Συγγραφέας:Κορασίδου, Μαρία
 
Τίτλος:Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους
 
Υπότιτλος:Φτώχεια και φιλανθρωπία στην ελληνική πρωτεύουσα το 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:29
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1995
 
Σελίδες:263
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδ, Αθήνα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Αντικείμενο της εργασίας αυτής είναι η εξέταση των διαφόρων προσπαθειών μιας κατηγορίας μορφωμένων ανθρώπων, προερχόμενων από τα μεσαία στρώματα της Αθήνας, που σκοπό είχαν τη διαχείριση της ζωής του φτωχού πληθυσμού της πρωτεύουσας τον 19ο αιώνα. Η φιλανθρωπική δραστηριότητα, που αναπτύσσεται στην Αθήνα, κυρίως κατά τη διάρκεια του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα, που οργανώνεται, μέσω συλλόγων και, εταιρειών και που ιδρύει, νέους θεσμούς περίθαλψης για τα φτωχά παιδιά και τις γυναίκες, αποτελεί προνομιακό πεδίο για τη μελέτη της πρακτικής εφαρμογής αυτών των προσπαθειών. Οι απόπειρες αυτές γνωρίζουν μια διαδικασία εξέλιξης, της οποίας τα αρχικά στάδια ανάγονται, στα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους. Την εξέλιξη αυτή παρακολουθεί το βιβλίο, προσπαθώντας να απαντήσει σε ερωτήματα όπως: Ποιοι ήταν αυτοί οι ζητιάνοι και φτωχοί; Ποια ήταν η καταγωγή τους; Πώς ξαφνικά εισέβαλαν στο αθηναϊκό τοπίο; Ποιος ήταν ο τρόπος ζωής τους; Τι έλεγαν οι ίδιοι για τη ζωή τους και πως τους έβλεπαν οι άλλοι;
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 6.34 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 165-184 από: 266
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/165.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

με τους υπολογισμούς της επιτροπής, αρκούσε να καλύψει, τα έξοδα συντήρησης των υπνωτηρίων για ένα χρόνο. Άλλες συνδρομές ήρθαν από την Εθνική Τράπεζα, την Πιστωτική Τράπεζα, το Υπουργείο Παιδείας, το βασιλιά, τη Μαρία Ράλλη από τη Μασσαλία κ.ά. Τα Υπνωτήρια άρχισαν να λειτουργούν στην οικία Λαγά, στην οδό Αθηνάς. Τα εγκαίνια έγιναν στις 2 Δεκεμβρίου 1879.160

Τα παιδιά που διανυκτέρευαν εκεί, πλήρωναν 5 λεπτά τη βραδιά. Από τις 2 Δεκεμβρίου 1879 μέχρι τις 31 Αυγούστου 1880, δηλαδή για ένα διάστημα 273 ημερών, τα έσοδα των υπνωτηρίων από τις διανυκτερεύσεις ανήλθαν στις 568,35 δραχμές. Υπήρξαν κατά συνέπεια 11.137 διανυκτερεύσεις, δηλαδή 41 παιδιά κοιμήθηκαν κάθε νύχτα στα υπνωτήρια.161

Η ηθικοποίηση των απόρων παιδιών μέσω της αποταμίευσης

Το 1880-1881, άρχισε να λειτουργεί στη Σχολή των απόρων παίδων ένα σχολικό ταμιευτήριο, όπου τα παιδιά μπορούσαν να καταθέτουν τις μικρές τους αποταμιεύσεις. Τα αποτελέσματα της ίδρυσης του ταμιευτηρίου, όπως υποστηρίζεται στην Έκθεση περί των έργων του Συλλόγου (1875-1888)^ υπήρξαν "λαμπρά". "Διότι εκτός της διασώσεως του χρήματος των παίδων, χρησιμοποιουμένου εις παραγωγικούς σκοπούς εν τω μέλλοντι, κατωρθώθη ν' αποτραπώσιν ούτοι από των τυχηρών παιγνιδιών και ιδίως του ανά τας οδούς άλλοτε παρατηρουμένου, της διά των λίθων αναστροφής των πεντάλεπτων και δεκαλέπτων".163

Οι μαθητές μπορούσαν να καταθέτουν τα χρήματα τους στο Ταμιευτήριο κάθε Σάββατο, και ο κάθε καταθέτης διέθετε το δικό του

160. Στο ίδιο, σ. 25-27.

161. Στο ίδιο, σ. 41.

162. Έκθεσις περί των έργων του Συλλόγου (1875-1888), Αθήνα 1888, σ. 11.

163. Στο ίδιο.

Σελ. 165
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/166.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

βιβλιάριο. Τα ποσά που είχαν κατατεθεί επιστρέφονταν στα παιδιά με τόκο 6% το χρόνο. Κατά το χρονικό διάστημα 1881-1888, 1600 περίπου μαθητές της Σχολής των απόρων παίδων κατέθεσαν στο ταμιευτήριο το συνολικό ποσό των 24.627,47 δραχμών.164

Η ιδέα για την ίδρυση αυτού του ταμιευτηρίου ήταν του Κωνσταντίνου Βάμβα, ο οποίος δημοσίευσε και σχετική μελέτη στο περιοδικό του συλλόγου.165 Η μελέτη αύτη αποτελεί ένα από τα λίγα κείμενα της εποχής, όπου διατυπώνονται, με τόση σαφήνεια οι βασικές ιδέες και αρχές που εμπνέουν τη φιλανθρωπική δραστηριότητα στην Ελλάδα του 19ου αιώνα.

Στην παραπάνω μελέτη, ο Κωνσταντίνος Βάμβας υποστηρίζει ότι αυτό που χαρακτηρίζει, τη φτωχή κατηγορία του πληθυσμού, είναι η έλλειψη προνοητικότητας: "Ολίγιστα εκ των μελών της φροντίζουσι περί της αύριον, οι άλλοι ζώσι διά την σήμερον μόνον, μη σκεπτόμενοι, άλλο τι η πως να ικανοποιησωσι τας στιγμιαίας ορέξεις των, παραδίδονται εις ματαίας δαπανάς, αίτινες αν εγένοντο μετά τίνος περισκέψεως θα τοις άφινον, όσον μέτριαι και αν ήναι αϊ πρόσοδοι των, υπόλοιπόν τι, το όποιον θα τους ενίσχυε να παλαίσωσι μετ' επιτυχίας κατά πολλών εναντιοτήτων, εις τας όποιας είναι εκτεθειμένοι και τας όποιας τοις φέρει αφεύκτως το γήρας".166

θεωρεί κατά συνέπεια ότι το καλύτερο μέσο, προκειμένου να καταπολεμηθεί η έλλειψη προνοητικότητας των φτωχών στρωμάτων, είναι η ίδρυση Ταμιευτηρίων. Προς ενίσχυση της πρότασης του, επικαλείται το παράδειγμα διαφόρων δυτικών χωρών, όπου η ύπαρξη πολυάριθμων ταμιευτηρίων "είναι σπουδαίον όργανον εις την ηθικοποίησιν των κοινωνιών, διότι προλαμβάνει το έγκλημα, ελαττόνει την πολλήν πτωχείαν και ανακουφίζει τα βάρη του λαού".167

Η έννοια της προνοητικότητας συνεπώς και η δημιουργία "ιδρυμάτων

164. Στο ίδιο.

