Συγγραφέας:Κορασίδου, Μαρία
 
Τίτλος:Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους
 
Υπότιτλος:Φτώχεια και φιλανθρωπία στην ελληνική πρωτεύουσα το 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:29
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1995
 
Σελίδες:263
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδ, Αθήνα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Αντικείμενο της εργασίας αυτής είναι η εξέταση των διαφόρων προσπαθειών μιας κατηγορίας μορφωμένων ανθρώπων, προερχόμενων από τα μεσαία στρώματα της Αθήνας, που σκοπό είχαν τη διαχείριση της ζωής του φτωχού πληθυσμού της πρωτεύουσας τον 19ο αιώνα. Η φιλανθρωπική δραστηριότητα, που αναπτύσσεται στην Αθήνα, κυρίως κατά τη διάρκεια του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα, που οργανώνεται, μέσω συλλόγων και, εταιρειών και που ιδρύει, νέους θεσμούς περίθαλψης για τα φτωχά παιδιά και τις γυναίκες, αποτελεί προνομιακό πεδίο για τη μελέτη της πρακτικής εφαρμογής αυτών των προσπαθειών. Οι απόπειρες αυτές γνωρίζουν μια διαδικασία εξέλιξης, της οποίας τα αρχικά στάδια ανάγονται, στα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους. Την εξέλιξη αυτή παρακολουθεί το βιβλίο, προσπαθώντας να απαντήσει σε ερωτήματα όπως: Ποιοι ήταν αυτοί οι ζητιάνοι και φτωχοί; Ποια ήταν η καταγωγή τους; Πώς ξαφνικά εισέβαλαν στο αθηναϊκό τοπίο; Ποιος ήταν ο τρόπος ζωής τους; Τι έλεγαν οι ίδιοι για τη ζωή τους και πως τους έβλεπαν οι άλλοι;
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 6.34 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 184-203 από: 266
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/184.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

εργοστάσια, τη διάρκεια της εργάσιμης ημέρας, το ύψος του μισθού των εργατριών καθώς και τις συνθήκες υγιεινής και ασφάλειας στα εργοστάσια.35

Η έλλειψη μιας τέτοιας κυβερνητικής μέριμνας κινδύνευε, σύμφωνα με την Κ. Παρρέν, να επιφέρει "μέγιστη εθνική ζημιά", αν, όπως υποστήριζε, "υπολογίσωμεν ότι σήμερον νοσηρά και αναιμική και υπό οργανικών παθήσεων προσβαλλομένη κόρη η νέα γυνή ως εκ του είδους της εργασίας και της καταχρήσεως των δυνάμεων της, ή δεν θα γείνη ποτέ μήτηρ η θα κυοφορήση τέκνα μαρασμώδη και καχεκτικά, προωρισμένα εις συνοικισμόν νοσοκομείων μάλλον η στρατώνων".36

Την ίδια αυτή στάση που χρησιμοποιεί την υπεράσπιση της μητρότητας ως βασικό επιχείρημα, προκειμένου να διεκδικήσει την ειδική προστασία της γυναικείας εργασίας, θα τη συναντήσουμε και πάλι, και μάλιστα να εκδηλώνεται με πολύ πιο συστηματικό τρόπο, μερικές δεκαετίες αργότερα, όταν η παρουσία των γυναικών στην αγορά εργασίας θα είναι περισσότερο πολυάριθμη.37

Το Εργαστήριο των Απόρων Γυναικών: επαγγελματική κατάρτιση και ηθικοποίηση των φτωχών γυναικών

Αν η εργασία των γυναικών στη βιομηχανία τον 19ο αιώνα προκαλούσε ποικίλες αντιδράσεις, που στο μεγαλύτερο μέρος τους στηρίζονταν στην άποψη ότι η εργασία αύτη εξέθετε τις εργάτριες σε πολυάριθμους κινδύνους για την υγεία και την "ιδιαιτέρα" αδύναμη και εύθραυστη φυσική τους υπόσταση, κυρίως όμως ότι τις αποσπούσε από την εκπλήρωση της βασικής "αποστολής" τους, δηλαδή από τα μητρικά και οικιακά τους καθήκοντα,38 υπήρχε μια άλλη δραστηριότητα,

35. Κ. Παρρέν, "Δυστυχείς εργάτιδες", Εφημερίς των Κυριών 4, αρ. 191 (9 Δεκεμβρίου 1890).

36. Στο ίδιο.

37. Βλ. Έφη Αβδελά, Δημόσιοι υπάλληλοι γένους θηλυκού..., ό.π., σ. 51-59.

38. Βλ. Έφη Αβδελά, "Το αντιφατικό περιεχόμενο της κοινωνικής προστασίας

Σελ. 184
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/185.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

που έμοιαζε να εναρμονίζεται περισσότερο με τη "γυναικεία φύση": Πρόκειται για την επαγγελματική ενασχόληση των γυναικών στις "γυναικείες τέχνες".

Πράγματι, η πρακτική άσκηση στις "γυναικείες τέχνες" αποτέλεσε τον 19ο αιώνα ένα από τα βασικά στοιχεία της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών39 και συγχρόνως το κατεξοχήν μέσο βιοπορισμού για τις φτωχές γυναίκες.

Αυτή την καθαρά "γυναικεία" δραστηριότητα, λοιπόν, επιχείρησε να ενθαρρύνει και η φιλανθρωπική παρέμβαση των γυναικών, μέσω της δημιουργίας κατάλληλων θεσμών.

Όπως ήδη είδαμε, η "Φιλανθρωπική Εταιρία Κυριών", από το 1855, εισήγαγε στο "Αμαλιείο" τη διδασκαλία και πρακτική άσκηση των κοριτσιών στις "γυναικείες τέχνες", αφού θεωρούσε αυτού του είδους την εκμάθηση ως την πλέον κατάλληλη να εξασφαλίσει στα ορφανά κορίτσια, κατά την έξοδο τους από το ίδρυμα, τα απαραίτητα μέσα επιβίωσης.

Παρόμοια, μερικά χρόνια αργότερα, το 1872, ένας άλλος σύλλογος, ο "Σύλλογος Κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως". θα αναλάβει την οργάνωση της διδασκαλίας και της παράγωγης γυναικείων έργων στο "Εργαστήριο των απόρων γυναικών".40

Τον Απρίλιο του 1872, εξήντα δύο γυναίκες, από τις πιο μορφωμένες και σχεδόν όλες προερχόμενες από τις πλουσιότερες αστικές οικογένειες της Αθήνας, υπογράφουν το "Διοργανισμό" του "Συλλόγου Κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως" και συμμετέχουν στην εκλογή του πρώτου ενδεκαμελούς διοικητικού συμβουλίου, που αποτελείται από τα εξής μέλη: Ελένη Παπαρρηγοπούλου, Ελένη Σκουζέ,

η νομοθεσία για την εργασία των γυναικών στη βιομηχανία (19ος-20ός αι.)", Τα Ιστορικά 11 (1989), σ. 342-351.

39. Βλ. Αλεξάνδρα Μπακαλάκη - Ελένη Ελεγμίτου, Η εκπαίδευση "εις τα του οίκου" και τα γυναικεία καθήκοντα (Από την ίδρυση του ελληνικού κράτους έως την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1929), Αθήνα 1987, σ. 33-65.

40. Σχετικά με την οργάνωση μιας παρόμοιας διδασκαλίας από γυναικείους συλλόγους σε άλλες πόλεις του ελληνικού κράτους κατά την ίδια χρονική περίοδο βλ. Α. Μπακαλάκη - Ε. Ελεγμίτου, ό.π., σ. 69.

Σελ. 185
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/186.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Φάνη Πρετεντέρη-Τυπάλδου, Ασημίνα Τισαμενού, Αδελαΐδα Καβανιαρή, Σμαράγδα Βικέλα, Ολυμπιάδα Ολυμπίου, Καλλιόπη Κεχαγιά, Μαρία Μακκά, Βάριγκα Ράινεκ και Ελένη Αντωνοπούλου.

