Συγγραφέας:Κορασίδου, Μαρία
 
Τίτλος:Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους
 
Υπότιτλος:Φτώχεια και φιλανθρωπία στην ελληνική πρωτεύουσα το 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:29
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1995
 
Σελίδες:263
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδ, Αθήνα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Αντικείμενο της εργασίας αυτής είναι η εξέταση των διαφόρων προσπαθειών μιας κατηγορίας μορφωμένων ανθρώπων, προερχόμενων από τα μεσαία στρώματα της Αθήνας, που σκοπό είχαν τη διαχείριση της ζωής του φτωχού πληθυσμού της πρωτεύουσας τον 19ο αιώνα. Η φιλανθρωπική δραστηριότητα, που αναπτύσσεται στην Αθήνα, κυρίως κατά τη διάρκεια του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα, που οργανώνεται, μέσω συλλόγων και, εταιρειών και που ιδρύει, νέους θεσμούς περίθαλψης για τα φτωχά παιδιά και τις γυναίκες, αποτελεί προνομιακό πεδίο για τη μελέτη της πρακτικής εφαρμογής αυτών των προσπαθειών. Οι απόπειρες αυτές γνωρίζουν μια διαδικασία εξέλιξης, της οποίας τα αρχικά στάδια ανάγονται, στα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους. Την εξέλιξη αυτή παρακολουθεί το βιβλίο, προσπαθώντας να απαντήσει σε ερωτήματα όπως: Ποιοι ήταν αυτοί οι ζητιάνοι και φτωχοί; Ποια ήταν η καταγωγή τους; Πώς ξαφνικά εισέβαλαν στο αθηναϊκό τοπίο; Ποιος ήταν ο τρόπος ζωής τους; Τι έλεγαν οι ίδιοι για τη ζωή τους και πως τους έβλεπαν οι άλλοι;
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 6.34 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 38-57 από: 266
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/38.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

της δημοτικής αστυνομίας σε διοικητική ψηφίστηκε τελικά, και έτσι η επιτήρηση των απόρων και η καταστολή της επαιτείας στην πρωτεύουσα πέρασε από τα χέρια του δήμου στην κεντρική εξουσία,58 εκείνο που αξίζει ίσως να υπογραμμιστεί, είναι η διαφοροποίηση που στο μεταξύ πραγματοποιήθηκε σχετικά με το ζήτημα των απόρων. Οι "επαίτες, οι φυγόπονοι και αγύρτες" των πρώτων μετεπαναστατικών χρόνων μετατράπηκαν μέσα σε μια δεκαετία σε "φαυλόβιους" και "μικρούς κακούργους". Από την καταγγελία και ποινικοποίηση μιας κοινωνικής συμπεριφοράς, περάσαμε στην προβολή της απειλής που αυτή αντιπροσωπεύει για το σύνολο του κοινωνικού σώματος. Ο κυρίαρχος λόγος επιχειρεί να ενισχύσει το αίσθημα κοινωνικής ανασφάλειας και να διογκώσει τον κοινωνικό φόβο. Ο στόχος για ενίσχυση της κεντρικής εξουσίας θέτει συγχρόνως σε λειτουργία το μηχανισμό επαύξησης αυτού του φόβου. Γιατί είναι μάλλον προφανές ότι όσο πιο βαθιά ριζωθεί στη συνείδηση των πολιτών η ιδέα πως η παρουσία των απόρων αποτελεί μια πραγματική απειλή, τόσο πιο εύκολη θα είναι και η αποδοχή από μέρους τους της κεντρικής εξουσίας, που υποστηρίζει ότι επιδιώκει την προστασία των πολιτών από την απειλή αυτή.

Φαίνεται, ωστόσο, ότι οι προθέσεις και οι απόπειρες της κεντρικής εξουσίας για τη δημιουργία εχθρικού κλίματος απέναντι στους ζητιάνους δεν στέφθηκαν με μεγάλη επιτυχία. Δεν μπόρεσαν να βρουν ανταπόκριση τουλάχιστον σε ένα αρκετά μεγάλο μέρος των λαϊκών στρωμάτων της πρωτεύουσας. Χαρακτηριστική είναι η ακόλουθη μαρτυρία του Γάλλου περιηγητή Ε. Αμπού, που έφθασε στην Ελλάδα

58. Για την καλύτερη οργάνωση του συστήματος επιτήρησης, η Αθήνα διαιρέθηκε σε τέσσερα τμήματα: της Πλάκας, του Λέκα, του Ψυρρή και των Γύφτικων. Τη διεύθυνση του κάθε τμήματος ανέλαβε ένας υπαστυνόμος, βοηθούμενος στο έργο του από αστυνομικούς κλητήρες. Ο συνολικός αριθμός των τελευταίων ορίστηκε σε πενήντα· βλ. Νόμος ΡΚΤ' "Περί Διοικητικής Αστυνομίας εις τους Δήμους Αθηνών και Πειραιώς", 12/13 Μαρτίου 1849, Ε.τ.Κ. 11 (15 Μαρτίου 1849).

Σελ. 38
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/39.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

δα το 1852: "Η επαιτεία επιτρέπεται σ' όλο το βασίλειο της Ελλάδας. Οι ζητιάνοι τριγυρίζουν στους δρόμους της Αθήνας. Άλλοι απευθύνονται στους διαβάτες μέσα στους δρόμους ή στους περιπάτους, άλλοι πηγαίνουν από σπίτι σε σπίτι. Αν βρουν ανοιχτή την πρώτη πόρτα, μπαίνουν στην αυλή και φωνάζουν με παραπονιάρικη φωνή. Αν κανένας δεν τους απαντά, μπαίνουν μέσα στους διαδρόμους. Αν δεν συναντήσουν εκεί ούτε τους νοικοκύρηδες ούτε άλλους, μπαίνουν στο πρώτο δωμάτιο που θα βρουν. Αν το δωμάτιο είναι έρημο, κάνουν οι ίδιοι μια ελεημοσύνη στον εαυτό τους.

"Σ' ολόκληρο το μήκος της τάφρου που διασχίζει την καινούρια πόλη, βλέπεις σε κάθε εποχή μερικούς τυφλούς καθισμένους ανακούρκουδα. Απ' όσο μακριά κι αν ακούσουν να έρχεται ένας περαστικός, φωνάζουν δυνατά: "Λυπηθείτε μας αφέντη! Ελεήστε μας, αφέντη!". Οι φαντάροι,, οι εργάτες, οι υπηρέτες σπάνια περνούνε μπροστά τους χωρίς να τους δώσουν ένα μονόλεφτο. Στην Ελλάδα, όπως και παντού, οι φτωχοί είναι πιο γενναιόδωροι από τους πλούσιους".59

Μπορούμε να υποθέσουμε ότι για όλους αυτούς που φθάνουν στην Αθήνα με την ελπίδα μιας καλύτερης ζωής, για τους εργάτες, τους υπηρέτες και υπηρέτριες, τους τεχνίτες, τους μικρέμπορους, η ελεημοσύνη σημαίνει προσφορά βοήθειας σε κάποιον που ανήκει στο δικό τους κόσμο. Δεν απορρίπτουν το ζητιάνο και η μορφή του δεν τους είναι απωθητική. Αντίθετα, μπορεί να τον βλέπουν σαν ένα οικείο πρόσωπο, στο βαθμό που έχουν συνείδηση της δικής τους επισφαλούς θέσης: η τύχη, έτσι ή αλλιώς, έχει γυρίσματα.

Σε κάθε περίπτωση, η χειρονομία της ελεημοσύνης μπορεί να αποτελεί αντανάκλαση μιας κοντινής ή μακρινής συγγένειας με τους ζητιάνους, συγκεκριμένη έκφραση κοινωνικής αλληλεγγύης η εκδήλωση μιας στοιχειώδους μορφής περίθαλψης, διαφορετικής από εκείνη που οι δημόσιες αρχές προσφέρουν στους απόρους.

59. Ε. Αμπού, Η Ελλάδα του Όθωνος, ό.π., σ. 281.

