Συγγραφέας:Κορασίδου, Μαρία
 
Τίτλος:Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους
 
Υπότιτλος:Φτώχεια και φιλανθρωπία στην ελληνική πρωτεύουσα το 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:29
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1995
 
Σελίδες:263
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδ, Αθήνα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Αντικείμενο της εργασίας αυτής είναι η εξέταση των διαφόρων προσπαθειών μιας κατηγορίας μορφωμένων ανθρώπων, προερχόμενων από τα μεσαία στρώματα της Αθήνας, που σκοπό είχαν τη διαχείριση της ζωής του φτωχού πληθυσμού της πρωτεύουσας τον 19ο αιώνα. Η φιλανθρωπική δραστηριότητα, που αναπτύσσεται στην Αθήνα, κυρίως κατά τη διάρκεια του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα, που οργανώνεται, μέσω συλλόγων και, εταιρειών και που ιδρύει, νέους θεσμούς περίθαλψης για τα φτωχά παιδιά και τις γυναίκες, αποτελεί προνομιακό πεδίο για τη μελέτη της πρακτικής εφαρμογής αυτών των προσπαθειών. Οι απόπειρες αυτές γνωρίζουν μια διαδικασία εξέλιξης, της οποίας τα αρχικά στάδια ανάγονται, στα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους. Την εξέλιξη αυτή παρακολουθεί το βιβλίο, προσπαθώντας να απαντήσει σε ερωτήματα όπως: Ποιοι ήταν αυτοί οι ζητιάνοι και φτωχοί; Ποια ήταν η καταγωγή τους; Πώς ξαφνικά εισέβαλαν στο αθηναϊκό τοπίο; Ποιος ήταν ο τρόπος ζωής τους; Τι έλεγαν οι ίδιοι για τη ζωή τους και πως τους έβλεπαν οι άλλοι;
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 6.34 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 207-226 από: 266
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/207.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

αντιπροσωπεύει το κατεξοχήν "θύμα" τόσο της σκληρής κοινωνικής της θέσης, όσο και της εξίσου σκληρής ανδρικής τάξης πραγμάτων, ο συγγραφέας επιχειρεί να δικαιολογήσει την ανδρική σκληρότητα, που στο μυθιστόρημα του αντιπροσωπεύει ο "θύτης" Αριστοτέλης. Ο Ι. Κονδυλάκης θεωρεί ως βασική αιτία αυτής της σκληρότητας, την ελλιπή ανατροφή που ο ήρωας του δέχτηκε στην παιδική και εφηβική του ηλικία, για την οποία ευθύνεται ολοκληρωτικά η οικογένεια του. Μια οικογένεια που στο εσωτερικό της, κάτω από την επίφαση του κοινωνικού κώδικα της κοσμιότητας και της αξιοπρέπειας, κυριαρχεί η αδιαφορία τόσο του πατέρα όσο και της μητέρας απέναντι στα παιδιά τους.

"Φύσει δεν ήτο κακός ο Αριστοτέλης, αλλ' ήτο στενοκέφαλος, εκ των ζωηρών εκείνων στενοκέφαλων, οίτινες κάμνουσιν εντύπωσιν εξύπνων παιδίων. Και αν εδίδετο επιμέλεια τις εις την ανατροφήν του, ίσως θα ετρέπετο προς το καλόν και θ' ανέπτυσσεν αγαθάς τινάς ιδιότητας. Αλλ' αφεθείς εις την τύχην του, έπιε κατά την παιδικήν και εφηβικήν του ηλικ'ιαν άφθονον το δηλητήριον της διαφθοράς, και αι κτηνώδεις ορμαί, ευρούσαι ελευθέραν ανάπτυξιν, απέπνιξαν παν ό,τι αγαθόν υπήρχεν εν σπέρματι εις την νεαράν ψυχήν του. Ο παλληκαρισμός απετέλεσε το ιδεώδες αυτού και έδωκε τον τύπον του εις πάσαν αυτού τάσιν".100

Για μια ακόμη φορά, λοιπόν, επανέρχεται το ζήτημα, στο όποιο ο 19ος αιώνας απέδωσε κεφαλαιώδη σημασία, το ζήτημα δηλαδή του εκπαιδευτικού έργου της οικογενείας ως θεμέλιου της ηθικής συμπεριφοράς του παιδιού στην μετέπειτα ενήλικη ζωή του.

Οι υπηρέτριες και η Εφημερίς των Κυριών: μια δύσκολη σχέση

Η στάση των φεμινιστριών της Εφημερίδος των Κυριών ως προς το "υπηρετικό ζήτημα" παρουσιάζει βαθιές αντιφάσεις. Η Καλλιρρόη

100. Στο ίδιο, σ. 175.

Σελ. 207
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/208.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Παρρέν, η ψυχή της Εφημερίδος και οι συνεργάτριες της, ενώ από τη μια εκφράζουν μια εξαιρετικά έντονη εχθρότητα και περιφρόνηση απέναντι στις υπηρέτριες, από την άλλη φροντίζουν και παίρνουν πρωτοβουλίες που αποβλέπουν στη "φυσική και ηθική προστασία" τους.

Χαρακτηριστικός είναι ο τρόπος με τον οποίο η Κ. Παρρέν σκιαγραφεί το πορτρέτο των υπηρετριών: "Γυναίκες αστοιχείωτοι, αμόρφωτοι, άνευ ουδενός χαλινού, άνευ ουδεμιάς προστασίας η στοργικής περιθάλψεως εν στιγμή δυστυχίας, άνευ της ελαχίστης θρησκευτικής και ηθικής μορφώσεως χειραφετούνται από της νεωτάτης αυτών ηλικίας. [...] Εντεύθεν αναρχία, αθλιότης, κακοδαιμονία εν ταις οικογενείαις. Προ εικοσαετίας έτι αι υπηρέτριαί μας εγνώριζον ότι ώφειλον να εργάζωνται αν και μετρίως αμειβόμεναι. Σήμερον απαιτούσι να αμείβωνται πλουσίως και να εργάζωνται ολίγον και κακώς. Αι ολίγαι πολυτάλαντοι μας δοκιμάζουσι να εισαγάγωσι παρ' ημίν το σύστημα της υπηρετικής πολυτελείας, ενθαρρύνουσαι και υποθάλπουσαι την αεργίαν και διαφθείρουσαι δι' αυτής πάσαν καλήν υπηρέτριαν, οργώσαν προς εργασίαν.