165. Κωνσταντίνος Βάμβας, "Περί ιδρυμάτων της προβλεπτικότητος", Παρνασσός 13 (Μάρτιος 1890), σ. 147-168.

166. Στο ίδιο, σ. 149.

167. Στο ίδιο, σ. 151.

Σελ. 166
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/167.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

της προβλεπτικότητος" θεωρείται, ότι συμβάλλουν καθοριστικά στην ανάπτυξη της προσωπικής ευθύνης και της ατομικής πρωτοβουλίας και δράσης. Η έννοια αυτή αποτελεί βασική κατευθυντήρια αρχή του φιλελεύθερου ρεύματος τον περασμένο αιώνα. Ο Κωνσταντίνος Βάμβας δηλώνει ότι. τάσσεται "υπό την σημαίαν της σχολής ταύτης" και ότι αντιτίθεται, στον "κοινωνισμό", ο οποίος επιδιώκει την παρέμβαση του κράτους "δια να βελτίωση την ηθικήν και οικονομικήν κατάστασιν των εργατικών τάξεων".168

Η δημιουργία "ιδρυμάτων της προβλεπτικότητος" είναι, λοιπόν, αναγκαία, κατά τη γνώμη του, επειδή μέσω αυτών είναι δυνατό να επιτευχθεί η "ανανέωσις των ηθών, η προσπάθεια του να ενταχθή εις τα πνεύματα των ανθρώπων τούτων η προβλεπτικότης και έξεις υγιέστεραι και καλλίτεραι, η βελτίωσις και η ηθικοποίησις των αδυνάτων, η βοήθεια και η ενθάρρυνσις των προσπαθειών των προς εργασίαν και τάξιν".169

Παράλληλα, αυτό που θεωρεί ως τον πιο σημαντικό "κλάδον της ανατροφής του λαού",170 είναι η ίδρυση Σχολικών Ταμιευτηρίων. Μέσω αυτών τα παιδιά συνηθίζουν στην προνοητικότητα, μαθαίνουν να έχουν μια "τακτικήν ζωήν και η τακτική ζωή κάμνει τον άνθρωπον εργατικόν, τίμιον και καλόν", ενισχύεται τέλος "η αγάπη της ιδιοκτησίας".171 Μ' αυτόν τον τρόπο, τα Σχολικά Ταμιευτήρια συμβάλλουν στην προώθηση της κοινωνικής ειρήνης και την άμβλυνση των ταξικών διαφορών: "Μικρόν οικονόμον παιδίον θα μάθη να εξακολουθή να οικονομή όταν θα γείνη ανήρ και εργάτης, και αντί να σπαταλά εις το καπηλείον ό,τι χρήμα του περισσεύει από τοις τακτικάς του δαπανάς, θα το φέρει εις το Ταμιευτήριον, και ούτω έσεται ευτυχής και δεν θα μισή τους πλουσίους, όπερ πρέπει να προσπαθώμεν να διδάσκωμεν τον λαόν, αν πράγματι τον θέλομεν ευτυχή".172

168. Στο ίδιο, σ. 159-160.

169. Στο ίδιο, α. 159.

170. Στο ίδιο, σ. 153.

171. Στο ίδιο, α. 154.

172. Στο ίδιο, σ. 159.

Σελ. 167
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/168.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Η πιο σημαντική όμως συμβολή των Σχολικών Ταμιευτηρίων, σύμφωνα πάντα με τον Κωνσταντίνο Βάμβα, είναι η δυνατότητα που παρέχουν για τη μεταβολή των συνηθειών ολόκληρης της λαϊκής οικογένειας. Με την ανάπτυξη του πνεύματος της προνοητικότητας στα φτωχά παιδιά, μπορεί να επιτευχθεί η ηθικοποίηση όχι μόνο των ίδιων αλλά και των γονιών τους. Τα παιδιά, όντας "έξοχοι αγωγοί παντός κοινωνικού νεωτερισμού", "μεταφέροντα οίκαδε ό,τι εν τω Σχολειω περί Ταμιευτηρίων διδάσκονται, κατηχούσιν ανεπαισθήτως τους γονείς των και τους καθιστώσι πελατας των Ταμιευτηρίων ηθικοποιούντα αυτούς".173

Απολογισμός του έργου της Σχολής των απόρων παίδων

Οι υπεύθυνοι της Σχολής των απόρων παίδων προβάλλουν δύο εικόνες: πριν από την ίδρυση της Σχολης, τα παιδιά ήταν "άγριοι την μορφήν και την περιβολήν", "πλουτίζοντες διαρκώς τα αστυνομικά κρατητήρια", "ταράσσοντες διαρκώς και ταρασσόμενοι". Μετά την ίδρυση της Σχολής, βλέπει κάνεις τα παιδιά αυτά "ειτε εν τη αγορά προθύμους εις υπηρεσίαν, είτε ανά την πάλιν περιάγοντας όρθρου βαθέος έτι το κιβώτιον του στιλβώματος, είτε την εφημερίδα προς πώλησιν, ήμερους, ταπεινούς, καθάριους την μορφήν και την ψυχήν, εν τη ώρα δε της αργιας η της αναπαύσεως σύροντας το εν τω χιτώνι κεκρυμμένον βιβλίον, ίνα μελετήσωσι το μάθημα της εσπέρας".174

Αύτη η δεύτερη ειδυλλιακή εικόνα, που, σύμφωνα με τους υπεύθυνους της Σχολής, μπορεί να αποδώσει τη σπουδαιότητα του ηθικοποιητικού έργου της, σκιαγραφεί συγχρόνως το στόχο της: την ηθική κάθαρση των φτωχών παιδιών και τη μετατροπή τους σε πειθαρχημένους, τακτικούς και επιμελείς εργάτες.

173. Στο ίδιο, σ. 155.

174. Φιλολογικός Σύλλογος Παρνασσός, Έκθεσις περί των έργων του Συλλόγου (1875-1888), Αθήνα 1888, σ. 9.

Σελ. 168
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/169.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Επιχειρώντας τον απολογισμό του έργου της Σχολής, ο Μιχαήλ Λάμπρος αναφέρει ότι μια από τις μεγαλύτερες επιτυχίες της Σχολής υπήρξε ο περιορισμός της παιδικής "σωματεμπορίας". Το φαινόμενο της "σωματεμπορίας" αφορούσε παιδιά που κατάγονταν κυρίως από την περιοχή της Μεγαλόπολης και των οποίων την εργασία είχαν εκμισθώσει συμπατριώτες τους που διέμεναν στην Αθήνα, οι λεγόμενοι "μάστοροι". Οι "μάστοροι" αυτοί έκαναν συμβόλαια με τους φτωχούς γονείς των παιδιών, προκαταβάλλοντας τους ένα ποσό της τάξης των 100 δραχμών ετησίως.175 Μ' αυτόν τον τρόπο αποκτούσαν πλέον απόλυτα δικαιώματα πάνω στα παιδιά και γίνονταν οι "δεσπόται και τύραννοι" τους: "Τα παιδιά υβρίζοντα βαναύσως, εδέροντο ανηλεώς, αφήνοντο νηστικά. Οι σωματέμποροι εφέροντο μετά θηριώδους αστοργίας και σκληρότητας προς τους συντοπίτας των. Άρτον επρομηθεύοντο δι' αυτούς από το "μπαγιατοπάζαρο" το χείριστον εν Αθήναις είδος, το λεγόμενον χαρτζίσιο, προσφάγιον δε τακτικόν τοις παρέθετον σάπιες εληές. Την νύκτα συνεσώρευον τα παιδιά, το εν επί του άλλου ασφυκτικώς, εις υπόγεια υγρά, ανήλια, πλήρη λάσπης. Οι δυστυχείς ανήλικοι δουλοπάροικοι του 1883 είχον ανέλθει μέχρι τριακόσιων".176