Σελ. 39
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/40.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Περίθαλψη των απόρων της πρωτεύουσας

Μετά τη διάλυση των άτακτων σωμάτων του αγώνα της Ανεξαρτησίας, σχηματίστηκαν δύο επιτροπές επιφορτισμένες να «ανταμείψουν» τους πρώην αγωνιστές, αφού προηγουμένως εξετάσουν τις «υπηρεσίες» που αυτοί πρόσφεραν κατά τη διάρκεια της Επανάστασης. Η μία από τις δύο επιτροπές ανέλαβε τις αιτήσεις που της απευθύνονταν από τους παλιούς αξιωματικούς των άτακτων σωμάτων,60 ενώ η άλλη τις αιτήσεις των παλιών αξιωματικών του ναυτικού.61

Με βάση τα δικαιολογητικά που έφερναν τα όποια περιείχαν στοιχεία σχετικά με την αρχαιότητα τους στα στρατιωτικά σώματα, το βαθμό τους, την οικογενειακή τους κατάσταση, τις απαιτήσεις τους σε μισθό κ.ά., και αφού η κάθε επιτροπή επαλήθευε τα στοιχεία αυτά και συγκέντρωνε όλες τις απαραίτητες πληροφορίες που αφορούσαν τα ενδιαφερόμενα πρόσωπα, όφειλε να συντάξει το «μητρώο βαθμολογίας» και να ορίσει το μισθό που αντιστοιχούσε στον κάθε βαθμό.

Ακολουθώντας μια ανάλογη διαδικασία, η «επί των συντάξεων επιτροπή» συνέταξε καταλόγους «συντάξεων, προικοδοτήσεων και βοηθειών εις απομάχους, χηρας και ορφανά δι' εκδουλεύσεις κατά τον υπέρ ανεξαρτησίας αγώνα».62 Αλλά η «αποζημίωση» που δόθηκε

60. Βλ. Β.Δ. «Περί εξετάσεως των ατομικών εκδουλεύσεων και περιστάσεων των αξιωματικών των διαλυθέντων άτακτων στρατευμάτων», 13/25 Μαρτίου 1833. Μέλη της επιτροπής αυτής ορίστηκαν οι Κ. Βότσαρης, Ανδρέας Λόντος, Βάσος Μαυροβουνιώτης, Δ. Πλαπούτας, Γ. Ιατράκος, Δ. Μακρής, Π. Πανουριάς, Αλ. Βλαχόπουλος.

61. Βλ. Β.Δ. «Περί της εξετάσεως των ατομικών εκδουλεύσεων των μέχρι τούδε αξιωματικών του Ναυτικού», 21 Απριλίου/3 Μαΐου 1833. Μέλη της επιτροπής αυτής ήταν οι Γ. Σαχτούρης, Γεώργιος Ανδρούτσος, Α. Ν. Αποστόλης, Κ. Κανάρης, Α. Γ. Κριεζής, Ηλίας Θερμησιώτης. Ο Α. Μιαούλης υπήρξε πρόεδρος της επιτροπής.

62. Δηλοποιήσεις της επί των Οικονομικών Γραμματείας της Επικρατείας

Σελ. 40
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/41.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

με αυτή τη μορφή δεν αφορούσε παρά ένα πολύ μικρό αριθμό παλιών αγωνιστών. Σύμφωνα με τα βασιλικά διατάγματα της 26 Δεκεμβρίου 1833/7 Ιανουαρίου 1834, 10/22 Μαΐου 1834, 20 Μαΐου/1 Ιουνίου 1834 και της 3/15 Σεπτεμβρίου 1835, "μηνιαίες συντάξεις" δόθηκαν σε 2180 πρόσωπα και "άπαξ πληρωμένα·, προικίσεις και βοήθειαι" σε 928 πρόσωπα.63

Χωρίς αμφιβολία, πάντως, μπορούμε να θεωρήσουμε εκείνους που τελικά επωφελήθηκαν από τα παραπάνω μέτρα ως μια "προνομιούχα" κατηγορία, συγκριτικά πάντα τόσο με τους εξαθλιωμένους πρώην ενόπλους του Αγώνα που ζητιάνευαν στους δρόμους της Αθήνας, όσο και με εκείνους, που, μη διαθέτοντας τα απαραίτητα μέσα επιβίωσης, ήταν αναγκασμένοι να προσφεύγουν στην "ελεημοσύνη" της κυβέρνησης και των ανακτόρων.

Αλλά η "ελεημοσύνη" αύτη θα είναι τόσο φειδωλή, ώστε να αποτελεί περισσότερο μια τυπική μορφή προνοίας, μέσω της οποίας η κυβέρνηση και τα ανάκτορα ήθελαν να προλάβουν την κοινωνική αναταραχή που μπορούσε να εκδηλωθεί σε περίπτωση ολοκληρωτικής απουσίας οποιασδήποτε βοήθειας.

Η κυβερνητική πρόνοια αναφερόταν κυρίως στη διανομή μικρών χρηματικών βοηθημάτων "εις τας ευρισκόμενα- πτωχάς οικογενείας και άτομα, τα όποια εδυστύχησαν εκ του υπέρ της ανεξαρτησίας πολέμου".64 Μετά την άφιξη του Όθωνα, είχε καθιερωθεί άτυπα η πρακτική της διανομής βοηθημάτων στους απόρους της πρωτεύουσας δύο φορές το χρόνο, τα Χριστούγεννα και το Πασχα.65 Τη διανομή διενεργούσε μια επιτροπή ad hoc, τα μέλη της όποιας διορίζονταν από το Υπουργείο Εσωτερικών.

"Περί απονομής συντάξεων, προικοδοτήσεων και βοηθειών εις απομάχους, χήρας και ορφανά", 26 Σεπτεμβρίου 1835, Ε.τ.Κ. 9 (2 Οκτωβρίου 1835).

63. Βλ. Ηρακλής Πανουριάς, Γενική Συλλογή των νόμων κλπ. περί συντάξεων του κράτους, Αθήνα 1873, σ. 146.

64. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Εσωτερικών, φ. 141, έγγραφο χωρίς τίτλο (12/24 Απριλίου 1837).

65. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Εσωτερικών, φ. 141, "Sur les secours à distribuer aux pauvres pendant les fêtes de Pâques", 22 Μαρτίου/9 Απριλίου 1838.

Σελ. 41
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/42.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Στην αλληλογραφία που ανταλλάχθηκε ανάμεσα στο Υπουργείο Εσωτερικών και τον Όθωνα, σχετικά με το ζήτημα της διανομής βοηθημάτων στους ενδεείς της πρωτεύουσας,66 βρίσκουμε συχνές αναφορές στα διάφορα ποσά που διανεμήθηκαν κατά το χρονικό διάστημα 1837-1843. Για παράδειγμα: Το Πάσχα του 1837, τα Χριστούγεννα και το Πάσχα του 1838 διανεμήθηκαν κάθε φορά 1000 δραχμές. Το Πάσχα και τα Χριστούγεννα του 1839, 2000 και 1500 δραχμές αντίστοιχα. Το Πάσχα και τα Χριστούγεννα του 1840, 2000 δραχμές κάθε φορά. Το Πάσχα του 1841,3500 δραχμές και τα Χριστούγεννα της ίδιας χρονιάς 3000 δραχμές. Το Πάσχα και τα Χριστούγεννα του 1842, 3000 και 4500 δραχμές αντίστοιχα. Το Πάσχα του 1843, 3500 δραχμές.67

Στην παραπάνω αλληλογραφία δεν βρίσκουμε όμως καμιά αναφορά σχετικά με τον αριθμό των απόρων που έλαβαν τα βοηθήματα. Με έμμεσο μόνο τρόπο προκύπτει ένας αριθμός, που επιδέχεται ασφαλώς επιπρόσθετες επαληθεύσεις: Το Πάσχα του 1841 για παράδειγμα, ο Όθων ενέκρινε τη διανομή ενός χρηματικού ποσού ύψους 2000 δραχμών.68 Από το ποσό αυτό, οι 300 δραχμές διανεμήθηκαν σε φτωχούς μαθητές της πρωτεύουσας, ενώ το υπόλοιπο, δηλαδή οι 1700 δραχμές, σε άλλους φτωχούς της Αθήνας.69 «Αλλά κι' όλην την φειδώ, ήτις εφυλάχθη εις την διανομήν, παρά της διορισθεισης παρά της Γραμματείας επιτροπής, παρά του Διοικητού Αττικής και του Υπουργικού Συμβούλου Κ. Ν. Σκούφου, μόλις τριακόσια άτομα εμπόρεσαν

66. Η αλληλογραφία αυτή περιέχει από τη μια τις αιτήσεις του Υπουργείου Εσωτερικών προς τον Όθωνα, προκειμένου αυτός να εγκρίνει κάθε φορά το προτεινόμενο συνολικό ποσό των βοηθημάτων, και από την άλλη τις βασιλικές εγκρίσεις και διαταγές· βλ. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Εσωτερικών, φ. 141.