Πρόεδρος του Συλλόγου εκλέχτηκε η Ελένη Παπαρρηγοπούλου, που παρέμεινε στη θέση αυτή για μια δεκαετία, αντιπρόεδρος η Ελένη Σκουζέ, ταμίας η Σμαράγδα Βικέλα και γραμματέας η Καλλιόπη Κεχαγιά, στην οποία ανήκει και η ιδέα για την ίδρυση του Συλλόγου. Συγγραφέας, γνωστή παιδαγωγός, διευθύντρια του περίφημου παρθεναγωγείου «Ζαππείου» στην Κωνσταντινούπολη, επιθεωρήτρια των σχολείων της «Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας», πρόεδρος της «εν Χριστώ Αδελφότητος των Κυριών», συλλόγου που ιδρύθηκε το 1891 με σκοπό να προσφέρει βοήθεια στους κρατούμενους στις φυλακές, η Καλλιόπη Κεχαγιά υπήρξε αναμφίβολα μια από τις σημαντικότερες φυσιογνωμίες στο χώρο της γυναικείας εκπαίδευσης και φιλανθρωπικής δραστηριότητας της εποχής της.41

Σύμφωνα με το «Διοργανισμό» του «Συλλόγου Κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως», τα μέσα που θεωρούνται απαραίτητα για την επίτευξη του σκοπού του, ο οποίος δηλώνεται ήδη στον τίτλο του, είναι: η ίδρυση «παιδαγωγικών καταστημάτων υπέρ των απόρων», η δημιουργία παρθεναγωγείων, η διάδοση ψυχαγωγικών και. διδακτικών βιβλίων που θα έχουν ως στόχο κυρίως «την διέγερσιν του θρησκευτικού αισθήματος», η εκπαίδευση νοσοκόμων και «υπηρετίδων» και η σύσταση εργαστηρίου για τις φτωχές γυναίκες.

Η ίδρυση αυτού του τελευταίου υπήρξε πράγματι, μια από τις πρώτες ενέργειες των γυναικών του Συλλόγου. Όπως οι. ίδιες υπογραμμίζουν, «ένεκα των περιστάσεων της καθ' ημάς κοινωνίας η δυσπορία των γυναικών του λαού ήτο καταφανεστέρα, τας δε δυσχερείας

41. Βλ. Φυσιογνωμίαι τινές Αρσακειάδων επ' ευκαιρία της Εκατονταετηρίδας της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας (1836-1936), Αθήνα 1936, σ. 33. Ελένη Φουρναράκη, Εκπαίδευση και αγωγή των κοριτσιών. Ελληνικοί προβληματισμοί (1830-1910). Ένα ανθολόγιο, Αθήνα 1987, σ. 42-43. Σιδηρούλα Ζιώγου-Καραστεργίου, Η μέση εκπαίδευση των κοριτσιών..., ό.π., σ. 271.

Σελ. 186
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/187.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

εις ας υπέκειντο πολλαί των απόρων γυναικών, η ιδιωτική φιλανθρωπία ούτε ν' αποκάλυψη ούτε ν' αποσοβήση ηδύνατο".42

Ξεκινώντας, λοιπόν, από τη διαπίστωση αύτη και θεωρώντας συγχρόνως ότι οι γυναίκες των λαϊκών στρωμάτων δεν είναι κατάλληλα προετοιμασμένες για την άσκηση των οικιακών τους καθηκόντων, οι γυναίκες του Συλλόγου αποφασίζουν να παρέμβουν άμεσα για να επιφέρουν "την δυνατήν αυτών θεραπείαν".43

Έτσι, στις 29 Δεκεμβρίου 1872 γίνονται τα εγκαίνια του "Εργαστηρίου των απόρων γυναικών", ιδρύματος προσανατολισμένου στο "να παρασκευάζει πόρον εις τας ενδεείς και απροστάτευτους γυναίκας και κοράσια, παρέχον εις αυτάς εργασίαν επ' αμοιβή".44 Στις 4 Ιανουαρίου 1873 αρχίζει η λειτουργία του Εργαστηρίου και στις 15 Μαρτίου της ίδιας χρονιάς οργανώνεται η πώληση των πρώτων χειροτεχνημάτων ραπτικής και υφαντικής.

Σύμφωνα με το "Διοργανισμό" του Εργαστηρίου,45 "αι οικείαι εις τας γυναίκας τεχνουργίαι", όπως η ραπτική, η ποικιλτική, η πλεκτική, η υφαντική, η αχυροπλοκία, η ψιαθουργία, η κανιστροποιΐα κλπ., που δεν απαιτούν ιδιαίτερη εξειδίκευση και μπορούν να πραγματοποιηθούν με απλά μέσα, αποτελούν την κύρια δραστηριότητα των εργατριών, των οποίων η ηλικία κυμαίνεται από 12 μέχρι 35 χρονών.46 Σύμφωνα πάντα με το "Διοργανισμό", οι εργάτριες διακρίνονται σε μαθητευόμενες και επαγγελματίες που εργάζονται είτε στο εσωτερικό του Εργαστηριού είτε στο σπίτι τους με ημερησία αμοιβή από 0,50 μέχρι 2,00 δραχμές. Οι μαθητευόμενες αμείβονται

42. Σύλλογος Κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως, Έκθεσις των πεπραγμένων 27 Απριλίου 1872 - 27 Απριλίου 1873, Αθήνα 1873, σ. 23.

43. Στο ίδιο, σ. 46.

44. Στο ίδιο, σ. 23.

45. Στο ίδιο, σ. 23-28. Για τη σύνταξη του "Διοργανισμού" του Εργαστηρίου, οι κυρίες του Συλλόγου υπογραμμίζουν: "Αν και εφροντίσαμεν να έχωμεν υπ' όψιν οργανισμούς αναλόγων καταστημάτων εν Βελγίω και Ελβετία, συνετάξαμεν όμως τον ημέτερον όπως μόνον ηδύνατο ν' αρμόζη εις τας παρούσας ημών ανάγκας και τα μέσα άτινα ηδυνάμεθα να διαθέσωμεν", στο ίδιο, σ. 28.

46. Στο ίδιο, σ. 24.

Σελ. 187
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/188.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

από τη στιγμή που αρχίζουν να παράγουν τα πρώτα τους χειροτεχνήματα και ο μισθός τους μπορεί στη συνέχεια να αυξηθεί, ανάλογα με την ποσότητα και την ποιότητα της παραγωγής τους. Τα παραγόμενα χειροτεχνήματα κάλυπταν καταρχήν τις παραγγελιές που γίνονταν στο Εργαστήριο, εξάγονταν ή ακόμη πουλιόντουσαν είτε σε ειδική αγορά (bazar), είτε στην ετήσια έκθεση του Εργαστηριού.

Κατά τη διάρκεια του πρώτου χρόνου λειτουργίας του, το Εργαστήριο δέχθηκε 200 γυναίκες και κορίτσια ηλικίας 12 μέχρι 50 χρονών, που απασχολήθηκαν στα τμήματα ραπτικής (180), υφαντικής και ποικιλτικής (10 μαθητευόμενες). Εξαιτίας όμως της έλλειψης μέσων, το Εργαστήριο αναγκάστηκε να αρνηθεί την είσοδο 150 άλλων γυναικών. Η πολυάριθμη αύτη άφιξη φτωχών γυναικών αποτελεί, σύμφωνα με τις κυρίες του Συλλόγου, σαφή απόδειξη ότι η πρωτοβουλία τους "έτεινεν εις θεραπείαν ουσιώδους τινός κοινωνικής ανάγκης".47

Στο βαθμό που η εργασία θεωρείται το κατεξοχήν θεραπευτικό μέσο για τον περιορισμό της φτώχειας και της ζητιανιάς, είναι προφανές ότι αύτη πρέπει να ενισχυθεί με όλους τους δυνατούς τρόπους. Ένας τέτοιος τρόπος, λοιπόν, που μπορούσε να ενθαρρύνει "την σωτήριον ιδέαν της εργασίας",48 υπήρξε αναμφίβολα η εφαρμογή ενός συστήματος ανταμοιβών στο εσωτερικό του Εργαστηρίου των απόρων γυναικών. Προκειμένου να αναπτύξουν το πνεύμα του ανταγωνισμού ανάμεσα στις εργάτριες, οι υπεύθυνες του Εργαστηρίου "ανταμείβουν" εκείνες που διακρίνονται "επί σεμνότητι, καθαριότητι, τακτική φοιτήσει", καθώς και για "το ποιον και το ποσόν της εργασίας" τους.49 Έτσι, κατά το χρονικό διάστημα 1873-1874, 11 εργάτριες, των οποίων τα ονόματα αναφέρονται στην έκθεση των πεπραγμένων της χρονιάς εκείνης κρίθηκαν άξιες ανταμοιβής.50

47. Στο ίδιο, σ. 29.

