Συγγραφέας:Κορασίδου, Μαρία
 
Τίτλος:Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους
 
Υπότιτλος:Φτώχεια και φιλανθρωπία στην ελληνική πρωτεύουσα το 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:29
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1995
 
Σελίδες:263
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδ, Αθήνα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Αντικείμενο της εργασίας αυτής είναι η εξέταση των διαφόρων προσπαθειών μιας κατηγορίας μορφωμένων ανθρώπων, προερχόμενων από τα μεσαία στρώματα της Αθήνας, που σκοπό είχαν τη διαχείριση της ζωής του φτωχού πληθυσμού της πρωτεύουσας τον 19ο αιώνα. Η φιλανθρωπική δραστηριότητα, που αναπτύσσεται στην Αθήνα, κυρίως κατά τη διάρκεια του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα, που οργανώνεται, μέσω συλλόγων και, εταιρειών και που ιδρύει, νέους θεσμούς περίθαλψης για τα φτωχά παιδιά και τις γυναίκες, αποτελεί προνομιακό πεδίο για τη μελέτη της πρακτικής εφαρμογής αυτών των προσπαθειών. Οι απόπειρες αυτές γνωρίζουν μια διαδικασία εξέλιξης, της οποίας τα αρχικά στάδια ανάγονται, στα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους. Την εξέλιξη αυτή παρακολουθεί το βιβλίο, προσπαθώντας να απαντήσει σε ερωτήματα όπως: Ποιοι ήταν αυτοί οι ζητιάνοι και φτωχοί; Ποια ήταν η καταγωγή τους; Πώς ξαφνικά εισέβαλαν στο αθηναϊκό τοπίο; Ποιος ήταν ο τρόπος ζωής τους; Τι έλεγαν οι ίδιοι για τη ζωή τους και πως τους έβλεπαν οι άλλοι;
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 6.34 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 26-45 από: 266
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/26.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

του αντανακλάται "ο ηττημένος και βουβός κόσμος" τους31 απέναντι στις κοινωνικές, πολιτικές και πολιτισμικές μεταβολές των πρώτων χρόνων του νεοελληνικού κράτους. Απέναντι στο νέο σύστημα πολιτικής εξουσίας, ο λόγος του Μακρυγιάννη εκφράζει, το έντονο συναίσθημα του αποκλεισμού των αγωνιστών από το πεδίο εκείνο όπου θεσμοθετείται η νέα πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα. Αλλά ο λόγος αυτός "δεν αντιπροσωπεύει, πια την οπτική μιας κοινωνικής κατηγορίας, που ορίζει την ταυτότητα της στο πεδίο της πρακτικής και των ανταγωνισμών· γίνεται, ο λόγος του "πατριδοφύλακα" [...]. Εκείνο που ο "πατριδοφύλακας" υπερασπίζεται δεν είναι πια η θέση του στο πλέγμα των σχέσεων της παραδοσιακής δομής, αλλά η ίδια η παραδοσιακή δομή, ως ολότητα".32

Κατά τη διάρκεια των πρώτων μετεπαναστατικών χρόνων, στο βαθμό που τα ηρωικά επεισόδια του πρόσφατου αγώνα της Ανεξαρτησίας διατηρούσαν ακόμη τη ζωντάνια τους και παρέμεναν ενεργά στη συλλογική μνήμη, η Επανάσταση του 1821 αποτελούσε πράγματι πηγή εθνικής υπερηφάνειας και μπορούσε να "προσφέρει στους δυσαρεστημένους από τη νόθα κατάσταση των ημερών τους μια εμπειρία γνησιότητας".33 Ωστόσο, οι δυσάρεστες συνέπειες που είχε η Επανάσταση στη ζωή όσων από τους στρατιώτες της επέζησαν, καθώς και στη ζωή των χηρών και των ορφανών των νεκρών, απείχαν πολύ από το να γίνονται αντιληπτές με τον ίδιο τρόπο.

Μέσα στα πλαίσια της νέας οργάνωσης της ελληνικής κοινωνίας, όπου η ρήξη με τις παραδοσιακές της ρίζες οδηγεί σε μια επιταχυνόμενη δυτικοποίηση της καθημερινής ζωής, η παρουσία των ζητιάνων που συναθροίζονται, σε "στίφη" στην οδό Πειραιώς34 και περιφέρονται

31. Νίκος Θεοτοκάς, "Το αποτύπωμα του ζωντανού και του ονείρου στα κείμενα του Μακρυγιάννη", Τα Ιστορικά 4 (Δεκέμβριος 1985), σ. 276.

32. Στο ίδιο, σ. 289.

33. Mario Vitti, Ιδεολογική λειτουργία: της ελληνικής ηθογραφίας, Αθήνα 1980, σ. 45.

34. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Εσωτερικών, φ. 141, βασιλική διαταγή, χ.χ.

Σελ. 26
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/27.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

στην αγορά και τους δρόμους της Αθήνας, είναι αμφίβολο κατά πόσο μπορεί να συνυπάρξει με εκείνη των «εξευρωπαϊσμένων» Ελλήνων, που είναι φορείς αστικών ιδεών, αξιών, τρόπων ζωής, κοινωνικών σχέσεων και νέων προτύπων κοινωνικής συμπεριφοράς. Πώς αλήθεια, μέσα σ' αυτή την αθηναϊκή κοινωνία, όπου οι αστοί και μικροαστοί κάτοικοι της θέλουν να απαλλαγούν γρήγορα από το παρελθόν τους για να μοιάσουν στους «κομψούς των μεγάλων πρωτευουσών»,35 θα μπορούσε να γίνει, ανεκτό το θέαμα της περιφερόμενης εξαθλίωσης που εκφράζεται ανάγλυφα στα πρόσωπα των ζητιάνων; Πώς πλάι στους «εξευρωπαϊσμένους» Έλληνες, που «ντύνονται ευρωπαϊκά και καβαλλάνε σε άλογα με εγγλέζικη σέλα, μιλάνε την καθαρεύουσα, ξαίρουν τα γαλλικά και συχνά πολλές άλλες γλώσσες, μοιάζουν με όλους τους λαούς της Ευρώπης, [που] οι γυναίκες τους είναι κυρίες που φέρνουν τα φουστάνια τους από το Παρίσι»,36 θα μπορούσαν να συνταιριάξουν οι φυσιογνωμίες των εξαθλιωμένων ζητιάνων;

Έτσι, η επαιτεία, προϊόν των κοινωνικών μεταβολών που ακολούθησαν την Επανάσταση και ορατή πλέον πραγματικότητα μέσα στο νέο αστικό τοπίο της ελληνικής πρωτεύουσας, αναγορεύεται σε κοινωνικό πρόβλημα που επιζητά τη λύση του.

Για την αντιμετώπιση του, η κεντρική εξουσία θα ακολούθησε·, μια διπλή στάση. Το ζεύγος καταστολή-πρόνοια αποτελεί το κλειδί για να κατανοήσουμε τις απόπειρες που έγιναν, από μέρους της, κατά τη διάρκεια των πρώτων μετεπαναστατικών δεκαετιών, προκειμένου να περιοριστεί ο αριθμός των ζητιάνων. Από τη μια, μέσω της εγκαθίδρυσης ενός θεσμικού οπλοστασίου και της εφαρμογής συγκεκριμένων διοικητικών και αστυνομικών μέτρων, και από την άλλη, κυρίως, μέσω της πρόνοιας που προσλαμβάνει τη μορφή της παροχής ισχνών χρηματικών βοηθημάτων, η κεντρική εξουσία επιχειρεί την εξαφάνιση του φαινομένου της επαιτείας. Ενεργώντας

35. Amedée Britch, La jeune Athènes, Παρίσι 1910, σ. 176.

36. Εντμόντ Αμπού, Η Ελλάδα του Όθωνος, Η σύγχρονη Ελλάδα 1854, μτφρ. Α. Σπήλιου, Αθήνα χ.χ., σ. 54.

Σελ. 27
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/28.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

όμως είτε με τον ένα είτε με τον άλλο τρόπο θα εγκαινιάσει μια πολιτική κοινωνικού αποκλεισμού των ζητιάνων και των φτωχών37 και θα συμβάλει στη δημιουργία μιας διαφορετικής κατηγόριας πολιτών.