Ο "Παρνασσός" επιδόθηκε, λοιπόν, σε μια μάχη "απελευθέρωσης" αυτών των παιδιών: Συγκρότησε τοπικές επιτροπές "προς διαφώτησιν των γονέων" και προσπάθησε να τους πείσει να μην ανανεώνουν τα συμβόλαια εκμίσθωσης της εργασίας των παιδιών τους στους "μαστόρους". Επιπλέον, "επιτιμητικαί εγκύκλιοι ιεραρχών ανεγνώσθησαν απ' εκκλησίας εις άπαντα τα χώρια. Η αστυνομία, ης εζητειτο η επικουρία ουδεμίαν παρείχε βοήθειαν, τότε δε, ουχί σπανίως, μέλη του Συλλόγου εξ ιεράς αγανακτήσεως οιστρηλατουμενα εξεβίαζον τας απαισίας τρώγλας, απέσπων τους σκλάβους και τοις απέδιδον την ελευθερίαν των. Κατά μικρόν ο αγών εκέρδαινεν έδαφος.

175. Μιχαήλ Λάμπρος, "Απόρων παίδων βίος και έθιμα", Παρνασσός 13 (Απρίλιος 1890), σ. 202.

176. Η Πεντηκονταετηρίς των Σχολών των Απόρων παίδων Παρνασσού, Αθήνα 1923, σ. 20.

Σελ. 169
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/170.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Τα ετήσια συμβόλαια δεν ανενεούντο πλέον, διότι, τα παιδία μετά την είσοδον εις την Σχολήν του "Παρνασσού" απέσειον τον ζυγόν!".177

Ακόμη και μετά την αποφοίτηση των παιδιών από τη Σχολή, τα μέλη του "Παρνασσού", όπως τα ίδια υποστηρίζουν, εξακολουθούν να ενδιαφέρονται για την επαγγελματική αποκατάσταση και την εν γένει κοινωνική συμπεριφορά των πρώην μαθητών της. Με τον τρόπο αυτό, μπορούν να προχωρήσουν στο θετικό απολογισμό του έργου της Σχολής και να καταγράψουν τις "μεγάλες επιτυχίες" της. Στην Έκθεση περί των έργων του Συλλόγου της περιόδου 1875-1888 αναφέρεται ότι απόφοιτοι της Σχολής έγιναν γνωστοί έμποροι και τεχνίτες στην Αθήνα, ενώ πολλοί άλλοι επέστρεψαν στον τόπο καταγωγής τους, δηλαδή στα χωριά της περιοχής της Κορίνθου (Καστανιά, Λαύκα, Μπάσι, Μπούζι) η στα χωριά της Γορτυνίας (Ζονάτι, Παπαδά, Παλούμπα), όπου έγιναν γεωργοκτηματίες η μεταπράτες. Οι παλιοί αυτοί μαθητές προτρέπουν τα νέα παιδιά, που φθάνουν στην Αθήνα, να παρακολουθήσουν τα μαθήματα της Σχολής των απόρων παίδων, συμβάλλοντας έτσι στον περιορισμό του φαινομένου της παιδικής "σωματεμπορίας". Ακόμη, παλιοί μαθητές της Σχολής ιδρύσαν το 1875 το πρώτο πρακτορείο διανομής εφημερίδων στην Αθήνα, μέσω του οποίου οργανώθηκε καλύτερα η δουλειά των μικρών εφημεριδοπωλών. Στην ίδια Έκθεση αναφέρονται επίσης οι περιπτώσεις πρώην μαθητών που κατάφεραν να συνεχίσουν τις σπουδές τους και να αποκτήσουν πανεπιστημιακά διπλώματα, η να γίνουν μεγάλοι έμποροι στο εξωτερικό. Οι περιπτώσεις αυτές αποτελούν, κοιτά τον "Παρνασσό", σαφή απόδειξη της σημαντικής κοινωνικής προσφοράς της Σχολής των απόρων παίδων.178

177. Στο ίδιο, σ. 21.

178. Φιλολογικός Σύλλογος Παρνασσός, Έκθεσις περί των έργων του Συλλόγου..., ό.π., σ. 12.

Σελ. 170
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/171.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ 

ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΑ ΚΟΡΙΤΣΙΑ ΤΟΥ ΛΑΟΥ: ΘΕΜΕΛΙΟ ΤΟΥ ΛΑΪΚΟΥ ΣΠΙΤΙΟΥ

Σελ. 171
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/172.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 172
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/173.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Οι γυναίκες φιλάνθρωποι: "φύλακες άγγελοι των αποκλήρων"

Μέσα στη συγκυρία της δεκαετίας 1870-1880, που χαρακτηρίζεται, από τον επιταχυνόμενο εξαστισμό της Αθήνας, τη βιομηχανική ανάπτυξη και τη συνακόλουθη εμφάνιση των πρώτων εργατικών πληθυσμών στην πρωτεύουσα, οι γυναίκες καλούνται να εγκαταλείψουν την επιπόλαιη κοσμική ζωή τους και, ακολουθώντας το παράδειγμα των Ευρωπαίων ομοφύλων τους, να αναλάβουν τη θεραπεία της "πολυειδώς πασχούσης κοινωνίας",1 να αποδείξουν δηλαδή "ότι η γυνή είναι εκλεκτόν του πολιτισμού σκεύος, διό και μεγίστη η εν ταις χερσίν αυτής ισχύς".2

Η έκκληση αυτή αποκτούσε έναν ιδιαίτερα επιτακτικό χαρακτήρα, στο βαθμό που την περίοδο αύτη, μπροστά στην απουσία μιας οργανωμένης κοινωνικής πολιτικής από μέρους του ελληνικού κράτους, την κοινωνική προστασία του φτωχού πληθυσμού της πρωτεύουσας αναλάμβανε η ιδιωτική φιλανθρωπική δραστηριότητα.

Αλλά δεν είναι μόνο οι εκκλήσεις των εκσυγχρονιστών της εποχής που θα ωθήσουν τις γυναίκες να αναλάβουν κοινωνική δράση. Όπως χαρακτηριστικά υποστηρίζει η Ελένη Βαρίκα "το βάρος που δινόταν στο λυτρωτικό δυναμικό της Γυναικάς ως Μητέρας πρόσφερε μια ιδεολογική νομιμοποίηση στην επιθυμία των γυναικών να επεκτείνουν τη "σφαίρα τους" στο χώρο της δημόσιας δράσης".3

1. Ειρηναίος Ασώπιος, "Η γυνή εν Ελλάδι και εν τη Εσπερία", . Ημερολόγιον του 1883, Αθήνα 1882, σ. 173.

2. Στο ίδιο, σ. 175.

