Συγγραφέας:Κορασίδου, Μαρία
 
Τίτλος:Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους
 
Υπότιτλος:Φτώχεια και φιλανθρωπία στην ελληνική πρωτεύουσα το 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:29
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1995
 
Σελίδες:263
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδ, Αθήνα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Αντικείμενο της εργασίας αυτής είναι η εξέταση των διαφόρων προσπαθειών μιας κατηγορίας μορφωμένων ανθρώπων, προερχόμενων από τα μεσαία στρώματα της Αθήνας, που σκοπό είχαν τη διαχείριση της ζωής του φτωχού πληθυσμού της πρωτεύουσας τον 19ο αιώνα. Η φιλανθρωπική δραστηριότητα, που αναπτύσσεται στην Αθήνα, κυρίως κατά τη διάρκεια του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα, που οργανώνεται, μέσω συλλόγων και, εταιρειών και που ιδρύει, νέους θεσμούς περίθαλψης για τα φτωχά παιδιά και τις γυναίκες, αποτελεί προνομιακό πεδίο για τη μελέτη της πρακτικής εφαρμογής αυτών των προσπαθειών. Οι απόπειρες αυτές γνωρίζουν μια διαδικασία εξέλιξης, της οποίας τα αρχικά στάδια ανάγονται, στα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους. Την εξέλιξη αυτή παρακολουθεί το βιβλίο, προσπαθώντας να απαντήσει σε ερωτήματα όπως: Ποιοι ήταν αυτοί οι ζητιάνοι και φτωχοί; Ποια ήταν η καταγωγή τους; Πώς ξαφνικά εισέβαλαν στο αθηναϊκό τοπίο; Ποιος ήταν ο τρόπος ζωής τους; Τι έλεγαν οι ίδιοι για τη ζωή τους και πως τους έβλεπαν οι άλλοι;
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 6.34 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 177-196 από: 266
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/177.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

από την ίδρυση του "Εργαστηρίου των απόρων γυναικών", το 1872, από το "Σύλλογο κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως", τη δημιουργία του "Κυριακού σχολείου των γυναικών και κορασιών του λαού", το 1889 και του "Ασύλου των απόρων εργατίδων και υπηρετριών", το 1892, με πρωτοβουλία της Καλλιρρόης Παρρέν, ορισμένων συντακτριών της Εφημερίδος των Κυριών και άλλων Αθηναίων γυναικών, γνωστών από την ενεργή συμμετοχή τους στη φιλανθρωπική κίνηση της εποχής τους.

Προερχόμενες από πλούσιες οικογένειες της αστικής τάξης της διασποράς που εγκαταστάθηκαν στην πρωτεύουσα του νεοελληνικού κράτους, η ακόμη σε ένα σημαντικό ποσοστό από τα μεσαία και μικροαστικά στρώματα της Αθήνας, οι γυναίκες φιλάνθρωποι θα καταλάβουν την πρώτη γραμμή του αγώνα για την υλική και ηθική "αναμόρφωση" των οικονομικά και κοινωνικά απόκληρων γυναικών της πρωτεύουσας.

Αντιδράσεις απέναντι στην εργασία των γυναικών στο εργοστάσιο

Η βιομηχανική ανάπτυξη που γνωρίζει η Ελλάδα, μετά το 1870, θα προσφέρει νέες δυνατότητες εργασίας στις γυναίκες και τα κορίτσια των λαϊκών στρωμάτων και θα ανοίξει το δρόμο για τη σταδιακή τους είσοδο σε μια διευρυμένη αγορά εργασίας.12

Παρά το γεγονός ότι, κατά τη διάρκεια του τελευταίου τέταρτου του 19ου αιώνα, η παρουσία των γυναικών στον εργατικό χώρο είναι

11. Σχετικά με την έκδοση του φεμινιστικού αυτού περιοδικού, που κυκλοφόρησε στην Αθήνα το Μάρτιο του 1887, και που αρχικά (1887-1907) ήταν εβδομαδιαίο, για να γίνει στη συνέχεια (1908-1917) δεκαπενθήμερο βλ. Ελένη Βαρίκα, Η εξέγερση των Κυριών..., ό.π., και κυρίως το τέταρτο κεφάλαιο, "Ο φεμινισμός της Εφημερίδος των κυριών (1887-1907)", σ. 205-276.

12. Γιάννης Μπαφούνης, "Ο σχηματισμός του εργατικού δυναμικού στον Πειραιά", Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορίας: Νεοελληνική πόλη. Οθωμανικές κληρονομιές και ελληνικό κράτος, τ. Β', Αθήνα 1985, σ. 564.

Σελ. 177
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/178.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

σχετικά περιορισμένη13 και, έντονα συγκεντρωμένη σε συγκεκριμένους βιομηχανικούς κλάδους, όπως τα βαμβακοκλωστήρια και τα μεταξουργεία,14 η παρουσία αυτή αποτελεί ωστόσο μια νέα κοινωνική πραγματικότητα που δύσκολα στο εξής μπορεί να αγνοηθεί.

Αυτό, τουλάχιστον, μαρτυρούν οι ποικίλες αντιδράσεις που εκφράζοντα·, την εποχή αυτή σχετικά με την εργασία των γυναικών στο εργοστάσιο. Ακόμη και αν "το πρόσωπο της εργάτριας, τον 19ο αιώνα, δεν ξεπηδά από το μηδέν",15 αφού οι γυναίκες και. στο παρελθόν εργάζονταν στα χωράφια, το σπίτι, την οικοτεχνία η το μικρεμπόριο, το πρόσωπο της εργάτριας θα γίνει, παρόλα αυτά αντικείμενο πολλών και, έντονων συζητήσεων, θα μετατραπεί με λίγα λόγια σε ένα προβληματικό πρόσωπο.16

Ταυτόχρονα με την κοινή παραδοχή ότι η εργασία των γυναικών αντιπροσωπεύει μια σημαντική ανθρώπινη παραγωγική δύναμη, που μπορεί να σύμβαλε·, στην οικονομική ανάπτυξη της χώρας, προωθείται η αντίληψη ότι η εργασία αυτή αποτελεί απειλή για. την οικογενειακή ενότητα, στο βαθμό που η οικογενειακή σφαίρα θεωρείται τον 19ο αιώνα ως ο βασικός κοινωνικός χώρος, όπου ο·, γυναίκες όφειλαν εντελώς "φυσικά" να περιορίσουν την ύπαρξη τους.

"Η αναδιατύπωση της βιολογικής διαφοράς, που ανάγεται από δω και σ-το εξής σε μοναδική πηγή κάθε κλίσης, συμπεριφοράς και. κοινωνικής πρακτικής των γυναικών",17 αποτέλεσε τη βάση για την

13. Το 1873-1875, οι γυναίκες που δουλεύουν στα ατμοκίνητα εργοστάσια αντιπροσωπεύουν το 24,02% του συνόλου των εργατών και τα νέα κορίτσια το 10,25%· βλ. Χριστίνα Αγριαντώνη, Οι απαρχές της εκβιομηχάνισης στην Ελλάδα τον 19ο αιώνα, Αθήνα 1986, σ. 199.

14. Τα βαμβακοκλωστήρια και τα μεταξουργεία απασχολούν το 91,8% του συνόλου των ενεργών γυναικών και κοριτσιών. Το 73,5% του συνολικού εργατικού δυναμικού αυτών των βιομηχανικών κλάδων είναι, γυναίκες· βλ. Χρ. Αγριαντώνη, ό.π., σ. 200.

15. Madeleine Rebérioux, "L'ouvrière" στο Misérable et glorieuse la femme au XIXe siècle, Παρίσι 1984, σ. 59.

16. Βλ. Michelle Perrot, H εργασία των γυναικών στην Ευρώπη, 19ος-20ός αι., μτφρ. Δήμητρα Σαμίου, Ερμούπολη Σύρου 1988, σ. 9.

17. Ελένη Βαρίκα, Η εξέγερση των κυρίων..., ό.π., σ. 68.

Σελ. 178
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/179.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

επεξεργασία του προτύπου της γυναίκας φύλακα-αγγέλου του σπιτιού της, πιστής συζύγου και αφοσιωμένης μητέρας, πρότυπο το οποίο απευθυνόταν στις γυναίκες των μεσαίων στρωμάτων της Αθήνας.