Η καταστολή της επαιτείας

Προς την καταστολή της επαιτείας προσανατολίζονται οι διατάξεις του IΓ' κεφαλαίου του Ποινικού Νόμου του 1834, ο οποίος υπήρξε έργο του Βαυαρού Λουδοβίκου Μάουρερ. Σύμφωνα με τις διατάξεις αυτού του κεφαλαίου που φέρει τον τίτλο "Φυγοπονία, επαιτεία, αγυρτεία και γοητεία", τιμωρούνται με κράτηση το πολύ δύο εβδομάδων άτομα που δεν είναι "αποκαταστημένα" και δεν μπορούν να αποδείξουν ότι διαθέτουν επαρκή και μη αντιτιθέμενα στο νόμο και τα χρηστά ήθη μέσα διατροφής, και τα όποια, μετά από προτροπή των αρχών, δεν επιδίδονται ούτε σε κάποια "υπηρεσία" ούτε και σε οποιαδήποτε άλλη σταθερή εργασία. Όσοι συλλαμβάνονται να διαπράττουν "κατ' εξακολούθηση" τα παραπάνω αδικήματα, υποβάλλονται σε ιδιαίτερη αστυνομική επιτήρηση (αρθρ. 661). Οι ίδιες ποινές προβλέπονται για όσους ζητιανεύουν οι ίδιοι, διδάσκουν και αποστέλλουν στην επαιτεία παιδιά η δεν αποτρέπουν από την επαιτεία πρόσωπα που υπάγονται στην εξουσία τους η των οποίων έχουν την επιμέλεια (αρθρ. 662). Πολύ μεγαλύτερες ποινές (κράτηση από 8 ημέρες μέχρι 6 εβδομάδες) προβλέπονται για εκείνους που ζητιανεύουν κατά τη διάρκεια της νύχτας η στο εσωτερικό των σπιτιών η σε ομάδες τριών ή περισσοτέρων ατόμων, είτε μεταχειριζόμενοι απειλές, είτε προφασιζόμενοι ψεύτικες πληγές και ασθένειες (αρθρ. 663).

37. Για μια ανάλογη απόπειρα κοινωνικού αποκλεισμού και περιθωριοποίησης των ζητιάνων μέσω της καταστολής στο Παρία·, του 18ου αιώνα βλ. Ariette Farge, "O ζητιάνος, ένας περιθωριακός; (Οι αντιστάσεις στους ραβδούχους του Νοσοκομείου στο Παρίσι του 18ου αιώνα)", Οι περιθωριακοί και οι αποκλεισμένοι στην ιστορία, συλλογικό έργο υπό τη διεύθυνση του Bernard Vincent, μτφρ. Μιχάλης Καραχάλιος - Καίτη Λεύκα, Αθήνα 1988.

Σελ. 28
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/29.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Οι "αγύρτες", όσοι δηλαδή περιπλανώνται από πόλη σε πόλη στερούμενοι μόνιμης κατοικίας, νόμιμης απασχόλησης και παραδεκτών μέσων διατροφής, αποτελούν ιδιαίτερη κατηγορία "εγκληματιών" και τιμωρούνται και αυτοί με κράτηση (αρθρ. 664). Τέλος, ειδική τιμωρία, η οποία συνίσταται σε κράτηση από δύο έως τρεις μήνες, επιφυλάσσεται στους "φυγόπονους", τους επαίτες, τους αγύρτες και τους "γόητες",38 κάθε φορά που συλλαμβάνονται, είτε μεταμφιεσμένοι "δια προσωπείου, μελανώσεως του προσώπου, ψευδοπώγωνος η τοιούτων άλλων μέσων, ενδυόμενοι ψευδή στολήν η εμφανίζοντες πλαστήν προσταγήν της αρχής" (αρθρ. 366), είτε να οπλοφορούν ή να έχουν μαζί τους κλειδιά ή άλλα ύποπτα εργαλεία, ή ακόμη χρηματικό ποσό μεγαλύτερο των 50 δραχμών, η αντικείμενα ίσης αξίας των οποίων δεν μπορούν να αποδείξουν τη νόμιμη απόκτηση (αρθρ. 666).

Είναι φανερό ότι οι παραπάνω διατάξεις του Ποινικού Νόμου σηματοδοτούν την απόπειρα ποινικοποίησης ενός τρόπου ζωής και μιας κοινωνικής συμπεριφοράς που βρίσκονται στους αντίποδες του κυρίαρχου προτύπου.

Η αναγόρευση της επαιτείας και της περιπλάνησης σε ποινικά αδικήματα που τιμωρούνται με ποινές, λειτουργεί ως μέσο εκφοβισμού και αποτροπής από πρακτικές αντιτιθέμενες στις κυρίαρχες στο κοινωνικό στερέωμα της εποχής. Σε εκείνες, δηλαδή, που αποτελούν έκφραση των ανώτερων στρωμάτων της πρωτεύουσας και που οι Αθηναίοι μικροαστοί υιοθετούν στην προσπάθεια τους για κοινωνική αναρρίχηση.

Έτσι, η περιπλάνηση, η μη κατοχή μόνιμης κατοικίας, σταθερής και νόμιμης εργασίας μετατρέπονται σε αξίες εχθρικές προς τον καθωσπρεπισμό, την καλή φήμη και την αξιοπρέπεια, που αποτελούν

38. "Γόης" χαρακτηρίζεται εκείνος ο οποίος ασχολείται "εις το να πλανά άλλους διά νομιζομένων θαυμάτων, διά μαγειών ή εξορκισμών, διά σημειομαντείας ή ονειροκρισίας, προφητείας, θησαυρωρυχείας, χρυσοποιίας και άλλων παρομοίων γοητειών" (αρθρ. 665).

Σελ. 29
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/30.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

την απαραίτητη προϋπόθεση για την πραγματοποίηση του ονείρου της κοινωνικής επιτυχίας και ανέλιξης.

Επιπλέον, η παραπάνω διαδικασία ποινικοποίησης τίθεται σε λειτουργία μέσω του καθορισμού μιας σειράς αναγνωρίσιμων χαρακτηριστικών, με βάση τα οποία εύκολα κανείς μπορεί να ταυτιστεί με τη νέα "διαφορετική" κοινωνική κατηγορία, που γεννιέται μέσα από την ίδια τη διαδικασία καθορισμού της. Έτσι, η "φυγοπονία, επαιτεία, αγυρτεία και γοητεία" αποτελούν χαρακτηριστικά γνωρίσματα όσων συγκροτούν την κατηγορία των "φυγόπονων, επαιτών, αγυρτών και γοήτων".

Μπορούμε συνεπώς να υποστηρίξουμε ότι είναι το βλέμμα με το οποίο ο κυρίαρχος λόγος παρατηρεί την καθημερινή συμπεριφορά των "άλλων", εκείνο που δημιουργεί αυτή την "άλλη" συμπεριφορά. Μέσα στο βλέμμα αυτό δεν υπάρχει, θέση για αποκλίσεις η διαφοροποιήσεις, στο βαθμό που στηρίζεται σε ένα υποτιθέμενο "αλάθητο" κριτήριο: εκείνο που βλέπει, σκέπτεται, κατατάσσει, ασκεί κριτική, κρίνει, ταυτίζει τελικά τα άτομα με τη θέση που κατέχουν στην κοινωνική ιεραρχία. Σαν, ανάμεσα στο άτομο και την κοινωνική του θέση, "να μην υπήρχε ένας χώρος δικός του, όπου σκέπτεται, προτιμά, ασκεί κριτική, αποδέχεται, αρνείται, επιδοκιμάζει".39

Μέσα σ' αύτη την ιδεολογική στάση, που πολύ σύντομα επρόκειτο να υλοποιηθεί με τη λήψη συγκεκριμένων κατασταλτικών μέτρων, είναι ευδιάκριτη η έκφραση "μιας ατμόσφαιρας υλικής και πνευματικής ανασφάλειας [...] που βλέπει με δυσπιστία όλους εκείνους που, συνειδητά η ασυνείδητα, μοιάζουν να απειλούν την εύθραυστη κοινωνική ισορροπία"40 των πρώτων μετεπαναστατικών χρόνων.