3. Ελένη Βαρίκα, Η εξέγερση των κυριών. Η γένεση μιας φεμινιστικής συνείδησης στην Ελλάδα, 1833-1907, Αθήνα 1987, σ. 178.

Σελ. 173
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/174.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Αν, λοιπόν, σύμφωνα με τον ιδεολογικό λόγο της εποχής, η μητρότητα και η εκπλήρωση των οικιακών καθηκόντων αποτελούσαν την έκφραση του "φυσικού προορισμού" των γυναικών, παρόμοια, η αντίληψη ότι "η ευσπλαχνία, φυσική της γυναικείας ευαισθησίας απόρροια, είναι κοινή των γυναικών αρετή, πανταχού απαντώσα",4 διαδίδεται ολοένα και περισσότερο και αποτελεί κοινή παραδοχή στους κόλπους των Ελλήνων διανοουμένων της εποχής.

Η μορφή της μητέρας-παιδαγωγού καθορίζει αποφασιστικά και τη φυσιογνωμία της γυναίκας-φιλανθρώπου. Οι ίδιες ιδιότητες της "αγάπης", της "τρυφερότητας", της "ευαισθησίας", της "αφοσίωσης", της "αυταπάρνησης" και της "θυσίας" που θεωρούνταν ότι προδιαθέτουν τις γυναίκες να γίνουν οι "φύλακες-άγγελοι" του σπιτιού και οι αποκλειστικές παιδαγωγοί των παιδιών τους, μπορούσαν να τις μετατρέψουν συγχρόνως σε "φύλακες αγγέλους των απόκληρων".5

Αν οι γυναίκες, που αναγορεύονταν σε κύριες υπεύθυνες της ηθικής πορείας της κοινωνίας, μπορούσαν να εκπληρώσουν αύτη την αποστολή μέσω της διάδοσης ηθικών, θρησκευτικών και πατριωτικών αξιών στα παιδιά τους, με ανάλογο τρόπο, όφειλαν να επεκτείνουν την αποστολή τους "και εις ευρύτερον κύκλον ακόμη, προς τους πτωχούς και τους χρείαν έχοντας".6

Ανάμεσα στις πολυάριθμες γυναικείες πρωτοβουλίες που στράφηκαν προς το φτωχό πληθυσμό της πρωτεύουσας κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών του 19ου αιώνα, μπορούμε κυρίως να διακρίνουμε: Εκείνη της "Φιλόπτωχου Εταιρίας Κυριών", που θέτει ως στόχο την προσφορά ιατρικής περίθαλψης στους φτωχούς αρρώστους της πρωτεύουσας, καθώς και τη διανομή βοηθημάτων είτε σε χρήματα,

4. Ειρηναίος Ασώπιος, ό.π., σ. 176.

5. Daniele Rancière, "La philanthropie au féminin", Pénélope pour l'histoire des femmes 11 (1984), αφιέρωμα Femmes et associations, σ. 66.

6. Μπέση Μάσσωνος, "Η οικογένεια", .Αττικόν Ημερολόγιον του έτους 1889 [Κυριών], Αθήνα 1888, σ. 76.

Σελ. 174
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/175.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

είτε σε είδος (τρόφιμα, ρουχισμό κ.ά.). Εκείνη της ίδρυσης του «Ασύλου Ανιάτων», το 1892, από γυναίκες των πλέον επιφανών αθηναϊκών οικογενειών. Το ίδρυμα αυτό είχε ως προορισμό την περίθαλψη των φτωχών αρρώστων.

Μπορούμε ακόμη να αναφέρουμε τις απόπειρες που έγιναν από την «Εν Χριστώ Αδελφότητα των Κυριών», με στόχο την υλική και ηθική υποστήριξη των φυλακισμένων ανδρών, γυναικών και παιδιών. Στην «Εν Χριστώ Αδελφότητα των Κυριών» ανατέθηκε, το 1891, η επιμέλεια των ανηλίκων κρατουμένων του «τμήματος παίδων» στις φυλακές Συγγρού, καθώς και η ευθύνη για τη στοιχειώδη και ηθική τους εκπαίδευση.7

Παρόμοιες πρωτοβουλίες αναπτύσσονται και σε άλλες πόλεις του ελληνικού κράτους κατά την ίδια χρονική περίοδο. Στον Πειραιά, το Ναύπλιο, την Πάτρα, τη Χαλκίδα, την Κέρκυρα, οι γυναίκες αναλαμβάνουν τη δημιουργία συλλόγων και εταιρειών με ανάλογους στόχους: την περίθαλψη των φτωχών, των αρρώστων και των κρατουμένων.8

Μέσω των πολυάριθμων πρωτοβουλιών που αναπτύσσουν οι γυναίκες την περίοδο αύτη προς την κατεύθυνση της περίθαλψης του φτωχού πληθυσμού της πρωτεύουσας, έρχονται να χαράξουν ένα σημαντικό πεδίο κοινωνικής δράσης στο εσωτερικό του ευρύτερου φιλανθρωπικού πεδίου της εποχής τους. Το ιδιαίτερο ενδιαφέρον τους θα απορροφήσει η φιλανθρωπική δράση που απευθύνεται στις γυναίκες και τα κορίτσια του «λαού»: Εργάτριες, υπηρέτριες, νοικοκυρές των φτωχών οικογενειών θα αποτελέσουν τον προνομιακό στόχο, το ιδιαίτερο πεδίο της γυναικείας παρέμβασης.

Η ίδρυση του Ορφανοτροφείου κοριτσιών «Αμαλιείον», το 1855, από τη «Φιλανθρωπική Εταιρία Κυριών» υπήρξε η πρώτη σημαντική πρωτοβουλία που εγκαινίασε τη φιλανθρωπική δράση των γυναικών

7. Βλ. Γιάννης Ληξουριώτης, Οι κοινωνικές και νομικές αντιλήψεις για το παιδί τον πρώτο αιώνα του νεοελληνικού κράτους, Αθήνα 1986, σ. 206.

8. Βλ. Σιδηρούλα Ζιώγου-Καραστεργίου, Η μέση εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893), Αθήνα 1986, σ. 305.

Σελ. 175
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/176.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

στην Αθήνα. Η ανάδυση, ο πολλαπλασιασμός, η πολυμορφία και η έκταση των γυναικείων πρωτοβουλιών που αναπτύχθηκαν μέσα στις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα, επέτρεψαν στις γυναίκες όχι μόνο να κάνουν ορατή την παρουσία τους στο φιλανθρωπικό πεδίο, άλλα πολύ περισσότερο να επιχειρήσουν να αποτυπώσουν σ' αυτό τις αρετές και τις αξίες εκείνες που θεωρούνταν ως "ιδιαίτερες" του φύλου τους.