Χωρίς αμφιβολία, λοιπόν, οι εργαζόμενες γυναίκες δεν μπορούσαν να αντιπροσωπεύουν παρά την αρνητική εικόνα αυτού του προτύπου. Πολύ περισσότερο: οι εργαζόμενες γυναίκες αποτελούσαν μια σοβαρή πρόκληση για τον αυστηρό φυλετικό διαχωρισμό των ρόλων και των καθηκόντων. Όπως υπογραμμίζουν η Ariette Farge και η Christiane Klapisch-Zuber, "μακριά από το σπίτι, η εργαζόμενη γυναίκα λιποτακτεί εκ των πραγμάτων από τον οικογενειακό χώρο τον οποίο διοικεί και ο οποίος, πριν απ' όλα την διοικεί [...]. Αυτή η λιποταξία είναι από μόνη της ύποπτη".18

Έτσι, "το παράδοξο βλέμμα που απλώνεται πάνω στις εργαζόμενες γυναίκες",19 ακόμη και αν δεν συναντά την ομόφωνη αποδοχή, είναι το πλέον διαδομένο τον περασμένο αιώνα.

Η "εκτός της οικίας βιομηχανική της γυναικός τροπή" θεωρείται "παρέκκλισις" από την ουσιαστική της λειτουργία, που συνίσταται στο να "φυλάττει, τρόπον τινά, τους εφεστίους θεούς",20 και υπεύθυνη για "την αναγκαίως επερχομένην ελάττωσιν της μητρότητας", καθώς και για την παραμέληση των μητρικών καθηκόντων από μέρους των γυναικών. "Υπό τοιούτους όρους", αναρωτιέται ο συντάκτης της Οικονομικής Επιθεώρησης, "πώς θα έλθωσιν εν τω κοσμώ οι νέοι βλαστοί της ανθρωπογενείας, και αν έλθωσι, πως θα διατηρηθώσιν από των ποικίλων επηρειών, τας όποιας η νηπιακή και παιδική ηλικία επιγινώσκει;".21

18. Ariette Farge - Christiane Klapisch-Zuber, "Εισαγωγή" στο συλλογικό έργο Madame ου Mademoiselle? Itinéraires de la solitude féminine (XVIHe-XXe siècle), Παρίσι 1984, σ. 12.

19. Katherine Blunden, Le travail et la vertu. Femmes au foyer: une mystification de la Révolution industrielle, Παρίσ·. 1982, σ. 133.

20. "H γυνή ως εργάτης και ως μήτηρ", Οικονομική Επιθεώρησις 142 (Νοέμβριος 1888), σ. 437.

21. Στο ίδιο.

Σελ. 179
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/180.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Στο όνομα, λοιπόν, της υπεράσπισης της "κανονικής" λειτουργίας της οικογενείας και της μέριμνας για την προστασία της παιδικής ηλικίας, η εργασία των γυναικών προκαλεί αντιδράσεις και ανησυχίες.

Αλλά και για έναν ακόμη λόγο: ο ίδιος συντάκτης της Οικονομικής Επιθεώρησης συνεχίζει: "Τόσον εν τη χειροτεχνική όσον και εν τη γεωργική βιομηχανία συνηθέστατον είναι συνάντημα γυναικών προ της ώρας εξηντλημένων και παραμορφωμένων. Η φυσιογνωμία και η παράστασις των μάλλον ανήκει εις το άσχημον παρά εις το ωραίον φύλον [...]. Όταν αι γυναίκες εισέλθωσιν εις τον εσωτερικόν κύκλον της βαρείας των ανδρών εργασίας, εξ ανάγκης θα υποστώσι τας συνεπείας αυτής. Πώς! εκ του σιδηρουργείου η γυνή θα εξέλθη λευκότερα του ανδρός; εκ των διαστρεφουσών το σώμα εργασιών θα εξέλθη αύτη με πλειοτέραν χάριν;".22

Ο φόβος όμως αυτός ότι η βιομηχανική εργασία καταστρέφει τη γυναικεία ομορφιά και χάρη οι όποιες, μαζί με τη φυσική αδυναμία που αποδίδεται στις γυναίκες, αποτελούν τις "ιδιαίτερες" εκείνες ιδιότητες που τις μετατρέπουν σε πλάσματα "άξια συμπάθειας και υποστηρίξεως, αμέσου και ισχυράς ανδρικής προστασίας",23 θα μπορέσει να ξεπεραστεί μ' έναν προσανατολισμό των γυναικών "εις όσα έργα υπερέχει η ανάγκη της λεπτότητας εν τη αντιλήψει και εν τη εκτελέσει".24

Η άποψη που εκφράζεται παραπάνω, μπορεί να θεωρηθεί ως μια από τις πρώτες διατυπώσεις σχετικά με το ζήτημα της προστασίας της γυναικείας εργασίας. Το ζήτημα αυτό, στο βαθμό που η είσοδος των γυναικών στην αγορά εργασίας θα διευρύνεται, θα προσλάβει ολοένα και μεγαλύτερες διαστάσεις και θα προκαλέσει πολυάριθμες συζητήσεις και αντιδράσεις.25

22. Στο ίδιο, σ. 437-438.

23. Αγγελική Παπαδοπούλου, Συζύγου καθήκοντα, Πειραιάς 1880, σ. 14.

24. "Βιοποριστικόν στάδιον της γυναικός", Οικονομική Επιθεώρησις 136 (Μάιος 1888), σ. 175.

25. Σχετικά με το ζήτημα της νομοθετικής ρύθμισης για την προστασία της μισθωτής εργασίας των γυναικών κατά τη διάρκεια των πρώτων δεκαετιών του

Σελ. 180
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/181.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Σε κάθε περίπτωση, οι αντιρρήσεις που εκφράστηκαν τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα ως προς τους υποτιθέμενους κινδύνους που περιείχε η εργασία για τη "γυναικεία" υπόσταση, δεν υπήρξαν ομόφωνες. Υπήρχαν και αυτοί που αποδέχονταν την αναπόφευκτη πραγματικότητα της γυναικείας εργασίας.

Ο Αριστοτέλης Κουρτίδης εμφανίζεται ευαίσθητος μπροστά στο "γραφικόν θέαμα" που παρουσιάζουν, το 1883, κάθε πρωί στην οδό Ερμού οι μικρές εργάτριες, ράπτριες στην πλειοψηφία τους που, προερχόμενες από τις φτωχές συνοικίες της Πλάκας και του Ψυρρή, "παρελαύνουσι καθ' ομάδας, ως περδίκια, μεταβαίνουσαι εις το ημερήσιόν των έργον".26 Όπως χαρακτηριστικά γράφει "αι πλεισται των ραπτριών είνε πτωχαί· των πλείστων το χαμόγειον πληροί το θλιβερόν εκείνο ψύχος, το μέχρι της καρδιάς ψυχραίνον και μαρτυρούν την έλλειψιν ανδρός εν τη οικογενεία' ο πατήρ ή απέθανεν ή είνε ανάπηρος- ο αδελφός η ευγήκε κακός η ενυμφεύθη και μεριμνά περί της νέας του οικογενείας εγκαταλείπων εις την τύχην της την παλαιάν. Και η κόρη, η μη γενομένη γυνή έτι, αναλαμβάνει να γείνη ανήρ. Πολλάκις έχει και μικρά αδέλφια, και ολίγοι ειξεύρουν τι θέλουν τα μικρά παιδιά ν' ανατραφούν, και πόσον σπαραξικάρδιον είνε να τα βλέπης να τρέμουν εις τα φορεματάκια των και να σε παρατηρούν, ως νεόσσια, με βουλιμιώντα, ικετευτικά βλέμματα".27

Έτσι, θεωρούμενες ως θύματα της οικονομικής ανάγκης, ως φτωχές, ανυπεράσπιστες και απροστάτευτες υπάρξεις, υποχρεωμένες να παλεύουν ενάντια στις δυσκολίες της ζωής, επιδίδονται στην εργασία "ήτις είνε γυμναστική του σώματος άμα και της ψυχής και τους χαρακτήρας των κρατύνει, και την θέλησιν των καθιστά ρωμαλέαν".28

20ού αιώνα βλ. Έφη Αβδελά - Αγγέλικα Ψαρρά, Ο φεμινισμός στην Ελλάδα του μεσοπολέμου: Μια ανθολογία, Αθήνα 1985, σ. 77-92 και Έφη Αβδελά, Δημόσιοι υπάλληλοι γένους θηλυκού. Καταμερισμός της εργασίας κατά φύλα στον δημόσιο τομέα, 1908-1955, Αθήνα 1990, σ. 49-59.