67. Τα στοιχεία αυτά προέρχονται από το φ. 141 (Βοήθεια πτωχών Αθηναίων) του Υπουργείου Εσωτερικών των Γ.Α.Κ.

68. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Εσωτερικών, φ. 141, «Περί διανομής δισχιλίων δραχμών εις τους ενταύθα απόρους κατά τας προσεγγίζουσας εορτάς», 15 Μαρτίου 1841.

69. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Εσωτερικών, φ. 141, έγγραφο χωρίς τίτλο (28 Μαρτίου 1841).

Σελ. 42
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/43.gif&w=600&h=915!DOCTYPE HTML PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.0//EN"> 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

να οικονομηθώσιν, ενώ ο αριθμός των πτωχών τούτων είναι πολύ μεγαλύτερος και μόλις κατά το ήμισυ εξοικονομήθησαν».70 Αν όμως τα βοηθήματα, που διανεμήθηκαν σε τριακόσια άτομα, δεν έφθασαν να καλύψουν παρά μονάχα τις ανάγκες του μισού αριθμού των απόρων της πρωτεύουσας που επωφελούνταν από το μέτρο αυτό, μπορούμε να υποθέσουμε ότι ο συνολικός αριθμός τους ανερχόταν σε εξακόσια περίπου άτομα. Ακόμη, αν υποθέσουμε ότι το ποσό των 1700 δραχμών διανεμήθηκε εξίσου στα τριακόσια άτομα, τότε προκύπτει ότι το καθένα από αυτά έλαβε περίπου 5,5 δραχμές, ποσό που αντιστοιχούσε την εποχή εκείνη σε τρία μεροκάματα ενός ανειδικεύτου εργάτη.71

Το βοήθημα όμως αυτό, όσο μικρό κι αν ήταν, φαίνεται ότι ερχόταν να καλύψει κάποιες πραγματικές ανάγκες των απόρων. Είχαν συνηθίσει να το περιμένουν, και όταν δεν το έπαιρναν, το απαιτούσαν. Έτσι, όσοι δεν μπόρεσαν να πάρουν κανένα βοήθημα το Πάσχα του 1841, υπέβαλαν αναφορές στο Ανακτοβούλιο. Δεν περιορίστηκαν όμως μόνο στις αναφορές. Τις επόμενες μέρες, προχώρησαν σε δυναμική κινητοποίηση: «Επεριστοίχησαν το Διοικητήριον και την Γραμματείαν ζητούντες περίθαλψιν».72 Η ενέργεια τους αυτή έφερε πράγματι θετικά αποτελέσματα: Ανάγκασε το Υπουργείο Εσωτερικών να προτείνει στον Όθωνα μια συμπληρωματική πίστωση ύψους 1500 δραχμών «δια να οικονομηθώσι τα παράπονα και οι γογγυσμοί των δυστυχών οικογενειών».73 Η πρόταση έγινε δεκτή και το αιτούμενο ποσό εγκρίθηκε από τον Όθωνα.74

70. Στο ίδιο.

71. Το μεροκάματο ενός ανειδίκευτου εργάτη το 1840 ανερχόταν σε 1,91 δραχμές· βλ. Ματούλα Σκαλτσά, Κοινωνική ζωή και δημόσιοι χώροι κοινωνικών συναθροίσεων στην Αθήνα του 19ου αιώνα, Θεσσαλονίκη 1983, σ. 65.

72. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Εσωτερικών, φ. 141, έγγραφο χωρίς τίτλο (28 Μαρτίου 1841).

73. Στο ίδιο.

74. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Εσωτερικών, φ. 141, έγγραφο χωρίς τίτλο (28 Μαρτίου/9 Απριλίου 1841).

Σελ. 43
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/44.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Ωστόσο, η διανομή των παραπάνω ισχνών βοηθημάτων κατά τη διάρκεια των μεγάλων εορτών του έτους δύσκολα μπορούσε να καλύψει τις ανάγκες όσων στερούνταν τα στοιχειώδη μέσα επιβίωσης. Όπως αναφέρεται σε έγγραφο του Υπουργείου Εσωτερικών, με ημερομηνία 30 Σεπτεμβρίου 1838, "ενίοτε παρουσιάζονται εις την Γραμματεια,ν πτωχοί Έλληνες στερούμενοι, της επιουσίου τροφής των και ζητούσι παρά της Γραμματείας μικράν τινά στιγμιαίαν βοήθειαν.

"Εις τινάς περιστάσεις αι τοιαύται βοήθειαι καθίστανται αναγκαίαι, οσάκις πρόκειται να χορηγηθώσιν εις άτομα πτωχά, τα οποία ως εκ της θέσεως των είνε δύσκολον άλλως πως να οικονομηθώσι". Επειδή όμως "άνευ της ιδιαιτέρας Β. εγκρίσεως της Τ.Μ. δεν δύναμαι να χορηγήσω τοιαύτα βοηθήματα, τολμώ να παρακαλέσω την Υ.Μ. να ευαρεστήθη να εγκρίνη μίαν μηνιαίαν ποσότητα εκ Δρχ. δέκα πέντε εντός της οποίας ο Γραμματεύς των Εσωτερικών να δύναται, να διανείμη μικρά βοηθήματα οσάκις η ανάγκη το απαίτηση".75 Μερικούς μήνες αργότερα, με νέο έγγραφο του το Υπουργείο Εσωτερικών επαναφέρει το ζήτημα: "Πολλαί δυστυχείς εκ περιστάσεων οικογένεια·,, χηραι, ανάπηροι και γέροντες αδύνατοι ευρίσκονται ενταύθα, εις την καθέδραν του Βασιλείου, οίτινες, μη δυνάμενοι να εργασθώσι διά να προσπορισθώσι τα της πρώτης ανάγκης, στερούνται έως και αυτού του επιουσίου άρτου. Είναι Βασιλικόν και φιλάνθρωπον, Μεγαλειότατε, οι δυστυχείς ούτοι να χορτασθώσι καν άρτου, διά της μεγαλοδωρίας Σας, τας εγγιζούσας λαμπράς εορτάς.

"Δια τούτο παρακαλώ την Υ.Μ., ευαρεστουμένη να εγκρίνη να διανεμηθώσι χίλιαι δρχ. εις τους δυστυχείς τούτους, ανοιγομένης επί τούτω ειδικής πιστώσεως επί του κεφαλαίου "Ευποιΐαι" του προϋπολογισμού της επί των Εσωτερικών Γραμματείας".76

75. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Εσωτερικών, φ. 141, "Περί βοηθείας πτωχών", 30 Σεπτεμβρίου 1838.

76. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Εσωτερικών, φ. 141, "Περί βοηθείας εις τους διαμένοντας ενταύθα δυστυχείς κατά τας εορτάς των Χριστουγέννων", 23 Δεκεμβρίου 1838.

Σελ. 44
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/45.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Η υιοθέτηση όμως του προτεινόμενου από το Υπουργείο Εσωτερικών μέτρου, της εγγραφής δηλαδή ειδικής πίστωσης για τη διανομή βοηθημάτων στους φτωχούς της πρωτεύουσας σε ιδιαίτερο κεφάλαιο του προϋπολογισμού του Υπουργείου Εσωτερικών, θα καθυστέρησε·, για μερικά χρόνια.