48. Σύλλογος Κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως, Έκθεσις των πεπραγμένων 27 Απριλίου 1873 - 27 Απριλίου 1874, Αθήνα 1874, σ. 15.

49. Στο ίδιο, σ. 28.

50. Στο ίδιο, σ. 28. Η φύση αυτών των ανταμοιβών μας είναι άγνωστη, αφού δεν αναφέρεται στην έκθεση των πεπραγμένων του 1873-1874.

Σελ. 188
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/189.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Οι υπεύθυνες του Εργαστηρίου πιστεύουν ότι η απόπειρα για τη μετάδοση της αγάπης, της επιμέλειας και της σταθερότητας στη δουλειά, μπορεί να προσφέρει στις φτωχές γυναίκες καταρχήν ένα "ασφαλές έρεισμα" για να καταπολεμήσουν τις δυσκολίες της ζωής, να θρέψουν τα μέλη της οικογενείας τους και να εξασφαλίσουν στο εσωτερικό του σπιτιού τους "την ειρήνην, την χριστιανικήν ομόνοιαν και αγάπην".51 Μπορεί, όμως, επιπλέον να αποτελέσει θετικό μέσο για την ανάπτυξη "της ατομικής αξίας εις τας συνειδήσεις"52 των εργατριών, αλλά πολύ περισσότερο να μετατραπεί σε αποτελεσματικό όπλο για τη διατήρηση της δημόσιας τάξης, στο μέτρο που συμβάλλει στο να "απαλλάσσει την πολιτείαν του πολλαπλασιασμού της μηρμηκυιάς των απόρων [και] αποδιώκει την επαιτείαν".53

Παράλληλα με την προσφορά αμειβόμενης εργασίας και επαγγελματικής κατάρτισης στις φτωχές γυναίκες, οι υπεύθυνες του Εργαστηρίου θεωρούν ότι οι τελευταίες έχουν εξίσου ανάγκη από "πνευματικό άρτο".54 θα επιμείνουν, λοιπόν, ιδιαίτερα πάνω στη σημασία της ηθικής εκπαίδευσης των εργατριών: "Καίτοι εννοούσαι, ότι η διανοητική ανάπτυξις της εργατικής τάξεως είναι όρος αναγκαίος και ως προς την ποιότητα της βιομηχανικής παραγωγής, εκρίναμεν εύλογον ν' αφήσωμεν την παίδευσιν ταύτην εις τα δημοτικά σχολεία,55 αλλ' εθεωρήσαμεν άφευκτον καθήκον ημών το να συντελέσωμεν

51. Σύλλογος Κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως, Έκθεσις περί των πεπραγμένων από της 1 Απριλίου 1877 μέχρι της 31 Μαρτίου 1878, Αθήνα 1878, σ. 11.

52. Σύλλογος..., Έκθεσις... 27 Απριλίου 1873 -27Απριλίου 1874, ό.π., β. 15.

53. Συλλογος..., Έκθεσις από της 1 Απριλίου 1877μέχρι της 31 Μαρτίου 1878, ό.π., σ. 11.

54. Στο ίδιo, σ. 70.

55. Λίγο καιρό αργότερα, οι κυρίες του Συλλόγου αλλάζουν στάση σχετικά με το ζήτημα αυτό. Το γεγονός ότι η μεγάλη πλειοψηφία των εργατριών του Εργαστηρίου ήταν αναλφάβητες, τις ανάγκασε να μεριμνήσουν για τη στοιχειώδη εκπαίδευση τους. Από το Σεπτέμβριο του 1875, οι μαθητευόμενες καθώς και όσες μεγαλύτερες στην ηλικία εργάτριες το επιθυμούσαν, μπορούσαν να μάθουν

Σελ. 189
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/190.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

εις την ηθικήν διάπλασιν των εργατίδων ημών παρέχουσαι αυταίς κατά τα ενόντα τον πνευματικόν άρτον, όθεν γίνεται δις της εβδομάδος ακροαματικώς κοινή διδασκαλία εν τω Εργαστηρίω κατά Τρίτην και Πέμπτην υπό καταλλήλου ιερέως, δι' ης επιθυμούμεν να ενσταλάξωμεν εις τας καρδίας των εργατίδων τα εις τον βίον αναγκαία θρησκευτικά παραγγέλματα".56

Μέσω, λοιπόν, της χριστιανικής διαπαιδαγώγησης των εργατριών, οι υπεύθυνες του Εργαστηριού επιδιώκουν να επιδράσουν "ευεργετικά" στο "ιερόν του οίκου άσυλον"57 των φτωχών και να αποδείξουν έτσι την κοινωνική χρησιμότητα του έργου τους.

Η ηθικοποιητική διάσταση του έργου που συντελείται στο Εργαστήριο των απόρων γυναικών, θα γίνει αποδεκτή με ενθουσιασμό από τον κύκλο των διανοουμένων της εποχής.

Ο Σπυρίδων Παγανέλης αποκαλεί το Εργαστήριο "μεγάλον ναόν της εργασίας",58 που "σώζει από τους όνυχας της δυστυχίας, προδρόμου, υπό τινά. έποψιν, της ατιμίας",59 και έρχεται "να λύτρωση από πιθανού ολισθήματος εις ο η στέρησις ή η αργία ηδύνατο να ώθηση ασθενή ή άπειρον χαρακτήρα".60

Σύμφωνα με το συντάκτη της Οικονομικής Επιθεώρησης, τον όποιο απασχολεί η εξεύρεση ενός τρόπου που θα μπορούσε να συνδυάσει την εργασία των γυναικών με τα οικιακά τους καθήκοντα, το

ανάγνωση, γραφή και αριθμητική. Η διδασκαλία διαρκούσε από τις 7.30 έως τις 10 το πρωί· βλ. Σύλλογος Κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως, Έκθεσις των πεπραγμένων 27 Απριλίου 1874 - 26 Απριλίου 1875, Αθήνα 1875, σ. 26.

56. Σύλλογος..., Έκθεσις... 27 Απριλίου 1872 - 27Απριλίου 1873, ό.π., σ. 34.

57. Σύλλογος..., Έκθεσις... 27 Απριλίου 1873 - 27Απριλίου 1874, ό.π., σ. 15.

58. Σπ. Παγανέλης, "Η φιλανθρωπία εν Αθήναις. Το Εργοστάσιον των απόρων γυναικών", Εστία 458 (1884), σ. 637.

59. Σπ. Παγανέλης, "Η φιλανθρωπία εν Αθήναις. Το Εργοστάσιον των απόρων γυναικών", Εστία 457 (1884), σ. 622.

60. Στο ίδιο, σ. 623.

Σελ. 190
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/191.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Εργαστήριο των απόρων γυναικών "ευρίσκεται επί οικονομικής οδού άξιας όλων των επαίνων και όλων των ενθαρρύνσεων",61 στο μέτρο που "αϊ βιομηχανικού ενασχολήσεις, τας οποίας διδάσκει εις τον μικρόν πληθυσμόν του, ανήκουσιν εις την τάξιν εκείνων τας οποίας δύναται να παραλαβή η οικογενειακή στέγη εκ της μεγάλης μηχανικής ζωής".62 Ο ίδιος πάντα συντάκτης εύχεται στη συνέχεια, η σταθερή πορεία της προόδου των ανακαλύψεων να επιτρέψει στο μέλλον και στις Ελληνίδες αυτό που ήδη συμβαίνει στην Ευρώπη,63 να μπορούν δηλαδή μένοντας στο σπίτι να επιτελούν συγχρόνως μια οικονομική δραστηριότητα κάνοντας χρήση των νέων μηχανών.64

Η Καλλιρρόη Παρρέν ένθερμη υποστηρίκτρια της οργάνωσης μιας επαγγελματικής εκπαίδευσης για τα φτωχά κορίτσια,65 μιλά με υπερηφάνεια

61. "Σύλλογος Κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως", Οικονομική Επιθεώρησις 75 (Μάιος 1879), σ. 116.

62. Στο ίδιο.