Αν, σύμφωνα με τους φιλάνθρωπους, τα παιδιά αντιπροσώπευαν τους καλύτερους "αποστόλους" σταθεροποίησης του φτωχού πληθυσμού, αν η πρόσδεση στην εργασία και η ηθικοποίηση τους θεωρούνταν ότι αποτελούν τις καλύτερες εγγυήσεις για τη συνοχή της οικογενείας και τη διατήρηση της κοινωνικής ασφαλείας και ειρήνης, σύμφωνα με τις γυναίκες φιλάνθρωπους, οι γυναίκες του "λαού" επρόκειτο πολύ πιο "φυσικά" να αποτελέσουν τους στυλοβάτες του λαϊκού σπιτιού και τις κύριες υπεύθυνες της οικογενειακής ενότητας στους κόλπους των λαϊκών στρωμάτων. Στην απόπειρα τους για την "ανόρθωση" του λαϊκού σπιτιού, οι γυναίκες φιλάνθρωποι έχουν συνείδηση ότι συμβάλλουν σε μια γενικότερη επιχείρηση, που αποβλέπει στον περιορισμό της εξαθλίωσης, της επαιτείας, της εγκατάλειψης και περιπλάνησης των φτωχών παιδιών. Στα μάτια τους, η μετατροπή των φτωχών γυναικών σε όργανα "εκπολιτισμού" των φτωχών τάξεων, γινόταν το καλύτερο αντίδοτο εναντία στον υποτιθέμενο επικίνδυνο χαρακτήρα του πληθυσμού αυτού.

Αν τα ιδρύματα που αναλάμβαναν την περίθαλψη και εκπαίδευση των φτωχών παιδιών αποτελούσαν υποκατάστατα της "φυσικής" τους οικογένειας, με ανάλογο τρόπο, οι πρωτοβουλίες για την παροχή προστασίας, εργασίας και εκπαίδευσης στις φτωχές γυναίκες, μετέτρεπαν τις γυναίκες φιλάνθρωπους σε "υποκατάστατα των μητέρων".9

Η άσκηση της "ηθικής τους μητρότητας"10 θα εκφραστεί μέσα

9. Daniele Rancière, "La philanthropie au féminin", ό.π., σ. 66.

10. Anne Martin-Fugier, La bourgeoise (Femme au temps de Paul Bourget), Παρίσι 1983, σ. 256.

Σελ. 176
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/177.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

από την ίδρυση του "Εργαστηρίου των απόρων γυναικών", το 1872, από το "Σύλλογο κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως", τη δημιουργία του "Κυριακού σχολείου των γυναικών και κορασιών του λαού", το 1889 και του "Ασύλου των απόρων εργατίδων και υπηρετριών", το 1892, με πρωτοβουλία της Καλλιρρόης Παρρέν, ορισμένων συντακτριών της Εφημερίδος των Κυριών και άλλων Αθηναίων γυναικών, γνωστών από την ενεργή συμμετοχή τους στη φιλανθρωπική κίνηση της εποχής τους.

Προερχόμενες από πλούσιες οικογένειες της αστικής τάξης της διασποράς που εγκαταστάθηκαν στην πρωτεύουσα του νεοελληνικού κράτους, η ακόμη σε ένα σημαντικό ποσοστό από τα μεσαία και μικροαστικά στρώματα της Αθήνας, οι γυναίκες φιλάνθρωποι θα καταλάβουν την πρώτη γραμμή του αγώνα για την υλική και ηθική "αναμόρφωση" των οικονομικά και κοινωνικά απόκληρων γυναικών της πρωτεύουσας.

Αντιδράσεις απέναντι στην εργασία των γυναικών στο εργοστάσιο

Η βιομηχανική ανάπτυξη που γνωρίζει η Ελλάδα, μετά το 1870, θα προσφέρει νέες δυνατότητες εργασίας στις γυναίκες και τα κορίτσια των λαϊκών στρωμάτων και θα ανοίξει το δρόμο για τη σταδιακή τους είσοδο σε μια διευρυμένη αγορά εργασίας.12

Παρά το γεγονός ότι, κατά τη διάρκεια του τελευταίου τέταρτου του 19ου αιώνα, η παρουσία των γυναικών στον εργατικό χώρο είναι

11. Σχετικά με την έκδοση του φεμινιστικού αυτού περιοδικού, που κυκλοφόρησε στην Αθήνα το Μάρτιο του 1887, και που αρχικά (1887-1907) ήταν εβδομαδιαίο, για να γίνει στη συνέχεια (1908-1917) δεκαπενθήμερο βλ. Ελένη Βαρίκα, Η εξέγερση των Κυριών..., ό.π., και κυρίως το τέταρτο κεφάλαιο, "Ο φεμινισμός της Εφημερίδος των κυριών (1887-1907)", σ. 205-276.

12. Γιάννης Μπαφούνης, "Ο σχηματισμός του εργατικού δυναμικού στον Πειραιά", Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορίας: Νεοελληνική πόλη. Οθωμανικές κληρονομιές και ελληνικό κράτος, τ. Β', Αθήνα 1985, σ. 564.

Σελ. 177
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/178.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

σχετικά περιορισμένη13 και, έντονα συγκεντρωμένη σε συγκεκριμένους βιομηχανικούς κλάδους, όπως τα βαμβακοκλωστήρια και τα μεταξουργεία,14 η παρουσία αυτή αποτελεί ωστόσο μια νέα κοινωνική πραγματικότητα που δύσκολα στο εξής μπορεί να αγνοηθεί.

Αυτό, τουλάχιστον, μαρτυρούν οι ποικίλες αντιδράσεις που εκφράζοντα·, την εποχή αυτή σχετικά με την εργασία των γυναικών στο εργοστάσιο. Ακόμη και αν "το πρόσωπο της εργάτριας, τον 19ο αιώνα, δεν ξεπηδά από το μηδέν",15 αφού οι γυναίκες και. στο παρελθόν εργάζονταν στα χωράφια, το σπίτι, την οικοτεχνία η το μικρεμπόριο, το πρόσωπο της εργάτριας θα γίνει, παρόλα αυτά αντικείμενο πολλών και, έντονων συζητήσεων, θα μετατραπεί με λίγα λόγια σε ένα προβληματικό πρόσωπο.16

Ταυτόχρονα με την κοινή παραδοχή ότι η εργασία των γυναικών αντιπροσωπεύει μια σημαντική ανθρώπινη παραγωγική δύναμη, που μπορεί να σύμβαλε·, στην οικονομική ανάπτυξη της χώρας, προωθείται η αντίληψη ότι η εργασία αυτή αποτελεί απειλή για. την οικογενειακή ενότητα, στο βαθμό που η οικογενειακή σφαίρα θεωρείται τον 19ο αιώνα ως ο βασικός κοινωνικός χώρος, όπου ο·, γυναίκες όφειλαν εντελώς "φυσικά" να περιορίσουν την ύπαρξη τους.

"Η αναδιατύπωση της βιολογικής διαφοράς, που ανάγεται από δω και σ-το εξής σε μοναδική πηγή κάθε κλίσης, συμπεριφοράς και. κοινωνικής πρακτικής των γυναικών",17 αποτέλεσε τη βάση για την

13. Το 1873-1875, οι γυναίκες που δουλεύουν στα ατμοκίνητα εργοστάσια αντιπροσωπεύουν το 24,02% του συνόλου των εργατών και τα νέα κορίτσια το 10,25%· βλ. Χριστίνα Αγριαντώνη, Οι απαρχές της εκβιομηχάνισης στην Ελλάδα τον 19ο αιώνα, Αθήνα 1986, σ. 199.

14. Τα βαμβακοκλωστήρια και τα μεταξουργεία απασχολούν το 91,8% του συνόλου των ενεργών γυναικών και κοριτσιών. Το 73,5% του συνολικού εργατικού δυναμικού αυτών των βιομηχανικών κλάδων είναι, γυναίκες· βλ. Χρ. Αγριαντώνη, ό.π., σ. 200.