26. Αριστοτέλης Κουρτίδης, "Αι εργάτιδες των Αθηνών", Εστία 405 (2 Οκτωβρίου 1883), σ. 631.

27. Στο ίδιο, σ. 632.

Σελ. 181
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/182.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Εκτός όμως από τις υγιεινές και παιδαγωγικές της αρετές, η εργασία μπορεί να έχει και εκπαιδευτική λειτουργία, κυρίως ως προς την εκμάθηση καλών τρόπων συμπεριφοράς. Το εργαστήριο ραπτικής αποτελεί "πρακτικόν τι κοινωνικόν σχολείον" για τα φτωχά κορίτσια. Στην επαφή τους με τις πλούσιες κυρίες "αναπτύσσονται, μανθάνουν να ομιλώσι καλλίτερον [...] η δ' ανάπτυξίς των έχει το καλόν ότι είνε μεταδοτική, όλη η οικογένεια αισθάνεται την επίδρασιν αυτης"29

Με ανάλογο τρόπο, ο Ειρηναίος Ασώπιος αναφέρεται στα ευεργετικά αποτελέσματα της εργασίας στο εργοστάσιο πάνω στις γυναίκες και τα νέα κορίτσια: "Η ανάμιξις των κορασιών εν τη βιομηχανία μάλλον ωφελεί η βλάπτει αυτά, σωματικώς τε και ηθικώς. Σπανίως βλάπτεται η υγεία των, και τούτο εξαρτάται μάλλον εκ της οικιακής διαίτης ή εκ της εργασίας. Ηθικώς μορφούνται, διότι ζητούνται ως σύζυγοι, και προσπαθεί εκάστη να κράτη την θέσιν αυτής, ίνα τύχη καλού συζύγου. Άλλως η εργατική ώρα, από της ανατολής του ήλιου μέχρι δύσεως, δεν αφίνει αυταίς ευρύ στάδιον εξαχρειώσεως, οίαν θα υφίσταντο καθήμεναι άεργοι εν τοις παραθύροις ή ταις θύραις αυτών".30

Φαίνεται ότι ο Ειρηναίος Ασώπιος, θέλοντας περισσότερο να υπερασπιστεί το δικαίωμα των γυναικών στην εργασία, μέσα σ' ένα κοινωνικό περιβάλλον που εκδήλωνε έντονες επιφυλάξεις αν όχι εχθρότητα απέναντι στο δικαίωμα αυτό, τείνει να παρουσιάσει μια εξαιρετικά ειδυλλιακή εικόνα των συνθηκών εργασίας των εργατριών.

Την εικόνα αύτη έρχεται να αμφισβητήσει το 1898 η Ευγενία Ζωγράφου, συγγραφέας, δημοσιογράφος και μερικά χρόνια αργότερα εκδότρια του περιοδικού Ελληνική Επιθεώρηση (1907-1942).31 Μετά

28. Στο ίδιο, σ. 634.

29. Στο ίδιο, σ. 633.

30. Ειρηναίος Ασώπιος, "Αι γυναίκες εν τη ταχυδρομική και τηλεγραφική υπηρεσία", Αττικόν Ημερολόγιον και Ημερολόγιον των Κυριών του 1890, Αθήνα 1889, σ. 119.

31. Βλ. Κωστούλα Σκλαβενίτη, "Τα γυναικεία έντυπα 1908-1918", Διαβάζω 198 (14-9-1988), αφιέρωμα Το ελληνικό φεμινιστικό έντυπο, σ. 15.

Σελ. 182
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/183.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

από έρευνα που πραγματοποίησε στα εργοστάσια της Αθήνας και του Πειραιά, σε μια σειρά άρθρων της, δημοσιευμένων στην εφημερίδα Ακρόπολις, περιγράφει τις "φρικώδεις" συνθήκες εργασίας και ζωής των εργατριών. Στη μεγάλη τους πλειοψηφία πολύ νέες, 12 έως 20 χρονών, αλλά και ένας μεγάλος αριθμός μικρών κοριτσιών, ηλικίας 6 έως 8 χρονών, εκτελούσαν επί 12 ώρες την ημέρα βαριές και, εξαντλητικές εργασίες μέσα στον εκκωφαντικό θόρυβο των μηχανών για να κερδίσουν ένα μισθό πεινάς (1,00 με 1,60 δραχμές), με τον οποίο πολύ συχνά έπρεπε να ζήσουν και την οικογένεια τους.32

Η Ευγενία Ζωγράφου διαμαρτύρεται έντονα γι' αυτές τις συνθήκες εργασίας που επικρατούν στα εργοστάσια και ζητά από την ελληνική Βουλή να καθορίσει με νόμο τη διάρκεια της εργάσιμης ημέρας καθώς και το κατώτατο όριο ηλικίας των εργατριών.33 Ακόμη, απευθύνεται στους βιομηχάνους και τους ζητά να δείξουν "συμπάθεια πατρική", με την εισαγωγή μιας σειράς μέτρων που θα αποβλέπουν στη βελτίωση της ζωής τους. Ανάμεσα σ' αυτά τα μέτρα, θεωρεί ως πλέον απαραίτητα την οργάνωση συσσιτίων, την παράταση του μεσημεριανού διαλείμματος, τη δημιουργία "Τράπεζας υπέρ των εργατίδων" κλπ.

Παρόμοια, μερικά χρόνια νωρίτερα, το 1890, με την ευκαιρία ενός νέου εργατικού ατυχήματος34 σ' ένα εργοστάσιο του Πειραιά που είχε ως αποτέλεσμα να χάσει το μπράτσο της μια νεαρή εργάτρια, η Καλλιρρόη Παρρέν ζητούσε την άμεση υιοθέτηση "ειδικών προστατευτικών νομών" που να ρυθμίζουν την ηλικία εισόδου στα

32. Ευγενία Ζωγράφου, "Πώς εργάζονται αι γυναίκες μας", Δημοσιεύματα, Αθήνα 1901, σ. 34.

33. Έως τότε η ηλικία εισόδου στην εργασία για τα παιδιά καθώς και η διάρκεια της εργασίας δεν είχαν αποτελέσει αντικείμενο νομοθετικής ρύθμισης. Η πρώτη νομοθεσία σ' αυτό τον τομέα άρχισε να εφαρμόζεται το 1912· βλ. Έφη Αβδελά, Δημόσιοι υπάλληλοι γένους θηλυκού..., ό.π., σ. 40.

34. Παρόλο που την εποχή αυτή τα εργατικά ατυχήματα αποτελούν πολύ συχνό φαινόμενο, δεν έχει ακόμη καθιερωθεί καμία σχετική εργατική νομοθεσία. Μόνο μετά το 1910 θα αρχίσει να εφαρμόζεται μια τέτοια νομοθεσία· βλ. Χρ. Αγριαντώνη, Οι απαρχές της εκβιομηχάνισης..., ό.π., σ. 199.