63. Πράγματι, την εποχή αυτή, σε όλη τη δυτική Ευρώπη, η εργασία των γυναικών στο σπίτι γνωρίζει μια σημαντική εξάπλωση που φθάνει στο απόγειο της στην καμπή του 19ου αιώνα. Στην εξάπλωση της παραγωγής ετοίμων ενδυμάτων στο σπίτι βοήθησε πολύ η μαζική χρήση της ραπτομηχανής· βλ. Michelle Perrot, Η. εργασία, των γυναικών στην Ευρώπη 19ος-20ός Μ., μτφρ. Δήμητρα Σαμίου, Ερμούπολη Σύρου 1988, σ. 35-37.

64. "Σύλλογος Κυριών...", Οικονομική Επιθεώρησις, ό.π., σ. 116.

65. Πολλές φορές επανέρχεται πάνω σ' αυτό το θέμα μέσα από τις σελίδες της Εφημερίδος των Κυριών. Το 1888, στην "Αναφορά των Ελληνίδων Γυναικών προς τον Πρόεδρον της Κυβερνήσεως" περιέχεται και η διεκδίκηση για την ίδρυση στην Αθήνα μιας "Πρακτικής και Επαγγελματικής Σχολής" για τα φτωχά κορίτσια. Μπροστά όμως στην αδράνεια της κυβέρνησης, η " Ένωσις των Ελληνίδων", οργάνωση που ιδρύθηκε το 1897 με πρωτοβουλία της Κ. Παρρέν, θα αναλάβει την ίδρυση της "Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής", που είχε ως στόχο να προσφέρει καλύτερη οικιακή εκπαίδευση στις γυναίκες και τα κορίτσια των μεσαίων και μικροαστικών στρωμάτων της αθηναϊκής κοινωνίας και παράλληλα επαγγελματική εκπαίδευση γύρω από τις οικιακές εργασίες και τις "γυναικείες τέχνες" στα φτωχά κορίτσια· βλ. Σ. Ζιώγου-Καραστεργιου, Η μέση εκπαίδευση των κοριτσιών..., ό.π., σ. 276-279. Ε. Φουρναράκη, Εκπαίδευση και αγωγή των κοριτσιών..., ό.π., σ. 63-64. Α. Μπακαλάκη - Ε. Ελεγμίτου, Η εκπαίδευση "εις τα του οίκου"..., ό.π., σ. 71-76.

Σελ. 191
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/192.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

για το "ευεργετικόν" έργο που συντελείται στο Εργαστήριο, "εις ο οφείλουσι χιλιάδες γυναικών και κορασιών απόρων, τον εντιμως κερδισθέντα άρτον των, και η γυναικεία βιομηχανία μας την πρόοδον και τελειοποίηση" της".66 Συγχαίρει τις κυρίες του Συλλόγου για τη δημιουργία ενός τέτοιου ιδρύματος, που μπορεί να συγκριθεί με ελάχιστα αντίστοιχα παγκοσμίως. "Αδιαφιλονείκητος απόδειξις", κατά τη γνώμη της, "της πατριωτικής στοργής και αυταπαρνήσεως, και της εκτάκτου διοικητικής ικανότητος, μεθ' ης η γυνή φέρει εις πέρας, παν ό,τι αναλαμβάνει".67

Είναι προφανές ότι μπροστά στην ολοκληρωτική απουσία οργάνωσης κάθε μορφής επαγγελματικής κατάρτισης και στις πολύ περιορισμένες επαγγελματικές διεξόδους που διέθεταν οι φτωχές γυναίκες και τα κορίτσια, η ίδρυση του Εργαστηρίου εμφανίζεται σαν μια πραγματική καινοτομία που εγγράφεται στα πλαίσια εκσυγχρονισμού της νεοελληνικής κοινωνίας.

Σε μια χρονική στιγμή όπου αρχίζει να αναπτύσσεται μια προβληματική σχετικά με την αναζήτηση νέων προσανατολισμών, περισσότερο πρακτικού χαρακτήρα, στο χώρο της γυναικείας εκπαίδευσης,68 το Εργαστήριο των απόρων γυναικών έρχεται να υποκαταστήσει την κρατική πολιτική και τους σχολικούς θεσμούς στον τομέα αυτό, αναλαμβάνοντας την οργάνωση και υλοποίηση μιας πρώτης μορφής επαγγελματικής εκπαίδευσης των γυναικών,

Συγχρόνως, η καινοτομία αυτή δεν είναι απαλλαγμένη από σημαντικά στοιχεία κοινωνικού ελέγχου. Εξασφαλίζοντας, από τη μια εργασία στις οικονομικά αδύναμες γυναίκες, που αφ' εαυτής αποτελεί σημαντικότατο μέσο ηθικοποίησης, και μεριμνώντας, από τη άλλη, για την ηθική τους εκπαίδευση, ο "Σύλλογος κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως" γίνεται ένας από τους πιο ενεργούς φορείς

66. Κ. Παρρέν, "To Εργαστήριον των απόρων γυναικών Α'", Εφημερίς των Κυριών 6, φ. 281 (1892).

67. Στο ίδιο.

68. Βλ. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ, 281.

Σελ. 192
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/193.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

διαχείρισης της ζωής ενός τμήματος του φτωχού γυναικείου πληθυσμού της Αθήνας των τελευταίων δεκαετιών του 19ου αιώνα.

Η ίδρυση όμως του Εργαστηρίου αντικατοπτρίζει ακόμη και, εμπεριέχει, στοιχεία οικονομικής σκοπιμότητας. Οι κύριες του Συλλόγου που πίστευαν ότι "η μετοχή της γυναικός εις τα οικεία αυτή έργα, οία τα της φιλανθρωπίας, είναι σημείον πρόδηλον προόδου",69 θα επιχειρήσουν να μετατρέψουν το Εργαστήριο σε "πρότυπον εθνικής βιομηχανίας".70 Αυτό μαρτύρα η διαρκής αναζήτηση βελτίωσης και τελειοποίησης της ποιότητας των παραγομένων προϊόντων μέσω της εισαγωγής νέων "ευρωπαϊκών" μηχανών, προκειμένου τα προϊόντα αυτά να μπορούν να συγκριθούν και να ανταγωνιστούν τα αντίστοιχα ευρωπαϊκά. Φαίνεται ότι η προσπάθεια αύτη στέφθηκε με επιτυχία: Στη Διεθνή Έκθεση της Βιέννης το 1874, τα χειροτεχνήματα του τμήματος δαντελών του Εργαστηριού, που στάλθηκαν από την "Επιτροπή της Εθνικής Βιομηχανίας" ως αντιπροσωπευτικά δείγματα της ελληνικής βιοτεχνικής παραγωγής, απέσπασαν το πρώτο βραβείο, ενώ στην Έκθεση του Παρισιού, το 1889, έλαβαν χρυσό βραβείο και στην Έκθεση του Σικάγου τέσσερα διαφορετικά βραβεια.71

Αυτό όμως που αποτελεί πραγματική ένδειξη της οικονομικής σκοπιμότητας της λειτουργίας του Εργαστηρίου, είναι "η συρροή των παραγγελιών"72 κυρίως από μέρους των εύπορων αθηναϊκών οικογενειών. Κατά τη διάρκεια των είκοσι χρόνων λειτουργίας του, "εκ του εργαστηρίου των απόρων γυναικών εξήχθησαν [...] αι προίκες των πλείστων Ελληνίδων της πρωτευούσης, εξ αυτού οι τάπητες

69. Σύλλογος..., Έκθεσις ... 27 Απριλίου 1872 - 27 Απριλίου 1873, ό.π., σ. 69.

70. Σύλλογος Κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως, Έκθεσις περί των πεπραγμένων από 1 Απριλίου 1878 μέχρι 31 Δεκεμβρίου 1879, Αθήνα 1880, σ. 12.

71. "Ο υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως Σύλλογος Κυριών", Ημερολόγιον Οικογενειακόν του 1900, Αθήνα 1899, σ. 64.

72. Σύλλογος Κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως, Έκθεσις των πεπραγμένων 27 Απριλίου 1873 - 27 Απριλίου 1874, Αθήνα 1874, σ. 17.