15. Madeleine Rebérioux, "L'ouvrière" στο Misérable et glorieuse la femme au XIXe siècle, Παρίσι 1984, σ. 59.

16. Βλ. Michelle Perrot, H εργασία των γυναικών στην Ευρώπη, 19ος-20ός αι., μτφρ. Δήμητρα Σαμίου, Ερμούπολη Σύρου 1988, σ. 9.

17. Ελένη Βαρίκα, Η εξέγερση των κυρίων..., ό.π., σ. 68.

Σελ. 178
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/179.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

επεξεργασία του προτύπου της γυναίκας φύλακα-αγγέλου του σπιτιού της, πιστής συζύγου και αφοσιωμένης μητέρας, πρότυπο το οποίο απευθυνόταν στις γυναίκες των μεσαίων στρωμάτων της Αθήνας.

Χωρίς αμφιβολία, λοιπόν, οι εργαζόμενες γυναίκες δεν μπορούσαν να αντιπροσωπεύουν παρά την αρνητική εικόνα αυτού του προτύπου. Πολύ περισσότερο: οι εργαζόμενες γυναίκες αποτελούσαν μια σοβαρή πρόκληση για τον αυστηρό φυλετικό διαχωρισμό των ρόλων και των καθηκόντων. Όπως υπογραμμίζουν η Ariette Farge και η Christiane Klapisch-Zuber, "μακριά από το σπίτι, η εργαζόμενη γυναίκα λιποτακτεί εκ των πραγμάτων από τον οικογενειακό χώρο τον οποίο διοικεί και ο οποίος, πριν απ' όλα την διοικεί [...]. Αυτή η λιποταξία είναι από μόνη της ύποπτη".18

Έτσι, "το παράδοξο βλέμμα που απλώνεται πάνω στις εργαζόμενες γυναίκες",19 ακόμη και αν δεν συναντά την ομόφωνη αποδοχή, είναι το πλέον διαδομένο τον περασμένο αιώνα.

Η "εκτός της οικίας βιομηχανική της γυναικός τροπή" θεωρείται "παρέκκλισις" από την ουσιαστική της λειτουργία, που συνίσταται στο να "φυλάττει, τρόπον τινά, τους εφεστίους θεούς",20 και υπεύθυνη για "την αναγκαίως επερχομένην ελάττωσιν της μητρότητας", καθώς και για την παραμέληση των μητρικών καθηκόντων από μέρους των γυναικών. "Υπό τοιούτους όρους", αναρωτιέται ο συντάκτης της Οικονομικής Επιθεώρησης, "πώς θα έλθωσιν εν τω κοσμώ οι νέοι βλαστοί της ανθρωπογενείας, και αν έλθωσι, πως θα διατηρηθώσιν από των ποικίλων επηρειών, τας όποιας η νηπιακή και παιδική ηλικία επιγινώσκει;".21

18. Ariette Farge - Christiane Klapisch-Zuber, "Εισαγωγή" στο συλλογικό έργο Madame ου Mademoiselle? Itinéraires de la solitude féminine (XVIHe-XXe siècle), Παρίσι 1984, σ. 12.

19. Katherine Blunden, Le travail et la vertu. Femmes au foyer: une mystification de la Révolution industrielle, Παρίσ·. 1982, σ. 133.

20. "H γυνή ως εργάτης και ως μήτηρ", Οικονομική Επιθεώρησις 142 (Νοέμβριος 1888), σ. 437.

21. Στο ίδιο.

Σελ. 179
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/180.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Στο όνομα, λοιπόν, της υπεράσπισης της "κανονικής" λειτουργίας της οικογενείας και της μέριμνας για την προστασία της παιδικής ηλικίας, η εργασία των γυναικών προκαλεί αντιδράσεις και ανησυχίες.

Αλλά και για έναν ακόμη λόγο: ο ίδιος συντάκτης της Οικονομικής Επιθεώρησης συνεχίζει: "Τόσον εν τη χειροτεχνική όσον και εν τη γεωργική βιομηχανία συνηθέστατον είναι συνάντημα γυναικών προ της ώρας εξηντλημένων και παραμορφωμένων. Η φυσιογνωμία και η παράστασις των μάλλον ανήκει εις το άσχημον παρά εις το ωραίον φύλον [...]. Όταν αι γυναίκες εισέλθωσιν εις τον εσωτερικόν κύκλον της βαρείας των ανδρών εργασίας, εξ ανάγκης θα υποστώσι τας συνεπείας αυτής. Πώς! εκ του σιδηρουργείου η γυνή θα εξέλθη λευκότερα του ανδρός; εκ των διαστρεφουσών το σώμα εργασιών θα εξέλθη αύτη με πλειοτέραν χάριν;".22

Ο φόβος όμως αυτός ότι η βιομηχανική εργασία καταστρέφει τη γυναικεία ομορφιά και χάρη οι όποιες, μαζί με τη φυσική αδυναμία που αποδίδεται στις γυναίκες, αποτελούν τις "ιδιαίτερες" εκείνες ιδιότητες που τις μετατρέπουν σε πλάσματα "άξια συμπάθειας και υποστηρίξεως, αμέσου και ισχυράς ανδρικής προστασίας",23 θα μπορέσει να ξεπεραστεί μ' έναν προσανατολισμό των γυναικών "εις όσα έργα υπερέχει η ανάγκη της λεπτότητας εν τη αντιλήψει και εν τη εκτελέσει".24

Η άποψη που εκφράζεται παραπάνω, μπορεί να θεωρηθεί ως μια από τις πρώτες διατυπώσεις σχετικά με το ζήτημα της προστασίας της γυναικείας εργασίας. Το ζήτημα αυτό, στο βαθμό που η είσοδος των γυναικών στην αγορά εργασίας θα διευρύνεται, θα προσλάβει ολοένα και μεγαλύτερες διαστάσεις και θα προκαλέσει πολυάριθμες συζητήσεις και αντιδράσεις.25

22. Στο ίδιο, σ. 437-438.

23. Αγγελική Παπαδοπούλου, Συζύγου καθήκοντα, Πειραιάς 1880, σ. 14.

24. "Βιοποριστικόν στάδιον της γυναικός", Οικονομική Επιθεώρησις 136 (Μάιος 1888), σ. 175.

25. Σχετικά με το ζήτημα της νομοθετικής ρύθμισης για την προστασία της μισθωτής εργασίας των γυναικών κατά τη διάρκεια των πρώτων δεκαετιών του

Σελ. 180
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/181.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Σε κάθε περίπτωση, οι αντιρρήσεις που εκφράστηκαν τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα ως προς τους υποτιθέμενους κινδύνους που περιείχε η εργασία για τη "γυναικεία" υπόσταση, δεν υπήρξαν ομόφωνες. Υπήρχαν και αυτοί που αποδέχονταν την αναπόφευκτη πραγματικότητα της γυναικείας εργασίας.