[...]. Αι ούτω διαφθειρόμεναι υπηρέτριαι κατήντησαν φοβερά πληγή, αληθής μάστιξ πάσης οικογένειας. Η αεργία των, ο πολυτελής πολυδάπανος και απολαυστικός βίος των κυριών των, η αδιαφορία των περί την οικιακήν οικονομίαν, η μετ' άλλων υπηρετριών και υπηρετών πάσης προελεύσεως επιμιξία των, η έλλειψις πάσης θρησκευτικής αγωγής τας καθιστώσιν ανηθίκους, φλυάρους, ραδιούργους, σπατάλους, αυθάδεις. Εάν έχητε τέκνα, είσθε βεβαία ότι ο πρώτος διδάσκαλος των εν τη κακία, εν τοις βωμολοχίαις και τη απρεπεί συμπεριφορά έσται τοιαύτη υπηρέτρια. Εάν τη κάμητε την ελαχίστην παρατήρησιν, είσθε βεβαία ότι θα σας υβρίση και θα φύγη. Ό,τι έχετε πολύτιμον, προσφιλές, αγαπητόν θα φροντίση να σας το καταστρέψη. Σας απατά ανά πάσαν στιγμήν, ανά παν δευτερόλεπτον. Είναι ο νομοθέτης εν τω οικώ σας, εν ταυτώ δε και κύρια, ου μόνον μέρους της περιούσιας σας, αλλά και της ηθικής σας υπολήψεως. Κατ' ανάγκην μυείται εις τα μυστήρια του ιδιωτικού σας βίου, κάτοχος δε των ατυχιών και θλίψεων σας εκμεταλλεύεται αυτάς διά

Σελ. 208
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/209.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

του μάλλον απονωτέρου και κακοηθέστερου τρόπου. Ουδέν συγκινεί την ψυχήν των ακατονόμαστων τούτων όντων".101

Το λιγότερο έκπληξη προκαλούν τα παραπάνω περιφρονητικά λόγια σε βάρος μιας συγκεκριμένης κατηγορίας εργαζόμενων γυναικών. Έκπληξη που μεγαλώνει ακόμη περισσότερο, αν σκεφτεί κάνεις ότι παρόμοιοι χαρακτηρισμοί προέρχονται από μέρους εκείνων των γυναικών, που τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα διακήρυξαν σε όλους τους δυνατούς τόνους την ιδέα της γυναικείας χειραφέτησης μέσω της εργασίας και βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή του αγώνα για την υπεράσπιση του δικαιώματος των γυναικών στην εργασία. Επανειλημμένα και πάντοτε κάτω από τον ίδιο εχθρικό τόνο, η Κ. Παρρέν και άλλες συντάκτριες της Εφημερίδος των Κυριών στρέφονται κατά της "οκνηρίας", "πλεονεξίας", "σπατάλης", "σκληρότητας", "αστοργίας" και "ασέβειας προς την θρησκε'ιαν"102 των υπηρετριών, που απειλούν, όπως υποστηρίζουν, με αποσύνθεση και καταστροφή την οικογενειακή ευτυχία και γαλήνη των Αθηναίων αστών.

Με ανάλογο τρόπο, οι φεμινίστριες της Εφημερίδος των Κυριών στρέφονται εναντίον των τροφών:

"Η τροφός ουδέν άλλο είναι η βάναυσος τις γαλακτέμπορος, εις την κεφαλήν της οποίας επί τινάς μήνας διεσπάρησαν δραπέτιδες περί μητρότητος ιδέαι, και ήτις εγκαταλείπει το τέκνον της εις το έλεος του θεού, χάριν εκατοντάδων τινών δραχμών, ίνα δηλητηρίαση την ψυχήν του ξένου, όπερ ως επί το πολύ αποστρέφεται".103

Με βάση μια τέτοια αντίληψη για τις τροφούς, μπορεί να εξηγηθεί η δυσπιστία και η καχυποψία απέναντι τους, καθώς και οι πολυάριθμες συμβουλές που η Εφημερίς των Κυριών απευθύνει στις μητέρες

101. Κ. Παρρέν, "Αι Παρισιναί υπηρέτριαι, και αι ιδικαί μας", Εφημερίς των Κυριών 3, αρ. 131 (10 Σεπτεμβρίου 1889).

102. Κ. Παρρέν, "Εν κοινωνικόν πρόβλημα. Επί τη επετείω του Ασύλου", Εφημερίς των Κυριών 9, αρ. 420 (26 Νοεμβρίου 1895).

103. Κ. Παρρέν, "Σπουδαιότατον οικογενειακόν ζήτημα. Αι υπηρέτριαι και η Αστυνομία", Εφημερίς των Κυριών 3, αρ. 107 (26 Μαρτίου 1889).

Σελ. 209
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/210.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

σχετικά με την εξαιρετικά μεγάλη προσοχή που οφείλουν να επιδεικνύουν κατά την επιλογή της τροφού, όπως και την άγρυπνη και διαρκή επιτήρηση της τελευταίας κατά τη διάρκεια του θηλασμού του βρέφους.

Η παραπάνω όμως στάση της Εφημερίδος των Κυριών απέναντι, στις υπηρέτριες και τις τροφούς γεννά μια σειρά από ερωτήματα.

Είναι, δυνατό η ομάδα αυτή των γυναικών, φορέας μιας φεμινιστικής συνείδησης, που "η συνείδηση αύτη εκδηλώνεται πρώτα πρώτα ως διακήρυξη της θεμελιακής ανθρωπολογικής κοινότητας που υπάρχει ανάμεσα στα φύλα, ως διεκδίκηση της πλήρους ένταξης των γυναικών στην έννοια άνθρωπος",104 να αναγορεύεται σε κριτή που απορρίπτει και αποδίδει χαρακτηριστικά ελάχιστα "ανθρώπινα" σε μια άλλη κατηγόρια γυναικών;

Με ποιο τρόπο μπορεί να συνδυαστεί η δίκη τους διεκδίκηση για ένταξη στην ανθρώπινη κοινότητα με ένα βλέμμα που την ίδια στιγμή αποκλείει ένα μεγάλο αριθμό άλλων γυναικών από αύτη την ίδια διεκδίκηση; Γιατί αναμφίβολα μπορούμε να φανταστούμε την προσπάθεια των υπηρετριών, προκειμένου να αποτρέψουν αύτη την εικόνα που τους πρόβαλαν οι φεμινίστριες της Εφημερίδος των Κυριών, και να διεκδικήσουν όπως και εκείνες την ανθρώπινη ιδιότητα τους.

Η διακήρυξη σε έντονο τόνο των φεμινιστριών της Εφημερίδος των Κυριών ότι "είναι πάντοτε θύμα η γυνή -θύμα όλων των κοινωνικών τάξεων- [...] υπό τας διαφόρους ιδιότητας αυτής, της μητρός, συζύγου, κόρης ανηλίκου και εργάτιδος",105 μπορεί να συμβιβαστεί με την ενίσχυση που επιχειρούν της υποβιβαστικής εικόνας των λιγότερο ευνοημένων οικονομικά και κοινωνικά γυναικών;

Επιπλέον, η απόσταση και διαφοροποίηση που δημιουργεί το φεμινιστικό βλέμμα ανάμεσα στις υπηρέτριες και τις κυρίες τους, επιτρέπει τη διαμόρφωση της "συλλογικής ταυτότητας των γυναικών",106 την όποια έθετε ως στόχο ο αγώνας για τη γυναικεία χειραφέτηση.

104. Ελένη Βαρίκα, Η εξέγερση των κυριών..., ό.π., σ. 217.

105. Κ. Παρρέν, "Τις πταίει;", Εφημερίς των Κυριών, 9-12-1901. Αναφέρεται στο Ελένη Βαρίκα, ό.π., σ. 232.

106. Ε. Βαρίκα, Η εξέγερση των κυριών..., ό.π., σ. 219.

Σελ. 210
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/211.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Η αναζήτηση μιας τέτοιας ταυτότητας όφειλε άραγε να σταματά στο κατώφλι, των σπιτιών των γυναικών των μεσαίων στρωμάτων της Αθήνας του 19ου αιώνα.

Αυτό που φαίνεται να εκφράζεται αρκετά καθαρά μέσω του φεμινιστικού λόγου της εποχής είναι ένας ταξικός εγωισμός απέναντι στις υπηρέτριες. Αν οι υπηρέτριες θεωρούνταν ως ξένο σώμα που απειλούσε με καταστροφή την εικόνα της οικογενειακής συνοχής, παράλληλα, αποτελούσαν ένα μέσο επιβεβαίωσης της οικοδέσποινας, την ορατή εκδήλωση μιας ψευδαίσθησης εξουσίας, την οποία χρειαζόταν, στο βαθμό που παρέμενε αποκλεισμένη από το δημόσιο χώρο και δεν είχε σχεδόν καμιά δυνατότητα απόκτησης εξουσίας σ' αυτόν.