Φαίνεται να διαγράφεται έτσι η κυρίαρχη εικόνα μιας κοινωνίας που έχει ανάγκη σταθερότητας και επιδιώκει την εγκαθίδρυση των ορίων της. Υπό το πρίσμα αυτό, η κοινωνική απόρριψη των "περιθωριακών"

39. Ariette Farge, La vie fragile. Violence, pouvoirs et solidarités à Paris au XVIIIe siècle, Παρίσι 1986, σ. 63.

40. Jacques Le Goff, "Οι περιθωριακοί στη μεσαιωνική Δύση", Οι περιθωριακοί και οι αποκλεισμένοι στην ιστορία, ό.π., σ. 27.

Σελ. 30
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/31.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

της, μπορεί να γίνει κατανοητή ως μια απόπειρα μετάθεσης στο πρόσωπο τους των δικών της φόβων. Με αυτή την έννοια, οι ζητιάνοι εμφανίζονται, σαν ένας καθρέφτης 41 της νεοελληνικής κοινωνίας, μέσα στον οποίο μπορούμε να διακρίνουμε τον αντικατοπτρισμό των φόβων της.

Στο αστικό πλαίσιο της Αθήνας όπου "με τη γενίκευση της μισθωτής εργασίας ο χρόνος γίνεται χρήμα και η εργασία καθορίζεται πλέον από την πειθαρχία του ωρολογίου χρόνου",42 δεν μπορούσε παρά να φαίνεται παράδοξη η παρουσία ανθρώπων που, δίχως απασχόληση και καμιά πειθαρχία, περιπλανιόνταν στους δρόμους της πρωτεύουσας.43 Οι μορφές των ζητιάνων και των εξαθλιωμένων θα αρχίσουν να προβάλλουν ανησυχητικές και η συμπεριφορά τους ύποπτη και επικίνδυνη. Έτσι, προκειμένου να αντιμετωπιστεί αυτή η εν δυνάμει πηγή αναταραχής και αταξίας, η κεντρική εξουσία θα κάνει χρήση κατασταλτικών μεθόδων.

Κατά τη διάρκεια των πρώτων δεκαετιών του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους εγκαθιδρύεται ένα θεσμικό οπλοστάσιο που αποβλέπει στη ρύθμιση ζητημάτων σχετικών με την επιβολή της τάξης στην πόλη και με την υγεία του πληθυσμού της. Πολυάριθμοι νόμοι, βασιλικά διατάγματα και διαταγές που υιοθετήθηκαν κατά τη διάρκεια

41. Bernard Vincent, "Πρόλογος" στο Οι περιθωριακοί και οι αποκλεισμένοι στην ιστορία, ό.π., σ. 17.

42. Ελένη Βαρίκα, Η εξέγερση των κυριών. Η γένεση μιας φεμινιστικής συνείδησης στην Ελλάδα (1833-1907), Αθήνα 1987, σ. 42.

43. Σύμφωνα με τον Jacques Le Goff, στα πλαίσια των δυτικών κοινωνιών, η διαδικασία περιθωριοποίησης εμφανίζεται σε στενή συνάρτηση με την αναβάθμιση της εργασίας. Από τον 18ο αιώνα και μετά, όταν η εργασία μετατρέπεται σε κυρίαρχη κοινωνική αξία, αρχίζει παράλληλα να τίθεται σε λειτουργία και η διαδικασία κοινωνικής απόρριψης των περιθωριακών· βλ. Jacques Le Goff, "Οι περιθωριακοί στη μεσαιωνική Δύση", ό.π., σ. 28. Για μια προβληματική της σχέσης ανάμεσα στην εργασία και την έννοια του "άχρηστου κοινωνικά" βλ. επίσης Bronislaw Geremek, Truands et misérables dans l'Europe moderne (1350-1600), Παρίσι 1980.

Σελ. 31
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/32.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

αυτής της περιόδου, παρόλο που οι περισσότεροι απ' αυτούς έμειναν ανεφάρμοστοι, μαρτυρούν την εκδήλωση ενός νέου ενδιαφέροντος σχετικά με τον καθορισμό και την οργάνωση του αστικού πλαισίου ζωής στην Αθήνα.

Την επιτήρηση όπως και το έργο της εξυγίανσης της πρωτεύουσας ανέλαβαν δύο νέοι θεσμοί: το Υπουργείο των Εσωτερικών και οι δημοτικές αρχές μέσω της δημοτικής αστυνομίας.

Το έργο της επιτήρησης των ζητιάνων επιτελείται από τη δημοτική αστυνομία. Ανάμεσα στις πολυάριθμες αρμοδιότητες της για τη διατήρηση της τάξης στην πόλη,44 η δημοτική αστυνομία επιφορτίζεται και με την καταστολή της επαιτείας στους δρόμους της πρωτεύουσας. Καθήκον της είναι η απαγόρευση της διαμονής των ζητιάνων σε δημόσιους χώρους, η ιδιαίτερη επιτήρηση εκείνων που προέρχονται από άλλες περιοχές της χώρας, η σύλληψη και αποπομπή τους πίσω στις κοινότητες καταγωγής τους. Ακόμη, ο εξαναγκασμός σε εργασία όσων ζητιάνων είναι ικανοί να. εργαστούν.45

Παράλληλα με τη θεσμική ρύθμιση που ανέθετε την επιτήρηση των ζητιάνων στη δημοτική αστυνομία, το Υπουργείο Εσωτερικών επιφορτίζεται και αυτό με το έργο της εξάλειψης της παραφωνίας που αποτελούσαν οι εξαθλιωμένοι περιπλανώμενοι ζητιάνοι. Όλα τα "περί ψωμοζητών και αγυρτών", τα "περι πτωχών' και τα προς περίθαλψιν των πενιτευόντων συστηθησόμενα καταστήματα",46 ζητήματα που θεωρούνται άμεσα συνδεδεμένα με "την διατήρησιν της κοινής ησυχίας και ευταξίας" και με ό,τι γενικότερα αφορά "τα της δημόσιου ασφάλειας", αποτελούν αρμοδιότητα του Υπουργείου Εσωτερικών.

Για λόγους, λοιπόν, που υπαγορεύει η δημόσια τάξη και ασφάλεια αλλά και ο ευπρεπισμός της πρωτεύουσας, θα οργανωθεί από το

44. Βλ. αρθρ. 45 και επόμενα του Β.Δ. της 31 Δεκεμβρίου 1836 (12 Ιανουαρίου 1837) "Περί δημοτικής αστυνομίας", Ε.τ.Κ. 85 (31 Δεκεμβρίου 1836).

45. Στο ίδιο, αρθρ. 46.

46. Β.Δ. "Περί του σχηματισμού και της αρμοδιότητος της επί των Εσωτερικών Γραμματείας", 3/15 Απριλίου 1833.

Σελ. 32
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/33.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

παραπάνω Υπουργείο η απομάκρυνση των ζητιάνων από τους δρόμους της Αθήνας, μέσω της λήψης συγκεκριμένων πρακτικών μέτρων.

Με βάση τη σχετική αλληλογραφία ανάμεσα στο Υπουργείο των Εσωτερικών και τον Όθωνα, μπορούμε να παρακολουθήσουμε τις απόπειρες που έγιναν τα χρονιά 1835-1837 με στόχο τον περιορισμό του αριθμού των "ψωμοζητών".

Το Δεκέμβριο του 1835, σε διαταγή του Όθωνα προς το Υπουργείο των Εσωτερικών, διαβάζουμε: "Αφού ήρχισεν η δριμύτης του χειμώνος, εφάνη εις την πρωτεύουσαν πλήθος πτωχών, οίτινες φαίνεται ότι συνέτρεξαν απ' όλα τα μέρη του Βασιλείου".47 Η βασιλική διαταγή τονίζει, ότι όλο·, αυτοί ο, επαίτες πρέπει να σταλούν αμέσως στους τόπους καταγωγής τους, και ακόμη να δοθούν αυστηρές οδηγίες στις αστυνομικές αρχές του κράτους, για την απαγόρευση έκδοσης διαβατηρίων σ' αυτά τα άτομα.48 Αναφέρε·, ακόμη, ότι είναι χρέος του δήμου της Αθήνας να προνοήσει, γι" τους φτωχούς του και να εμποδίσει, έτσι την "ψωμοζητείαν" στους δρόμους της πόλης.