Σελ. 193
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/194.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

και τα παραπετάσματα των ωραιωτέρων και πλουσιοτέρων αιθουσών όχι μόνον των Αθηνών, αλλά και των εν ευρωπαϊκούς μεγαλοπόλεσι διαιτωμένων ελληνικών οικογενειών".73

Η εργασία των γυναικών στο Εργαστήριο συνέβαλε, λοιπόν, στην ικανοποίηση των αυξανόμενων καταναλωτικών αναγκών των Αθηναίων αστών σε χειροποίητα προϊόντα. Οι τελευταίοι μπορούσαν να βρουν εκεί σε πολύ προσιτές τιμές "τάπητας θαυμάσιους, υφάσματα βαμβακερά τεχνικώτατα και στερεώτατα, σηρικά διαφανή, λεπτεπίλεπτα, χρυσοΰφαντα ή πυκνά, δυνάμενα να παραβληθώσι προς τα εντελέστερα Ευρωπαϊκά".74 Μ' αυτό τον τρόπο, οι γυναίκες του "Συλλόγου Κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως" προσφέρουν σημαντική υπηρεσία στην κοινωνική τάξη από την οποία προέρχονται και οι ίδιες.

Η προσφορά όμως αύτη θα έχει ως αντάλλαγμα την υποστήριξη του έργου τους από έναν αξιοσημείωτο αριθμό ανδρών και γυναικών των ανώτερων αθηναϊκών στρωμάτων καθώς και της εύπορης αστικής τάξης της διασποράς.

Κατά τη διάρκεια του πρώτου χρόνου λειτουργίας του Συλλόγου, ο συνολικός αριθμός των γραμμένων μελών του, τόσο στην Αθηνά όσο και σε άλλες πόλεις του ελληνικού κράτους και τις ελληνικές κοινότητες στο εξωτερικό, ανήλθε σε 528. Μόνο στην Αθήνα, ο Σύλλογος αριθμούσε 130 μέλη.75

Οι οικονομικοί πόροι του Εργαστηριού προέρχονταν από τις συνδρομές των μελών του Συλλόγου, κυρίως όμως από σημαντικές δωρεές των ομογενών αστών της διασποράς.76 Ο Σύλλογος είχε ακόμη την οικονομική υποστήριξη της ελληνικής κυβέρνησης, την ενθάρρυνση

73. Κ. Παρρέν, "Το Εργαστήριον των απόρων γυναικών Α'", ό.π.

74. Κ. Παρρέν, "Το Εργαστήριον των απόρων γυναικών Β'", Εφημερίς των Κυριών 6, αρ. 282 (1892).

75. Σύλλογος..., Έκθεσις... 27 Απριλίου 1872 - 27 Απριλίου 1873, ό.π., σ. 21-22.

76. Στο ίδιο, σ. 19-20 και Έκθεσις των πεπραγμένων 27 Απριλίου 1873 -27 Απριλίου 1874, ό.π., σ. 6-17.

Σελ. 194
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/195.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

και ενίσχυση της "Επιτροπής της Εθνικής Βιομηχανίας" που του πρόσφερε νέες μηχανές, του Δήμου της Αθήνας που του παραχώρησε ένα οικόπεδο προκειμένου να οικοδομήσει και στεγάσει το Εργαστήριο, καθώς και άλλων φιλανθρωπικών ιδρυμάτων της εποχής, όπως της "Σχολής των απόρων παίδων" του Φιλολογικού Συλλόγου "Παρνασσός" και του Δημοτικού Βρεφοκομείου Αθηνών που έκαναν τις παραγγελιές τους σε είδη ρουχισμού στο Εργαστήριο.77

Όλη αύτη η ευνοϊκή υποδοχή που επιφυλάχτηκε στο έργο του Εργαστηριού των απόρων γυναικών, οδηγεί τις γυναίκες του "Συλλόγου Κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως" να δηλώσουν ότι το έργο τους ήταν απαραίτητο, κοινωνικά χρήσιμο και απολύτως σύμφωνο "των αληθών της πατρίδος συμφερόντων".78

Πραγματικότητες και αναπαραστάσεις της ζωής των υπηρετριών

Η αύξηση του υπηρετικού προσωπικού σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα συνδέεται άμεσα με τη διεύρυνση των μεσαίων και μικροαστικών στρωμάτων της πρωτεύουσας. Η δυνατότητα απασχόλησης μιας η περισσοτέρων υπηρετριών αποτελεί σαφη ένδειξη της οικονομικής ευμάρειας μιας οικογένειας. Οι υπηρέτριες μετατρέπονται, λοιπόν, σε σύμβολα της κοινωνικής ανέλιξης των Αθηναίων αστών.

Παράλληλα, στο βαθμό που η βιομηχανική ανάπτυξη παραμένει εμβρυώδης κατά την περίοδο αύτη, η μισθωτή υπηρετική εργασία αποτελεί μια από τις σημαντικότερες επαγγελματικές διεξόδους που

77. Στο ίδιο, σ. 10-11. Σύλλογος Κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως, Έκθεσις των πεπραγμένων από 1 Ιανουαρίου - 31 Δεκεμβρίου 1880, Αθήνα 1881, σ. 14. Σύλλογος Κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως, Προσφώνησις της αντιπροέδρου του Διοικητικού Συμβουλίου επί τη κατά την 11 Απριλίου 1882 τελεσθείση δεκαετηρίδι του Συλλόγου (11 Απριλίου 1882), Αθήνα 1882, σ. 5.

78. Σύλλογος..., Έκθεσις ... 27 Απριλίου 1873 - 27 Απριλίου 1874, ό.π., σ. 14.

Σελ. 195
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/196.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ανοίγονται, στις γυναίκες των λαϊκών στρωμάτων. Αλλά όχι μόνο στις γυναίκες. Το ανδρικό υπηρετικό προσωπικό είναι εξίσου πολυάριθμο με το γυναικείο, τουλάχιστον κατά τις πρώτες μετεπαναστατικές δεκαετίες.

Η Χριστιάνα Λυτ, μια Δανέζα στην αυλή του Όθωνα γύρω στα 1840, αναφέρει ότι η οικογένεια της απασχολούσε ως υπηρετικό προσωπικό έναν άνδρα, που έκανε όλες τις οικιακές δουλειές: "Μόλις αποκτήσαμε τα απαραίτητα για την κουζίνα, βρήκαμε κι έναν Έλληνα υπηρέτη, τον Γρηγόρη, που, όπως μας είπε, ήταν και μάγειρας. Τώρα πια ανάλαβε αυτός τα ψώνια για το φαγητό, μαγείρευε, σκούπιζε τα δωμάτια κι όταν βγαίναμε έξω μας ακολουθούσε πιστά σαν σκύλος".79

Μερικές δεκαετίες αργότερα, το 1894, η Καλλιρρόη Παρρέν διαμαρτύρεται έντονα ενάντια στον "αθέμιτο συναγωνισμό" των ανδρών στην αγορά εργασίας των οικιακών υπηρεσιών:80 "Από τινός [...] ο ανήρ των αγρών και του αρότρου [...] ο καλλιεργών την γην μετά της γυναικός εν πλήρη ισότητι δυνάμεως -ην ουδείς εσκέφθη να διαφιλονικείση εκεί- εφιλοδόξησε βίον ανετώτερον και απολαυστικώτερον. Ας σκάψουν οι γυναίκες τα χωράφι", είπε, ρίπτων περιφρονητικώς μακράν την σκκπάνην [...]. Οι έφηβοι και οι νέοι άνδρες γίνονται [...] υπηρέται, μάγειροι, θαλαμηπόλοι, [...] εκδιώκοντες την εργαζομένην γυναίκα εκ του μαγειρείου και των αντιθαλάμων [...]. Και οι άνδρες ούτοι -επειδή είναι άνδρες- πληρώνονται διπλασίως από τας γυναίκας".81

Παρόλο που η υπηρετική εργασία δεν αποτελούσε καθαρά γυναικείο επάγγελμα, οι γυναίκες θα υπερέχουν αριθμητικά, αφού σύμφωνα με την αντίληψη της εποχής, η άσκηση του υπηρετικού επαγγέλματος βρισκόταν σε βαθιά αρμόνια με τη "γυναικεία φύση" τους. Το

79. Χριστιάνα Λυτ, Μια Δανέζα στην Αυλή του Όθωνα, Αθήνα 1981, σ. 30.

80. Βλ. Ελένη Βαρίκα, Η εξέγερση των κυριών..., ό.π., σ. 249.

81. Κ. Παρρέν, "θέσιν διά τους άνδρας", Εφημερίς των Κυρίων, 8-5-1894. Αναφέρεται στο Ε. Βαρίκα, ό.π., σ. 249.