Μ' αύτη την έννοια, μπορούμε να καταλάβουμε γιατί οι έντονες επικρίσεις εναντίον των υπηρετριών δεν κατέληγαν ποτέ σε μία πρόταση για την κατάργηση του υπηρετικού θεσμού, αλλά απέβλεπαν περισσότερο στην ορθολογική οργάνωση της δουλειάς των υπηρετριών με στόχο τη μεγαλύτερη και καλύτερη αποδοτικότητα της.

Μεριμνώντας για την οικογενειακή ευτυχία, ασφάλεια και ειρήνη, οι φεμινίστριες της Εφημερίδος των Κυριών θα επιχειρήσουν συγχρόνως να πείσουν τις οικοδέσποινες να εξαρτώνται λιγότερο από την εργασία των υπηρετριών τους και, στην ανάγκη, να αναλαμβάνουν οι ίδιες ένα μέρος των οικιακών εργασιών.

"Γυνή αληθώς ανεπτυγμένη δεν εκθέτει ποτέ την ιδίαν και την της οικογενείας της ευτυχίαν δι' απλήν και ματαίαν ικανοποίησιν ψευδούς επιδείξεως, αλλ' ούτε θεωρεί τιμήν της να αγνοή και να αδύνατη να πράξη αύτη, εκείνο το οποίον η υπηρέτρια της δύναται [...]. Όχι μόνον λοιπόν οφείλομεν να εξοικειώμεθα και ημείς και αι θυγατέρες μας εις τα οικιακά έργα εκ καθήκοντος προς τούτο ορμώμεναι, αλλά και χάριν αυτής της ασφάλειας της ησυχίας μας, χάριν της τιμής ημών και των οικείων μας ανάγκη διά κατάλληλου προπαρασκευής να δυνάμεθα -αφόβως να αναλάβωμεν πάσαν του οίκου εργασίαν, καθ' ην στιγμήν ευρεθώμεν ηναγκασμέναι εις τούτο".107

107. Κ. Παρρέν, "Πώς να υπηρετώμεθα μόναι", Εφημερίς των Κυριών 6, αρ. 270 (26 Ιουλίου 1892).

Σελ. 211
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/212.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Επειδή, όμως, σύμφωνα με την Εφημερίδα των Κυριών, "η τάξις και η συνήθεια είναι ο καλλίτερος μορφωτής της υπηρέτριας",108 είναι σκόπιμο οι οικοδέσποινες να κατανέμουν τις διάφορες οικιακές εργασίες κατά τέτοιο τρόπο, ώστε η ίδια εργασία να εκτελείται πάντοτε την ίδια ώρα. Αυτό αποτελεί, κατά τη γνώμη της Εφημερί8ος, την καλύτερη μέθοδο απόκτησης της συνήθειας της εργασίας και μετατροπής των υπηρετριών σε τακτικές και πειθαρχημένες εργάτριες του σπιτιού;

Η "ηθική" προστασία των υπηρετριών: Η ίδρυση του Ασύλου της Αγίας Αικατερίνης

Το 1892, η Κ. Π άρρεν, θεωρώντας το "υπηρετικόν ζήτημα" ως "εν των ουσιωδεστάτων κοινωνικών ζητημάτων, εκ των οποίων εξαρτάται, η ευτυχία και η ησυχία"109 των οικογενειών και διαπιστώνοντας συγχρόνως την ανυπαρξία στοιχειώδους έστω κοινωνικής πρόνοιας στον τομέα αυτό, μαζί με ορισμένες συντάκτριες της Εφημερίδος των Κυριών και άλλες Αθηναίες, γνωστές για τη φιλανθρωπική τους δράση, αναλαμβάνει την πρωτοβουλία για την ίδρυση του "Ασύλου της Αγίας Αικατερίνης των υπηρετριών και εργατίδων", με στόχο να θέσουν "φραγμών εις το οσημέραι μεγεθυνόμενον κακόν" και να επιφέρουν την "ποθητή θεραπεία":110 Όπως χαρακτηριστικά υποστηρίζουν, "θα ληφθή παν μέτρον, θα καταβληθή παρά του σωματείου των κυριών πάσα φροντίς, όπως διά της ευεργετικής επιρροής του Ασύλου τούτου σωθή από του ολέθρου της διαφθοράς, εις ην ακατάσχετους φέρεται η μέγιστη αύτη τάξις των εργατικών γυναικών του

108. Αθηνά Σιγανού, "Πώς μορφώνομεν τους υπηρέτας μας", Εφημερίς των Κυριών 11, αρ. 495 (6 Ιουλίου 1897).

109. Κ. Παρρέν, " Άσυλον απόρων εργατίδων Αγίας Αικατερίνης", Εφημερίς των Κυρίων 6, αρ. 286 (20 Δεκεμβρίου 1892).

110. Κ. Παρρέν, "Εν Κοινωνικόν πρόβλημα. Επί τη επετείω του ασύλου", Εφημερίς των Κυριών 9, αρ. 420 (26 Νοεμβρίου 1895).

Σελ. 212
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/213.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

λαού".111 "Εις ημάς εναπόκειται να οδηγήσωμεν εν τη οδώ της αρετής την δι' εντίμου εργασίας αγωνιζομένην να πορισθή τον άρτον της, να ενισχύσωμεν αυτήν εις τον τρομερόν της αυτοσυντηρήσεως αγώνα, να αναπληρώσωμεν παρ' αυτή την οικογένειαν, την μητέρα".112

Η ενδεκαμελής Επιτροπή των κυριών που ανέλαβε τη διοίκηση του Ασύλου, εξέλεξε πρόεδρο την Κ. Βρόσκη, γενική γραμματέα την Κ. Παρρέν και μέλη τις Ναταλία Σούτζου, Φάνη Πρετεντέρη-Τυπάλδου, Θεανώ Δεληγεώργη, Αικατερίνη Καμπά, Ευφροσύνη Καραπάνου, Αδελαΐδα Στεκούλη, Ευθαλία Φαλλιέρου, Ευανθία Καντζιλιέρη και Αθηνά Σερεμέτη.

Προορισμός του Ασύλου ήταν η παροχή περίθαλψης και ηθικής προστασίας στα κορίτσια που έφθαναν από τα χωριά τους για πρώτη φορά στην πρωτεύουσα, προκειμένου να αναζητήσουν μια υπηρετική θέση σε κάποια εύπορη αθηναϊκή οικογένεια, ή βρίσκονταν, μετά την απόλυση τους, σε αναζήτηση νέας θέσης.

Για τη διαμονή και τη σίτιση τους στο Άσυλο πλήρωναν 0,75 δραχμές ημερησίως. Όσες δεν διέθεταν τα απαραίτητα χρηματικά μέσα για τα έξοδα αυτά, ήταν υποχρεωμένες να τα εξοφλήσουν με τον πρώτο τους μισθό. Η διάρκεια παραμονής στο Άσυλο δεν μπορούσε να υπερβεί τις 15 ημέρες.113

Οι υπεύθυνες του Ασύλου όφειλαν να είναι ιδιαιτέρα προσεκτικές κατά την τοποθέτηση των υπηρετριών, να τις προστατεύουν από κάθε εκμετάλλευση και ακόμη να υπερασπίζονται τα υλικά τους συμφέροντα κάνοντας χρήση και νομικών μέσων ενάντια σε όσους εργοδότες θα αρνούνταν να καταβάλουν τους οφειλόμενους στις υπηρέτριες μισθούς.114

Κατά τη διάρκεια της παραμονής τους στο Άσυλο, οι υπηρέτριες

111. Κ. Παρρέν, "Άσυλον Αγίας Αικατερίνης διά τας απόρους εργατίδας και υπηρέτριας", Εφημερίς των Κυριών 6, αρ. 289 (17 Ιανουαρίου 1893).