Το τελευταίο αυτό σημείο της βασιλικής διαταγής αποτελεί αναμφίβολα ένα είδος υπενθύμισης προς τη δημοτική αρχή των υποχρεώσεων της απέναντι στον άπορο πληθυσμό της. Πράγματι, σύμφωνα με το Νόμο "περί Δήμων", οι δημοτικές αρχές όφειλαν να παρέχουν στους κατοίκους του δήμου, "εις περίπτωσιν ένδειας και. αποδεδειγμένης ανικανότητος του εργάζεσθαι, την απαιτουμένην περίθαλψιν".49

47. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Εσωτερικών, φ. 141, βασιλική διαταγή, "Περί προνοίας δια τους πτωχούς", 22 Δεκεμβρίου 1835 (3 Ιανουαρίου 1836).

48. Δικαίωμα έκδοσης διαβατηρίων είχαν οι κοινοτικές και αστυνομικές αρχές. Η κατοχή διαβατηρίου ήταν υποχρεωτική για όποιον ήθελε να ταξιδέψει στο εσωτερικό της χώρας και όφειλε να το ανανεώνει κάθε χρόνο. Στο διαβατήριο, εκτός από τα στοιχεία ταυτότητας, σημειώνονταν λεπτομερώς και τα φυσικά χαρακτηριστικά του κατόχου ("ανάστημα, τρίχες, οφρύδια, οφθαλμοί, μέτωπον, στόμα, μύτη, πώγων, πρόσωπον" κλπ.)· βλ. Β.Δ. "Περί των εσωτερικών του Κράτους διαβατηρίων", 28 Μαρτίου 1835, Ε.τ.Κ. 24 (20 Μαΐου 1835).

49. Άρθρο 11 του Νόμου "Περί Δήμων", 27 Δεκεμβρίου 1833 (8 Ιανουαρίου

Σελ. 33
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/34.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Φαίνεται, ωστόσο, ότι, η απομάκρυνση των ζητιάνων δεν ήταν μια τόσο εύκολη και απλή υπόθεση, που θα μπορούσε να επιλυθεί με την έκδοση μιας βασιλικής διαταγής. Έτσι, τέσσερις μήνες αργότερα, μια νέα βασιλική διαταγή αναφέρεται και πάλι στο ζήτημα των φτωχών: "Μολονότι εξεδόθη η διαταγή από 22 Δεκεμβρίου 1835 (3 Ιανουαρίου 1836), οι δρόμοι των Αθηνών είναι γεμάτοι από ψωμοζήτας και κατά μέρος από κολοβωμένους", των οποίων η θέα. "προξενεί αηδίαν και επαπειλεί τας εγκύους γυναίκας με βλαβερά συμπτώματα".50

Μπροστά σ' αυτή την κατάσταση, ο τόνος ανεβαίνει, γίνεται πολύ πιο αυστηρός και. επιτακτικός. Αυτό που απαιτείται είναι η άμεση εκτέλεση της διαταγής, "ευθύς εντός οκτώ ημερών επί προσωπική ευθύνη του Γραμματέως",51 και η κοινοποίηση της εκτέλεσης της. Συγχρόνως, ζητούνται εξηγήσεις για τη μη εφαρμογή της προηγούμενης διαταγής, καθώς και η υπόδειξη των υπευθύνων.

Στην απολογητική του απάντηση,52 το Υπουργείο Εσωτερικών εκθέτει πράγματι τους λόγους για τους οποίους καθυστέρησε η εφαρμογή της προηγούμενης διαταγής. Καταρχήν, υπογραμμίζει ότι αυτή κοινοποιήθηκε στο διευθυντή της Επαρχίας Αττικής στις 28 Δεκεμβρίου 1835, ενώ την ίδια ημέρα στάλθηκε εγκύκλιος προς τους νομάρχες του κράτους, η οποία περιείχε οδηγίες τόσο για την απαγόρευση έκδοσης διαβατηρίων σε ζητιάνους που είχαν την πρόθεση να έρθουν στην Αθήνα, όσο και προτροπές προς τις κοινότητες για τη λήψη μέτρων πρόνοιας για τους φτωχούς τους.

1834), Ε.τ.Κ. 3(10 Ιανουαρίου 1834). Την ίδια υποχρέωση, σε περιφερειακό επίπεδο, είχαν αναλάβει και οι Νομάρχες· βλ. Β.Δ. "Περί της αρμοδιότητος των Νομαρχών, και περί της κατά τας Νομαρχίας υπηρεσίας", 26 Απριλίου/8 Μαΐου 1833, Ε.τ.Κ. 17 (4/16 Μαΐου 1833).

50. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Εσωτερικών, φ. 141, βασιλική διαταγή "Περί των πτωχών", 11/23 Απριλίου 1836.

51. Στο ίδιο.

52. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Εσωτερικών, φ. 141, "Sur les mendiants", 19 Απριλίου 1836,

Σελ. 34
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/35.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Στη συνέχεια, το Υπουργείο Εσωτερικών αναφέρει ότι, επειδή μερικές ημέρες μετά την κοινοποίηση της διαταγής στο διευθυντή της Επαρχίας Αττικής υπήρχαν ακόμη ζητιάνοι στους δρόμους της πρωτεύουσας, του ζητήθηκαν εξηγήσεις. Ο τελευταίος διαβεβαίωσε το υπουργείο ότι αυτός μεν απομάκρυνε από την πρωτεύουσα τους ζητιάνους τους προερχόμενους από άλλες κοινότητες .του κράτους, ο δήμος όμως της Αθήνας, λόγω έλλειψης των απαραίτητων μέσων, αδυνατούσε να αναλάβει την περίθαλψη των δικών του ζητιάνων, και τέλος ότι, σύμφωνα με έκθεση του δημάρχου της Αθήνας, η καθυστέρηση στην εφαρμογή των προβλεπομένων μέτρων θα έπρεπε να αποδοθεί στη δημοτική αστυνομία, η οποία είχε αναλάβει την εκτέλεση τους.

Στην παραπάνω απάντηση διαγράφεται καθαρά η εικόνα ενός διοικητικού μηχανισμού που τέθηκε σε λειτουργία με στόχο την απομάκρυνση των ζητιάνων από τους δρόμους της πρωτεύουσας. Ο έπαρχος Αττικής, ο δήμος της Αθήνας, η δημοτική της αστυνομία, οι νομάρχες και οι άλλες κοινότητες του κράτους κινητοποιήθηκαν για την επίλυση του ζητήματος. Συγχρόνως, όμως, αυτό που διαπιστώνει κανείς είναι ο χαρακτηριστικός τρόπος μεταβίβασης ευθυνών από την κορυφή της διοικητικής πυραμίδας προς τη βάση της, γιατί κάνεις προφανώς δεν ήθελε να αναλάβει τις συνέπειες μιας εκκαθαριστικής επιχείρησης που απέτυχε.

Σε κάθε περίπτωση, είναι πολύ πιθανό, μετά τις αυστηρές βασιλικές διαταγές που δόθηκαν, ο νομάρχης Αττικής να έλαβε πράγματι όλα τα αναγκαία μέτρα προκειμένου να αποτρέψει την επάνοδο των ζητιάνων των άλλων κοινοτήτων στην πρωτεύουσα. Είναι ακόμη πιθανό, ο δήμος της Αθήνας, μέσω της παροχής ενός μικρού βοηθήματος στους φτωχούς του, να πέτυχε μια μικρή έστω μείωση του αριθμού των ζητιάνων. Αυτό τουλάχιστον υποστηρίζει το Υπουργείο Εσωτερικών σε έκθεση του προς τον Όθωνα, τον Ιανουάριο του 1837.53

53. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Εσωτερικών, φ. 141, "Sur les mendiants", 27 Ιανουαρίου 1837.

Σελ. 35
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/36.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Ωστόσο, το φαινόμενο της ζητιανιάς δεν εξέλιπε. Οι απόπειρες των δημοσίων αρχών δεν ευοδώθηκαν. Προσέκρουσαν σ' έναν πολύ πιο ισχυρό εχθρό: την εξαιρετικά μεγάλη φτώχεια και εξαθλίωση, που παρεμπόδισαν την επίτευξη του επιθυμητού αποτελέσματος, την οριστική δηλαδή καταστολή της επαιτείας.