Σελ. 196
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/197.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

1870, συναντάμε στην Αθήνα 2965 υπηρέτριες,82 δηλαδή το 7% του συνολικού πληθυσμού της πόλης. Στη μεγάλη τους πλειοψηφία είναι νέα κορίτσια ηλικίας από 10 μέχρι 20 χρονών που κατάγονται από τα νησιά των Κυκλάδων (κυρίως από την Άνδρο, Τηνο, Νάξο, Κέα).83

Δυστυχώς, είναι δύσκολο για την ώρα να γνωρίσουμε την καθημερινή ζωή και τη συγκεκριμένη πραγματικότητα της εργασίας των υπηρετριών, στο μέτρο που οι διαθέσιμες πηγές της εποχής που μιλούν γι' αυτές, αντικατοπτρίζουν περισσότερο το βλέμμα των άλλων παρά την πραγματικότητα της δικής τους ζωής.

Μια τέτοια μαρτύρια ενός "άλλου" βλέμματος πάνω στις υπηρέτριες, αποτελεί η "Διάταξις της Διευθύνσεως της διοικητικής Αστυνομίας Αθηνών και Πειραιώς", που εκδόθηκε στις 25 Νοεμβρίου του 1870 και αφορούσε τους υπηρέτες, τις υπηρέτριες, τις τροφούς και τους υπηρετομεσίτες. Στη "Διάταξη" αυτή διαβάζουμε:

"Η τάξις των υπηρετών και υπηρετριών ευρίσκεται εις πλήρη ανωμαλίαν· ότι η αύτη αταξία επικρατεί και ως προς τας τροφούς (παραμάνας), ης ένεκα πολλάκις επί ημέρας άσιτα τα βρέφη μένουσι, και πολλών η ζωή ή η υγεία εκ της ιδιοτροπίας η της ελαττωματικής υγείας των τροφών κρέμαται· ότι πολλοί υπηρέται, υπηρέτριαι η τροφοί άγνωστοι και άνευ μηδεμιάς εγγυήσεως μισθούμενοι εγκαταλείπουσι πολλάκις τους κύριους των, ουδέν ίχνος αναγνωρίσεως αφίνοντες αυτοίς προς αναζήτησιν, και ότι ταύτα πάντα προκύπτουσιν ιδίως εκ του ότι ουδέν σύστημα υπηρετικόν υπάρχει προσηκόντως οργανισμένον".84

82. Α. Μανσόλας, "Απογραφή της πόλεως Αθηνών", Παρνασσός (1881), σ. 856.

83. Βλ. Yiannis Bafounis, La formation d'une ville nouvelle: Le Pirée au XIXe siècle (1835-1879), διδακτορική διατριβή 3ου κύκλου, πανεπιστήμιο Paris Sorbonne (Paris IV) 1985, σ. 350.

84. Διάταξις της Διευθύνσεως της διοικητικής Αστυνομίας Αθηνών και Πειραιώς, "Περί υπηρετών, υπηρετριών, τροφών και υπηρετομεσιτών", αρ. 39 (25 Νοεμβρίου 1870).

Σελ. 197
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/198.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Προκειμένου, λοιπόν, να εξαλείψει την «αταξία» και «ανωμαλία» που παρατηρείται στις τάξεις των υπηρετών και των τροφών, η Αστυνομία της Αθήνας θα καθορίσει, μια σειρά από ρυθμιστικούς κανόνες που έπρεπε άμεσα να τεθούν σε εφαρμογή. Αξίζει, να σημειώσουμε ότι οι κανόνες αυτοί παρουσιάζουν μεγάλη ομοιότητα με ανάλογες ρυθμίσεις που υιοθετήθηκαν στη Γαλλία το 1852.85

Σύμφωνα, λοιπόν, με τη «Διάταξη», από την 1η Ιανουαρίου 1871, κανένας και καμία δεν θα μπορούσε πλέον να ασκήσει, το επάγγελμα του υπηρέτη, της υπηρέτριας η της τροφού,86 αν προηγουμένως δεν διέθετε «συστατικόν αποδεικτικόν» και την εγγύηση ενός από τους αναγνωρισμένους υπηρετομεσιτες,87 καθώς επίσης την άδεια και το βιβλιάριο που η αστυνομία παρείχε σε όλους τους υπηρέτες. Σε καμία τροφό η αστυνομία, δεν θα χορηγούσε άδεια εργασίας, αν το «συστατικόν αποδεικτικόν» του μεσίτη δεν ήταν προσυπογραμμένο την ίδια ημέρα από το γιατρό της αστυνομίας. Ο τελευταίος όφειλε να εξετάζει και να βεβαιώνει την ευρωστία και την ικανοποιητική και υγιή γαλακτοφορία της τροφού, έναντι αμοιβής 2 δραχμών που εισέπραττε απ' αυτήν.

85. Βλ. «Υπηρετική βιομηχανία», Οικονομική Επιθεώρησις 37 (Μάρτιος 1876), σ. 16.

86. Σε παρόμοια «Διάταξη», που εκδόθηκε το 1879, θα προστεθεί και το .επάγγελμα του/της παιδαγωγού και του θαλαμηπόλου· βλ. Διάταξις της Διευθύνσεως της διοικητικής Αστυνομίας Αθηνών και Πειραιώς, «Περί υπηρετών, υπηρετριών, τροφών και υπηρετομεσιτών», αρ. 121 (12 Νοεμβρίου 1879).

87. Ούτε στη «Διάταξη» του 1870, ούτε σ' εκείνη του 1879 αναφέρεται ο αριθμός των υπηρετομεσιτικών γραφείων που είχαν νόμιμη άδεια λειτουργίας στην Αθήνα και τον Πειραιά.

Στη Γαλλία, σύμφωνα με το πρώτο άρθρο σχετικού διατάγματος της 25ης Μαρτίου 1852, ρυθμίζεται η λειτουργία των υπηρετομεσιτικών γραφείων. Το 1891, στην περιοχή του Παρισιού λειτουργούσαν 217 αναγνωρισμένα τέτοια γραφεία. Συγχρόνως, όμως, τέθηκε σε λειτουργία ένα παράλληλο σύστημα δημοτικών γραφείων για την εύρεση εργασίας σε υπηρέτριες· βλ. Anne Martin-Fugier, La place des bonnes (La domesticité feminine à Paris en 1900), Παρίσι 1979, σ 49, 51.

Σελ. 198
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/199.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Σε ό,τι αφορά τους υπηρετομεσιτες, δεν μπορούσαν να ασκήσουν το επάγγελμα χωρίς την άδεια της αστυνομίας. Για την απόκτηση της αδείας αυτής, ο ενδιαφερόμενος έπρεπε να συγκεντρώνει, τις ακόλουθες προϋποθέσεις: Να είναι εγγράμματος, εγκαταστημένος στην πόλη όπου ήθελε να ασκήσει, το επάγγελμα του, να διαθέτει ευρύχωρο σπίτι, όπου θα μπορούσε να δέχεται τις υπηρέτριες, να μην μετακομίζει χωρίς προηγουμένως να το γνωστοποιήσει στην αστυνομία, να ζει με τη σύζυγο, η τη μητέρα του, η άλλη επιμελήτρια ηλικίας 40 έως 60 ετών, να μπορεί να εγγυηθεί για την ηθική διαγωγή του και την έντιμη άσκηση του επαγγέλματος του. Στον υπηρετομεσίτη απαγορευόταν να δέχεται η να φιλοξενεί στο σπίτι, του άνδρες ηλικίας 15 έως 60 ετών. Ακόμη, όφειλε να διατηρεί με ακρίβεια βιβλία, σύμφωνα με σχέδιο που θα του υποδείκνυε η αστυνομία, και κάθε Δευτέρα να την ενημερώνει για τις εβδομαδιαίες εργασίες του, αποστέλλοντας της αντίγραφα των βιβλίων του.

Για κάθε εύρεση θέσης εργασίας, ο μεσίτης είχε δικαίωμα να εισπράττει ως αμοιβή 3 δραχμές από τον υπηρέτη, την υπηρέτρια η την τροφό και το ίδιο ποσό από τον οικοδεσπότη του σπιτιού.