112. Κ. Παρρέν, "Επίκλησις. Άσυλον Αγίας Αικατερίνης", Εφημερίς των Κυρίων 7, αρ. 305 (9 Μαΐου 1893).

113. Καταστατικόν του Ασύλου της Αγίας Αικατερίνης, Αθήνα 1893, σ. 14.

114. Στο ίδιο.

Σελ. 213
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/214.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

όφειλαν να ακολουθούν ένα ρυθμό καθημερινής ζωής που χαρακτηριζόταν από το σεβασμό της πειθαρχίας: Έπρεπε να ξυπνούν το χειμώνα στις 6 και, το καλοκαίρι στις 5 το πρωί, να γευματίζουν όλες μαζί το μεσημέρι και να δειπνούν το χειμώνα στις 7 και το καλοκαίρι, στις 8 το βράδυ.

Ακόμη, ο σεβασμός της απόλυτης τάξης και καθαριότητας, η επίδειξη ευπρεπούς, κοσμίας και μετρημένης συμπεριφοράς έπρεπε να αποτελούν τα κύρια χαρακτηριστικά της υπηρέτριας. Η παραμικρή υποψία γύρω από την ηθική της συμπεριφορά μπορούσε να προκαλέσει, την άμεση αποπομπή της από το Άσυλο. Της ήταν απαγορευμένο να δέχεται επισκέψεις ανδρών ή να συνοδεύεται απ' αυτούς κατά την έξοδο της από το Άσυλο. Μπορούσε όμως να δέχεται επισκέψεις συγγενών η φίλων, μόνο όμως το απόγευμα της Κυριακής και πάντοτε με την παρουσία της διευθύντριας του Ασύλου.

Η διευθύντρια, διορισμένη από την Επιτροπή των κυριών, ήταν υπεύθυνη για την επιτήρηση των υπηρετριών και τη διατήρηση της τάξης στο εσωτερικό του Ασύλου.

Η στοιχειώδης εκπαίδευση των υπηρετριών γινόταν στο "Κυριακό σχολείο των γυναικών και κορασιών του λαού" που, όπως θα δούμε στη συνέχεια, δημιουργήθηκε το 1889 με πρωτοβουλία της Κ. Π άρρεν.

Αν η ηθικοποίηση των υπηρετριών αποτέλεσε τη βασική μέριμνα των ιδρυτριών του Ασύλου της Αγίας Αικατερίνης, είναι φανερό ότι, στα μάτια τους, η καλύτερη απόδειξη που μπορούσε να πιστοποιήσει την επιτυχία του έργου τους στον τομέα αυτό, ήταν η σταθεροποίηση των υπηρετριών στην εργασία τους.

Προκειμένου, λοιπόν, να καταπολεμήσουν την αστάθεια στο χώρο απασχόλησης των υπηρετριών, οι υπεύθυνες του Ασύλου, από τη μια, θα επιχειρήσουν την επιτήρηση των τελευταίων μέσω της πρακτικής χρήσης του υπηρετικού βιβλιαρίου και των επισκέψεων, που σύμφωνα με το Καταστατικό του Ασύλου, η διευθύντρια του όφειλε να κάνει μια η δύο φορές το μηνά στις οικοδέσποινες, προκειμένου να ενημερώνεται για τη διαγωγή των υπηρετριών που είχαν τοποθετηθεί με τη διαμεσολάβηση του Ασύλου. Από την άλλη, θα καθορίσουν

Σελ. 214
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/215.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

μια σειρά ανταμοιβών για εκείνες τις υπηρέτριες που ήταν πρόθυμες να ακολουθήσουν τον επιδιωκόμενο στόχο του Ασύλου.

Σχετικά με το υπηρετικό βιβλιάριο, η διευθύντρια του Ασύλου όφειλε κατά την τοποθέτηση της υπηρέτριας να σημειώνει σ' αυτό το όνομα και το επώνυμο της, τον τόπο της καταγωγής της, την ηλικία της, το είδος της υπηρεσίας που αναλάμβανε, το ύψος του μηνιαίου μισθού της καθώς επίσης και το επώνυμο της οικοδέσποινας.

Το βιβλιάριο το κρατούσε η οικοδέσποινα, την ημέρα όμως της αναχώρησης της υπηρέτριας, όφειλε ν" το επιστρέψει στο Άσυλο και να σημειώσει σ' αυτό τους λόγους της παραίτησης η απόλυσης της τελευταίας καθώς και όλες τις απαραίτητες παρατηρήσεις σχετικά με τη διαγωγή την οποία επέδειξε κατά τη διάρκεια της υπηρεσίας της.115

Ωστόσο, φαίνεται ότι η πρακτική της χρήσης του βιβλιαρίου προσέκρουσε συχνά, όπως αναφέρει η Κ. Παρρέν, στην "ακηδεία, αδιαφορία και αναλγησία των κυριών".116 Πολλές ήταν οι οικοδέσποινες εκείνες που παραμελούσαν να επιστρέψουν τα βιβλιάρια των υπηρετριών τους στο Άσυλο, και αυτό είχε ως συνέπεια, οι υπεύθυνες του Ασύλου να χάσουν τα ίχνη των περισσοτέρων από τις χίλιες περίπου υπηρέτριες που τοποθετήθηκαν με δίκη τους διαμεσολάβηση κατά τα τέσσερα πρώτα χρόνια της λειτουργίας του Ασύλου.

Σχετικά με τον καθορισμό του συστήματος των ανταμοιβών για τις υπηρέτριες, πρέπει καταρχήν να σημειώσουμε τη σημαντική επιρροή που άσκησαν για τη λήψη μιας τέτοιας πρωτοβουλίας, αντίστοιχες πρωτοβουλίες πολυάριθμων γυναικείων συλλόγων και εταιρειών στις διάφορες ευρωπαϊκές χώρες, όπως για παράδειγμα: της "Ενώσεως των Γερμανίδων γυναικών", της "Εταιρίας των ευγενών Κυριών της Βιέννης", της "Πατριωτικής Εταιρίας του Αμβούργου", της "Βρετανικής Εταιρίας προς αμοιβήν των υπηρετριών", της

115. Στο ίδιο, σ. 12.

116. Κ. Παρρέν, "Εν κοινωνικόν πρόβλημα. Επί τη επετείω του Ασύλου", Εφημερίς των Κυριών 9, αρ. 420 (26 Νοεμβρίου 1895).

Σελ. 215
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/216.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

"Λονδινείου εταιρίας υπέρ της ενθαρρύνσεως και βελτιώσεως των υπηρετριών" κ.ά.117

Σύμφωνα, λοιπόν, με το Καταστατικό του Ασύλου, μονάχα η υπηρέτρια που διέθετε "ευχαριστήριον έγγραφον" από την οικογένεια στην οποία εργάσθηκε τουλάχιστον για δύο χρόνια, μπορούσε να επωφεληθεί δωρεάν νοσηλείας και φαρμακευτικής περίθαλψης είτε στο Άσυλο, είτε στο νοσοκομείο.