Πράγματι, περίπου μια δεκαετία αργότερα, το 1849, το θέμα των ζητιάνων και των απόρων επανέρχεται, στην επικαιρότητα με την ευκαιρία μιας συζήτησης στη Βουλή σχετικά με τη μετατροπή του καθεστώτος της αστυνομίας, από δημοτική που ήταν έως τότε, σε διοικητική. Δύο ήταν οι απόψεις που εκφράστηκαν κατά τη διάρκεια αυτής της συζήτησης. Σύμφωνα με την πρώτη, που υποστηρίχθηκε από τον υπουργό εσωτερικών Γ. Γλαράκη,54 η αδυναμία της δημοτικής αστυνομίας της Αθήνας στην εγκαθίδρυση της τάξης και ασφάλειας στο εσωτερικό της πόλης, καθιστούσε αναπόφευκτη τη μετατροπή της σε διοικητική.

Αυτή όμως η ανεπάρκεια, που παρατηρείται στο έργο της δημοτικής αστυνομίας, οφείλεται σε έλλειψη των απαραίτητων νομοθετικών και οικονομικών μέσων από μέρους της, απαντούν οι βουλευτές που ευνοούν τη διατήρηση του σώματος της δημοτικής αστυνομίας. Κατά συνέπεια, προσθέτουν πάντοτε οι ίδιοι, την ολοκληρωτική ευθύνη φέρει η κεντρική εξουσία, στο μέτρο που δεν έθεσε στη διάθεση της δημοτικής αστυνομίας τα αναγκαία εκείνα μέσα που θα της επέτρεπαν μια πιο αποτελεσματική επιτήρηση της πρωτεύουσας.55

Αυτό που διαφαίνεται καθαρά στην παραπάνω συζήτηση, είναι η ομοφωνία καταρχήν του κοινοβουλευτικού κόσμου ως προς την ανάγκη επιτήρησης της πρωτεύουσας. Το ερώτημα στο οποίο καλούνταν κυρίως να απαντήσουν οι βουλευτές ήταν: ποιος μπορούσε να εγγυηθεί την καλύτερη και πιο αποτελεσματική επιτήρηση της πρωτεύουσας;

54. Σχετικά με την έκθεση του Γ. Γλαράκη βλ. Πρακτικά της Βουλής, Ε' Σύνοδος της Β' Βουλευτικής περιόδου, Συνεδρίαση ΜΓ' της 18 Φεβρουαρίου 1849, σ. 521.

55. Πρακτικά της Βουλής, Ε' Σύνοδος της Β' Βουλευτικής περιόδου, Συνεδρίαση ΜΗ' της 25 Φεβρουαρίου 1849, σ. 617.

Σελ. 36
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/37.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

η κεντρική εξουσία μέσω της διοικητικής αστυνομίας ή ο δήμος μέσω της δημοτικής αστυνομίας; Στην πραγματικότητα, βέβαια, στη διαμάχη αυτή υποκρύπτεται ένας ανομολόγητος ανταγωνισμός ανάμεσα σε δύο θεσμούς που διαφιλονικούν, ο καθένας για λογαριασμό του, τον έλεγχο του αστικού χώρου. Ο ανταγωνισμός αυτός εκφράζει πιθανότατα μια βαθύτερη σύγκρουση ανάμεσα στην επιθυμία ενίσχυσης της κεντρικής εξουσίας και την υπεράσπιση των δημοτικών δικαιωμάτων και. ελευθεριών, που έτσι κι αλλιώς είχαν ήδη σημαντικά περιοριστεί στα πλαίσια του νέου συστήματος διοικητικής οργάνωσης που επιβλήθηκε από το οθωνικό καθεστώς.

Το ζήτημα των απόρων θα εμπλακεί στην υπόθεση αυτής της φιλονικίας, για να αποτελέσει ένα πρόσφορο πεδίο στην ανάπτυξη της απαραίτητης επιχειρηματολογίας και τη στήριξη των αντιτιθέμενων απόψεων. Η παρουσία των απόρων, κατά κοινή παραδοχή, περικλείει εν δυνάμει μια μεγαλύτερη ή μικρότερη απειλή κατά της δημόσιας τάξης και ασφάλειας.

Οι υπέρμαχοι της διατήρησης της δημοτικής αστυνομίας υποστηρίζουν ότι είναι χρέος της αστυνομίας "να επιβλέπει τους υπόπτους, να καταδιώκει ποινικώς τους φαυλοβίους [...], να προνοεί υπέρ της ηθικής βελτιώσεως των διά συνδρομής απόρων, δι' ευρέσεως έργου υπέρ των άεργων, διά να μη περιφέρωνται λιμώττοντες και αργοί και καταφεύγωσιν εκ τούτου εις πράξεις άτιμους και εγκληματικάς".56 Παράλληλα, όμως, επιχειρούν να μετριάσουν την εικόνα ανασφάλειας, τον κίνδυνο και την απειλή που μπορεί να αντιπροσωπεύουν οι άποροι, επειδή γνωρίζουν καλά ότι εκείνο το οποίο διακυβεύεται, σε αυτή την πολιτική αντιπαράθεση, είναι η απόρριψη ενός νομοσχεδίου που αποτελεί γι' αυτούς κατάφορη παραβίαση ενός "μεγάλου ιερού δικαιώματος" του δήμου και ουσιαστική κατάργηση της αρχής "να επιτηρή ο δήμος τον δήμον".57

Ανεξάρτητα από το αν το νομοσχέδιο που προέβλεπε τη μετατροπή

56. Στο ίδιο, σ. 618.

57. Πρακτικά της Βουλής, Ε' Σύνοδος της Β' Βουλευτικής περιόδου, Συνεδρίαση Μθ' της 26 Φεβρουαρίου 1849, σ. 641.

Σελ. 37
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/38.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

της δημοτικής αστυνομίας σε διοικητική ψηφίστηκε τελικά, και έτσι η επιτήρηση των απόρων και η καταστολή της επαιτείας στην πρωτεύουσα πέρασε από τα χέρια του δήμου στην κεντρική εξουσία,58 εκείνο που αξίζει ίσως να υπογραμμιστεί, είναι η διαφοροποίηση που στο μεταξύ πραγματοποιήθηκε σχετικά με το ζήτημα των απόρων. Οι "επαίτες, οι φυγόπονοι και αγύρτες" των πρώτων μετεπαναστατικών χρόνων μετατράπηκαν μέσα σε μια δεκαετία σε "φαυλόβιους" και "μικρούς κακούργους". Από την καταγγελία και ποινικοποίηση μιας κοινωνικής συμπεριφοράς, περάσαμε στην προβολή της απειλής που αυτή αντιπροσωπεύει για το σύνολο του κοινωνικού σώματος. Ο κυρίαρχος λόγος επιχειρεί να ενισχύσει το αίσθημα κοινωνικής ανασφάλειας και να διογκώσει τον κοινωνικό φόβο. Ο στόχος για ενίσχυση της κεντρικής εξουσίας θέτει συγχρόνως σε λειτουργία το μηχανισμό επαύξησης αυτού του φόβου. Γιατί είναι μάλλον προφανές ότι όσο πιο βαθιά ριζωθεί στη συνείδηση των πολιτών η ιδέα πως η παρουσία των απόρων αποτελεί μια πραγματική απειλή, τόσο πιο εύκολη θα είναι και η αποδοχή από μέρους τους της κεντρικής εξουσίας, που υποστηρίζει ότι επιδιώκει την προστασία των πολιτών από την απειλή αυτή.

Φαίνεται, ωστόσο, ότι οι προθέσεις και οι απόπειρες της κεντρικής εξουσίας για τη δημιουργία εχθρικού κλίματος απέναντι στους ζητιάνους δεν στέφθηκαν με μεγάλη επιτυχία. Δεν μπόρεσαν να βρουν ανταπόκριση τουλάχιστον σε ένα αρκετά μεγάλο μέρος των λαϊκών στρωμάτων της πρωτεύουσας. Χαρακτηριστική είναι η ακόλουθη μαρτυρία του Γάλλου περιηγητή Ε. Αμπού, που έφθασε στην Ελλάδα

58. Για την καλύτερη οργάνωση του συστήματος επιτήρησης, η Αθήνα διαιρέθηκε σε τέσσερα τμήματα: της Πλάκας, του Λέκα, του Ψυρρή και των Γύφτικων. Τη διεύθυνση του κάθε τμήματος ανέλαβε ένας υπαστυνόμος, βοηθούμενος στο έργο του από αστυνομικούς κλητήρες. Ο συνολικός αριθμός των τελευταίων ορίστηκε σε πενήντα· βλ. Νόμος ΡΚΤ' "Περί Διοικητικής Αστυνομίας εις τους Δήμους Αθηνών και Πειραιώς", 12/13 Μαρτίου 1849, Ε.τ.Κ. 11 (15 Μαρτίου 1849).