Ο ελάχιστος χρόνος διάρκειας της σύμβασης εργασίας κατά την πρόσληψη του υπηρέτη η της υπηρέτριας οριζόταν σ' ένα μηνά. Σε περίπτωση λύσης της σύμβασης, με ευθύνη είτε του υπηρέτη, είτε του οικοδεσπότη, προβλεπόταν ότι ο καθένας από την πλευρά του έπρεπε να προειδοποιεί τον άλλο τουλάχιστον μια εβδομάδα νωρίτερα. Η διάρκεια του χρόνου εργασίας της τροφού ορίζεται μονομερώς από τον εργοδότη της, ανάλογα με τις ανάγκες θηλασμού του βρέφους του.

Αν ο υπηρέτης, η υπηρέτρια η η τροφός εγκατέλειπαν την υπηρεσία τους πριν το τέλος του μηνά, δεν είχαν δικαίωμα να πληρωθούν τις ημέρες που εργάστηκαν. Αν όμως απολύονταν πριν από το τέλος του μηνά, είχαν δικαίωμα να απαιτήσουν ολόκληρο το μισθό ενός μηνα.88

88. Η "Διάταξη" του 1879 ορίζει ακόμη ότι αν η τροφός εγκαταλείψει την υπηρεσία της, χάνει το μισθό του τελευταίου μήνα. Αν όμως απολυθεί, και στο

Σελ. 199
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/200.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Ο μεσίτης ήταν υπεύθυνος για κάθε παράπτωμα του υπηρέτη, της υπηρέτριας ή της τροφού και υποχρεωμένος να αντικαθιστά αμέσως το πρόσωπο που εγκατέλειψε την υπηρεσία του. Στην περίπτωση αύτη, εισέπραττε αμοιβή μόνο από τον αντικαταστάτη, σε περίπτωση όμως απόλυσης, και ο οικοδεσπότης όφειλε να του πληρώσει νέα αμοιβή.

Κανένας υπηρέτης, υπηρέτρια η τροφός δεν μπορούσε να παράμεινε·, χωρίς εργασία πάνω από μια εβδομάδα. Είτε επρόκειτο για παραίτηση, είτε για απόλυση, όφειλε να παρουσιαστεί στο μεσίτη, για να αναζητήσει μέσω αυτού νέα υπηρεσία. Στο μεταξύ διάστημα, οι υπηρέτριες και οι τροφοί έπρεπε να διαμένουν είτε σε συγγενικό τους σπίτι, είτε στο σπίτι του μεσίτη.

Σε περίπτωση που μια υπηρέτρια εμφανιζόταν μια η το πολύ δύο φορές σε "οίκο ασωτείας", η αν είχε σχέσεις με "μαυλίστριες" η "κοινές" γυναίκες, έχανε το δικαίωμα να ασκήσει στο μέλλον το επάγγελμα της υπηρέτριας, και αν μεν ήταν ετεροδημότης, η αστυνομία την απέπεμπε στον τόπο καταγωγής της, διαφορετικά, την κατέτασσε ανάμεσα στις "κοινές" γυναίκες.

Σε κάθε περίπτωση παραίτησης η απόλυσης, ο μεσίτης ήταν υποχρεωμένος να απευθύνεται στον οικοδεσπότη η την οικοδέσποινα του υπηρέτη, της υπηρέτριας η της τροφού, προκειμένου να ζητήσει πληροφορίες για τη διαγωγή την όποια επέδειξαν κατά τη διάρκεια της υπηρεσίας τους και να τις σημειώσει στη συνέχεια στο υπηρετικό βιβλιάριο.

Όταν o υπηρέτης, η υπηρέτρια η η τροφός επιθυμούσε να διακόψει την άσκηση του επαγγέλματος του/της, όφειλε να το γνωστοποιεί στη Διεύθυνση της αστυνομίας και να επιστρέφει το βιβλιάριο του, για να διαγράφει από το υπηρετικό βιβλίο που διατηρούσε η αστυνομία.89

βαθμό που εργάσθηκε περισσότερο από τρεις μήνες, δικαιούται αμοιβή δέκα ημερών μετά την απόλυση της.

89. Η Διεύθυνση της διοικητικής Αστυνομίας της Αθήνας και του Πειραιά διατηρεί το "Βιβλίον εγγραφής των υπηρετών εν γένει εν Αθήναις και εν Πειραιεί",

Σελ. 200
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/201.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Μέσω των παραπάνω ρυθμίσεων επιχειρείται αναμφίβολα η νομιμοποίηση της αστυνομικής παρέμβασης στο χώρο της μισθωτής υπηρετικής εργασίας, με στόχο την εγκαθίδρυση ενός "υπηρετικού συστήματος", που βασίζεται σε δύο κεντρικούς άξονες:

Από τη μια, στην οργάνωση της άμεσης αστυνομικής επιτήρησης του υπηρετικού προσωπικού, με τη χορήγηση υπηρετικού βιβλιάριου από την αστυνομία, τήρηση ειδικού βιβλίου υπηρετών και επαναδραστηριοποίηση ποινικών κυρώσεων σε βάρος των παραβατών των αστυνομικών ρυθμίσεων.90

Από την άλλη, στην επίσημη αναγνώριση και θεσμοθέτηση της ιδιωτικής διαμεσολάβησης στην πρόσληψη του υπηρετικού προσωπικού, με την ίδρυση υπηρετομεσιτικών γραφείων και με την υποχρεωτική παρέμβαση του μεσίτη. Παράλληλα, θεσπίζονται ειδικοί κανόνες για την άσκηση και τον έλεγχο του επαγγέλματος του υπηρετομεσίτη. Τέλος, καθιερώνεται η ευθύνη του τελευταίου για τις πράξεις των υπηρετών που προσλαμβάνονται με δίκη του διαμεσολάβηση.

όπου καταγράφονται κατ' αύξοντα αριθμό το όνομα και επώνυμο των υπηρετών και υπηρετριών, ο τόπος γέννησης τους, ο δήμος καταγωγής τους, η ηλικία τους, η οικογενειακή τους κατάσταση (έγγαμος, άγαμος, αριθμός παιδιών, τόπος διαμονής της οικογένειας), το είδος της υπηρεσίας τους, το όνομα και το επώνυμο του οικοδεσπότη, η ημερομηνία έναρξης της απασχόλησης στο σπίτι ή το κατάστημα του τελευταίου, για πόσο καιρό είναι "συμφωνημένοι", το όνομα και το επώνυμο αυτού που μαρτυρά για τη διαγωγή τους, τα φυσικά χαρακτηριστικά τους (ανάστημα, χρώμα μαλλιών, χρώμα ματιών, σχήμα μύτης, στόματος, μετώπου), τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους και διάφορες άλλες παρατηρήσεις.

90. Σύμφωνα με τα άρθρα 533,655 και 657 του Ποινικού Νόμου του 1834, η προβλεπόμενη ποινή σε βάρος κάθε προσώπου που δέχεται να απασχολεί υπηρέτες που δεν κατέχουν υπηρετικό βιβλιάριο και δεν μπορούν να αποδείξουν ότι διαθέτουν τις κατάλληλες ιδιότητες για την άσκηση του επαγγέλματος, συνίσταται στην πληρωμή μιας κλήσης ύψους έως 50 δραχμές. Η προβλεπόμενη ποινή για τις ίδιες παραβάσεις σε βάρος των υπηρετών είναι πολύ πιο αυστηρή. Συνίσταται στην κράτηση τους που μπορεί να διαρκέσει από μία ημέρα μέχρι δύο εβδομάδες. Οι κατ' εξακολούθηση διαπράττοντες τις ίδιες παραβάσεις, υπόκεινται σε ιδιαίτερη αστυνομική επιτήρηση ή ακόμη αποπέμπονται από την πόλη όπου βρίσκονται· βλ. "Υπηρετική βιομηχανία", Οικονομική Επιθεώρησις 37 (Μάρτιος 1876), σ. 19.

Σελ. 201
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/202.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Αξιοσημείωτη είναι ακόμη η ρύθμιση της εργασιακής σύμβασης του υπηρετικού προσωπικού (διάρκεια εργασίας, καταγγελία της σύμβασης κ.ά.), όπου συναντάμε για πρώτη ίσως φορά διατάξεις (π.χ. προειδοποίηση καταγγελίας, διάκριση ανάμεσα σε παραίτηση και απόλυση κ.ά.), των οποίων η εφαρμογή θα επεκταθεί αργότερα στο σύνολο των εργαζομένων και θα αποτελέσουν τα συστατικά στοιχεία του σύγχρονου εργατικού δικαίου.