Ο Αριστοτέλης Κουρτίδης εμφανίζεται ευαίσθητος μπροστά στο "γραφικόν θέαμα" που παρουσιάζουν, το 1883, κάθε πρωί στην οδό Ερμού οι μικρές εργάτριες, ράπτριες στην πλειοψηφία τους που, προερχόμενες από τις φτωχές συνοικίες της Πλάκας και του Ψυρρή, "παρελαύνουσι καθ' ομάδας, ως περδίκια, μεταβαίνουσαι εις το ημερήσιόν των έργον".26 Όπως χαρακτηριστικά γράφει "αι πλεισται των ραπτριών είνε πτωχαί· των πλείστων το χαμόγειον πληροί το θλιβερόν εκείνο ψύχος, το μέχρι της καρδιάς ψυχραίνον και μαρτυρούν την έλλειψιν ανδρός εν τη οικογενεία' ο πατήρ ή απέθανεν ή είνε ανάπηρος- ο αδελφός η ευγήκε κακός η ενυμφεύθη και μεριμνά περί της νέας του οικογενείας εγκαταλείπων εις την τύχην της την παλαιάν. Και η κόρη, η μη γενομένη γυνή έτι, αναλαμβάνει να γείνη ανήρ. Πολλάκις έχει και μικρά αδέλφια, και ολίγοι ειξεύρουν τι θέλουν τα μικρά παιδιά ν' ανατραφούν, και πόσον σπαραξικάρδιον είνε να τα βλέπης να τρέμουν εις τα φορεματάκια των και να σε παρατηρούν, ως νεόσσια, με βουλιμιώντα, ικετευτικά βλέμματα".27

Έτσι, θεωρούμενες ως θύματα της οικονομικής ανάγκης, ως φτωχές, ανυπεράσπιστες και απροστάτευτες υπάρξεις, υποχρεωμένες να παλεύουν ενάντια στις δυσκολίες της ζωής, επιδίδονται στην εργασία "ήτις είνε γυμναστική του σώματος άμα και της ψυχής και τους χαρακτήρας των κρατύνει, και την θέλησιν των καθιστά ρωμαλέαν".28

20ού αιώνα βλ. Έφη Αβδελά - Αγγέλικα Ψαρρά, Ο φεμινισμός στην Ελλάδα του μεσοπολέμου: Μια ανθολογία, Αθήνα 1985, σ. 77-92 και Έφη Αβδελά, Δημόσιοι υπάλληλοι γένους θηλυκού. Καταμερισμός της εργασίας κατά φύλα στον δημόσιο τομέα, 1908-1955, Αθήνα 1990, σ. 49-59.

26. Αριστοτέλης Κουρτίδης, "Αι εργάτιδες των Αθηνών", Εστία 405 (2 Οκτωβρίου 1883), σ. 631.

27. Στο ίδιο, σ. 632.

Σελ. 181
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/182.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Εκτός όμως από τις υγιεινές και παιδαγωγικές της αρετές, η εργασία μπορεί να έχει και εκπαιδευτική λειτουργία, κυρίως ως προς την εκμάθηση καλών τρόπων συμπεριφοράς. Το εργαστήριο ραπτικής αποτελεί "πρακτικόν τι κοινωνικόν σχολείον" για τα φτωχά κορίτσια. Στην επαφή τους με τις πλούσιες κυρίες "αναπτύσσονται, μανθάνουν να ομιλώσι καλλίτερον [...] η δ' ανάπτυξίς των έχει το καλόν ότι είνε μεταδοτική, όλη η οικογένεια αισθάνεται την επίδρασιν αυτης"29

Με ανάλογο τρόπο, ο Ειρηναίος Ασώπιος αναφέρεται στα ευεργετικά αποτελέσματα της εργασίας στο εργοστάσιο πάνω στις γυναίκες και τα νέα κορίτσια: "Η ανάμιξις των κορασιών εν τη βιομηχανία μάλλον ωφελεί η βλάπτει αυτά, σωματικώς τε και ηθικώς. Σπανίως βλάπτεται η υγεία των, και τούτο εξαρτάται μάλλον εκ της οικιακής διαίτης ή εκ της εργασίας. Ηθικώς μορφούνται, διότι ζητούνται ως σύζυγοι, και προσπαθεί εκάστη να κράτη την θέσιν αυτής, ίνα τύχη καλού συζύγου. Άλλως η εργατική ώρα, από της ανατολής του ήλιου μέχρι δύσεως, δεν αφίνει αυταίς ευρύ στάδιον εξαχρειώσεως, οίαν θα υφίσταντο καθήμεναι άεργοι εν τοις παραθύροις ή ταις θύραις αυτών".30

Φαίνεται ότι ο Ειρηναίος Ασώπιος, θέλοντας περισσότερο να υπερασπιστεί το δικαίωμα των γυναικών στην εργασία, μέσα σ' ένα κοινωνικό περιβάλλον που εκδήλωνε έντονες επιφυλάξεις αν όχι εχθρότητα απέναντι στο δικαίωμα αυτό, τείνει να παρουσιάσει μια εξαιρετικά ειδυλλιακή εικόνα των συνθηκών εργασίας των εργατριών.

Την εικόνα αύτη έρχεται να αμφισβητήσει το 1898 η Ευγενία Ζωγράφου, συγγραφέας, δημοσιογράφος και μερικά χρόνια αργότερα εκδότρια του περιοδικού Ελληνική Επιθεώρηση (1907-1942).31 Μετά

28. Στο ίδιο, σ. 634.

29. Στο ίδιο, σ. 633.

30. Ειρηναίος Ασώπιος, "Αι γυναίκες εν τη ταχυδρομική και τηλεγραφική υπηρεσία", Αττικόν Ημερολόγιον και Ημερολόγιον των Κυριών του 1890, Αθήνα 1889, σ. 119.

31. Βλ. Κωστούλα Σκλαβενίτη, "Τα γυναικεία έντυπα 1908-1918", Διαβάζω 198 (14-9-1988), αφιέρωμα Το ελληνικό φεμινιστικό έντυπο, σ. 15.

Σελ. 182
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/183.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

από έρευνα που πραγματοποίησε στα εργοστάσια της Αθήνας και του Πειραιά, σε μια σειρά άρθρων της, δημοσιευμένων στην εφημερίδα Ακρόπολις, περιγράφει τις "φρικώδεις" συνθήκες εργασίας και ζωής των εργατριών. Στη μεγάλη τους πλειοψηφία πολύ νέες, 12 έως 20 χρονών, αλλά και ένας μεγάλος αριθμός μικρών κοριτσιών, ηλικίας 6 έως 8 χρονών, εκτελούσαν επί 12 ώρες την ημέρα βαριές και, εξαντλητικές εργασίες μέσα στον εκκωφαντικό θόρυβο των μηχανών για να κερδίσουν ένα μισθό πεινάς (1,00 με 1,60 δραχμές), με τον οποίο πολύ συχνά έπρεπε να ζήσουν και την οικογένεια τους.32

Η Ευγενία Ζωγράφου διαμαρτύρεται έντονα γι' αυτές τις συνθήκες εργασίας που επικρατούν στα εργοστάσια και ζητά από την ελληνική Βουλή να καθορίσει με νόμο τη διάρκεια της εργάσιμης ημέρας καθώς και το κατώτατο όριο ηλικίας των εργατριών.33 Ακόμη, απευθύνεται στους βιομηχάνους και τους ζητά να δείξουν "συμπάθεια πατρική", με την εισαγωγή μιας σειράς μέτρων που θα αποβλέπουν στη βελτίωση της ζωής τους. Ανάμεσα σ' αυτά τα μέτρα, θεωρεί ως πλέον απαραίτητα την οργάνωση συσσιτίων, την παράταση του μεσημεριανού διαλείμματος, τη δημιουργία "Τράπεζας υπέρ των εργατίδων" κλπ.