Σελ. 38
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/39.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

δα το 1852: "Η επαιτεία επιτρέπεται σ' όλο το βασίλειο της Ελλάδας. Οι ζητιάνοι τριγυρίζουν στους δρόμους της Αθήνας. Άλλοι απευθύνονται στους διαβάτες μέσα στους δρόμους ή στους περιπάτους, άλλοι πηγαίνουν από σπίτι σε σπίτι. Αν βρουν ανοιχτή την πρώτη πόρτα, μπαίνουν στην αυλή και φωνάζουν με παραπονιάρικη φωνή. Αν κανένας δεν τους απαντά, μπαίνουν μέσα στους διαδρόμους. Αν δεν συναντήσουν εκεί ούτε τους νοικοκύρηδες ούτε άλλους, μπαίνουν στο πρώτο δωμάτιο που θα βρουν. Αν το δωμάτιο είναι έρημο, κάνουν οι ίδιοι μια ελεημοσύνη στον εαυτό τους.

"Σ' ολόκληρο το μήκος της τάφρου που διασχίζει την καινούρια πόλη, βλέπεις σε κάθε εποχή μερικούς τυφλούς καθισμένους ανακούρκουδα. Απ' όσο μακριά κι αν ακούσουν να έρχεται ένας περαστικός, φωνάζουν δυνατά: "Λυπηθείτε μας αφέντη! Ελεήστε μας, αφέντη!". Οι φαντάροι,, οι εργάτες, οι υπηρέτες σπάνια περνούνε μπροστά τους χωρίς να τους δώσουν ένα μονόλεφτο. Στην Ελλάδα, όπως και παντού, οι φτωχοί είναι πιο γενναιόδωροι από τους πλούσιους".59

Μπορούμε να υποθέσουμε ότι για όλους αυτούς που φθάνουν στην Αθήνα με την ελπίδα μιας καλύτερης ζωής, για τους εργάτες, τους υπηρέτες και υπηρέτριες, τους τεχνίτες, τους μικρέμπορους, η ελεημοσύνη σημαίνει προσφορά βοήθειας σε κάποιον που ανήκει στο δικό τους κόσμο. Δεν απορρίπτουν το ζητιάνο και η μορφή του δεν τους είναι απωθητική. Αντίθετα, μπορεί να τον βλέπουν σαν ένα οικείο πρόσωπο, στο βαθμό που έχουν συνείδηση της δικής τους επισφαλούς θέσης: η τύχη, έτσι ή αλλιώς, έχει γυρίσματα.

Σε κάθε περίπτωση, η χειρονομία της ελεημοσύνης μπορεί να αποτελεί αντανάκλαση μιας κοντινής ή μακρινής συγγένειας με τους ζητιάνους, συγκεκριμένη έκφραση κοινωνικής αλληλεγγύης η εκδήλωση μιας στοιχειώδους μορφής περίθαλψης, διαφορετικής από εκείνη που οι δημόσιες αρχές προσφέρουν στους απόρους.

59. Ε. Αμπού, Η Ελλάδα του Όθωνος, ό.π., σ. 281.

Σελ. 39
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/40.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Περίθαλψη των απόρων της πρωτεύουσας

Μετά τη διάλυση των άτακτων σωμάτων του αγώνα της Ανεξαρτησίας, σχηματίστηκαν δύο επιτροπές επιφορτισμένες να «ανταμείψουν» τους πρώην αγωνιστές, αφού προηγουμένως εξετάσουν τις «υπηρεσίες» που αυτοί πρόσφεραν κατά τη διάρκεια της Επανάστασης. Η μία από τις δύο επιτροπές ανέλαβε τις αιτήσεις που της απευθύνονταν από τους παλιούς αξιωματικούς των άτακτων σωμάτων,60 ενώ η άλλη τις αιτήσεις των παλιών αξιωματικών του ναυτικού.61

Με βάση τα δικαιολογητικά που έφερναν τα όποια περιείχαν στοιχεία σχετικά με την αρχαιότητα τους στα στρατιωτικά σώματα, το βαθμό τους, την οικογενειακή τους κατάσταση, τις απαιτήσεις τους σε μισθό κ.ά., και αφού η κάθε επιτροπή επαλήθευε τα στοιχεία αυτά και συγκέντρωνε όλες τις απαραίτητες πληροφορίες που αφορούσαν τα ενδιαφερόμενα πρόσωπα, όφειλε να συντάξει το «μητρώο βαθμολογίας» και να ορίσει το μισθό που αντιστοιχούσε στον κάθε βαθμό.

Ακολουθώντας μια ανάλογη διαδικασία, η «επί των συντάξεων επιτροπή» συνέταξε καταλόγους «συντάξεων, προικοδοτήσεων και βοηθειών εις απομάχους, χηρας και ορφανά δι' εκδουλεύσεις κατά τον υπέρ ανεξαρτησίας αγώνα».62 Αλλά η «αποζημίωση» που δόθηκε

60. Βλ. Β.Δ. «Περί εξετάσεως των ατομικών εκδουλεύσεων και περιστάσεων των αξιωματικών των διαλυθέντων άτακτων στρατευμάτων», 13/25 Μαρτίου 1833. Μέλη της επιτροπής αυτής ορίστηκαν οι Κ. Βότσαρης, Ανδρέας Λόντος, Βάσος Μαυροβουνιώτης, Δ. Πλαπούτας, Γ. Ιατράκος, Δ. Μακρής, Π. Πανουριάς, Αλ. Βλαχόπουλος.

61. Βλ. Β.Δ. «Περί της εξετάσεως των ατομικών εκδουλεύσεων των μέχρι τούδε αξιωματικών του Ναυτικού», 21 Απριλίου/3 Μαΐου 1833. Μέλη της επιτροπής αυτής ήταν οι Γ. Σαχτούρης, Γεώργιος Ανδρούτσος, Α. Ν. Αποστόλης, Κ. Κανάρης, Α. Γ. Κριεζής, Ηλίας Θερμησιώτης. Ο Α. Μιαούλης υπήρξε πρόεδρος της επιτροπής.

62. Δηλοποιήσεις της επί των Οικονομικών Γραμματείας της Επικρατείας

Σελ. 40
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/41.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

με αυτή τη μορφή δεν αφορούσε παρά ένα πολύ μικρό αριθμό παλιών αγωνιστών. Σύμφωνα με τα βασιλικά διατάγματα της 26 Δεκεμβρίου 1833/7 Ιανουαρίου 1834, 10/22 Μαΐου 1834, 20 Μαΐου/1 Ιουνίου 1834 και της 3/15 Σεπτεμβρίου 1835, "μηνιαίες συντάξεις" δόθηκαν σε 2180 πρόσωπα και "άπαξ πληρωμένα·, προικίσεις και βοήθειαι" σε 928 πρόσωπα.63

Χωρίς αμφιβολία, πάντως, μπορούμε να θεωρήσουμε εκείνους που τελικά επωφελήθηκαν από τα παραπάνω μέτρα ως μια "προνομιούχα" κατηγορία, συγκριτικά πάντα τόσο με τους εξαθλιωμένους πρώην ενόπλους του Αγώνα που ζητιάνευαν στους δρόμους της Αθήνας, όσο και με εκείνους, που, μη διαθέτοντας τα απαραίτητα μέσα επιβίωσης, ήταν αναγκασμένοι να προσφεύγουν στην "ελεημοσύνη" της κυβέρνησης και των ανακτόρων.

Αλλά η "ελεημοσύνη" αύτη θα είναι τόσο φειδωλή, ώστε να αποτελεί περισσότερο μια τυπική μορφή προνοίας, μέσω της οποίας η κυβέρνηση και τα ανάκτορα ήθελαν να προλάβουν την κοινωνική αναταραχή που μπορούσε να εκδηλωθεί σε περίπτωση ολοκληρωτικής απουσίας οποιασδήποτε βοήθειας.