Σελ. 183
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/184.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

εργοστάσια, τη διάρκεια της εργάσιμης ημέρας, το ύψος του μισθού των εργατριών καθώς και τις συνθήκες υγιεινής και ασφάλειας στα εργοστάσια.35

Η έλλειψη μιας τέτοιας κυβερνητικής μέριμνας κινδύνευε, σύμφωνα με την Κ. Παρρέν, να επιφέρει "μέγιστη εθνική ζημιά", αν, όπως υποστήριζε, "υπολογίσωμεν ότι σήμερον νοσηρά και αναιμική και υπό οργανικών παθήσεων προσβαλλομένη κόρη η νέα γυνή ως εκ του είδους της εργασίας και της καταχρήσεως των δυνάμεων της, ή δεν θα γείνη ποτέ μήτηρ η θα κυοφορήση τέκνα μαρασμώδη και καχεκτικά, προωρισμένα εις συνοικισμόν νοσοκομείων μάλλον η στρατώνων".36

Την ίδια αυτή στάση που χρησιμοποιεί την υπεράσπιση της μητρότητας ως βασικό επιχείρημα, προκειμένου να διεκδικήσει την ειδική προστασία της γυναικείας εργασίας, θα τη συναντήσουμε και πάλι, και μάλιστα να εκδηλώνεται με πολύ πιο συστηματικό τρόπο, μερικές δεκαετίες αργότερα, όταν η παρουσία των γυναικών στην αγορά εργασίας θα είναι περισσότερο πολυάριθμη.37

Το Εργαστήριο των Απόρων Γυναικών: επαγγελματική κατάρτιση και ηθικοποίηση των φτωχών γυναικών

Αν η εργασία των γυναικών στη βιομηχανία τον 19ο αιώνα προκαλούσε ποικίλες αντιδράσεις, που στο μεγαλύτερο μέρος τους στηρίζονταν στην άποψη ότι η εργασία αύτη εξέθετε τις εργάτριες σε πολυάριθμους κινδύνους για την υγεία και την "ιδιαιτέρα" αδύναμη και εύθραυστη φυσική τους υπόσταση, κυρίως όμως ότι τις αποσπούσε από την εκπλήρωση της βασικής "αποστολής" τους, δηλαδή από τα μητρικά και οικιακά τους καθήκοντα,38 υπήρχε μια άλλη δραστηριότητα,

35. Κ. Παρρέν, "Δυστυχείς εργάτιδες", Εφημερίς των Κυριών 4, αρ. 191 (9 Δεκεμβρίου 1890).

36. Στο ίδιο.

37. Βλ. Έφη Αβδελά, Δημόσιοι υπάλληλοι γένους θηλυκού..., ό.π., σ. 51-59.

38. Βλ. Έφη Αβδελά, "Το αντιφατικό περιεχόμενο της κοινωνικής προστασίας

Σελ. 184
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/185.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

που έμοιαζε να εναρμονίζεται περισσότερο με τη "γυναικεία φύση": Πρόκειται για την επαγγελματική ενασχόληση των γυναικών στις "γυναικείες τέχνες".

Πράγματι, η πρακτική άσκηση στις "γυναικείες τέχνες" αποτέλεσε τον 19ο αιώνα ένα από τα βασικά στοιχεία της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών39 και συγχρόνως το κατεξοχήν μέσο βιοπορισμού για τις φτωχές γυναίκες.

Αυτή την καθαρά "γυναικεία" δραστηριότητα, λοιπόν, επιχείρησε να ενθαρρύνει και η φιλανθρωπική παρέμβαση των γυναικών, μέσω της δημιουργίας κατάλληλων θεσμών.

Όπως ήδη είδαμε, η "Φιλανθρωπική Εταιρία Κυριών", από το 1855, εισήγαγε στο "Αμαλιείο" τη διδασκαλία και πρακτική άσκηση των κοριτσιών στις "γυναικείες τέχνες", αφού θεωρούσε αυτού του είδους την εκμάθηση ως την πλέον κατάλληλη να εξασφαλίσει στα ορφανά κορίτσια, κατά την έξοδο τους από το ίδρυμα, τα απαραίτητα μέσα επιβίωσης.

Παρόμοια, μερικά χρόνια αργότερα, το 1872, ένας άλλος σύλλογος, ο "Σύλλογος Κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως". θα αναλάβει την οργάνωση της διδασκαλίας και της παράγωγης γυναικείων έργων στο "Εργαστήριο των απόρων γυναικών".40

Τον Απρίλιο του 1872, εξήντα δύο γυναίκες, από τις πιο μορφωμένες και σχεδόν όλες προερχόμενες από τις πλουσιότερες αστικές οικογένειες της Αθήνας, υπογράφουν το "Διοργανισμό" του "Συλλόγου Κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως" και συμμετέχουν στην εκλογή του πρώτου ενδεκαμελούς διοικητικού συμβουλίου, που αποτελείται από τα εξής μέλη: Ελένη Παπαρρηγοπούλου, Ελένη Σκουζέ,

η νομοθεσία για την εργασία των γυναικών στη βιομηχανία (19ος-20ός αι.)", Τα Ιστορικά 11 (1989), σ. 342-351.

39. Βλ. Αλεξάνδρα Μπακαλάκη - Ελένη Ελεγμίτου, Η εκπαίδευση "εις τα του οίκου" και τα γυναικεία καθήκοντα (Από την ίδρυση του ελληνικού κράτους έως την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1929), Αθήνα 1987, σ. 33-65.

40. Σχετικά με την οργάνωση μιας παρόμοιας διδασκαλίας από γυναικείους συλλόγους σε άλλες πόλεις του ελληνικού κράτους κατά την ίδια χρονική περίοδο βλ. Α. Μπακαλάκη - Ε. Ελεγμίτου, ό.π., σ. 69.

Σελ. 185
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/186.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Φάνη Πρετεντέρη-Τυπάλδου, Ασημίνα Τισαμενού, Αδελαΐδα Καβανιαρή, Σμαράγδα Βικέλα, Ολυμπιάδα Ολυμπίου, Καλλιόπη Κεχαγιά, Μαρία Μακκά, Βάριγκα Ράινεκ και Ελένη Αντωνοπούλου.

Πρόεδρος του Συλλόγου εκλέχτηκε η Ελένη Παπαρρηγοπούλου, που παρέμεινε στη θέση αυτή για μια δεκαετία, αντιπρόεδρος η Ελένη Σκουζέ, ταμίας η Σμαράγδα Βικέλα και γραμματέας η Καλλιόπη Κεχαγιά, στην οποία ανήκει και η ιδέα για την ίδρυση του Συλλόγου. Συγγραφέας, γνωστή παιδαγωγός, διευθύντρια του περίφημου παρθεναγωγείου «Ζαππείου» στην Κωνσταντινούπολη, επιθεωρήτρια των σχολείων της «Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας», πρόεδρος της «εν Χριστώ Αδελφότητος των Κυριών», συλλόγου που ιδρύθηκε το 1891 με σκοπό να προσφέρει βοήθεια στους κρατούμενους στις φυλακές, η Καλλιόπη Κεχαγιά υπήρξε αναμφίβολα μια από τις σημαντικότερες φυσιογνωμίες στο χώρο της γυναικείας εκπαίδευσης και φιλανθρωπικής δραστηριότητας της εποχής της.41

Σύμφωνα με το «Διοργανισμό» του «Συλλόγου Κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως», τα μέσα που θεωρούνται απαραίτητα για την επίτευξη του σκοπού του, ο οποίος δηλώνεται ήδη στον τίτλο του, είναι: η ίδρυση «παιδαγωγικών καταστημάτων υπέρ των απόρων», η δημιουργία παρθεναγωγείων, η διάδοση ψυχαγωγικών και. διδακτικών βιβλίων που θα έχουν ως στόχο κυρίως «την διέγερσιν του θρησκευτικού αισθήματος», η εκπαίδευση νοσοκόμων και «υπηρετίδων» και η σύσταση εργαστηρίου για τις φτωχές γυναίκες.

Η ίδρυση αυτού του τελευταίου υπήρξε πράγματι, μια από τις πρώτες ενέργειες των γυναικών του Συλλόγου. Όπως οι. ίδιες υπογραμμίζουν, «ένεκα των περιστάσεων της καθ' ημάς κοινωνίας η δυσπορία των γυναικών του λαού ήτο καταφανεστέρα, τας δε δυσχερείας

41. Βλ. Φυσιογνωμίαι τινές Αρσακειάδων επ' ευκαιρία της Εκατονταετηρίδας της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας (1836-1936), Αθήνα 1936, σ. 33. Ελένη Φουρναράκη, Εκπαίδευση και αγωγή των κοριτσιών. Ελληνικοί προβληματισμοί (1830-1910). Ένα ανθολόγιο, Αθήνα 1987, σ. 42-43. Σιδηρούλα Ζιώγου-Καραστεργίου, Η μέση εκπαίδευση των κοριτσιών..., ό.π., σ. 271.