Στην ετήσια γιορτή της επετείου του Ασύλου, απονέμεται αργυρό μετάλλιο στην υπηρέτρια που, για ένα ολόκληρο χρόνο, εργάσθηκε "τιμίως" και "ευσυνειδήτως" στην ίδια οικογένεια.

Χρηματικό ποσό ύψους 100 δραχμών απονέμεται κάθε τρία χρόνια ως δώρο στην υπηρέτρια που, για τρία συνεχή χρόνια, υπηρέτησε στην ίδια οικογένεια.

Δίπλωμα τιμής ή προαιρετικά δώρο παρέχεται την ημέρα του γάμου της στην υπηρέτρια που, για μια δεκαετία, προσέφερε τις υπηρεσίες της στην ίδια οικογένεια.

Τέλος, μια μικρή μηνιαία σύνταξη παρέχεται ισοβίως στην υπηρέτρια που, για είκοσι χρόνια, υπηρέτησε στην ίδια οικογένεια.118

Είναι εμφανές ότι αυτό που οι υπεύθυνες του Ασύλου επεδίωξαν να επιτύχουν μέσω του συστήματος των ανταμοιβών, ήταν πριν απ' όλα η παρεμπόδιση των συχνών μετακινήσεων των υπηρετριών, της "νομαδικής φυλής, της πωλούσης την κακήν εργασίαν της όσω το δυνατόν ακριβώτερα",119 και η παραμονή τους στην ίδια θέση εργασίας για όσο το δυνατό μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, έτσι ώστε η εργασία τους να παρουσιάζει μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα και αποδοτικότητα. Το στόχο αυτό υιοθετούν άλλωστε και όλα σχεδόν τα εγχειρίδια οικιακής οικονομίας της εποχής που απευθύνονται στις οικοδέσποινες, καλώντας τες να αποδείξουν τις ικανότητες τους στον

117. Κ. Παρρέν, "Αι Παρισιναί υπηρέτριαι και αι ιδικαί μας", Εφημερίς των Κυριών 3, αρ. 131 (10 Σεπτεμβρίου 1889).

118. Βλ. Καταστατικόν του Ασύλου της Αγίας Αικατερίνης, ό.π., σ. 6-7.

119. Κ. Παρρέν, "Σπουδαιότατον οικογενειακόν ζήτημα. Αι υπηρέτριαι και η Αστυνομία", Εφημερίς των Κυριών 3, αρ. 107 (26 Μαρτίου 1889).

Σελ. 216
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/217.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

τομέα της τακτικής και μεθοδικής διοίκησης του σπιτιού, αναλαμβάνοντας καταρχήν τη διεύθυνση και τον έλεγχο των υπηρετριών.120

Έτσι, αν σύμφωνα και με τις ιδρύτριες του Ασύλου, μια από τις απαραίτητες προϋποθέσεις για την εξασφάλιση της ειρήνης, της ευτυχίας και της σωστής λειτουργίας του σπιτιού είναι ο σεβασμός της τάξης, της πειθαρχίας και η υπάκουη εκτέλεση από μέρους των υπηρετριών των παραγγελμάτων της οικοδέσποινας, μπορούμε να θεωρήσουμε ότι η δημιουργία του Ασύλου, στο βαθμό που αναλαμβάνει μια τέτοια προετοιμασία των υπηρετριών, συμβάλλει αποφασιστικά στην εξυπηρέτηση των αναγκών των οικογενειών των μεσαίων στρωμάτων της Αθήνας σε υπηρετικό προσωπικό, κατάλληλα εκπαιδευμένο.

Το Κυριακό σχολείο των γυναικών και κορασιών τον λαού: θεραπευτικό μέσο κοιτά του «βαρβαρισμού» και των «παθών του λαού»

Το ζήτημα των «ιδιαιτέρων ιδιοτήτων» των γυναικών, που θεωρούνται ότι βασίζονται στη βιολογική τους διαφορά και κυρίως το ζήτημα της μητρότητας, που παρουσιαζόταν ως η μοναδική δυνατότητα κοινωνικής ύπαρξης των γυναικών, αποτελεί, τον 19ο αιώνα, σε ολόκληρη τη δυτική Ευρώπη το κεντρικό σημείο κάθε φιλοσοφικής, ηθικής και πολιτικής επιχειρηματολογίας, που επιχειρεί τον κοινωνικό επανακαθορισμό της θέσης των γυναικών.

Με τον ίδιο τρόπο που τα διάφορα ευρωπαϊκά φεμινιστικά ρεύματα του περασμένου αιώνα δεν μπόρεσαν να υπερβούν τη θριαμβευτική επικράτηση της ιδέας της μητρότητας, η υπεράσπιση της αποτελεί και στην Ελλάδα του 19ου αιώνα, όπως το δείχνει η Ε. Βαρίκα, την κινητήρια δύναμη που ωθεί τις φεμινίστριες της Εφημερίδος

120. Βλ. Α. Μπακαλάκη - Ε. Ελεγμίτου, Η εκπαίδευση «εις τα. του οίκου...», ό.π., κυρίως το δεύτερο κεφάλαιο: «Οικιακή οικονομία», σ. 83-144.

Σελ. 217
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/218.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

των Κυριών να διεκδικήσουν τα γυναικεία δικαιώματα στο χώρο της εκπαίδευσης και της εργασίας.121

Αναμφίβολα, η εικόνα της μητέρας ως θετικής παιδαγωγού υπήρξε το πρότυπο που οι φεμινίστριες επιχείρησαν να αναβαθμίσουν για τις γυναίκες των μεσαίων στρωμάτων της αθηναϊκής κοινωνίας. Παράλληλα, μέσω της φιλανθρωπικής τους δραστηριότητας, επεδίωξαν τη διάδοση του ίδιου αυτού προτύπου και στις γυναίκες των φτωχών στρωμάτων της πρωτεύουσας.

Ένα από τα μέσα που χρησιμοποίησαν προς αύτη την κατεύθυνση, ήταν η δημιουργία του "Κυριακού σχολείου των γυναικών και κορασιών του λαού", το 1889, με πρωτοβουλία της Κ. Παρρέν και των συνεργατριών της της Εφημερίδος των Κυρίων,

"Βαίνουσα επί τα ίχνη των εν Ευρώπη ομοίας φύσεως τοιούτων",122 η Σχολή της Κυριακής απευθύνεται στις "κόρες του λαού", που "από της παιδικής αυτών ηλικίας καλούμενα·, να παλαίσωσι τον τρομερόν της αυτοσυντηρήσεως αγώνα, δεν στερούνται μόνον των θωπειών και τρυφερών φροντίδων, δι' ων περιβάλλεται η παιδική ηλικία των προνομιούχων και χαϊδευμένων της τύχης όμοιων των. Στερούνται πάσης στοιχειώδους μορφώσεως, πάσης πνευματικής αναπτύξεως".123

Η διδασκαλία στο Κυριακό σχολείο γινόταν χωρίς βιβλία και πρόγραμμα και περιελάμβανε στοιχειώδεις γνώσεις γραφής, ανάγνωσης, αριθμητικής, ελληνικής ιστορίας, χριστιανικής ηθικής, οικιακής οικονομίας και αρχών υγιεινής.124

Τα μαθήματα γίνονταν κάθε Κυριακή απόγευμα, το χειμώνα 2-5

121. Ε. Βαρίκα, Η εξέγερση των κυριών..., ό.π., σ. 223-224.