Η κυβερνητική πρόνοια αναφερόταν κυρίως στη διανομή μικρών χρηματικών βοηθημάτων "εις τας ευρισκόμενα- πτωχάς οικογενείας και άτομα, τα όποια εδυστύχησαν εκ του υπέρ της ανεξαρτησίας πολέμου".64 Μετά την άφιξη του Όθωνα, είχε καθιερωθεί άτυπα η πρακτική της διανομής βοηθημάτων στους απόρους της πρωτεύουσας δύο φορές το χρόνο, τα Χριστούγεννα και το Πασχα.65 Τη διανομή διενεργούσε μια επιτροπή ad hoc, τα μέλη της όποιας διορίζονταν από το Υπουργείο Εσωτερικών.

"Περί απονομής συντάξεων, προικοδοτήσεων και βοηθειών εις απομάχους, χήρας και ορφανά", 26 Σεπτεμβρίου 1835, Ε.τ.Κ. 9 (2 Οκτωβρίου 1835).

63. Βλ. Ηρακλής Πανουριάς, Γενική Συλλογή των νόμων κλπ. περί συντάξεων του κράτους, Αθήνα 1873, σ. 146.

64. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Εσωτερικών, φ. 141, έγγραφο χωρίς τίτλο (12/24 Απριλίου 1837).

65. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Εσωτερικών, φ. 141, "Sur les secours à distribuer aux pauvres pendant les fêtes de Pâques", 22 Μαρτίου/9 Απριλίου 1838.

Σελ. 41
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/42.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Στην αλληλογραφία που ανταλλάχθηκε ανάμεσα στο Υπουργείο Εσωτερικών και τον Όθωνα, σχετικά με το ζήτημα της διανομής βοηθημάτων στους ενδεείς της πρωτεύουσας,66 βρίσκουμε συχνές αναφορές στα διάφορα ποσά που διανεμήθηκαν κατά το χρονικό διάστημα 1837-1843. Για παράδειγμα: Το Πάσχα του 1837, τα Χριστούγεννα και το Πάσχα του 1838 διανεμήθηκαν κάθε φορά 1000 δραχμές. Το Πάσχα και τα Χριστούγεννα του 1839, 2000 και 1500 δραχμές αντίστοιχα. Το Πάσχα και τα Χριστούγεννα του 1840, 2000 δραχμές κάθε φορά. Το Πάσχα του 1841,3500 δραχμές και τα Χριστούγεννα της ίδιας χρονιάς 3000 δραχμές. Το Πάσχα και τα Χριστούγεννα του 1842, 3000 και 4500 δραχμές αντίστοιχα. Το Πάσχα του 1843, 3500 δραχμές.67

Στην παραπάνω αλληλογραφία δεν βρίσκουμε όμως καμιά αναφορά σχετικά με τον αριθμό των απόρων που έλαβαν τα βοηθήματα. Με έμμεσο μόνο τρόπο προκύπτει ένας αριθμός, που επιδέχεται ασφαλώς επιπρόσθετες επαληθεύσεις: Το Πάσχα του 1841 για παράδειγμα, ο Όθων ενέκρινε τη διανομή ενός χρηματικού ποσού ύψους 2000 δραχμών.68 Από το ποσό αυτό, οι 300 δραχμές διανεμήθηκαν σε φτωχούς μαθητές της πρωτεύουσας, ενώ το υπόλοιπο, δηλαδή οι 1700 δραχμές, σε άλλους φτωχούς της Αθήνας.69 «Αλλά κι' όλην την φειδώ, ήτις εφυλάχθη εις την διανομήν, παρά της διορισθεισης παρά της Γραμματείας επιτροπής, παρά του Διοικητού Αττικής και του Υπουργικού Συμβούλου Κ. Ν. Σκούφου, μόλις τριακόσια άτομα εμπόρεσαν

66. Η αλληλογραφία αυτή περιέχει από τη μια τις αιτήσεις του Υπουργείου Εσωτερικών προς τον Όθωνα, προκειμένου αυτός να εγκρίνει κάθε φορά το προτεινόμενο συνολικό ποσό των βοηθημάτων, και από την άλλη τις βασιλικές εγκρίσεις και διαταγές· βλ. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Εσωτερικών, φ. 141.

67. Τα στοιχεία αυτά προέρχονται από το φ. 141 (Βοήθεια πτωχών Αθηναίων) του Υπουργείου Εσωτερικών των Γ.Α.Κ.

68. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Εσωτερικών, φ. 141, «Περί διανομής δισχιλίων δραχμών εις τους ενταύθα απόρους κατά τας προσεγγίζουσας εορτάς», 15 Μαρτίου 1841.

69. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Εσωτερικών, φ. 141, έγγραφο χωρίς τίτλο (28 Μαρτίου 1841).

Σελ. 42
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/43.gif&w=600&h=915!DOCTYPE HTML PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.0//EN"> 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

να οικονομηθώσιν, ενώ ο αριθμός των πτωχών τούτων είναι πολύ μεγαλύτερος και μόλις κατά το ήμισυ εξοικονομήθησαν».70 Αν όμως τα βοηθήματα, που διανεμήθηκαν σε τριακόσια άτομα, δεν έφθασαν να καλύψουν παρά μονάχα τις ανάγκες του μισού αριθμού των απόρων της πρωτεύουσας που επωφελούνταν από το μέτρο αυτό, μπορούμε να υποθέσουμε ότι ο συνολικός αριθμός τους ανερχόταν σε εξακόσια περίπου άτομα. Ακόμη, αν υποθέσουμε ότι το ποσό των 1700 δραχμών διανεμήθηκε εξίσου στα τριακόσια άτομα, τότε προκύπτει ότι το καθένα από αυτά έλαβε περίπου 5,5 δραχμές, ποσό που αντιστοιχούσε την εποχή εκείνη σε τρία μεροκάματα ενός ανειδικεύτου εργάτη.71

Το βοήθημα όμως αυτό, όσο μικρό κι αν ήταν, φαίνεται ότι ερχόταν να καλύψει κάποιες πραγματικές ανάγκες των απόρων. Είχαν συνηθίσει να το περιμένουν, και όταν δεν το έπαιρναν, το απαιτούσαν. Έτσι, όσοι δεν μπόρεσαν να πάρουν κανένα βοήθημα το Πάσχα του 1841, υπέβαλαν αναφορές στο Ανακτοβούλιο. Δεν περιορίστηκαν όμως μόνο στις αναφορές. Τις επόμενες μέρες, προχώρησαν σε δυναμική κινητοποίηση: «Επεριστοίχησαν το Διοικητήριον και την Γραμματείαν ζητούντες περίθαλψιν».72 Η ενέργεια τους αυτή έφερε πράγματι θετικά αποτελέσματα: Ανάγκασε το Υπουργείο Εσωτερικών να προτείνει στον Όθωνα μια συμπληρωματική πίστωση ύψους 1500 δραχμών «δια να οικονομηθώσι τα παράπονα και οι γογγυσμοί των δυστυχών οικογενειών».73 Η πρόταση έγινε δεκτή και το αιτούμενο ποσό εγκρίθηκε από τον Όθωνα.74

70. Στο ίδιο.

71. Το μεροκάματο ενός ανειδίκευτου εργάτη το 1840 ανερχόταν σε 1,91 δραχμές· βλ. Ματούλα Σκαλτσά, Κοινωνική ζωή και δημόσιοι χώροι κοινωνικών συναθροίσεων στην Αθήνα του 19ου αιώνα, Θεσσαλονίκη 1983, σ. 65.

72. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Εσωτερικών, φ. 141, έγγραφο χωρίς τίτλο (28 Μαρτίου 1841).

73. Στο ίδιο.

74. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Εσωτερικών, φ. 141, έγγραφο χωρίς τίτλο (28 Μαρτίου/9 Απριλίου 1841).

Σελ. 43
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/44.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Ωστόσο, η διανομή των παραπάνω ισχνών βοηθημάτων κατά τη διάρκεια των μεγάλων εορτών του έτους δύσκολα μπορούσε να καλύψει τις ανάγκες όσων στερούνταν τα στοιχειώδη μέσα επιβίωσης. Όπως αναφέρεται σε έγγραφο του Υπουργείου Εσωτερικών, με ημερομηνία 30 Σεπτεμβρίου 1838, "ενίοτε παρουσιάζονται εις την Γραμματεια,ν πτωχοί Έλληνες στερούμενοι, της επιουσίου τροφής των και ζητούσι παρά της Γραμματείας μικράν τινά στιγμιαίαν βοήθειαν.