Σελ. 186
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/187.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

εις ας υπέκειντο πολλαί των απόρων γυναικών, η ιδιωτική φιλανθρωπία ούτε ν' αποκάλυψη ούτε ν' αποσοβήση ηδύνατο".42

Ξεκινώντας, λοιπόν, από τη διαπίστωση αύτη και θεωρώντας συγχρόνως ότι οι γυναίκες των λαϊκών στρωμάτων δεν είναι κατάλληλα προετοιμασμένες για την άσκηση των οικιακών τους καθηκόντων, οι γυναίκες του Συλλόγου αποφασίζουν να παρέμβουν άμεσα για να επιφέρουν "την δυνατήν αυτών θεραπείαν".43

Έτσι, στις 29 Δεκεμβρίου 1872 γίνονται τα εγκαίνια του "Εργαστηρίου των απόρων γυναικών", ιδρύματος προσανατολισμένου στο "να παρασκευάζει πόρον εις τας ενδεείς και απροστάτευτους γυναίκας και κοράσια, παρέχον εις αυτάς εργασίαν επ' αμοιβή".44 Στις 4 Ιανουαρίου 1873 αρχίζει η λειτουργία του Εργαστηρίου και στις 15 Μαρτίου της ίδιας χρονιάς οργανώνεται η πώληση των πρώτων χειροτεχνημάτων ραπτικής και υφαντικής.

Σύμφωνα με το "Διοργανισμό" του Εργαστηρίου,45 "αι οικείαι εις τας γυναίκας τεχνουργίαι", όπως η ραπτική, η ποικιλτική, η πλεκτική, η υφαντική, η αχυροπλοκία, η ψιαθουργία, η κανιστροποιΐα κλπ., που δεν απαιτούν ιδιαίτερη εξειδίκευση και μπορούν να πραγματοποιηθούν με απλά μέσα, αποτελούν την κύρια δραστηριότητα των εργατριών, των οποίων η ηλικία κυμαίνεται από 12 μέχρι 35 χρονών.46 Σύμφωνα πάντα με το "Διοργανισμό", οι εργάτριες διακρίνονται σε μαθητευόμενες και επαγγελματίες που εργάζονται είτε στο εσωτερικό του Εργαστηριού είτε στο σπίτι τους με ημερησία αμοιβή από 0,50 μέχρι 2,00 δραχμές. Οι μαθητευόμενες αμείβονται

42. Σύλλογος Κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως, Έκθεσις των πεπραγμένων 27 Απριλίου 1872 - 27 Απριλίου 1873, Αθήνα 1873, σ. 23.

43. Στο ίδιο, σ. 46.

44. Στο ίδιο, σ. 23.

45. Στο ίδιο, σ. 23-28. Για τη σύνταξη του "Διοργανισμού" του Εργαστηρίου, οι κυρίες του Συλλόγου υπογραμμίζουν: "Αν και εφροντίσαμεν να έχωμεν υπ' όψιν οργανισμούς αναλόγων καταστημάτων εν Βελγίω και Ελβετία, συνετάξαμεν όμως τον ημέτερον όπως μόνον ηδύνατο ν' αρμόζη εις τας παρούσας ημών ανάγκας και τα μέσα άτινα ηδυνάμεθα να διαθέσωμεν", στο ίδιο, σ. 28.

46. Στο ίδιο, σ. 24.

Σελ. 187
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/188.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

από τη στιγμή που αρχίζουν να παράγουν τα πρώτα τους χειροτεχνήματα και ο μισθός τους μπορεί στη συνέχεια να αυξηθεί, ανάλογα με την ποσότητα και την ποιότητα της παραγωγής τους. Τα παραγόμενα χειροτεχνήματα κάλυπταν καταρχήν τις παραγγελιές που γίνονταν στο Εργαστήριο, εξάγονταν ή ακόμη πουλιόντουσαν είτε σε ειδική αγορά (bazar), είτε στην ετήσια έκθεση του Εργαστηριού.

Κατά τη διάρκεια του πρώτου χρόνου λειτουργίας του, το Εργαστήριο δέχθηκε 200 γυναίκες και κορίτσια ηλικίας 12 μέχρι 50 χρονών, που απασχολήθηκαν στα τμήματα ραπτικής (180), υφαντικής και ποικιλτικής (10 μαθητευόμενες). Εξαιτίας όμως της έλλειψης μέσων, το Εργαστήριο αναγκάστηκε να αρνηθεί την είσοδο 150 άλλων γυναικών. Η πολυάριθμη αύτη άφιξη φτωχών γυναικών αποτελεί, σύμφωνα με τις κυρίες του Συλλόγου, σαφή απόδειξη ότι η πρωτοβουλία τους "έτεινεν εις θεραπείαν ουσιώδους τινός κοινωνικής ανάγκης".47

Στο βαθμό που η εργασία θεωρείται το κατεξοχήν θεραπευτικό μέσο για τον περιορισμό της φτώχειας και της ζητιανιάς, είναι προφανές ότι αύτη πρέπει να ενισχυθεί με όλους τους δυνατούς τρόπους. Ένας τέτοιος τρόπος, λοιπόν, που μπορούσε να ενθαρρύνει "την σωτήριον ιδέαν της εργασίας",48 υπήρξε αναμφίβολα η εφαρμογή ενός συστήματος ανταμοιβών στο εσωτερικό του Εργαστηρίου των απόρων γυναικών. Προκειμένου να αναπτύξουν το πνεύμα του ανταγωνισμού ανάμεσα στις εργάτριες, οι υπεύθυνες του Εργαστηρίου "ανταμείβουν" εκείνες που διακρίνονται "επί σεμνότητι, καθαριότητι, τακτική φοιτήσει", καθώς και για "το ποιον και το ποσόν της εργασίας" τους.49 Έτσι, κατά το χρονικό διάστημα 1873-1874, 11 εργάτριες, των οποίων τα ονόματα αναφέρονται στην έκθεση των πεπραγμένων της χρονιάς εκείνης κρίθηκαν άξιες ανταμοιβής.50

47. Στο ίδιο, σ. 29.

48. Σύλλογος Κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως, Έκθεσις των πεπραγμένων 27 Απριλίου 1873 - 27 Απριλίου 1874, Αθήνα 1874, σ. 15.

49. Στο ίδιο, σ. 28.

50. Στο ίδιο, σ. 28. Η φύση αυτών των ανταμοιβών μας είναι άγνωστη, αφού δεν αναφέρεται στην έκθεση των πεπραγμένων του 1873-1874.

Σελ. 188
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/189.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Οι υπεύθυνες του Εργαστηρίου πιστεύουν ότι η απόπειρα για τη μετάδοση της αγάπης, της επιμέλειας και της σταθερότητας στη δουλειά, μπορεί να προσφέρει στις φτωχές γυναίκες καταρχήν ένα "ασφαλές έρεισμα" για να καταπολεμήσουν τις δυσκολίες της ζωής, να θρέψουν τα μέλη της οικογενείας τους και να εξασφαλίσουν στο εσωτερικό του σπιτιού τους "την ειρήνην, την χριστιανικήν ομόνοιαν και αγάπην".51 Μπορεί, όμως, επιπλέον να αποτελέσει θετικό μέσο για την ανάπτυξη "της ατομικής αξίας εις τας συνειδήσεις"52 των εργατριών, αλλά πολύ περισσότερο να μετατραπεί σε αποτελεσματικό όπλο για τη διατήρηση της δημόσιας τάξης, στο μέτρο που συμβάλλει στο να "απαλλάσσει την πολιτείαν του πολλαπλασιασμού της μηρμηκυιάς των απόρων [και] αποδιώκει την επαιτείαν".53

Παράλληλα με την προσφορά αμειβόμενης εργασίας και επαγγελματικής κατάρτισης στις φτωχές γυναίκες, οι υπεύθυνες του Εργαστηρίου θεωρούν ότι οι τελευταίες έχουν εξίσου ανάγκη από "πνευματικό άρτο".54 θα επιμείνουν, λοιπόν, ιδιαίτερα πάνω στη σημασία της ηθικής εκπαίδευσης των εργατριών: "Καίτοι εννοούσαι, ότι η διανοητική ανάπτυξις της εργατικής τάξεως είναι όρος αναγκαίος και ως προς την ποιότητα της βιομηχανικής παραγωγής, εκρίναμεν εύλογον ν' αφήσωμεν την παίδευσιν ταύτην εις τα δημοτικά σχολεία,55 αλλ' εθεωρήσαμεν άφευκτον καθήκον ημών το να συντελέσωμεν

51. Σύλλογος Κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως, Έκθεσις περί των πεπραγμένων από της 1 Απριλίου 1877 μέχρι της 31 Μαρτίου 1878, Αθήνα 1878, σ. 11.