122. Κ. Παρρέν, "Η Σχολή της Κυριακής των απόρων γυναικών", Εφημερίς των Κυριών 3, αρ. 138 (29 Οκτωβρίου 1889).

123. "Λόγος απαγγελθείς υπό Καλλιρρόης Παρρέν επί τη ευκαιρία της ενάρξεως των μαθημάτων του Κυριακού Σχολείου", Ημερολόγιον Εφημερίδος των Κυριών 1891, Αθήνα 1890, σ. 149-150.

124. Κ. Παρρέν, " Έναρξις των μαθημάτων της Σχολής της Κυριακής", Εφημερίς των Κυριών 3, αρ. 152 (11 Φεβρουαρίου 1890).

Σελ. 218
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/219.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

μ.μ. και το καλοκαίρι 4-7 μ.μ. Τη διδασκαλία ανέλαβαν οι κυρίες: Θεοδώρα Λάμπρου, Ασπασία Κυπαρίσση, Σοφία Σλήμαν, Πιππίνα Βαλλώση, Καλλιόπη Κινδύνη, Ασπασία Σκορδέλη, Καλλιόπη Κεχαγιά, Ανθή Βασιλειάδου, Ελένη Ρούσου, Αγαθονίκη Αντωνιάδου και Αθηνά Σιγανού.125

Ενώ κατά την έναρξη των μαθημάτων, από τα 300 κορίτσια που προσήλθαν στο Κυριάκο σχολείο, 20 μόνο μπορούσαν μόλις να συλλαβίσουν, τα υπόλοιπα ήταν αναλφάβητα, είκοσι μήνες αργότερα, σχεδόν όλα, τοποθετημένα σε τέσσερις τάξεις, μπορούσαν να διαβάζουν ελεύθερα.

Το Κυριάκο σχολείο αποτέλεσε σίγουρα ένα σημαντικό μέσο καταπολέμησης του αναλφαβητισμού των φτωχών κοριτσιών,126 για τα οποία η φοίτηση στο σχολείο αποτελούσε πραγματική πολυτέλεια,127 τόσο εξαιτίας της κρατικής αδιαφορίας στον τομέα της γυναικείας εκπαίδευσης, όσο και. εξαιτίας της "άγνοιας" των γονιών τους. Στα χρόνια που ακολούθησαν την ίδρυση του, 200 περίπου κορίτσια, έχοντας αποκτήσει στοιχειώδεις γνώσεις ανάγνωσης και γραφής, εξέρχονταν κάθε χρόνο από το Κυριάκο σχολειό.128

Το Κυριάκο σχολείο όμως δεν πρόσφερε στις μαθήτριες του μόνο στοιχειώδη εκπαίδευση. Το κύριο έργο του συνιστάται στην "ηθικήν και θρησκευτικήν των απόρων εργατίδων μόρφωσιν, εξ ης εξαρτάται αύτη η ηθικοποίησις των κατωτέρων κοινωνικών τάξεων, αύτη η

125. Στο ίδιο και "Λόγος απαγγελθείς...", ό.π., σ. 151.

126. Σύμφωνα με την απογραφή του 1879, το ποσοστό των αναλφάβητων γυναικών ανερχόταν σε 93%, ενώ το αντίστοιχο των ανδρών σε 69%· βλ. Σιδηρούλα Ζιώγου-Καραστεργίου, Η μέση εκπαίδευση των κοριτσιών..., ό.π., σ. 231232.

127. Κ. Παρρέν, "Η Βασίλισσα εις το Κυριακόν Σχολείον", Εφημερίς των Κυριών 5, αρ. 206 (31 Μαρτίου 1891).

128. "Μελέτη αναγνωσθείσα υπό της Καλλιρρόης Παρρέν εις το εν Σικάγω Διεθνές Συνέδριον των Γυναικών περί των Γυναικείων εν Ελλάδι σωματείων", Ημερολόγιον Εφημερίδος των Κυριών 1894, Αθήνα 1893, σ. 107.

Σελ. 219
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/220.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

εξημέρωσις των αγρίων και εν πολλοίς κτηνωδών ενστίκτων των ανθρώπων του λαού".129

Η επιχειρηματολογία που συνοδεύει αυτή την επιχείρηση μετατροπής των φτωχών γυναικών σε "αποστόλους" εκπολιτισμού των λαϊκών στρωμάτων, είναι σχεδόν ταυτόσημη με εκείνη του παιδαγωγικού λόγου της εποχής, που η Εφημερίς των Κυριών υιοθετεί, προκειμένου να διεκδικήσει τη βελτίωση της θέσης του γυναικείου φύλου.

Έτσι, επανακαθορίζεται για μια ακόμη φορά το περιεχόμενο μιας εκπαίδευσης που αποβλέπει στην προετοιμασία ενάρετων, ηθικών, χριστιανών και πατριωτών γυναικών, ικανών να αναλάβουν την "υγιή μόρφωσιν και εκείνου, όστις διά των όπλων καλείται εν ώρα κινδύνου να υπεράσπιση την πατρίδα, και εκείνου, όστις διά της εργασίας και του ιδρώτας του προώρισται να συντέλεση εις ανάπτυξιν της εθνικής βιομηχανίας και του εθνικού πλούτου".130

Αν όμως η ηθική ευθύνη των μητέρων του φτωχού πληθυσμού συνιστάται στην ανατροφή καλών πολιτών, πιστών στρατιωτών, επιμελών, φιλόπονων και πειθαρχημένων εργατών, συνιστάται εξίσου, αν όχι περισσότερο, στο να αμβλύνει τα "ένστικτα", το "βαρβαρισμό" και τα "πάθη του λαού".131

"Οι μικροί κακουργίσκοι, ων τα ανδραγαθήματα αναγινώσκομεν εις τας καθημερινάς εφημερίδας, οι δεκαετείς φονείς των οκταετών συμπαικτόρων των, οι φοβεροί αμύστακες λωποδύται, οι εν ταις οδοίς βλασφημούντες και ουδέν ιερόν και όσιον εν ταις βλασφημιαις σεβόμενοι αγυιόπαιδες, που ήντλησαν το κακόν παράδειγμα η εν αύτη τη οικογενεία; Και δεν διδάσκει ενίοτε την αγριότητα των ηθών αύτη η μήτηρ, ητις διά την ελαχίστην παιδικήν αταξιαν, διά την ελαχίστην παρεκτροπήν επιπίπτει μανιώδης κατά των τέκνων της

129. Κ. Παρρέν, "Αι άποροι εργάτιδες και το Κυριακόν σχολείον", Εφημερίς των Κυριών 5, αρ. 232 (27 Οκτωβρίου 1891).

130. "Λόγος απαγγελθείς...", ό.π., σ. 150.

131. Κ. Παρρέν, "Η Σχολή της Κυριακής...", Εφημερίς των Κυρίων 3, αρ. 135 (8 Οκτωβρίου 1889).