"Εις τινάς περιστάσεις αι τοιαύται βοήθειαι καθίστανται αναγκαίαι, οσάκις πρόκειται να χορηγηθώσιν εις άτομα πτωχά, τα οποία ως εκ της θέσεως των είνε δύσκολον άλλως πως να οικονομηθώσι". Επειδή όμως "άνευ της ιδιαιτέρας Β. εγκρίσεως της Τ.Μ. δεν δύναμαι να χορηγήσω τοιαύτα βοηθήματα, τολμώ να παρακαλέσω την Υ.Μ. να ευαρεστήθη να εγκρίνη μίαν μηνιαίαν ποσότητα εκ Δρχ. δέκα πέντε εντός της οποίας ο Γραμματεύς των Εσωτερικών να δύναται, να διανείμη μικρά βοηθήματα οσάκις η ανάγκη το απαίτηση".75 Μερικούς μήνες αργότερα, με νέο έγγραφο του το Υπουργείο Εσωτερικών επαναφέρει το ζήτημα: "Πολλαί δυστυχείς εκ περιστάσεων οικογένεια·,, χηραι, ανάπηροι και γέροντες αδύνατοι ευρίσκονται ενταύθα, εις την καθέδραν του Βασιλείου, οίτινες, μη δυνάμενοι να εργασθώσι διά να προσπορισθώσι τα της πρώτης ανάγκης, στερούνται έως και αυτού του επιουσίου άρτου. Είναι Βασιλικόν και φιλάνθρωπον, Μεγαλειότατε, οι δυστυχείς ούτοι να χορτασθώσι καν άρτου, διά της μεγαλοδωρίας Σας, τας εγγιζούσας λαμπράς εορτάς.

"Δια τούτο παρακαλώ την Υ.Μ., ευαρεστουμένη να εγκρίνη να διανεμηθώσι χίλιαι δρχ. εις τους δυστυχείς τούτους, ανοιγομένης επί τούτω ειδικής πιστώσεως επί του κεφαλαίου "Ευποιΐαι" του προϋπολογισμού της επί των Εσωτερικών Γραμματείας".76

75. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Εσωτερικών, φ. 141, "Περί βοηθείας πτωχών", 30 Σεπτεμβρίου 1838.

76. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Εσωτερικών, φ. 141, "Περί βοηθείας εις τους διαμένοντας ενταύθα δυστυχείς κατά τας εορτάς των Χριστουγέννων", 23 Δεκεμβρίου 1838.

Σελ. 44
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/45.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Η υιοθέτηση όμως του προτεινόμενου από το Υπουργείο Εσωτερικών μέτρου, της εγγραφής δηλαδή ειδικής πίστωσης για τη διανομή βοηθημάτων στους φτωχούς της πρωτεύουσας σε ιδιαίτερο κεφάλαιο του προϋπολογισμού του Υπουργείου Εσωτερικών, θα καθυστέρησε·, για μερικά χρόνια.

Το μέτρο αυτό θα τεθεί σε εφαρμογή μετά τη Συνταγματική Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843 και την υιοθέτηση από την Εθνοσυνέλευση που ακολούθησε ψηφίσματος, σύμφωνα με το οποίο η κυβέρνηση εξουσιοδοτήθηκε "να φροντίση διά να ευρέθη σταθερός πόρος ζωης εις τας χηρας και τα ορφανά των υπέρ Πατρίδος πεσόντων στρατιωτών, προλαμβάνουσα πάσαν προς τούτο κατάχρησιν, να αντιβραβεύση μετά την αποκατάστασιν των Ελληνικών πραγμάτων όλους, όσοι συνεισέφεραν εις θεραπείαν των χρηματικών χρειών της Ελλάδος και να ανταμείψη τους προφανώς δυστυχήσαντας".77

Έτσι, από το 1844 και μετά, το Υπουργείο Εσωτερικών προέβλεπε στον ετήσιο προϋπολογισμό του τη διανομή "ιδιαιτέρων βοηθειών" στους απόρους παλιούς αγωνιστές καθώς και τις "χήρες και τα ορφανά" των νεκρών. Τα βοηθήματα αυτά διανέμονταν κατά τις επίσημες εορτές του έτους αλλά και περιστασιακά, όταν έκτακτες και επείγουσες ανάγκες (ασθένεια, εξαιρετική εξαθλίωση κ.ά.) επέβαλαν κάτι τέτοιο.

Φαίνεται, όμως, ότι το Υπουργείο θέλησε κάποια συγκεκριμένη στιγμή να καταργήσει το κοινωνικό αυτό μέτρο πρόνοιας.

Πράγματι, η συνεδρίαση της Βουλής, της 25ης Ιουλίου 1846, ασχολήθηκε με το ζήτημα του ιδιαιτέρου προϋπολογισμού του Υπουργείου Εσωτερικών, που έφερε τον τίτλο "Βοήθειαι δυστυχών αξίων της περιθάλψεως της Κυβερνήσεως". Ο προϋπολογισμός αυτός

77. Ψήφισμα Ε'. Η της Γ' Σεπτεμβρίου εν Αθήναις Εθνική των Ελλήνων Συνέλευσις (24 Αυγούστου 1844)· βλ. επίσης Β.Δ. "Περί αμοιβής των υπέρ πατρίδος αγωνισαμένων και θυσιασάντων", 18 Νοεμβρίου 1845, Ε.τ.Κ. 28 (19 Νοεμβρίου 1845).

Σελ. 45
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 26
    29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

    του αντανακλάται "ο ηττημένος και βουβός κόσμος" τους31 απέναντι στις κοινωνικές, πολιτικές και πολιτισμικές μεταβολές των πρώτων χρόνων του νεοελληνικού κράτους. Απέναντι στο νέο σύστημα πολιτικής εξουσίας, ο λόγος του Μακρυγιάννη εκφράζει, το έντονο συναίσθημα του αποκλεισμού των αγωνιστών από το πεδίο εκείνο όπου θεσμοθετείται η νέα πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα. Αλλά ο λόγος αυτός "δεν αντιπροσωπεύει, πια την οπτική μιας κοινωνικής κατηγορίας, που ορίζει την ταυτότητα της στο πεδίο της πρακτικής και των ανταγωνισμών· γίνεται, ο λόγος του "πατριδοφύλακα" [...]. Εκείνο που ο "πατριδοφύλακας" υπερασπίζεται δεν είναι πια η θέση του στο πλέγμα των σχέσεων της παραδοσιακής δομής, αλλά η ίδια η παραδοσιακή δομή, ως ολότητα".32

    Κατά τη διάρκεια των πρώτων μετεπαναστατικών χρόνων, στο βαθμό που τα ηρωικά επεισόδια του πρόσφατου αγώνα της Ανεξαρτησίας διατηρούσαν ακόμη τη ζωντάνια τους και παρέμεναν ενεργά στη συλλογική μνήμη, η Επανάσταση του 1821 αποτελούσε πράγματι πηγή εθνικής υπερηφάνειας και μπορούσε να "προσφέρει στους δυσαρεστημένους από τη νόθα κατάσταση των ημερών τους μια εμπειρία γνησιότητας".33 Ωστόσο, οι δυσάρεστες συνέπειες που είχε η Επανάσταση στη ζωή όσων από τους στρατιώτες της επέζησαν, καθώς και στη ζωή των χηρών και των ορφανών των νεκρών, απείχαν πολύ από το να γίνονται αντιληπτές με τον ίδιο τρόπο.

    Μέσα στα πλαίσια της νέας οργάνωσης της ελληνικής κοινωνίας, όπου η ρήξη με τις παραδοσιακές της ρίζες οδηγεί σε μια επιταχυνόμενη δυτικοποίηση της καθημερινής ζωής, η παρουσία των ζητιάνων που συναθροίζονται, σε "στίφη" στην οδό Πειραιώς34 και περιφέρονται

    31. Νίκος Θεοτοκάς, "Το αποτύπωμα του ζωντανού και του ονείρου στα κείμενα του Μακρυγιάννη", Τα Ιστορικά 4 (Δεκέμβριος 1985), σ. 276.

    32. Στο ίδιο, σ. 289.

    33. Mario Vitti, Ιδεολογική λειτουργία: της ελληνικής ηθογραφίας, Αθήνα 1980, σ. 45.

    34. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Εσωτερικών, φ. 141, βασιλική διαταγή, χ.χ.