Ωστόσο, κάτω από μια επίφαση αντικειμενικότητας και διάθεσης προστασίας των δικαιωμάτων τόσο των υπηρετών όσο και των εργοδοτών τους, είναι εμφανής η δυσπιστία και η εχθρότητα του αστυνομικού λόγου απέναντι στο υπηρετικό προσωπικό. Μέσα από τις γραμμές της αστυνομικής "Διάταξης", η τάξη των υπηρετών σκιαγραφείται ως σύνολο ύποπτων και ασυνεπών προς τις υποχρεώσεις τους προσώπων, ως εν δυνάμει πηγή αταξίας και τελικά επικινδύνων για τη δημόσια τάξη. Με βάση τα χαρακτηριστικά αυτά που τους αποδίδονται, καθίσταται αναγκαία η στενή επιτήρηση τους και νομιμοποιείται η αστυνομική παρέμβαση.

Ένα άλλο ενδιαφέρον ζήτημα που αναδεικνύει η αστυνομική διάταξη, είναι η προσέγγιση που επιχειρεί να εγκαθιδρύσει ανάμεσα στις υπηρέτριες και την πορνεία. Κατά την κρίση της αστυνομίας, τα όρια ανάμεσα στα δύο αυτά επαγγέλματα βρίσκονται τόσο κοντά, ώστε το πέρασμα από το ένα στο άλλο να γίνεται με εξαιρετικά μεγάλη ευκολία, με σχεδόν αυτόματο τρόπο.

Τι μπορεί άραγε να σημαίνει μια τέτοια στάση; Τον απόηχο μιας κοινωνικής πραγματικότητας που επεφύλασσε πράγματι στις υπηρέτριες ως μοναδική εναλλακτική λύση την πορνεία, η περισσότερο την έκφραση ενός απωθημένου φόβου που τροφοδοτούσε τη φαντασία των ανθρώπων της εποχής και έβρισκε την καλύτερη ενσάρκωση του στο πρόσωπο των υπηρετριών;

Σε κάθε περίπτωση, αυτό που διαφαίνεται ολοένα και πιο καθαρά, είναι ότι το πρόσωπο της υπηρέτριας, μέσα από τα διαφορετικά βλέμματα που διασταυρώνονται πάνω του, γίνεται αντικείμενο μιας αντιφατικής αναπαράστασης. Ενώ, από τη μια, προβάλλει η στερεοτύπη εικόνα της υπηρέτριας, σύμφωνα με την όποια, το επαναλαμβανόμενο

Σελ. 202
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/203.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

μοτίβο επικεντρώνεται στην παρουσίαση της ως μιας αθώας, αδύναμης και απροστάτευτης ύπαρξης, αντιμέτωπης με πολυάριθμες υλικές και ηθικές δυσκολίες, δυσκολίες που η ζωή στην πρωτεύουσα επιτείνει ακόμη περισσότερο για τις μικρές επαρχιωτοπούλες που ελπίζουν να βρουν εκεί καλύτερη τύχη, από την άλλη, η παρουσία της θεωρείται ύποπτη, απείθαρχη, αναποτελεσματική, ανήθικη και απειλητική.

Μία από τις καλύτερες μαρτυρίες, όπου μπορούμε να ανιχνεύσουμε αυτή τη διπλή αναπαράσταση της υπηρέτριας, είναι το μυθιστόρημα του Ιωάννη Κονδυλάκη Οι άθλιοι των Αθηνών, που δημοσιεύτηκε το 1894,

Η ηρωίδα του μυθιστορήματος, η Μαριώρα, ένα νεαρό κορίτσι 16 ετών, αφήνει στο χωριό της, στην Τήνο, τη χήρα μητέρα της, το μικρότερο αδερφό και την αδερφή της και φθάνει στην Αθήνα για να αναζητήσει θέση υπηρέτριας σε κάποια εύπορη οικογένεια.

Η Μαριώρα, "το μεγαλύτερον κόσμημα του οίκου" της μητέρας της, όχι "μόνον η ωραιότερα νέα του χωριού, αλλά και η αγαθωτέρα", με "καρδιαν παιδιού", "ήτο πτωχή και είχε, φαίνεται συναίσθησιν ότι η τρέλλα των νέων του χωριού, τουλάχιστον των ευπορωτέρων, δεν ηδύνατο να φθάση μέχρι σοβαρών αποφάσεων".91

Ακούγοντας, λοιπόν, από τη μια τις συμβουλές της μητέρας της που της έλεγε να φύγει να εργαστεί για μερικά χρόνια στην Αθήνα, για να ετοιμάσει την προίκα της, καθώς και τις αφηγήσεις μιας συγχωριανής της, που αφού εργάστηκε ως υπηρέτρια επί δέκα χρόνια στην Αθήνα, επέστρεψε με μικρό χρηματικό ποσό και παντρεύτηκε στον τόπο της καταγωγής της, αποφασίζει να δοκιμάσει την τύχη της στη "γην της επαγγελίας".92

Μόλις όμως φθάνει στην Αθήνα, γίνεται αντικείμενο ενός πραγματικού κυνηγιού που εξαπολύεται εναντίον της.

Στον Πειραιά, "ίσταντο τινές υπόπτου εξωτερικού, οι οποίοι την

91. Ιωάννη Κονδυλάκη, Οι άθλιοι των Αθηνών, Αθήνα 1964, σ. 16 17 17-18.

92. Στο ίδιο, σ. 20.

Σελ. 203
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 184
    29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

    εργοστάσια, τη διάρκεια της εργάσιμης ημέρας, το ύψος του μισθού των εργατριών καθώς και τις συνθήκες υγιεινής και ασφάλειας στα εργοστάσια.35

    Η έλλειψη μιας τέτοιας κυβερνητικής μέριμνας κινδύνευε, σύμφωνα με την Κ. Παρρέν, να επιφέρει "μέγιστη εθνική ζημιά", αν, όπως υποστήριζε, "υπολογίσωμεν ότι σήμερον νοσηρά και αναιμική και υπό οργανικών παθήσεων προσβαλλομένη κόρη η νέα γυνή ως εκ του είδους της εργασίας και της καταχρήσεως των δυνάμεων της, ή δεν θα γείνη ποτέ μήτηρ η θα κυοφορήση τέκνα μαρασμώδη και καχεκτικά, προωρισμένα εις συνοικισμόν νοσοκομείων μάλλον η στρατώνων".36

    Την ίδια αυτή στάση που χρησιμοποιεί την υπεράσπιση της μητρότητας ως βασικό επιχείρημα, προκειμένου να διεκδικήσει την ειδική προστασία της γυναικείας εργασίας, θα τη συναντήσουμε και πάλι, και μάλιστα να εκδηλώνεται με πολύ πιο συστηματικό τρόπο, μερικές δεκαετίες αργότερα, όταν η παρουσία των γυναικών στην αγορά εργασίας θα είναι περισσότερο πολυάριθμη.37

    Το Εργαστήριο των Απόρων Γυναικών: επαγγελματική κατάρτιση και ηθικοποίηση των φτωχών γυναικών

    Αν η εργασία των γυναικών στη βιομηχανία τον 19ο αιώνα προκαλούσε ποικίλες αντιδράσεις, που στο μεγαλύτερο μέρος τους στηρίζονταν στην άποψη ότι η εργασία αύτη εξέθετε τις εργάτριες σε πολυάριθμους κινδύνους για την υγεία και την "ιδιαιτέρα" αδύναμη και εύθραυστη φυσική τους υπόσταση, κυρίως όμως ότι τις αποσπούσε από την εκπλήρωση της βασικής "αποστολής" τους, δηλαδή από τα μητρικά και οικιακά τους καθήκοντα,38 υπήρχε μια άλλη δραστηριότητα,

    35. Κ. Παρρέν, "Δυστυχείς εργάτιδες", Εφημερίς των Κυριών 4, αρ. 191 (9 Δεκεμβρίου 1890).

    36. Στο ίδιο.

    37. Βλ. Έφη Αβδελά, Δημόσιοι υπάλληλοι γένους θηλυκού..., ό.π., σ. 51-59.

    38. Βλ. Έφη Αβδελά, "Το αντιφατικό περιεχόμενο της κοινωνικής προστασίας