Σελ. 220
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/221.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

και τα υβρίζει, τα βλασφημεί, τα ξυλοκοπεί, αλύπητα, άπονα, ωσεί διέπραξαν το μέγιστον των κακών;".132

Αφού, λοιπόν, η παρουσία των μητέρων στους κόλπους των λαϊκών στρωμάτων θεωρείται τόσο αποφασιστική για το μέλλον των παιδιών τους, η εκπαίδευση τους οφείλει να αντικαταστήσει το "βίαιον, υβριστικόν, επιπόλαιον και οργίλον, υπό της προσηνείας, γλυκύτητος και στοργής".133

Έτσι μόνο θα είναι σε θέση να δώσουν οι ίδιες το καλό παράδειγμα στα παιδιά τους, να εκριζώσουν τη βια και την αγριότητα τους και να απαλύνουν τις πικρίες που "κυοφορούν την απογοήτευσιν και την σκληρότητα, βράδυτερον δε την κακίαν και τον φθόνον κατά των ευτυχών, ων ο βίος είναι διαρκής απόλαυσις και εορτή".134 Έτσι μόνο "όταν διά της υγιούς μορφώσεως των πολιτών ο πληθυσμός των φυλακών αραιωθή, και αι δολοφονίαι διαγραφώσι εκ των ημερησίων χρονικών της Ελλάδος, τότε υπερήφανοι ανατρέχουσαι εις τον διανυθέντα χρόνον θα λέγωμεν: Ιδού τι κατορθώθη από της εποχής του γάμου του πρώτου Έλληνος διαδόχου. Ενεκαινιάσθη νέα πολιτική περίοδος, ουχί εξυπηρετούσα κόμματα και διαπληκτισμούς και φιλοδοξίας, αλλά πολιτική αναμορφωτική, διαπλαστική, εποικοδομητική, πολιτική, ης ο θεός λειτουργούς έταξε τας γυναίκας. Πολιτική της αγάπης, της ειρήνης, της προόδου, ήτις κατά τον μέγαν σοφόν της Γαλλίας Ιούλιον Σίμωνα αποτελεί την βάσιν και τα θεμέλια πάσης ευνοούμενης πολιτείας".135

Σύμφωνα με το λόγο, λοιπόν, των φεμινιστριών της Εφημερίδος των Κυρίων, η θέση που κατείχε η μητέρα στους κόλπους της λαϊκής οικογενείας ήταν κεφαλαιώδους σημασίας, στο βαθμό που, μέσω της ανατροφής των παιδιών της, επιφορτιζόταν με την ηθική ευθύνη της

132. Στο ίδιο.

133. Κ. Παρρέν, "Η Σχολή της Κυριακής...", Εφημερίς των Κυριών 3, αρ. 138 (29 Οκτωβρίου 1889).

134. "Τι γίνεται εις το Κυριακόν Σχολείον" (Λόγος απαγγελθείς υπό της Καλλιρρόης Παρρέν κατά τας εξετάσεις του Κυριακού Σχολείου), Εφημερίς των Κυριών 8, αρ. 348 (17 Απριλίου 1894).

135. Κ. Παρρέν, "Η Σχολή της Κυριακής...", ό.π.

Σελ. 221
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/222.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

"υγιούς" μελλοντικής πορείας τους, ηθική ευθύνη όμως που έφεραν εξίσου οι γυναίκες όλων των κοινωνικών στρωμάτων. Εκείνο που αποδίδει την ιδιαιτερότητα αυτού του λόγου σχετικά με τις φτωχές γυναίκες, είναι ότι, οι μητέρες που αποτελούσαν τους κύριους στυλοβάτες, το "θεμέλιον και τας βάσεις του οίκου του λαού",136 όφειλαν να μετατραπούν σε ισχυρό οχυρό κατά της βίας, της αγριότητας και της εγκληματικότητας, που θεωρούνταν ως "ιδιαίτερα" χαρακτηριστικά γνωρίσματα των απόκληρων στρωμάτων της πρωτεύουσας του 19ου αιώνα.

Στο όνομα μιας τέτοιας αντίληψης, λοιπόν, αντίληψης που αναπαράγει την εικόνα του επικίνδυνου χαρακτήρα του φτωχού πληθυσμού, η Εφημερίς των Κυριών επιχειρεί τη δίκη της παρέμβαση προς την κατεύθυνση των φτωχών γυναικών.

Αν η αναπαράσταση της φτώχειας ως "αρρώστιας" που απειλούσε με καταστροφή το κυρίαρχο κοινωνικό οικοδόμημα της εποχής τους μπόρεσε να νομιμοποιήσει την απόπειρα των φιλάνθρωπων για την πρόληψη και θεραπεία της, μέσω της ηθικοποίησης των φτωχών κυρίως παιδιών, παρόμοια, αύτη η ίδια αναπαράσταση της φτώχειας μπορεί να νομιμοποιήσει την άσκηση της "ηθικής μητρότητας" των φεμινιστριών της Εφημερίδος των Κυριών απέναντι στις φτωχές γυναίκες.

Μέσα από τη στάση τους αύτη μπορούμε σίγουρα να διακρίνουμε τη βαθιά συγγένεια και την ιδεολογική συνοχή που χαρακτηρίζει τις διάφορες συνιστώσες της φιλανθρωπικής κίνησης τον 19ο αιώνα. Ωστόσο, η φεμινιστική παρέμβαση παρουσιάζει μια ιδιαιτερότητα και περιέχει τη δίκη της δυναμική. Χαράσσοντας το δικό της χώρο στο εσωτερικό του φιλανθρωπικού πεδίου, επέτρεψε σε μία κατηγορία γυναικών των μεσαίων στρωμάτων της Αθήνας να βγουν από το σπίτι τους και να δραστηριοποιηθούν στο δημόσιο χώρο. Μ' αύτη την έννοια, η συμμέτοχη των γυναικών στη φιλανθρωπική δράση αποτέλεσε ένα ρήγμα στη διχοτομική αντίληψη του περασμένου αιώνα, που επέβαλε τον αυστηρό διαχωρισμό ανάμεσα στις δραστηριότητες, τα καθήκοντα και τους χώρους των δύο φύλων.

136. "Λόγος απαγγελθείς...", ό.π., σ. 150.

Σελ. 222
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/223.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Από την καταστολή και τον κοινωνικό αποκλεισμό των ζητιάνων, από τη σχεδόν ολοκληρωτική απουσία περίθαλψης για τους φτωχούς κατά τη διάρκεια των πρώτων μετεπαναστατικών χρόνων, περνάμε στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα με την προσπάθεια κοινωνικής ενσωμάτωσης τους, μέσω της ίδρυσης προστατευτικών θεσμών και έργων πρόνοιας. Έτσι μπορούμε να συνοψίσουμε τη διαδικασία εξέλιξης που γνωρίζουν οι διάφορες απόπειρες, καταρχήν των δημοσίων αρχών, και στη συνέχεια μιας κατηγορίας μορφωμένων ανθρώπων των μεσαίων στρωμάτων, οργανωμένων σε φιλανθρωπικούς συλλόγους και εταιρείες, για την αντιμετώπιση του ζητήματος των φτωχών στην Αθήνα.

Τους "οκνηρούς" αέργους της πρώτης περιόδου, που είχαν ήδη αρχίσει να προκαλούν το φόβο των δημοσιών αρχών, διαδέχονται στη δεύτερη περίοδο οι "ημι-βάρβαροι και άγριοι", οι "αμόρφωτοι" και "ανήθικοι", οι οποίοι έπρεπε να "εκπολιτισθούν", προκειμένου να διαμορφωθεί η "ευρωπαϊκή" εικόνα της ελληνικής κοινωνίας και να μπορέσει να πραγματοποιηθεί το όνειρο της "Μεγάλης Εθνικής Ιδέας", κυρίως όμως, για να περιοριστεί ο "επικίνδυνος" χαρακτήρας, που εν δυνάμει περιείχε η εξαθλίωση για τη δημόσια τάξη και την κοινωνική ειρήνη, και να μπορέσει να χρησιμοποιηθεί το ανθρώπινο δυναμικό, που αντιπροσώπευε ο φτωχός πληθυσμός, σε παραγωγικούς σκοπούς. Έτσι διαγράφονται σε γενικές γραμμές οι στόχοι της φιλανθρωπικής δραστηριότητας, που αναπτύσσεται στην ελληνική πρωτεύουσα τον περασμένο αιώνα.