Το μέτρο αυτό θα τεθεί σε εφαρμογή μετά τη Συνταγματική Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843 και την υιοθέτηση από την Εθνοσυνέλευση που ακολούθησε ψηφίσματος, σύμφωνα με το οποίο η κυβέρνηση εξουσιοδοτήθηκε "να φροντίση διά να ευρέθη σταθερός πόρος ζωης εις τας χηρας και τα ορφανά των υπέρ Πατρίδος πεσόντων στρατιωτών, προλαμβάνουσα πάσαν προς τούτο κατάχρησιν, να αντιβραβεύση μετά την αποκατάστασιν των Ελληνικών πραγμάτων όλους, όσοι συνεισέφεραν εις θεραπείαν των χρηματικών χρειών της Ελλάδος και να ανταμείψη τους προφανώς δυστυχήσαντας".77

Έτσι, από το 1844 και μετά, το Υπουργείο Εσωτερικών προέβλεπε στον ετήσιο προϋπολογισμό του τη διανομή "ιδιαιτέρων βοηθειών" στους απόρους παλιούς αγωνιστές καθώς και τις "χήρες και τα ορφανά" των νεκρών. Τα βοηθήματα αυτά διανέμονταν κατά τις επίσημες εορτές του έτους αλλά και περιστασιακά, όταν έκτακτες και επείγουσες ανάγκες (ασθένεια, εξαιρετική εξαθλίωση κ.ά.) επέβαλαν κάτι τέτοιο.

Φαίνεται, όμως, ότι το Υπουργείο θέλησε κάποια συγκεκριμένη στιγμή να καταργήσει το κοινωνικό αυτό μέτρο πρόνοιας.

Πράγματι, η συνεδρίαση της Βουλής, της 25ης Ιουλίου 1846, ασχολήθηκε με το ζήτημα του ιδιαιτέρου προϋπολογισμού του Υπουργείου Εσωτερικών, που έφερε τον τίτλο "Βοήθειαι δυστυχών αξίων της περιθάλψεως της Κυβερνήσεως". Ο προϋπολογισμός αυτός

77. Ψήφισμα Ε'. Η της Γ' Σεπτεμβρίου εν Αθήναις Εθνική των Ελλήνων Συνέλευσις (24 Αυγούστου 1844)· βλ. επίσης Β.Δ. "Περί αμοιβής των υπέρ πατρίδος αγωνισαμένων και θυσιασάντων", 18 Νοεμβρίου 1845, Ε.τ.Κ. 28 (19 Νοεμβρίου 1845).

Σελ. 45
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/46.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

προέβλεπε, για την επόμενη χρονιά, τη διανομή ενός ποσού ύψους 60.000 δραχμών.78

Κατά τη διάρκεια της συζήτησης, η επιτροπή η επιφορτισμένη με τη διανομή των βοηθημάτων ανέφερε στην έκθεση της ότι ένας πολύ μικρός μόνο αριθμός απόρων επωφελούνταν τελικά του μέτρου, γεγονός που είχε ως αποτέλεσμα "να γεννώνται δίκαια παράπονα"79 όσων αποκλείονταν και να αυξάνουν οι πιέσεις τους προς τον αρμόδιο υπουργό και άλλα πολιτικά πρόσωπα. Στη συνέχεια, η επιτροπή εκφράζει την άποψη ότι το ποσό των 60.000 δραχμών αφενός μεν δεν επαρκεί για "να θεραπευθώσι όλων αι δυστυχία·.",80 αφετέρου ότι. η διανομή βοηθημάτων συντελεί στο να "επαυξάνεται η δυστυχία και υποθάλπεται η οκνηρία", εφόσον "η ελπίς των βοηθημάτων συνεπάγει την αργίαν εις τους τυγχάνοντας τοιούτων, προς δε παραδειγματιζόμενοι και άλλοι εγκαταλείπουν τα έργα των και, προσθέττονται εις την τάξιν ταύτην των οκνηρών".81

Για τους παραπάνω λόγους, λοιπόν, η επιτροπή πρότεινε την κατάργηση των "ιδιαιτέρων" βοηθημάτων στο μέλλον και τη διατήρηση στον ετήσιο προϋπολογισμό του Υπουργείου Εσωτερικών ενός ποσού ύψους το πολύ 20.000 δραχμών, που θα διανεμόταν στους φτωχούς αγωνιστές κατά τη διάρκεια των εορτών των Χριστουγέννων, της Αποκριάς και του Πάσχα. Η πρόταση της επιτροπής σήμαινε ουσιαστικά, γεγονός που επισημάνθηκε από έναν από τους βουλευτές που πηρέ στη συνέχεια το λόγο, επιστροφή στο προ της 3ης Σεπτεμβρίου 1843 καθεστώς της διανομής των βοηθημάτων.

Ωστόσο, η κυβέρνηση επειδή, από τη μια, δεν ήταν έτοιμη να προχωρήσει στην άμεση εφαρμογή των προτεινόμενων περικοπών, φοβούμενη προφανώς το πολιτικό κόστος μιας τέτοιας ενέργειας, ήθελε όμως, από την άλλη, να προετοιμάσει κατά κάποιο τρόπο το

78. Πρακτικά της Βουλής, Β' Σύνοδος της Α' Βουλευτικής περιόδου, Συνεδρίαση ΡΚ0' της 25 Ιουλίου 1846.

79. Στο ίδιο, σ. 2083.

80. Στο ίδιο, σ. 2083.

81. Στο ίδιο, σ. 2083.

Σελ. 46
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/47.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

έδαφος για τη μελλοντική αποδοχή των μέτρων, πρότεινε μείωση της συνολικής δαπάνης των "ιδιαιτέρων" βοηθημάτων. Έτσι, ενώ το αναγραφόμενο ποσό στον ετήσιο προϋπολογισμό του Υπουργείου Εσωτερικών, που επρόκειτο να διανεμηθεί, ανερχόταν σε 60.000 δραχμές, η επιτροπή πρότεινε τη μείωση του σε 27.840 δραχμές για το πρώτο εξάμηνο του χρόνου και σε 10.000 δραχμές για το δεύτερο.82

Όσοι βουλευτές υποστήριζαν τις προτεινόμενες περικοπές, πρόβαλαν ως βασικό επιχείρημα τον ιδιωτικό φιλανθρωπικό χαρακτήρα που όφειλε να έχει η βοήθεια προς τους φτωχούς και επιχείρησαν να διαχωρίσουν τη δράση αυτή από εκείνη της κυβέρνησης: "Τα τους πτωχούς αφορώντα βοηθήματα είναι πράξις γενναία και αγαθοεργός, έχουσα όλα τα προσόντα της φιλανθρωπίας, όταν γίνεται εξ ιδιώτου, όταν δε πρόκειται να γείνη εκ μέρους της Κυβερνήσεως, το πράγμα αλλάσσει χαρακτήρα. Της Κυβερνήσεως η φιλανθρωπία και αγαθοεργία ενεργείται απέναντι του Έθνους διά της συστάσεως τακτικών δικαστηρίων, συγκεκροτημένων υπό τιμίων δικαστών, και εξασφαλιζόντων το δικαίωμα έκαστου, διά της ακριβούς εκτελέσεως των νόμων, διά της προστασίας του εμπορίου και της βιομηχανίας, τα οποία χορηγούσιν εις έκαστον τα μέσα ν' απόλαυση τα προς ζωάρκειαν απαιτούμενα".83 Κατά συνέπεια, προσθέτουν οι υποστηρικτές των περικοπών, χρέος της κυβέρνησης είναι η υποστήριξη και διασφάλιση του γενικού συμφέροντος του έθνους και όχι η ανάπτυξη φιλανθρωπικής δραστηριότητας μέσω της διανομής βοηθημάτων, που συντελούν στην αύξηση της δυστυχίας και της φτώχειας: " Όσον τα μέσα ταύτα των βοηθειών είναι βεβαιότερα, τόσο μάλλον ο προσδοκών εις αυτά λησμονεί την εργασίαν και παραδίδεται εις την αργίαν",84 υποστηρίζουν όσοι αποδέχονται τις προτεινόμενες από την επιτροπή περικοπές. Οι ίδιοι προσθέτουν ακόμη, ότι στις χώρες όπου λειτουργούν φιλανθρωπικά ιδρύματα που αναλαμβάνουν την περίθαλψη

82. Στο ίδιο, σ. 2083.

83. Στο ίδιο, σ. 2084.

84. Στο ίδιο, σ. 2085.