Παρόμοια, μερικά χρόνια νωρίτερα, το 1890, με την ευκαιρία ενός νέου εργατικού ατυχήματος34 σ' ένα εργοστάσιο του Πειραιά που είχε ως αποτέλεσμα να χάσει το μπράτσο της μια νεαρή εργάτρια, η Καλλιρρόη Παρρέν ζητούσε την άμεση υιοθέτηση "ειδικών προστατευτικών νομών" που να ρυθμίζουν την ηλικία εισόδου στα

32. Ευγενία Ζωγράφου, "Πώς εργάζονται αι γυναίκες μας", Δημοσιεύματα, Αθήνα 1901, σ. 34.

33. Έως τότε η ηλικία εισόδου στην εργασία για τα παιδιά καθώς και η διάρκεια της εργασίας δεν είχαν αποτελέσει αντικείμενο νομοθετικής ρύθμισης. Η πρώτη νομοθεσία σ' αυτό τον τομέα άρχισε να εφαρμόζεται το 1912· βλ. Έφη Αβδελά, Δημόσιοι υπάλληλοι γένους θηλυκού..., ό.π., σ. 40.

34. Παρόλο που την εποχή αυτή τα εργατικά ατυχήματα αποτελούν πολύ συχνό φαινόμενο, δεν έχει ακόμη καθιερωθεί καμία σχετική εργατική νομοθεσία. Μόνο μετά το 1910 θα αρχίσει να εφαρμόζεται μια τέτοια νομοθεσία· βλ. Χρ. Αγριαντώνη, Οι απαρχές της εκβιομηχάνισης..., ό.π., σ. 199.

Σελ. 183
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/184.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

εργοστάσια, τη διάρκεια της εργάσιμης ημέρας, το ύψος του μισθού των εργατριών καθώς και τις συνθήκες υγιεινής και ασφάλειας στα εργοστάσια.35

Η έλλειψη μιας τέτοιας κυβερνητικής μέριμνας κινδύνευε, σύμφωνα με την Κ. Παρρέν, να επιφέρει "μέγιστη εθνική ζημιά", αν, όπως υποστήριζε, "υπολογίσωμεν ότι σήμερον νοσηρά και αναιμική και υπό οργανικών παθήσεων προσβαλλομένη κόρη η νέα γυνή ως εκ του είδους της εργασίας και της καταχρήσεως των δυνάμεων της, ή δεν θα γείνη ποτέ μήτηρ η θα κυοφορήση τέκνα μαρασμώδη και καχεκτικά, προωρισμένα εις συνοικισμόν νοσοκομείων μάλλον η στρατώνων".36

Την ίδια αυτή στάση που χρησιμοποιεί την υπεράσπιση της μητρότητας ως βασικό επιχείρημα, προκειμένου να διεκδικήσει την ειδική προστασία της γυναικείας εργασίας, θα τη συναντήσουμε και πάλι, και μάλιστα να εκδηλώνεται με πολύ πιο συστηματικό τρόπο, μερικές δεκαετίες αργότερα, όταν η παρουσία των γυναικών στην αγορά εργασίας θα είναι περισσότερο πολυάριθμη.37

Το Εργαστήριο των Απόρων Γυναικών: επαγγελματική κατάρτιση και ηθικοποίηση των φτωχών γυναικών

Αν η εργασία των γυναικών στη βιομηχανία τον 19ο αιώνα προκαλούσε ποικίλες αντιδράσεις, που στο μεγαλύτερο μέρος τους στηρίζονταν στην άποψη ότι η εργασία αύτη εξέθετε τις εργάτριες σε πολυάριθμους κινδύνους για την υγεία και την "ιδιαιτέρα" αδύναμη και εύθραυστη φυσική τους υπόσταση, κυρίως όμως ότι τις αποσπούσε από την εκπλήρωση της βασικής "αποστολής" τους, δηλαδή από τα μητρικά και οικιακά τους καθήκοντα,38 υπήρχε μια άλλη δραστηριότητα,

35. Κ. Παρρέν, "Δυστυχείς εργάτιδες", Εφημερίς των Κυριών 4, αρ. 191 (9 Δεκεμβρίου 1890).

36. Στο ίδιο.

37. Βλ. Έφη Αβδελά, Δημόσιοι υπάλληλοι γένους θηλυκού..., ό.π., σ. 51-59.

38. Βλ. Έφη Αβδελά, "Το αντιφατικό περιεχόμενο της κοινωνικής προστασίας

Σελ. 184
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 165
    29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

    με τους υπολογισμούς της επιτροπής, αρκούσε να καλύψει, τα έξοδα συντήρησης των υπνωτηρίων για ένα χρόνο. Άλλες συνδρομές ήρθαν από την Εθνική Τράπεζα, την Πιστωτική Τράπεζα, το Υπουργείο Παιδείας, το βασιλιά, τη Μαρία Ράλλη από τη Μασσαλία κ.ά. Τα Υπνωτήρια άρχισαν να λειτουργούν στην οικία Λαγά, στην οδό Αθηνάς. Τα εγκαίνια έγιναν στις 2 Δεκεμβρίου 1879.160

    Τα παιδιά που διανυκτέρευαν εκεί, πλήρωναν 5 λεπτά τη βραδιά. Από τις 2 Δεκεμβρίου 1879 μέχρι τις 31 Αυγούστου 1880, δηλαδή για ένα διάστημα 273 ημερών, τα έσοδα των υπνωτηρίων από τις διανυκτερεύσεις ανήλθαν στις 568,35 δραχμές. Υπήρξαν κατά συνέπεια 11.137 διανυκτερεύσεις, δηλαδή 41 παιδιά κοιμήθηκαν κάθε νύχτα στα υπνωτήρια.161

    Η ηθικοποίηση των απόρων παιδιών μέσω της αποταμίευσης

    Το 1880-1881, άρχισε να λειτουργεί στη Σχολή των απόρων παίδων ένα σχολικό ταμιευτήριο, όπου τα παιδιά μπορούσαν να καταθέτουν τις μικρές τους αποταμιεύσεις. Τα αποτελέσματα της ίδρυσης του ταμιευτηρίου, όπως υποστηρίζεται στην Έκθεση περί των έργων του Συλλόγου (1875-1888)^ υπήρξαν "λαμπρά". "Διότι εκτός της διασώσεως του χρήματος των παίδων, χρησιμοποιουμένου εις παραγωγικούς σκοπούς εν τω μέλλοντι, κατωρθώθη ν' αποτραπώσιν ούτοι από των τυχηρών παιγνιδιών και ιδίως του ανά τας οδούς άλλοτε παρατηρουμένου, της διά των λίθων αναστροφής των πεντάλεπτων και δεκαλέπτων".163

    Οι μαθητές μπορούσαν να καταθέτουν τα χρήματα τους στο Ταμιευτήριο κάθε Σάββατο, και ο κάθε καταθέτης διέθετε το δικό του

    160. Στο ίδιο, σ. 25-27.

    161. Στο ίδιο, σ. 41.

    162. Έκθεσις περί των έργων του Συλλόγου (1875-1888), Αθήνα 1888, σ. 11.

    163. Στο ίδιο.