52. Σύλλογος..., Έκθεσις... 27 Απριλίου 1873 -27Απριλίου 1874, ό.π., β. 15.

53. Συλλογος..., Έκθεσις από της 1 Απριλίου 1877μέχρι της 31 Μαρτίου 1878, ό.π., σ. 11.

54. Στο ίδιo, σ. 70.

55. Λίγο καιρό αργότερα, οι κυρίες του Συλλόγου αλλάζουν στάση σχετικά με το ζήτημα αυτό. Το γεγονός ότι η μεγάλη πλειοψηφία των εργατριών του Εργαστηρίου ήταν αναλφάβητες, τις ανάγκασε να μεριμνήσουν για τη στοιχειώδη εκπαίδευση τους. Από το Σεπτέμβριο του 1875, οι μαθητευόμενες καθώς και όσες μεγαλύτερες στην ηλικία εργάτριες το επιθυμούσαν, μπορούσαν να μάθουν

Σελ. 189
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/190.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

εις την ηθικήν διάπλασιν των εργατίδων ημών παρέχουσαι αυταίς κατά τα ενόντα τον πνευματικόν άρτον, όθεν γίνεται δις της εβδομάδος ακροαματικώς κοινή διδασκαλία εν τω Εργαστηρίω κατά Τρίτην και Πέμπτην υπό καταλλήλου ιερέως, δι' ης επιθυμούμεν να ενσταλάξωμεν εις τας καρδίας των εργατίδων τα εις τον βίον αναγκαία θρησκευτικά παραγγέλματα".56

Μέσω, λοιπόν, της χριστιανικής διαπαιδαγώγησης των εργατριών, οι υπεύθυνες του Εργαστηριού επιδιώκουν να επιδράσουν "ευεργετικά" στο "ιερόν του οίκου άσυλον"57 των φτωχών και να αποδείξουν έτσι την κοινωνική χρησιμότητα του έργου τους.

Η ηθικοποιητική διάσταση του έργου που συντελείται στο Εργαστήριο των απόρων γυναικών, θα γίνει αποδεκτή με ενθουσιασμό από τον κύκλο των διανοουμένων της εποχής.

Ο Σπυρίδων Παγανέλης αποκαλεί το Εργαστήριο "μεγάλον ναόν της εργασίας",58 που "σώζει από τους όνυχας της δυστυχίας, προδρόμου, υπό τινά. έποψιν, της ατιμίας",59 και έρχεται "να λύτρωση από πιθανού ολισθήματος εις ο η στέρησις ή η αργία ηδύνατο να ώθηση ασθενή ή άπειρον χαρακτήρα".60

Σύμφωνα με το συντάκτη της Οικονομικής Επιθεώρησης, τον όποιο απασχολεί η εξεύρεση ενός τρόπου που θα μπορούσε να συνδυάσει την εργασία των γυναικών με τα οικιακά τους καθήκοντα, το

ανάγνωση, γραφή και αριθμητική. Η διδασκαλία διαρκούσε από τις 7.30 έως τις 10 το πρωί· βλ. Σύλλογος Κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως, Έκθεσις των πεπραγμένων 27 Απριλίου 1874 - 26 Απριλίου 1875, Αθήνα 1875, σ. 26.

56. Σύλλογος..., Έκθεσις... 27 Απριλίου 1872 - 27Απριλίου 1873, ό.π., σ. 34.

57. Σύλλογος..., Έκθεσις... 27 Απριλίου 1873 - 27Απριλίου 1874, ό.π., σ. 15.

58. Σπ. Παγανέλης, "Η φιλανθρωπία εν Αθήναις. Το Εργοστάσιον των απόρων γυναικών", Εστία 458 (1884), σ. 637.

59. Σπ. Παγανέλης, "Η φιλανθρωπία εν Αθήναις. Το Εργοστάσιον των απόρων γυναικών", Εστία 457 (1884), σ. 622.

60. Στο ίδιο, σ. 623.

Σελ. 190
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/191.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Εργαστήριο των απόρων γυναικών "ευρίσκεται επί οικονομικής οδού άξιας όλων των επαίνων και όλων των ενθαρρύνσεων",61 στο μέτρο που "αϊ βιομηχανικού ενασχολήσεις, τας οποίας διδάσκει εις τον μικρόν πληθυσμόν του, ανήκουσιν εις την τάξιν εκείνων τας οποίας δύναται να παραλαβή η οικογενειακή στέγη εκ της μεγάλης μηχανικής ζωής".62 Ο ίδιος πάντα συντάκτης εύχεται στη συνέχεια, η σταθερή πορεία της προόδου των ανακαλύψεων να επιτρέψει στο μέλλον και στις Ελληνίδες αυτό που ήδη συμβαίνει στην Ευρώπη,63 να μπορούν δηλαδή μένοντας στο σπίτι να επιτελούν συγχρόνως μια οικονομική δραστηριότητα κάνοντας χρήση των νέων μηχανών.64

Η Καλλιρρόη Παρρέν ένθερμη υποστηρίκτρια της οργάνωσης μιας επαγγελματικής εκπαίδευσης για τα φτωχά κορίτσια,65 μιλά με υπερηφάνεια

61. "Σύλλογος Κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως", Οικονομική Επιθεώρησις 75 (Μάιος 1879), σ. 116.

62. Στο ίδιο.

63. Πράγματι, την εποχή αυτή, σε όλη τη δυτική Ευρώπη, η εργασία των γυναικών στο σπίτι γνωρίζει μια σημαντική εξάπλωση που φθάνει στο απόγειο της στην καμπή του 19ου αιώνα. Στην εξάπλωση της παραγωγής ετοίμων ενδυμάτων στο σπίτι βοήθησε πολύ η μαζική χρήση της ραπτομηχανής· βλ. Michelle Perrot, Η. εργασία, των γυναικών στην Ευρώπη 19ος-20ός Μ., μτφρ. Δήμητρα Σαμίου, Ερμούπολη Σύρου 1988, σ. 35-37.

64. "Σύλλογος Κυριών...", Οικονομική Επιθεώρησις, ό.π., σ. 116.

65. Πολλές φορές επανέρχεται πάνω σ' αυτό το θέμα μέσα από τις σελίδες της Εφημερίδος των Κυριών. Το 1888, στην "Αναφορά των Ελληνίδων Γυναικών προς τον Πρόεδρον της Κυβερνήσεως" περιέχεται και η διεκδίκηση για την ίδρυση στην Αθήνα μιας "Πρακτικής και Επαγγελματικής Σχολής" για τα φτωχά κορίτσια. Μπροστά όμως στην αδράνεια της κυβέρνησης, η " Ένωσις των Ελληνίδων", οργάνωση που ιδρύθηκε το 1897 με πρωτοβουλία της Κ. Παρρέν, θα αναλάβει την ίδρυση της "Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής", που είχε ως στόχο να προσφέρει καλύτερη οικιακή εκπαίδευση στις γυναίκες και τα κορίτσια των μεσαίων και μικροαστικών στρωμάτων της αθηναϊκής κοινωνίας και παράλληλα επαγγελματική εκπαίδευση γύρω από τις οικιακές εργασίες και τις "γυναικείες τέχνες" στα φτωχά κορίτσια· βλ. Σ. Ζιώγου-Καραστεργιου, Η μέση εκπαίδευση των κοριτσιών..., ό.π., σ. 276-279. Ε. Φουρναράκη, Εκπαίδευση και αγωγή των κοριτσιών..., ό.π., σ. 63-64. Α. Μπακαλάκη - Ε. Ελεγμίτου, Η εκπαίδευση "εις τα του οίκου"..., ό.π., σ. 71-76.

