργασίας.12

Παρά το γεγονός ότι, κατά τη διάρκεια του τελευταίου τέταρτου του 19ου αιώνα, η παρουσία των γυναικών στον εργατικό χώρο είναι

11. Σχετικά με την έκδοση του φεμινιστικού αυτού περιοδικού, που κυκλοφόρησε στην Αθήνα το Μάρτιο του 1887, και που αρχικά (1887-1907) ήταν εβδομαδιαίο, για να γίνει στη συνέχεια (1908-1917) δεκαπενθήμερο βλ. Ελένη Βαρίκα, Η εξέγερση των Κυριών..., ό.π., και κυρίως το τέταρτο κεφάλαιο, "Ο φεμινισμός της Εφημερίδος των κυριών (1887-1907)", σ. 205-276.

12. Γιάννης Μπαφούνης, "Ο σχηματισμός του εργατικού δυναμικού στον Πειραιά", Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορίας: Νεοελληνική πόλη. Οθωμανικές κληρονομιές και ελληνικό κράτος, τ. Β', Αθήνα 1985, σ. 564.

Σελ. 177
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/178.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

σχετικά περιορισμένη13 και, έντονα συγκεντρωμένη σε συγκεκριμένους βιομηχανικούς κλάδους, όπως τα βαμβακοκλωστήρια και τα μεταξουργεία,14 η παρουσία αυτή αποτελεί ωστόσο μια νέα κοινωνική πραγματικότητα που δύσκολα στο εξής μπορεί να αγνοηθεί.

Αυτό, τουλάχιστον, μαρτυρούν οι ποικίλες αντιδράσεις που εκφράζοντα·, την εποχή αυτή σχετικά με την εργασία των γυναικών στο εργοστάσιο. Ακόμη και αν "το πρόσωπο της εργάτριας, τον 19ο αιώνα, δεν ξεπηδά από το μηδέν",15 αφού οι γυναίκες και. στο παρελθόν εργάζονταν στα χωράφια, το σπίτι, την οικοτεχνία η το μικρεμπόριο, το πρόσωπο της εργάτριας θα γίνει, παρόλα αυτά αντικείμενο πολλών και, έντονων συζητήσεων, θα μετατραπεί με λίγα λόγια σε ένα προβληματικό πρόσωπο.16

Ταυτόχρονα με την κοινή παραδοχή ότι η εργασία των γυναικών αντιπροσωπεύει μια σημαντική ανθρώπινη παραγωγική δύναμη, που μπορεί να σύμβαλε·, στην οικονομική ανάπτυξη της χώρας, προωθείται η αντίληψη ότι η εργασία αυτή αποτελεί απειλή για. την οικογενειακή ενότητα, στο βαθμό που η οικογενειακή σφαίρα θεωρείται τον 19ο αιώνα ως ο βασικός κοινωνικός χώρος, όπου ο·, γυναίκες όφειλαν εντελώς "φυσικά" να περιορίσουν την ύπαρξη τους.

"Η αναδιατύπωση της βιολογικής διαφοράς, που ανάγεται από δω και σ-το εξής σε μοναδική πηγή κάθε κλίσης, συμπεριφοράς και. κοινωνικής πρακτικής των γυναικών",17 αποτέλεσε τη βάση για την

13. Το 1873-1875, οι γυναίκες που δουλεύουν στα ατμοκίνητα εργοστάσια αντιπροσωπεύουν το 24,02% του συνόλου των εργατών και τα νέα κορίτσια το 10,25%· βλ. Χριστίνα Αγριαντώνη, Οι απαρχές της εκβιομηχάνισης στην Ελλάδα τον 19ο αιώνα, Αθήνα 1986, σ. 199.

14. Τα βαμβακοκλωστήρια και τα μεταξουργεία απασχολούν το 91,8% του συνόλου των ενεργών γυναικών και κοριτσιών. Το 73,5% του συνολικού εργατικού δυναμικού αυτών των βιομηχανικών κλάδων είναι, γυναίκες· βλ. Χρ. Αγριαντώνη, ό.π., σ. 200.

15. Madeleine Rebérioux, "L'ouvrière" στο Misérable et glorieuse la femme au XIXe siècle, Παρίσι 1984, σ. 59.

16. Βλ. Michelle Perrot, H εργασία των γυναικών στην Ευρώπη, 19ος-20ός αι., μτφρ. Δήμητρα Σαμίου, Ερμούπολη Σύρου 1988, σ. 9.

17. Ελένη Βαρίκα, Η εξέγερση των κυρίων..., ό.π., σ. 68.

Σελ. 178
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/179.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

επεξεργασία του προτύπου της γυναίκας φύλακα-αγγέλου του σπιτιού της, πιστής συζύγου και αφοσιωμένης μητέρας, πρότυπο το οποίο απευθυνόταν στις γυναίκες των μεσαίων στρωμάτων της Αθήνας.

