Error(s) found: '2'

+ Unable to change databases. Unknown database 'iaennew'.
+ Unable to perform the query SELECT * FROM keywords_description WHERE (language_id = ''). No database selected.
TEXT_VISIBLE_PAGES 47-66 TEXT_OF 266
TEXT_PREVIOUS_20
TEXT_CURRENT_PAGE
TEXT_NEXT_20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/47.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

έδαφος για τη μελλοντική αποδοχή των μέτρων, πρότεινε μείωση της συνολικής δαπάνης των "ιδιαιτέρων" βοηθημάτων. Έτσι, ενώ το αναγραφόμενο ποσό στον ετήσιο προϋπολογισμό του Υπουργείου Εσωτερικών, που επρόκειτο να διανεμηθεί, ανερχόταν σε 60.000 δραχμές, η επιτροπή πρότεινε τη μείωση του σε 27.840 δραχμές για το πρώτο εξάμηνο του χρόνου και σε 10.000 δραχμές για το δεύτερο.82

Όσοι βουλευτές υποστήριζαν τις προτεινόμενες περικοπές, πρόβαλαν ως βασικό επιχείρημα τον ιδιωτικό φιλανθρωπικό χαρακτήρα που όφειλε να έχει η βοήθεια προς τους φτωχούς και επιχείρησαν να διαχωρίσουν τη δράση αυτή από εκείνη της κυβέρνησης: "Τα τους πτωχούς αφορώντα βοηθήματα είναι πράξις γενναία και αγαθοεργός, έχουσα όλα τα προσόντα της φιλανθρωπίας, όταν γίνεται εξ ιδιώτου, όταν δε πρόκειται να γείνη εκ μέρους της Κυβερνήσεως, το πράγμα αλλάσσει χαρακτήρα. Της Κυβερνήσεως η φιλανθρωπία και αγαθοεργία ενεργείται απέναντι του Έθνους διά της συστάσεως τακτικών δικαστηρίων, συγκεκροτημένων υπό τιμίων δικαστών, και εξασφαλιζόντων το δικαίωμα έκαστου, διά της ακριβούς εκτελέσεως των νόμων, διά της προστασίας του εμπορίου και της βιομηχανίας, τα οποία χορηγούσιν εις έκαστον τα μέσα ν' απόλαυση τα προς ζωάρκειαν απαιτούμενα".83 Κατά συνέπεια, προσθέτουν οι υποστηρικτές των περικοπών, χρέος της κυβέρνησης είναι η υποστήριξη και διασφάλιση του γενικού συμφέροντος του έθνους και όχι η ανάπτυξη φιλανθρωπικής δραστηριότητας μέσω της διανομής βοηθημάτων, που συντελούν στην αύξηση της δυστυχίας και της φτώχειας: " Όσον τα μέσα ταύτα των βοηθειών είναι βεβαιότερα, τόσο μάλλον ο προσδοκών εις αυτά λησμονεί την εργασίαν και παραδίδεται εις την αργίαν",84 υποστηρίζουν όσοι αποδέχονται τις προτεινόμενες από την επιτροπή περικοπές. Οι ίδιοι προσθέτουν ακόμη, ότι στις χώρες όπου λειτουργούν φιλανθρωπικά ιδρύματα που αναλαμβάνουν την περίθαλψη

82. Στο ίδιο, σ. 2083.

83. Στο ίδιο, σ. 2084.

84. Στο ίδιο, σ. 2085.

TEXT_PAGE_SHORT47
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/48.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

των φτωχών, παρατηρείται, συνεχής αύξηση του αριθμού των τελευταίων. Η πραγματικότητα αυτή, αποδεικνύει, κατά τη γνώμη τους, τον "επισφαλή" χαρακτήρα του συστήματος πρόνοιας. Ακόμη, θεωρούν ότι η πρακτική των βοηθημάτων υποβιβάζει το αίσθημα της προσωπικής αξιοπρέπειας όσων είναι αναγκασμένοι να προσφεύγουν στην κυβερνητική πρόνοια, και "στερεί από του λαμβάνοντος αυτήν την γενναιοφροσύνην του πνεύματος, ήτις είναι η βάσις της αρετής".85