Σελ. 47
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/48.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

των φτωχών, παρατηρείται, συνεχής αύξηση του αριθμού των τελευταίων. Η πραγματικότητα αυτή, αποδεικνύει, κατά τη γνώμη τους, τον "επισφαλή" χαρακτήρα του συστήματος πρόνοιας. Ακόμη, θεωρούν ότι η πρακτική των βοηθημάτων υποβιβάζει το αίσθημα της προσωπικής αξιοπρέπειας όσων είναι αναγκασμένοι να προσφεύγουν στην κυβερνητική πρόνοια, και "στερεί από του λαμβάνοντος αυτήν την γενναιοφροσύνην του πνεύματος, ήτις είναι η βάσις της αρετής".85

Οι βουλευτές, που αντιτάχθηκαν στις περικοπές των βοηθημάτων, επιχείρησαν να αντικρούσουν το βασικό επιχείρημα της επιτροπής, ότι δηλαδή η διανομή βοηθημάτων ενθαρρύνει την "αργία και οκνηρία", τονίζοντας ότι, όσοι, προσφεύγουν στην κυβερνητική πρόνοια, βρίσκονται "εις εσχάτην απορίαν και δεν δύνανται διά της εργασίας να προσπορίσωσι τα προς το ζην".86 Υποστήριξαν, ακόμη, ότι "ανίσχυρος είναι ο λόγος ότι η ελεημοσύνη καταστρέφει παν αίσθημα γενναιοφροσύνης, διότι οι αιτούντες αυτήν είναι χήραι και ορφανά εις τοσαύτην αθλιότητα, ώστε δεν μένει εις αυτά μεγαλοφροσύνη, την οποίαν μέλλει ν' αφαίρεση η ελεημοσύνη".87

Επιπλέον, ανέπτυξαν την άποψη ότι, στο μέτρο που ίσχυαν ακόμη οι λόγοι οι οποίοι υπαγόρευσαν την αρχική υιοθέτηση του συστήματος των χρηματικών βοηθημάτων, στο μέτρο δηλαδή που εξακολουθούσε να υπάρχει μια κατηγορία ανθρώπων που συνέχιζε να υφίσταται τις δυσάρεστες συνέπειες του Αγώνα της Ανεξαρτησίας, δεν επιτρεπόταν ούτε στην κυβέρνηση ούτε στη Βουλή να μεταβάλει το σύστημα αυτό. Μια τέτοια ενέργεια θα σήμαινε, κατά τη γνώμη τους, την παραγνώριση των δικαιωμάτων τα οποία οι αγωνισταί απέκτησαν εις την ευγνωμοσύνην του έθνους".88

Ένα άλλο σημείο αυτής της κοινοβουλευτικής συζήτησης που αξίζει, ίσως να υπογραμμιστεί, είναι η πρόθεση του Υπουργείου Εσωτερικών

85. Στο ίδιο, σ. 2085.

86. Στο ίδιο, σ. 2084.

87. Στο ίδιο, σ. 2085-2086.

88. Στο ίδιο, σ. 2084.

Σελ. 48
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/49.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

και όσων βουλευτών συμφώνησαν με τις προτάσεις του, να μεταθέσουν την ευθύνη της περίθαλψης των απόρων στο δήμο της Αθήνας. Για το σκοπό αυτό, δεν παρέλειψαν να επικαλεστούν το σχετικό νόμο: "Και, αυτός ο νόμος, ο επιβάλλων εις τους δήμους την υποχρέωσιν της περιθάλψεως των απόρων, αποδεικνύει ότι δεν ηθέλησε να αφήση την δαπάνη ταύτην εις την κυβέρνησιν".89

Η απάντηση εκείνων που αντιτάχθηκαν στην κατάργηση των βοηθημάτων ήταν ότι "αν οι δήμοι υποχρεώνονται εις τούτο, πολλώ μάλλον οφείλει το έθνος να παρέχει τοιαύτα ελέη". Πολύ περισσότερο, μάλιστα, αφού δεν επρόκειτο για κάποιο υπέρογκο ποσό που θα επιβάρυνε σημαντικά τα οικονομικά του κράτους.90

Είναι ενδιαφέρον να θυμηθούμε την επιχειρηματολογία που αναπτύχθηκε από τους υποστηρικτές της κεντρικής εξουσίας κατά τη διάρκεια της συζήτησης της σχετικής με τη μετατροπή της δημοτικής αστυνομίας σε διοικητική και να την συγκρίνουμε με την αντίστοιχη επιχειρηματολογία τους στην παραπάνω συζήτηση. Οι αντιφάσεις που προκύπτουν είναι εμφανείς. Όταν η κεντρική εξουσία θέλησε να αφαιρέσει από το δήμο της Αθήνας ένα μέρος της εξουσίας του, χρησιμοποίησε ως πρόσχημα τις αδυναμίες της δημοτικής αστυνομίας στην επιτήρηση των απόρων. Τότε, δεν πρότεινε την κατάργηση του συστήματος επιτήρησης. Αντίθετα, προχώρησε στη μεθοδικότερη οργάνωση του. Τώρα, διαπιστώνοντας ορισμένες δυσκολίες στη διανομή των βοηθημάτων, προτείνει την κατάργηση τους και επιχειρεί συγχρόνως να μεταθέσει τη σχετική υποχρέωση για την περίθαλψη των φτωχών, στο δήμο της Αθήνας, αγνοώντας την έλλειψη οικονομικών μέσων από μέρους του.

Αλλά αν ο δήμος δεν διέθετε τα αναγκαία μέσα για την αποτελεσματική επιτήρηση των απόρων του, δεν θα μπορούσε να εξασφαλίσει ούτε και την περίθαλψη τους. Αν η κεντρική εξουσία έκρινε απαραίτητη μια πιο μεθοδική οργάνωση του συστήματος επιτήρησης των απόρων, τότε θα έπρεπε να φροντίσει και για τη βελτίωση του

89. Στο ίδιο, σ. 2085.

90. Στο ίδιο, σ. 2084.

Σελ. 49
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/50.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

συστήματος περίθαλψης τους. Τίποτε τέτοιο δεν συνέβη όμως, ίσως γιατί πριν απ' όλα την κεντρική εξουσία την απασχολεί η κυριαρχία που θα ασκεί πάνω σε αυτούς τους ανθρώπους, κυριαρχία που εξασφαλίζεται, με πιο αποτελεσματικό τρόπο μέσω της επιτήρησης παρά μέσω της πρόνοιας.

Σε κάθε περίπτωση, οι άποροι εμφανίζονται, ως μια. κοινωνική ομάδα, άλλοτε υπό καταστολή και επιτήρηση και άλλοτε υπό περίθαλψη και προστασία, που κινείται ανάμεσα στις συγκρουόμενες αρμοδιότητες από τη μια της κεντρικής και από την άλλη της δημοτικής εξουσίας. Μια κοινωνική ομάδα που, ανάλογα με τις περιστάσεις, απαρτίζεται άλλοτε από "αργούς" και "οκνηρούς", άλλοτε από "φαυλοβίους" και "μικρούς κακούργους". Ο κυρίαρχος λόγος δεν κάνει διακρίσεις, δεν αντιλαμβάνεται τις διαφοροποιήσεις. Αντίθετα, σύμφωνα πάντα με τη λογική του, ένα πολύ μικρό μόνο βήμα χωρίζει τους "αργούς" από τους "μικρούς κακούργους".

Τελικά, η συζήτηση στη Βουλή, σχετικά με τη διανομή χρηματικών βοηθημάτων στους απόρους της πρωτεύουσας, κατέληξε στην απόρριψη των προτεινόμενων από το Υπουργείο Εσωτερικών περικοπών και στην τελική ψήφιση του ποσού των 60.000 δραχμών που προέβλεπε αρχικά ο προϋπολογισμός. Ενδεχόμενη αποδοχή των περικοπών, και πολύ περισσότερο η οριστική κατάργηση των βοηθημάτων, θα προκαλούσε αντιδράσεις και θα συνέβαλε σίγουρα στην αύξηση των κοινωνικών εντάσεων, τη στιγμή μάλιστα, που ήδη μετά τη Συνταγματική Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843 είχαν αρχίσει να πυκνώνουν οι "αιτήσεις αμοιβής" ενός μεγάλου αριθμού χηρών και ορφανών.91

Ωστόσο, το ζήτημα της άδικης και άνισης διανομής βοηθημάτων, το γεγονός δηλαδή ότι μόνο ένας μικρός αριθμός αγωνιστών που διέμεναν στην πρωτεύουσα επωφελούνταν του μέτρου, ενώ άλλοι στην επαρχία δεν έπαιρναν κανένα βοήθημα, αλλά κυρίως το ζήτημα της κακής διαχείρισης που παρατηρήθηκε στη διανομή των βοηθημάτων

91. Πρακτικά της Βουλής, Α' Σύνοδος της Α' Βουλευτικής περιόδου, Συνεδρίαση ΡΜΓ της 11 Μαΐου 1844, σ. 1157.