Χωρίς αμφιβολία, λοιπόν, οι εργαζόμενες γυναίκες δεν μπορούσαν να αντιπροσωπεύουν παρά την αρνητική εικόνα αυτού του προτύπου. Πολύ περισσότερο: οι εργαζόμενες γυναίκες αποτελούσαν μια σοβαρή πρόκληση για τον αυστηρό φυλετικό διαχωρισμό των ρόλων και των καθηκόντων. Όπως υπογραμμίζουν η Ariette Farge και η Christiane Klapisch-Zuber, "μακριά από το σπίτι, η εργαζόμενη γυναίκα λιποτακτεί εκ των πραγμάτων από τον οικογενειακό χώρο τον οποίο διοικεί και ο οποίος, πριν απ' όλα την διοικεί [...]. Αυτή η λιποταξία είναι από μόνη της ύποπτη".18

Έτσι, "το παράδοξο βλέμμα που απλώνεται πάνω στις εργαζόμενες γυναίκες",19 ακόμη και αν δεν συναντά την ομόφωνη αποδοχή, είναι το πλέον διαδομένο τον περασμένο αιώνα.

Η "εκτός της οικίας βιομηχανική της γυναικός τροπή" θεωρείται "παρέκκλισις" από την ουσιαστική της λειτουργία, που συνίσταται στο να "φυλάττει, τρόπον τινά, τους εφεστίους θεούς",20 και υπεύθυνη για "την αναγκαίως επερχομένην ελάττωσιν της μητρότητας", καθώς και για την παραμέληση των μητρικών καθηκόντων από μέρους των γυναικών. "Υπό τοιούτους όρους", αναρωτιέται ο συντάκτης της Οικονομικής Επιθεώρησης, "πώς θα έλθωσιν εν τω κοσμώ οι νέοι βλαστοί της ανθρωπογενείας, και αν έλθωσι, πως θα διατηρηθώσιν από των ποικίλων επηρειών, τας όποιας η νηπιακή και παιδική ηλικία επιγινώσκει;".21

18. Ariette Farge - Christiane Klapisch-Zuber, "Εισαγωγή" στο συλλογικό έργο Madame ου Mademoiselle? Itinéraires de la solitude féminine (XVIHe-XXe siècle), Παρίσι 1984, σ. 12.

19. Katherine Blunden, Le travail et la vertu. Femmes au foyer: une mystification de la Révolution industrielle, Παρίσ·. 1982, σ. 133.

20. "H γυνή ως εργάτης και ως μήτηρ", Οικονομική Επιθεώρησις 142 (Νοέμβριος 1888), σ. 437.

21. Στο ίδιο.

Σελ. 179
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 160
    29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

    χρήσιμα και παραγωγικά της κοινωνίας μέλη, εργάται υπομονητικοί, πεφωτισμένοι και ευσεβείς, τιμώντες την ευτυχίαν και ευλογούντες την πενίαν".144

    Τα πρώτα χρόνια λειτουργίας της Σχολής των απόρων παίδων

    Τα εγκαίνια της Σχολής έγιναν στις 3 Δεκεμβρίου 1872. Τα μαθήματα γίνονταν τις βραδινές ώρες (7-9 μ.μ.). Κατά τη διάρκεια των πρώτων ημερών λειτουργίας της Σχολής, η προσέλευση των μαθητών ξεπέρασε κάθε προσδοκία. Ήταν σε τέτοιο σημείο πολυάριθμη, ώστε να μην επαρκεί πλέον ο χώρος των αιθουσών και να αναγκαστεί η εφορία της Σχολής να προχωρήσει στην προσωρινή αναστολή νέων εγγραφών.

    Είναι ενδιαφέρον να σημειώσουμε ότι κατά το πρώτο διάστημα λειτουργίας της Σχολής, πολλοί ήταν οι γονείς που οδηγούσαν τα παιδιά τους εκεί, όχι με σκοπό την εκπαίδευση τους, αλλά επειδή είχαν μάθει ότι διανέμονταν ρούχα και παπούτσια στους μαθητές. Πράγματι, η εξαιρετικά μεγάλη φτώχεια των παιδιών, "η εντελής αθλιότης περί την ενδυμασίαν και η γύμνωσις",145 ανάγκασαν τη Σχολή να διανείμει σε 90 περίπου παιδιά πουκάμισα, καπέλα και παπούτσια. Οι φτωχοί, λοιπόν, γονείς "ήρχοντο και απήτουν και εφώναζον και πολλάκις εγινόμεθα μάρτυρες κωμικών επεισοδίων ως εκείνο της γραίας γυναικός, ήτις εγκαταλείπουσα ημίν το τέκνον έλεγε ότι τώρα πλέον είναι ήσυχος αφού ημείς θα φροντίζωμεν και περί της διατροφής αυτού".146

    Από τα 350 παιδιά που γράφτηκαν αρχικά, "τινές μεν ως υπερήλικες απεπέμφθησαν, τινές δε ως ανεπίδεκτοι βελτιώσεως και μάλλον προσκόμματα εις την αρμονικήν των παίδων συνδιαίτησιν φέροντες

    144. "Λόγος του εφόρου Α. Μανσόλα, εκφωνηθείς στα εγκαίνια της Σχολής, στις 3 Δεκεμβρίου 1872", Λογοδοσία..., 8ο έτος,.., ό,π., σ. 120.

    145. Λογοδοσία...., 8ο έτος..., ό.π., σ. 79.

    146. Στο ίδιο, σ. 104.