Οι βουλευτές, που αντιτάχθηκαν στις περικοπές των βοηθημάτων, επιχείρησαν να αντικρούσουν το βασικό επιχείρημα της επιτροπής, ότι δηλαδή η διανομή βοηθημάτων ενθαρρύνει την "αργία και οκνηρία", τονίζοντας ότι, όσοι, προσφεύγουν στην κυβερνητική πρόνοια, βρίσκονται "εις εσχάτην απορίαν και δεν δύνανται διά της εργασίας να προσπορίσωσι τα προς το ζην".86 Υποστήριξαν, ακόμη, ότι "ανίσχυρος είναι ο λόγος ότι η ελεημοσύνη καταστρέφει παν αίσθημα γενναιοφροσύνης, διότι οι αιτούντες αυτήν είναι χήραι και ορφανά εις τοσαύτην αθλιότητα, ώστε δεν μένει εις αυτά μεγαλοφροσύνη, την οποίαν μέλλει ν' αφαίρεση η ελεημοσύνη".87

Επιπλέον, ανέπτυξαν την άποψη ότι, στο μέτρο που ίσχυαν ακόμη οι λόγοι οι οποίοι υπαγόρευσαν την αρχική υιοθέτηση του συστήματος των χρηματικών βοηθημάτων, στο μέτρο δηλαδή που εξακολουθούσε να υπάρχει μια κατηγορία ανθρώπων που συνέχιζε να υφίσταται τις δυσάρεστες συνέπειες του Αγώνα της Ανεξαρτησίας, δεν επιτρεπόταν ούτε στην κυβέρνηση ούτε στη Βουλή να μεταβάλει το σύστημα αυτό. Μια τέτοια ενέργεια θα σήμαινε, κατά τη γνώμη τους, την παραγνώριση των δικαιωμάτων τα οποία οι αγωνισταί απέκτησαν εις την ευγνωμοσύνην του έθνους".88

Ένα άλλο σημείο αυτής της κοινοβουλευτικής συζήτησης που αξίζει, ίσως να υπογραμμιστεί, είναι η πρόθεση του Υπουργείου Εσωτερικών

85. Στο ίδιο, σ. 2085.

86. Στο ίδιο, σ. 2084.

87. Στο ίδιο, σ. 2085-2086.

88. Στο ίδιο, σ. 2084.

TEXT_PAGE_SHORT48
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/49.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

και όσων βουλευτών συμφώνησαν με τις προτάσεις του, να μεταθέσουν την ευθύνη της περίθαλψης των απόρων στο δήμο της Αθήνας. Για το σκοπό αυτό, δεν παρέλειψαν να επικαλεστούν το σχετικό νόμο: "Και, αυτός ο νόμος, ο επιβάλλων εις τους δήμους την υποχρέωσιν της περιθάλψεως των απόρων, αποδεικνύει ότι δεν ηθέλησε να αφήση την δαπάνη ταύτην εις την κυβέρνησιν".89

Η απάντηση εκείνων που αντιτάχθηκαν στην κατάργηση των βοηθημάτων ήταν ότι "αν οι δήμοι υποχρεώνονται εις τούτο, πολλώ μάλλον οφείλει το έθνος να παρέχει τοιαύτα ελέη". Πολύ περισσότερο, μάλιστα, αφού δεν επρόκειτο για κάποιο υπέρογκο ποσό που θα επιβάρυνε σημαντικά τα οικονομικά του κράτους.90

Είναι ενδιαφέρον να θυμηθούμε την επιχειρηματολογία που αναπτύχθηκε από τους υποστηρικτές της κεντρικής εξουσίας κατά τη διάρκεια της συζήτησης της σχετικής με τη μετατροπή της δημοτικής αστυνομίας σε διοικητική και να την συγκρίνουμε με την αντίστοιχη επιχειρηματολογία τους στην παραπάνω συζήτηση. Οι αντιφάσεις που προκύπτουν είναι εμφανείς. Όταν η κεντρική εξουσία θέλησε να αφαιρέσει από το δήμο της Αθήνας ένα μέρος της εξουσίας του, χρησιμοποίησε ως πρόσχημα τις αδυναμίες της δημοτικής αστυνομίας στην επιτήρηση των απόρων. Τότε, δεν πρότεινε την κατάργηση του συστήματος επιτήρησης. Αντίθετα, προχώρησε στη μεθοδικότερη οργάνωση του. Τώρα, διαπιστώνοντας ορισμένες δυσκολίες στη διανομή των βοηθημάτων, προτείνει την κατάργηση τους και επιχειρεί συγχρόνως να μεταθέσει τη σχετική υποχρέωση για την περίθαλψη των φτωχών, στο δήμο της Αθήνας, αγνοώντας την έλλειψη οικονομικών μέσων από μέρους του.