Σελ. 191
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/192.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

για το "ευεργετικόν" έργο που συντελείται στο Εργαστήριο, "εις ο οφείλουσι χιλιάδες γυναικών και κορασιών απόρων, τον εντιμως κερδισθέντα άρτον των, και η γυναικεία βιομηχανία μας την πρόοδον και τελειοποίηση" της".66 Συγχαίρει τις κυρίες του Συλλόγου για τη δημιουργία ενός τέτοιου ιδρύματος, που μπορεί να συγκριθεί με ελάχιστα αντίστοιχα παγκοσμίως. "Αδιαφιλονείκητος απόδειξις", κατά τη γνώμη της, "της πατριωτικής στοργής και αυταπαρνήσεως, και της εκτάκτου διοικητικής ικανότητος, μεθ' ης η γυνή φέρει εις πέρας, παν ό,τι αναλαμβάνει".67

Είναι προφανές ότι μπροστά στην ολοκληρωτική απουσία οργάνωσης κάθε μορφής επαγγελματικής κατάρτισης και στις πολύ περιορισμένες επαγγελματικές διεξόδους που διέθεταν οι φτωχές γυναίκες και τα κορίτσια, η ίδρυση του Εργαστηρίου εμφανίζεται σαν μια πραγματική καινοτομία που εγγράφεται στα πλαίσια εκσυγχρονισμού της νεοελληνικής κοινωνίας.

Σε μια χρονική στιγμή όπου αρχίζει να αναπτύσσεται μια προβληματική σχετικά με την αναζήτηση νέων προσανατολισμών, περισσότερο πρακτικού χαρακτήρα, στο χώρο της γυναικείας εκπαίδευσης,68 το Εργαστήριο των απόρων γυναικών έρχεται να υποκαταστήσει την κρατική πολιτική και τους σχολικούς θεσμούς στον τομέα αυτό, αναλαμβάνοντας την οργάνωση και υλοποίηση μιας πρώτης μορφής επαγγελματικής εκπαίδευσης των γυναικών,

Συγχρόνως, η καινοτομία αυτή δεν είναι απαλλαγμένη από σημαντικά στοιχεία κοινωνικού ελέγχου. Εξασφαλίζοντας, από τη μια εργασία στις οικονομικά αδύναμες γυναίκες, που αφ' εαυτής αποτελεί σημαντικότατο μέσο ηθικοποίησης, και μεριμνώντας, από τη άλλη, για την ηθική τους εκπαίδευση, ο "Σύλλογος κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως" γίνεται ένας από τους πιο ενεργούς φορείς

66. Κ. Παρρέν, "To Εργαστήριον των απόρων γυναικών Α'", Εφημερίς των Κυριών 6, φ. 281 (1892).

67. Στο ίδιο.

68. Βλ. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ, 281.

Σελ. 192
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/193.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

διαχείρισης της ζωής ενός τμήματος του φτωχού γυναικείου πληθυσμού της Αθήνας των τελευταίων δεκαετιών του 19ου αιώνα.

Η ίδρυση όμως του Εργαστηρίου αντικατοπτρίζει ακόμη και, εμπεριέχει, στοιχεία οικονομικής σκοπιμότητας. Οι κύριες του Συλλόγου που πίστευαν ότι "η μετοχή της γυναικός εις τα οικεία αυτή έργα, οία τα της φιλανθρωπίας, είναι σημείον πρόδηλον προόδου",69 θα επιχειρήσουν να μετατρέψουν το Εργαστήριο σε "πρότυπον εθνικής βιομηχανίας".70 Αυτό μαρτύρα η διαρκής αναζήτηση βελτίωσης και τελειοποίησης της ποιότητας των παραγομένων προϊόντων μέσω της εισαγωγής νέων "ευρωπαϊκών" μηχανών, προκειμένου τα προϊόντα αυτά να μπορούν να συγκριθούν και να ανταγωνιστούν τα αντίστοιχα ευρωπαϊκά. Φαίνεται ότι η προσπάθεια αύτη στέφθηκε με επιτυχία: Στη Διεθνή Έκθεση της Βιέννης το 1874, τα χειροτεχνήματα του τμήματος δαντελών του Εργαστηριού, που στάλθηκαν από την "Επιτροπή της Εθνικής Βιομηχανίας" ως αντιπροσωπευτικά δείγματα της ελληνικής βιοτεχνικής παραγωγής, απέσπασαν το πρώτο βραβείο, ενώ στην Έκθεση του Παρισιού, το 1889, έλαβαν χρυσό βραβείο και στην Έκθεση του Σικάγου τέσσερα διαφορετικά βραβεια.71

Αυτό όμως που αποτελεί πραγματική ένδειξη της οικονομικής σκοπιμότητας της λειτουργίας του Εργαστηρίου, είναι "η συρροή των παραγγελιών"72 κυρίως από μέρους των εύπορων αθηναϊκών οικογενειών. Κατά τη διάρκεια των είκοσι χρόνων λειτουργίας του, "εκ του εργαστηρίου των απόρων γυναικών εξήχθησαν [...] αι προίκες των πλείστων Ελληνίδων της πρωτευούσης, εξ αυτού οι τάπητες

69. Σύλλογος..., Έκθεσις ... 27 Απριλίου 1872 - 27 Απριλίου 1873, ό.π., σ. 69.

70. Σύλλογος Κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως, Έκθεσις περί των πεπραγμένων από 1 Απριλίου 1878 μέχρι 31 Δεκεμβρίου 1879, Αθήνα 1880, σ. 12.

71. "Ο υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως Σύλλογος Κυριών", Ημερολόγιον Οικογενειακόν του 1900, Αθήνα 1899, σ. 64.

72. Σύλλογος Κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως, Έκθεσις των πεπραγμένων 27 Απριλίου 1873 - 27 Απριλίου 1874, Αθήνα 1874, σ. 17.

Σελ. 193
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/194.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

και τα παραπετάσματα των ωραιωτέρων και πλουσιοτέρων αιθουσών όχι μόνον των Αθηνών, αλλά και των εν ευρωπαϊκούς μεγαλοπόλεσι διαιτωμένων ελληνικών οικογενειών".73

Η εργασία των γυναικών στο Εργαστήριο συνέβαλε, λοιπόν, στην ικανοποίηση των αυξανόμενων καταναλωτικών αναγκών των Αθηναίων αστών σε χειροποίητα προϊόντα. Οι τελευταίοι μπορούσαν να βρουν εκεί σε πολύ προσιτές τιμές "τάπητας θαυμάσιους, υφάσματα βαμβακερά τεχνικώτατα και στερεώτατα, σηρικά διαφανή, λεπτεπίλεπτα, χρυσοΰφαντα ή πυκνά, δυνάμενα να παραβληθώσι προς τα εντελέστερα Ευρωπαϊκά".74 Μ' αυτό τον τρόπο, οι γυναίκες του "Συλλόγου Κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως" προσφέρουν σημαντική υπηρεσία στην κοινωνική τάξη από την οποία προέρχονται και οι ίδιες.

Η προσφορά όμως αύτη θα έχει ως αντάλλαγμα την υποστήριξη του έργου τους από έναν αξιοσημείωτο αριθμό ανδρών και γυναικών των ανώτερων αθηναϊκών στρωμάτων καθώς και της εύπορης αστικής τάξης της διασποράς.

Κατά τη διάρκεια του πρώτου χρόνου λειτουργίας του Συλλόγου, ο συνολικός αριθμός των γραμμένων μελών του, τόσο στην Αθηνά όσο και σε άλλες πόλεις του ελληνικού κράτους και τις ελληνικές κοινότητες στο εξωτερικό, ανήλθε σε 528. Μόνο στην Αθήνα, ο Σύλλογος αριθμούσε 130 μέλη.75

Οι οικονομικοί πόροι του Εργαστηριού προέρχονταν από τις συνδρομές των μελών του Συλλόγου, κυρίως όμως από σημαντικές δωρεές των ομογενών αστών της διασποράς.76 Ο Σύλλογος είχε ακόμη την οικονομική υποστήριξη της ελληνικής κυβέρνησης, την ενθάρρυνση

73. Κ. Παρρέν, "Το Εργαστήριον των απόρων γυναικών Α'", ό.π.

74. Κ. Παρρέν, "Το Εργαστήριον των απόρων γυναικών Β'", Εφημερίς των Κυριών 6, αρ. 282 (1892).

75. Σύλλογος..., Έκθεσις... 27 Απριλίου 1872 - 27 Απριλίου 1873, ό.π., σ. 21-22.

76. Στο ίδιο, σ. 19-20 και Έκθεσις των πεπραγμένων 27 Απριλίου 1873 -27 Απριλίου 1874, ό.π., σ. 6-17.