Οι μεταρρυθμιστικοί αυτοί στόχοι, που παρουσιάστηκαν ως "θεραπεία",

Σελ. 223
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/224.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

πρωτίστως όμως ως πρόληψη κατά της "φυσικής αρρώστιας" της φτώχειας, μπόρεσαν να βρουν πρόσφορο πεδίο εφαρμογής στους θεσμούς και τα έργα περίθαλψης, που λειτούργησαν ως "παραδειγματικό κοινωνικό εργαστήριο".1 Μέσω της "ηθικοποίησης" των παιδιών και των φτωχών γυναικών, οι φιλάνθρωποι επιχείρησαν να καταπολεμήσουν την επαιτεία, την περιπλάνηση και την εγκατάλειψη των παιδιών, την "αγριότητα" και τον επικίνδυνο χαρακτήρα των φτωχών στρωμάτων της Αθήνας.

Υποκαθιστώντας τις δημόσιες αρχές στον τομέα της πρόνοιας, η φιλανθρωπική παρέμβαση συνέβαλε καθοριστικά στη γέννηση ενός νέου πεδίου κοινωνικής δράσης: ο θεσμικός χώρος των ιδρυμάτων χρησιμοποιήθηκε ως υποκατάστατο του οικογενειακού περιβάλλοντος των φτωχών παιδιών και συγχρόνως ως προνομιακό μέσο για την προσέγγιση του λαϊκού σπιτιού, που θεωρήθηκε πηγή όλων των παρεκκλίσεων. Πρωταρχικός στόχος της φιλανθρωπικής παρέμβασης υπήρξε η μετατροπή των συνηθειών, της κοινωνικής συμπεριφοράς και του τρόπου ζωής της οικογενείας του φτωχού πληθυσμού και η μετάδοση σ αυτήν των κυριάρχων στους κόλπους των μεσαίων στρωμάτων της Αθήνας κοινωνικών αξιών και κανόνων ζωής.

Η κοινωνική προστασία των φτωχών παιδιών και των γυναικών, καθώς και η ανάπτυξη του ιατρικού και παιδαγωγικού λόγου, που καθιστά το ζεύγος μητέρα-παιδί τον κύριο πόλο της οικογενειακής ζωής, αποτελούν δύο παράλληλες διεργασίες που εγγράφονται στο ίδιο κίνημα αναβάθμισης της οικογενείας κατά τον 19ο αιώνα.

Σίγουρα, η φιλανθρωπική δραστηριότητα αποτέλεσε ένα από τα σημαντικότερα μέσα που χρησιμοποιήθηκαν για την "αναμόρφωση" της οικογενείας στους κόλπους του φτωχού πληθυσμού της πρωτεύουσας. Είναι προφανές ότι για να κατανοήσουμε όλη την έκταση της επιχείρησης α αναμόρφωσης" της λαϊκής οικογένειας, η έρευνα πρέπει

1. Catherine Duprat, "Punir et guérir. En 1819, la prison des philanthropes", L'impossible prison (Recherches sur le système pénitentiaire au XIXe siècle réunies par Michelle Perrot), Παρίσι 1980, σ. 77.

Σελ. 224
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/225.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

να προχωρήσει σε άλλα πεδία, που θα μπορούσαν να μας προσφέρουν νέα στοιχεία σχετικά, τόσο με τις ίδιες τις κοινωνικές πρακτικές των λαϊκών οικογενειών, όσο και με τις άξιες, τις στάσεις και τις σχέσεις που αυτές διατηρούν με τις άλλες κοινωνικές ομάδες τον περασμένο αιώνα, θα μπορούσαμε τότε να ανιχνεύσουμε τη διαδικασία μέσω της οποίας η οικογενειακή ζωή μετατράπηκε σε καθολική αξία, σε κατεξοχήν δηλαδή χώρο οργάνωσης της κοινωνικής ζωής. Σε μια γενικότερη προοπτική, μια τέτοια διερεύνηση της λαϊκής οικογενείας θα μπορούσε να συμβάλει στην καλύτερη κατανόηση του τρόπου, με τον οποίο "ο λαός" αναγορεύτηκε σε οντότητα και οικοδομήθηκε γύρω από αυτόν ένα ολόκληρο σύστημα σκέψης, πράγμα που "αποτέλεσε ένα πρώτο βήμα πολιτικής αναγνώρισης μιας ιδιαίτερης υπόστασης του λαού που δεν διέθετε προηγουμένως".2

2. Geneviève Bollème, Le peuple par écrit, Παρίσι 1986, σ. 72.

Σελ. 225
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/226.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 226
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 207
    29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

    αντιπροσωπεύει το κατεξοχήν "θύμα" τόσο της σκληρής κοινωνικής της θέσης, όσο και της εξίσου σκληρής ανδρικής τάξης πραγμάτων, ο συγγραφέας επιχειρεί να δικαιολογήσει την ανδρική σκληρότητα, που στο μυθιστόρημα του αντιπροσωπεύει ο "θύτης" Αριστοτέλης. Ο Ι. Κονδυλάκης θεωρεί ως βασική αιτία αυτής της σκληρότητας, την ελλιπή ανατροφή που ο ήρωας του δέχτηκε στην παιδική και εφηβική του ηλικία, για την οποία ευθύνεται ολοκληρωτικά η οικογένεια του. Μια οικογένεια που στο εσωτερικό της, κάτω από την επίφαση του κοινωνικού κώδικα της κοσμιότητας και της αξιοπρέπειας, κυριαρχεί η αδιαφορία τόσο του πατέρα όσο και της μητέρας απέναντι στα παιδιά τους.

    "Φύσει δεν ήτο κακός ο Αριστοτέλης, αλλ' ήτο στενοκέφαλος, εκ των ζωηρών εκείνων στενοκέφαλων, οίτινες κάμνουσιν εντύπωσιν εξύπνων παιδίων. Και αν εδίδετο επιμέλεια τις εις την ανατροφήν του, ίσως θα ετρέπετο προς το καλόν και θ' ανέπτυσσεν αγαθάς τινάς ιδιότητας. Αλλ' αφεθείς εις την τύχην του, έπιε κατά την παιδικήν και εφηβικήν του ηλικ'ιαν άφθονον το δηλητήριον της διαφθοράς, και αι κτηνώδεις ορμαί, ευρούσαι ελευθέραν ανάπτυξιν, απέπνιξαν παν ό,τι αγαθόν υπήρχεν εν σπέρματι εις την νεαράν ψυχήν του. Ο παλληκαρισμός απετέλεσε το ιδεώδες αυτού και έδωκε τον τύπον του εις πάσαν αυτού τάσιν".100

    Για μια ακόμη φορά, λοιπόν, επανέρχεται το ζήτημα, στο όποιο ο 19ος αιώνας απέδωσε κεφαλαιώδη σημασία, το ζήτημα δηλαδή του εκπαιδευτικού έργου της οικογενείας ως θεμέλιου της ηθικής συμπεριφοράς του παιδιού στην μετέπειτα ενήλικη ζωή του.

    Οι υπηρέτριες και η Εφημερίς των Κυριών: μια δύσκολη σχέση

    Η στάση των φεμινιστριών της Εφημερίδος των Κυριών ως προς το "υπηρετικό ζήτημα" παρουσιάζει βαθιές αντιφάσεις. Η Καλλιρρόη

    100. Στο ίδιο, σ. 175.