Σελ. 50
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/51.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

το γεγονός δηλαδή ότι, όπως ανέφερε ένας από τους αγορευτές βουλευτές, μεγάλα ποσά ύψους 1500, 1000 και 800 δραχμών δόθηκαν διαμιάς σε ορισμένα πρόσωπα ή σε ακατάλληλα πρόσωπα που δεν είχαν πραγματική ανάγκη,92 επρόκειτο να προσλάβει διαστάσεις "σκανδάλου" αρκετά χρόνια αργότερα. Γιατί το σύστημα διανομής βοηθημάτων στους φτωχούς εξακολούθησε να λειτουργεί τις επόμενες δεκαετίες. Έτσι, το Δεκέμβριο του 1865, το προεδρείο της Βουλής δημοσίευσε τον "κατάλογο των απονεμηθέντων βοηθημάτων από της 1ης Ιανουαρίου 1865 μέχρι τούδε Δεκέμβριος 1865", υπογραμμένο από τον υπουργό εσωτερικών. Ο κατάλογος περιείχε τα ονόματα περισσοτέρων των πεντακόσιων ατόμων, στα όποια είτε εφάπαξ, είτε επανειλημμένα είχαν διανεμηθεί διάφορα βοηθήματα, το συνολικό ύψος των οποίων ανερχόταν σε 58.244 δραχμές.93

Εδώ θα πρέπει να σημειώσουμε ότι η κατάρτιση από μέρους του. Υπουργείου Εσωτερικών ονομαστικού καταλόγου "των αξιών ελέους προσώπων εις α τα χρήματα διενεμήθησαν" υπήρξε αίτημα της πλειοψηφίας των βουλευτών κατά τη διάρκεια της συνεδρίασης της Βουλής της 25ης Ιουλίου 1846. Το αίτημα αυτό στηρίχτηκε στο βασικό επιχείρημα ότι "συμφέρον είναι τα πρόσωπα εις α δίδονται βοηθήματα να ήναι γνωστά, διά ν' αποδεικνύεται ότι διανέμονται συμφώνως με τον προς ον εδόθησαν σκοπόν διότι, εάν μένωσιν αφανή, δυνατόν να χρησιμεύσωσι και ως μέσα διαφθοράς".94

Παρόλα αυτά, το γεγονός της δημοσίευσης του καταλόγου, το 1865, χαρακτηρίστηκε από μία μερίδα του τύπου ως μία "άσπλαχνος, ανήθικος και ασυλλόγιστος πράξις", η όποια ερχόταν σε αντίθεση με τη "δημοσία ηθική", ως μια "δημοσία αισχρότης, εν νέον σκάνδαλον το όποιον ρίπτεται εις το μέσον της κοινωνίας".95 Με τη δημοσιότητα που έλαβε το θέμα, όπως υποστηρίζεται, "εκτίθενται

92. Πρακτικά της Βουλής, Β' Σύνοδος της Α' Βουλευτικής περιόδου, Συνεδρίαση ΡΚΘ' της 25 Ιουλίου 1846, σ. 2088.

93. Αλήθεια (24 Δεκεμβρίου 1865).

94. Πρακτικά της Βουλής, ό.π., σ. 2088.

95. Αλήθεια (24 Δεκεμβρίου 1865).

Σελ. 51
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/52.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

εις το κοινόν τόσα ονόματα, των οποίων αι εν τη κοινωνία σχέσεις παθαίνουσι σημαντικήν βλάβην. Το μέτρον τούτο φέρει το αντίθετον αποτέλεσμα, αυξάνει τα θύματα. Διότι πολλοί, καίτοι κατατρυχόμενοι δεινώς υπό της ενδείας, δεδιότες και αιτούμενο·, τον δημόσιον έλεγχον θέλουν προτιμήσει ν' αποθάνωσιν ή να εκζητήσωσιν την παραμικράν βοήθειαν".96

Αλλά το "σκάνδαλο" που προκάλεσε η δημοσίευση του καταλόγου, θα ξεπεραστεί μέσα σε λίγες μέρες από ένα άλλο, ακόμη μεγαλύτερο: εκείνο της καταχρηστικής συμπεριφοράς που σημειώθηκε στη διανομή των βοηθημάτων.97 Ο κατάλογος έφερε στην επιφάνεια τα ονόματα ορισμένων "φαύλων και κακοδιαίτων" υπαλλήλων διαφόρων υπουργείων, καθώς και "νέων τινών φυγόπονων, κακοδιαίτων και αμφιβόλου συμπεριφοράς",98 οι οποίοι επανειλημμένα καταχράστηκαν σημαντικά ποσά από τα κονδύλια που επρόκειτο να διανεμηθούν στους φτωχούς. Η κριτική που ασκήθηκε εναντίον της "ασυνειδησίας" εκείνων "οίτινες εάν είχον κόκκον εντροπης και συνειδήσεως, δεν ήθελον ποτέ καταδεχθή ν' αφαιρέσωσιν από τινά πτωχόν μικρόν τι ψιχίον, και να κορέσωσιν ούτω τας κακορέκτους ορμάς των",99 υπήρξε εξαιρετικά βίαιη. Την οξύτητα της κριτικής αυτής δικαιολογούσε το επιπρόσθετο γεγονός ότι η κυβέρνηση, τα Χριστούγεννα του 1865, διαπιστώνοντας σημαντική μείωση των εν λόγω κονδυλίων, δεν διένειμε κανένα χρηματικό βοήθημα στους φτωχούς της πρωτεύουσας.

Το ζήτημα της κακης διαχείρισης και της καταχρηστικής συμπεριφοράς που επέδειξαν ορισμένοι υπάλληλοι διαφόρων υπουργείων κατά τη διανομή των βοηθημάτων, επιβεβαιώνεται και από επερωτήσεις βουλευτών στη Βουλή, το Δεκέμβριο 1865. Ένας από τους βουλευτές "είπεν ότι επιθυμεί να δοθώσι αυτώ πληροφορίαι παρά του αρμόδιου υπουργού επί του καταλόγου των βοηθημάτων, διότι,

96. Στο ίδιο.

97. Αλήθεια (28 Δεκεμβρίου 1865).

98. Στο ίδιο.

99. Στο ίδιο.

Σελ. 52
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/53.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ως βλέπει εις τον εκτυπωθέντα πίνακα, έλαβον αδράς χρηματικάς συνδρομάς άνθρωποι, μηδεμίαν ανάγκην έχοντες βοηθείας, και ονομαστί ανέφερε τους εκ Καλαμών αδελφούς Παπαδόπουλους και, άλλους τοιούτους. Προσθέντος δε και ετέρου, ότι επιθυμεί να πληροφόρηση ο υπουργός, αν υπό το όνομα Β. Σταϊκόπουλος εννοήται ο εν τω υπουργείω των Εσωτερικών υπουργικός γραμματεύς, η Βουλή ανέβαλε την απάντησιν του υπουργού εις προσεχή τινά συνεδρίασιν".100

Η ιστορία του "σκανδάλου" έχει συνέχεια. Ο πολίτης Α. Μοναρχίδης, "εν ιερόν λείψανον του αγώνος",101 τον όποιο ο κατάλογος των βοηθημάτων έφερε να έχει λάβει βοήθημα 200 δραχμών, με δήλωση του που δημοσιεύτηκε στον τύπο,102 βεβαίωνε ότι ο ίδιος δεν εισέπραξε ούτε ένα λεπτό από το παραπάνω ποσό και καλούσε τον υπουργό των εσωτερικών να επιβεβαιώσει δημόσια τη δηλωσή του αυτή.