Σελ. 194
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/195.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

και ενίσχυση της "Επιτροπής της Εθνικής Βιομηχανίας" που του πρόσφερε νέες μηχανές, του Δήμου της Αθήνας που του παραχώρησε ένα οικόπεδο προκειμένου να οικοδομήσει και στεγάσει το Εργαστήριο, καθώς και άλλων φιλανθρωπικών ιδρυμάτων της εποχής, όπως της "Σχολής των απόρων παίδων" του Φιλολογικού Συλλόγου "Παρνασσός" και του Δημοτικού Βρεφοκομείου Αθηνών που έκαναν τις παραγγελιές τους σε είδη ρουχισμού στο Εργαστήριο.77

Όλη αύτη η ευνοϊκή υποδοχή που επιφυλάχτηκε στο έργο του Εργαστηριού των απόρων γυναικών, οδηγεί τις γυναίκες του "Συλλόγου Κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως" να δηλώσουν ότι το έργο τους ήταν απαραίτητο, κοινωνικά χρήσιμο και απολύτως σύμφωνο "των αληθών της πατρίδος συμφερόντων".78

Πραγματικότητες και αναπαραστάσεις της ζωής των υπηρετριών

Η αύξηση του υπηρετικού προσωπικού σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα συνδέεται άμεσα με τη διεύρυνση των μεσαίων και μικροαστικών στρωμάτων της πρωτεύουσας. Η δυνατότητα απασχόλησης μιας η περισσοτέρων υπηρετριών αποτελεί σαφη ένδειξη της οικονομικής ευμάρειας μιας οικογένειας. Οι υπηρέτριες μετατρέπονται, λοιπόν, σε σύμβολα της κοινωνικής ανέλιξης των Αθηναίων αστών.

Παράλληλα, στο βαθμό που η βιομηχανική ανάπτυξη παραμένει εμβρυώδης κατά την περίοδο αύτη, η μισθωτή υπηρετική εργασία αποτελεί μια από τις σημαντικότερες επαγγελματικές διεξόδους που

77. Στο ίδιο, σ. 10-11. Σύλλογος Κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως, Έκθεσις των πεπραγμένων από 1 Ιανουαρίου - 31 Δεκεμβρίου 1880, Αθήνα 1881, σ. 14. Σύλλογος Κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως, Προσφώνησις της αντιπροέδρου του Διοικητικού Συμβουλίου επί τη κατά την 11 Απριλίου 1882 τελεσθείση δεκαετηρίδι του Συλλόγου (11 Απριλίου 1882), Αθήνα 1882, σ. 5.

78. Σύλλογος..., Έκθεσις ... 27 Απριλίου 1873 - 27 Απριλίου 1874, ό.π., σ. 14.

Σελ. 195
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/196.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ανοίγονται, στις γυναίκες των λαϊκών στρωμάτων. Αλλά όχι μόνο στις γυναίκες. Το ανδρικό υπηρετικό προσωπικό είναι εξίσου πολυάριθμο με το γυναικείο, τουλάχιστον κατά τις πρώτες μετεπαναστατικές δεκαετίες.

Η Χριστιάνα Λυτ, μια Δανέζα στην αυλή του Όθωνα γύρω στα 1840, αναφέρει ότι η οικογένεια της απασχολούσε ως υπηρετικό προσωπικό έναν άνδρα, που έκανε όλες τις οικιακές δουλειές: "Μόλις αποκτήσαμε τα απαραίτητα για την κουζίνα, βρήκαμε κι έναν Έλληνα υπηρέτη, τον Γρηγόρη, που, όπως μας είπε, ήταν και μάγειρας. Τώρα πια ανάλαβε αυτός τα ψώνια για το φαγητό, μαγείρευε, σκούπιζε τα δωμάτια κι όταν βγαίναμε έξω μας ακολουθούσε πιστά σαν σκύλος".79

Μερικές δεκαετίες αργότερα, το 1894, η Καλλιρρόη Παρρέν διαμαρτύρεται έντονα ενάντια στον "αθέμιτο συναγωνισμό" των ανδρών στην αγορά εργασίας των οικιακών υπηρεσιών:80 "Από τινός [...] ο ανήρ των αγρών και του αρότρου [...] ο καλλιεργών την γην μετά της γυναικός εν πλήρη ισότητι δυνάμεως -ην ουδείς εσκέφθη να διαφιλονικείση εκεί- εφιλοδόξησε βίον ανετώτερον και απολαυστικώτερον. Ας σκάψουν οι γυναίκες τα χωράφι", είπε, ρίπτων περιφρονητικώς μακράν την σκκπάνην [...]. Οι έφηβοι και οι νέοι άνδρες γίνονται [...] υπηρέται, μάγειροι, θαλαμηπόλοι, [...] εκδιώκοντες την εργαζομένην γυναίκα εκ του μαγειρείου και των αντιθαλάμων [...]. Και οι άνδρες ούτοι -επειδή είναι άνδρες- πληρώνονται διπλασίως από τας γυναίκας".81

Παρόλο που η υπηρετική εργασία δεν αποτελούσε καθαρά γυναικείο επάγγελμα, οι γυναίκες θα υπερέχουν αριθμητικά, αφού σύμφωνα με την αντίληψη της εποχής, η άσκηση του υπηρετικού επαγγέλματος βρισκόταν σε βαθιά αρμόνια με τη "γυναικεία φύση" τους. Το

79. Χριστιάνα Λυτ, Μια Δανέζα στην Αυλή του Όθωνα, Αθήνα 1981, σ. 30.

80. Βλ. Ελένη Βαρίκα, Η εξέγερση των κυριών..., ό.π., σ. 249.

81. Κ. Παρρέν, "θέσιν διά τους άνδρας", Εφημερίς των Κυρίων, 8-5-1894. Αναφέρεται στο Ε. Βαρίκα, ό.π., σ. 249.

Σελ. 196
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 177
    29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

    από την ίδρυση του "Εργαστηρίου των απόρων γυναικών", το 1872, από το "Σύλλογο κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως", τη δημιουργία του "Κυριακού σχολείου των γυναικών και κορασιών του λαού", το 1889 και του "Ασύλου των απόρων εργατίδων και υπηρετριών", το 1892, με πρωτοβουλία της Καλλιρρόης Παρρέν, ορισμένων συντακτριών της Εφημερίδος των Κυριών και άλλων Αθηναίων γυναικών, γνωστών από την ενεργή συμμετοχή τους στη φιλανθρωπική κίνηση της εποχής τους.

    Προερχόμενες από πλούσιες οικογένειες της αστικής τάξης της διασποράς που εγκαταστάθηκαν στην πρωτεύουσα του νεοελληνικού κράτους, η ακόμη σε ένα σημαντικό ποσοστό από τα μεσαία και μικροαστικά στρώματα της Αθήνας, οι γυναίκες φιλάνθρωποι θα καταλάβουν την πρώτη γραμμή του αγώνα για την υλική και ηθική "αναμόρφωση" των οικονομικά και κοινωνικά απόκληρων γυναικών της πρωτεύουσας.

    Αντιδράσεις απέναντι στην εργασία των γυναικών στο εργοστάσιο

    Η βιομηχανική ανάπτυξη που γνωρίζει η Ελλάδα, μετά το 1870, θα προσφέρει νέες δυνατότητες εργασίας στις γυναίκες και τα κορίτσια των λαϊκών στρωμάτων και θα ανοίξει το δρόμο για τη σταδιακή τους είσοδο σε μια διευρυμένη αγορά εργασίας.12

    Παρά το γεγονός ότι, κατά τη διάρκεια του τελευταίου τέταρτου του 19ου αιώνα, η παρουσία των γυναικών στον εργατικό χώρο είναι

    11. Σχετικά με την έκδοση του φεμινιστικού αυτού περιοδικού, που κυκλοφόρησε στην Αθήνα το Μάρτιο του 1887, και που αρχικά (1887-1907) ήταν εβδομαδιαίο, για να γίνει στη συνέχεια (1908-1917) δεκαπενθήμερο βλ. Ελένη Βαρίκα, Η εξέγερση των Κυριών..., ό.π., και κυρίως το τέταρτο κεφάλαιο, "Ο φεμινισμός της Εφημερίδος των κυριών (1887-1907)", σ. 205-276.

    12. Γιάννης Μπαφούνης, "Ο σχηματισμός του εργατικού δυναμικού στον Πειραιά", Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορίας: Νεοελληνική πόλη. Οθωμανικές κληρονομιές και ελληνικό κράτος, τ. Β', Αθήνα 1985, σ. 564.