Η εφημερίδα Αλήθεια χρησιμοποιεί τη δήλωση του Α. Μοναρχίδη προκειμένου να εγκαλέσει τις δημόσιες αρχές: "Αλλά γεννάται εντεύθεν μια άλλη απορία. Τις εξώφλησε το ανωτέρω ένταλμα και έλαβε τας διακοσίας δραχμάς; Ότι δε αύται επληρώθησαν από του κεντρικού ταμείου, μάρτυς αυτός ο δημοσιευθείς "των απονεμηθέντων βοηθημάτων κατάλογος". Ανάγκη πάσα λοιπόν να γείνη η αυστηρότερα εξέτασις προς ανακάλυψιν της αληθείας. Το πράγμα είναι σπουδαίον και δεν πρέπει να αδιαφορήση η αρχή, σύρουσα άλλως εις εαυτήν βαρείαν ευθύνην".103

Το παραπάνω όμως σκάνδαλο δεν φαίνεται να είναι το μοναδικό στα χρονικά της διανομής των βοηθημάτων. Έρχεται να προστεθεί σε μία παρόμοια υπόθεση, που σημειώθηκε λίγα χρόνια νωρίτερα, το 1859. Τότε, ο υπουργός εσωτερικών Προβελέγγιος χορήγησε, από τα κονδύλια των βοηθημάτων που επρόκειτο να. διανεμηθούν στους

100. Πρακτικά της Βουλής, Σύνοδος Α', περίοδος Α', Συνεδρίαση Δ' της 24 Δεκεμβρίου 1865, σ. 642.

101. Αλήθεια (30 Δεκεμβρίου 1865).

102. Στο ίδιο.

103. Στο ίδιο

Σελ. 53
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/54.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

απόρους, σημαντικά χρηματικά ποσά ύψους 10.000, 6000 και 3000 δραχμών σε τρία πρόσωπα αντίστοιχα, τα οποία σίγουρα δεν βρίσκονταν σε κατάσταση ένδειας. Οι 6000 δραχμές δόθηκαν συγκεκριμένα ως αποζημίωση "δήθεν βυθισθέντος τινός εν τω λιμένι της Σύρου πλοίου, το οποίον ηναγκάσθη να διάλυση διά της πυρίτιδος η κυβέρνησις, γενόμενον εμπόδιον εις τον είσπλουν των πλοίων, αφού προηγουμένως προσεκλήθη πολλάκις ο ιδιοκτήτης να άρη εκ του μέσου τούτου το εμπόδιον και δεν ηθέλησε".104

Η εφημερίδα Αθηνά άσκησε τότε έντονη κριτική στην "άτοπη" αύτη ενέργεια του υπουργού και κάλεσε τα νομοθετικά σώματα, δηλαδή τη Βουλή και τη Γερουσία να ζητήσουν εξηγήσεις από τον υπουργό για μια τέτοια χρήση του δημόσιου χρήματος "δια να τεθή πλέον φραγμός εις τας υπουργικάς αυθαιρεσίας και περιφρονήσεις των νομοθετημένων. Διότι όταν οι νόμοι παραβιάζονται ατιμωρητί παρά των υπουργών, η ύπαρξις των νομοθετικών σωμάτων καθίσταται πλέον όλως διόλου περιττή, και επιβαρύνει το Έθνος μόνον με τας δαπάνας συντηρήσεως των".105

Αλλά και ο Νικόλαος Δραγούμης αναφέρει παρόμοια περίπτωση σφετερισμού δημόσιου χρήματος, προορισμένου να διανεμηθεί στους φτωχούς της πρωτεύουσας, που σημειώθηκε κατά το σύντομο χρονικό διάστημα, από της 3ης Σεπτεμβρίου 1843 μέχρι της 30ής Μαρτίου 1844, όταν υπουργός εσωτερικών ήταν ο Ανδρέας Λοντος: "Πρωίαν τινά ελθών εύρον αυτόν [τον Ανδρέα Λόντο] κατακείμενον και μόλις προφέροντα λέξιν, ενώ προ ολίγων ωρών, των υπουργικών συμβουλίων διαρκούντων και πέραν του μεσονύκτιου, αφήκα υγιαίνοντα και φαιδρόν. Επειδή δε απόρων ηρώτησα το αίτιον της ταχείας μεταβολής· "Μ' ερωτάς τι έχω;" εψέλλισε και υγράνθησαν οι οφθαλμοί αυτού. Και ανασηκώσας το προσκεφάλαιον, απέσυρεν ένταλμα χρηματικόν, προσηρτημένον έχον λογαριασμόν και προτείνας αυτό· "Ιδού", εξηκολούθησεν, "εξ αιτίας τούτου ησθένησα". Εγώ δε ερευνήσας ουδέν ενόησα, διότι ην απλούν ένταλμα, χορηγούν βοηθειαν, διά

104. Αθηνά (1 Απριλίου 1859).

105. Στο ίδιο.

Σελ. 54
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/55.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

τας εορτάς του Πάσχα, προς τινάς ενδεείς. " Έχεις δίκαιον να μη εννοής. Ο δείνα -ονόμασε δε τίνα των προκρίτων, πληρεξούσιον μεν τότε, αναβάντα δε μετά τινάς μήνας και εις θέσιν πολιτικήν εκ των ανωτάτων- μοι έφερε τα ονόματα ταύτα όπως δώσω μικράν συνδρομήν· σημειώσας δ' εγώ ιδιοχείρως παρ' έκαστον όνομα το δοθησόμενον, υπέγραψα και αποδούς τον κατάλογον είπον να φέρη αυτόν προς τον λογιστήν του υπουργείου, όπως ετοιμάση το ένταλμα. Αδύνατον δε να φαντασθής τι έπραξεν επιθυμών να σφετερισθή τα δημόσια, προσέθετο επιτηδείως εις το τέλος εκάστου ποσού ανά 0 και αυξήσας το όλον του κεφαλαίου, εξηπάτησε τον λογιστήν". Είπε και. εσιώπησεν· αναλαβών δε μετά μικρόν τον λόγον "Οι Έλληνες", προσέθετο σύννους, "θέλουσι να μεταβάλωσι την Ελλάδα εις κεφάλιον σάκχαρος, αφ' ου κόπτοντες να τρώγωσιν έως ότου τελειώση και τότε μόνον θα ησυχάσωσι". Τοσούτω δε κατετάραξεν αυτόν το ακατονόμαστον τούτο τόλμημα, διότι και οικείον είχε τον άνθρωπον, ώστε ημέρας ολοκλήρους ησθένει. Ποσάκις δε μετά ταύτα ήκουσα τον ελεεινόν εκείνον παραχαράκτην φωνασκούντα εν τη γερουσία υπέρ τιμής και χρηστότητος!".106

Η πρόταση του Υπουργείου Εσωτερικών το 1846 για τη μείωση η και την κατάργηση των βοηθημάτων, με το πρόσχημα ότι αυτά ενθάρρυναν την "οκνηρία" των απόρων, η κατάχρηση δημόσιου χρήματος, που επρόκειτο να διανεμηθεί στους φτωχούς της πρωτεύουσας με τη μορφή βοηθημάτων από τους ίδιους τους υπαλλήλους η υψηλά ιστάμενους του Υπουργείου Εσωτερικών, καθώς και οι αυθαίρετες χορηγήσεις υπέρογκων ποσών σε πρόσωπα και για σκοπούς άλλους από εκείνους για τους οποίους αυτά προορίζονταν, μαρτυρούν τον ασταθή χαρακτήρα και την ουσιαστική απουσία οργάνωσης της πρακτικής της διανομής των βοηθημάτων.

106. Νικόλαος Δραγούμης, Ιστορικαί αναμνήσεις (1876), τ. Β', Αθήνα 1973, σ. 64-65.

Σελ. 55
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/56.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Βασιλικά βοηθήματα σε «χήρες και ορφανά»

Κατά τη διάρκεια των πρώτων μετεπαναστατικών δεκαετιών, εκτός από το Υπουργείο Εσωτερικών, βοηθήματα στους απόρους της πρωτεύουσας διένεμε και το «Ανακτορικό Ταμείο». Τη διαχείριση της διανομής τους ανέλαβε η «Επιτροπή των περιθάλψεων», μέλη της οποίας ήταν ο Ξ. Λάνδερερ, ο Α. Σκαρλάτος και ο Α. Καλίνσκη.107 Σύμφωνα με τις καταστατικές αρχές της του 1843,108 η Επιτροπή όφειλε να διατηρεί βιβλίο, όπου θα σημείωνε κατ' αύξοντα αριθμό τα ονόματα καθώς και τα χρηματικά ποσά όσων απόρων έπαιρναν βοήθημα από το «Ανακτορικό Ταμείο». Διαχειριζόταν μία μηνιαία πίστωση, φροντίζοντας να μην γίνεται υπέρβαση της δίχως ιδιαίτερο λόγο και δίχως την προηγούμενη έγκριση του Όθωνα.

Τα πρόσωπα που της υπέβαλαν αιτήσεις βοήθειας όφειλαν να παρουσιάζονται στις συνεδριάσεις της Επιτροπής, που γίνονταν μια ή δύο φορές την εβδομάδα, προκειμένου να επαληθευθεί η ακριβής κατάσταση της φτώχειας τους και η ανικανότητα τους προς εργασία. Η Επιτροπή όφειλε να επιδεικνύει ιδιαίτερη προσοχή στη διάκριση ανάμεσα στην «ψευδή» από την «αληθή πενία». Γι' αυτό και κάθε φορά που άγνωστα πρόσωπα παρουσιάζονταν στην Επιτροπή, τα μέλη της όφειλαν να ζητούν πληροφορίες για τα εν λόγω πρόσωπα από το δήμο η τη δημοτική αστυνομία της Αθήνας.

Η Επιτροπή διένεμε έκτακτα βοηθήματα σε παλιούς αγωνιστές σε χήρες και ορφανά, σε όσους μετά την απελευθέρωση τους από τη τούρκικη αιχμαλωσία μόλις και μετά βίας κατόρθωναν ν« επιβιώσουν στην πρωτεύουσα, σε τραυματίες και ανάπηρους του Αγών της Ανεξαρτησίας, σε φτωχούς αρρώστους. Διένεμε ακόμη ρούχα στους ρακένδυτους και πλήρωνε τα έξοδα του ταξιδιού σε όσο επιθυμούσαν να επιστρέψουν στον τόπο καταγωγής τους.

107. Γ.Α.Κ., Ανακτορικά (Αυλαρχείον, Ανακτορικόν Ταμείον), φ. 142.

108. Στο ίδιο.

Σελ. 56
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/57.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Ο φάκελος 302, της σειράς Ανακτορικά (Αυλαρχείον, Ανακτορικόν Ταμείον) των Γενικών Αρχείων του Κράτους που φέρει τον τίτλο "Βοηθήματα εις χήρας και ορφανά (1856-1862)", περιέχει τις αιτήσεις για οικονομική βοήθεια που απευθύνουν στη βασίλισσα Αμαλία χήρες αγωνιστών της Επανάστασης με η χωρίς παιδιά, που στερούνται τα στοιχειώδη μέσα επιβίωσης και βρίσκονται σε άθλια οικονομική κατάσταση, χήρες που ζητούν βοήθεια για να προικίσουν την ορφανή τους κόρη και ακόμη, κορίτσια ορφανά είτε για να εξασφαλίσουν τα στοιχειώδη μέσα επιβίωσης τους, είτε για να σχηματίσουν την προίκα τους.

Το πομπώδες ύφος, η χρήση ομοιόμορφων και στερεότυπων εκφράσεων (κυρίως όταν πρόκειται να δηλώσουν την "πιστή ταπεινή υπακοή" τους, την πίστη και ευγνωμοσύνη τους στην "καλοκαγαθία", το βασιλικό "έλεος, την πρόνοια και φιλανθρωπία", όπως και στα βασιλικά "γενναία φιλάνθρωπα αισθήματα"), το γεγονός ότι πολλές από τις γυναίκες αυτές δηλώνουν ότι είναι αναλφάβητες η τυφλές, μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι οι αιτήσεις για οικονομική βοήθεια δεν γράφτηκαν από τις ίδιες, αλλά από ειδικούς επαγγελματίες γραφείς.

Οι αιτήσεις αυτές περιγράφουν τη φτώχεια, τις άθλιες και αξιοθρήνητες συνθήκες στέρησης, τη δυσβάσταχτη αρρώστια και τα καταπονημένα γηρατειά που βιώνουν οι χήρες και τα ορφανά παιδιά των στρατιωτών της Επανάστασης η όσων υπηρέτησαν το βασιλικό θρόνο από το 1834 και μετά.

Οι γυναίκες και τα ορφανά κορίτσια που, όπως δηλώνουν, έμειναν δίχως συζυγική ή πατρική "προστασία", αποζητούν τώρα τη βασιλική προστασία. Αναγκάζονται να ζητήσουν οικονομική βοήθεια για να επιβιώσουν ή για να σχηματίσουν την προίκα της ορφανής κόρης, αφού έτσι απαιτούν οι νέοι κοινωνικοί κώδικες.109 Συγχρόνως, όμως,

109. Πρόκειται πράγματι για μια πολύ ενδιαφέρουσα μαρτυρία, ενδεικτική του γενικευμένου χαρακτήρα που τείνει να προσλάβει μια κοινωνική πρακτική διαδομένη κυρίως στους κόλπους των μεσαίων στρωμάτων της αθηναϊκής κοινωνίας. Για το φαινόμενο της προικοθηρίας και το ρόλο της ως μέσου κοινωνικής

Σελ. 57
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 38
    29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

    της δημοτικής αστυνομίας σε διοικητική ψηφίστηκε τελικά, και έτσι η επιτήρηση των απόρων και η καταστολή της επαιτείας στην πρωτεύουσα πέρασε από τα χέρια του δήμου στην κεντρική εξουσία,58 εκείνο που αξίζει ίσως να υπογραμμιστεί, είναι η διαφοροποίηση που στο μεταξύ πραγματοποιήθηκε σχετικά με το ζήτημα των απόρων. Οι "επαίτες, οι φυγόπονοι και αγύρτες" των πρώτων μετεπαναστατικών χρόνων μετατράπηκαν μέσα σε μια δεκαετία σε "φαυλόβιους" και "μικρούς κακούργους". Από την καταγγελία και ποινικοποίηση μιας κοινωνικής συμπεριφοράς, περάσαμε στην προβολή της απειλής που αυτή αντιπροσωπεύει για το σύνολο του κοινωνικού σώματος. Ο κυρίαρχος λόγος επιχειρεί να ενισχύσει το αίσθημα κοινωνικής ανασφάλειας και να διογκώσει τον κοινωνικό φόβο. Ο στόχος για ενίσχυση της κεντρικής εξουσίας θέτει συγχρόνως σε λειτουργία το μηχανισμό επαύξησης αυτού του φόβου. Γιατί είναι μάλλον προφανές ότι όσο πιο βαθιά ριζωθεί στη συνείδηση των πολιτών η ιδέα πως η παρουσία των απόρων αποτελεί μια πραγματική απειλή, τόσο πιο εύκολη θα είναι και η αποδοχή από μέρους τους της κεντρικής εξουσίας, που υποστηρίζει ότι επιδιώκει την προστασία των πολιτών από την απειλή αυτή.

    Φαίνεται, ωστόσο, ότι οι προθέσεις και οι απόπειρες της κεντρικής εξουσίας για τη δημιουργία εχθρικού κλίματος απέναντι στους ζητιάνους δεν στέφθηκαν με μεγάλη επιτυχία. Δεν μπόρεσαν να βρουν ανταπόκριση τουλάχιστον σε ένα αρκετά μεγάλο μέρος των λαϊκών στρωμάτων της πρωτεύουσας. Χαρακτηριστική είναι η ακόλουθη μαρτυρία του Γάλλου περιηγητή Ε. Αμπού, που έφθασε στην Ελλάδα

    58. Για την καλύτερη οργάνωση του συστήματος επιτήρησης, η Αθήνα διαιρέθηκε σε τέσσερα τμήματα: της Πλάκας, του Λέκα, του Ψυρρή και των Γύφτικων. Τη διεύθυνση του κάθε τμήματος ανέλαβε ένας υπαστυνόμος, βοηθούμενος στο έργο του από αστυνομικούς κλητήρες. Ο συνολικός αριθμός των τελευταίων ορίστηκε σε πενήντα· βλ. Νόμος ΡΚΤ' "Περί Διοικητικής Αστυνομίας εις τους Δήμους Αθηνών και Πειραιώς", 12/13 Μαρτίου 1849, Ε.τ.Κ. 11 (15 Μαρτίου 1849).