Αλλά αν ο δήμος δεν διέθετε τα αναγκαία μέσα για την αποτελεσματική επιτήρηση των απόρων του, δεν θα μπορούσε να εξασφαλίσει ούτε και την περίθαλψη τους. Αν η κεντρική εξουσία έκρινε απαραίτητη μια πιο μεθοδική οργάνωση του συστήματος επιτήρησης των απόρων, τότε θα έπρεπε να φροντίσει και για τη βελτίωση του

89. Στο ίδιο, σ. 2085.

90. Στο ίδιο, σ. 2084.

TEXT_PAGE_SHORT49
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/50.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

συστήματος περίθαλψης τους. Τίποτε τέτοιο δεν συνέβη όμως, ίσως γιατί πριν απ' όλα την κεντρική εξουσία την απασχολεί η κυριαρχία που θα ασκεί πάνω σε αυτούς τους ανθρώπους, κυριαρχία που εξασφαλίζεται, με πιο αποτελεσματικό τρόπο μέσω της επιτήρησης παρά μέσω της πρόνοιας.

Σε κάθε περίπτωση, οι άποροι εμφανίζονται, ως μια. κοινωνική ομάδα, άλλοτε υπό καταστολή και επιτήρηση και άλλοτε υπό περίθαλψη και προστασία, που κινείται ανάμεσα στις συγκρουόμενες αρμοδιότητες από τη μια της κεντρικής και από την άλλη της δημοτικής εξουσίας. Μια κοινωνική ομάδα που, ανάλογα με τις περιστάσεις, απαρτίζεται άλλοτε από "αργούς" και "οκνηρούς", άλλοτε από "φαυλοβίους" και "μικρούς κακούργους". Ο κυρίαρχος λόγος δεν κάνει διακρίσεις, δεν αντιλαμβάνεται τις διαφοροποιήσεις. Αντίθετα, σύμφωνα πάντα με τη λογική του, ένα πολύ μικρό μόνο βήμα χωρίζει τους "αργούς" από τους "μικρούς κακούργους".

Τελικά, η συζήτηση στη Βουλή, σχετικά με τη διανομή χρηματικών βοηθημάτων στους απόρους της πρωτεύουσας, κατέληξε στην απόρριψη των προτεινόμενων από το Υπουργείο Εσωτερικών περικοπών και στην τελική ψήφιση του ποσού των 60.000 δραχμών που προέβλεπε αρχικά ο προϋπολογισμός. Ενδεχόμενη αποδοχή των περικοπών, και πολύ περισσότερο η οριστική κατάργηση των βοηθημάτων, θα προκαλούσε αντιδράσεις και θα συνέβαλε σίγουρα στην αύξηση των κοινωνικών εντάσεων, τη στιγμή μάλιστα, που ήδη μετά τη Συνταγματική Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843 είχαν αρχίσει να πυκνώνουν οι "αιτήσεις αμοιβής" ενός μεγάλου αριθμού χηρών και ορφανών.91

Ωστόσο, το ζήτημα της άδικης και άνισης διανομής βοηθημάτων, το γεγονός δηλαδή ότι μόνο ένας μικρός αριθμός αγωνιστών που διέμεναν στην πρωτεύουσα επωφελούνταν του μέτρου, ενώ άλλοι στην επαρχία δεν έπαιρναν κανένα βοήθημα, αλλά κυρίως το ζήτημα της κακής διαχείρισης που παρατηρήθηκε στη διανομή των βοηθημάτων

91. Πρακτικά της Βουλής, Α' Σύνοδος της Α' Βουλευτικής περιόδου, Συνεδρίαση ΡΜΓ της 11 Μαΐου 1844, σ. 1157.

TEXT_PAGE_SHORT50
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/51.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

το γεγονός δηλαδή ότι, όπως ανέφερε ένας από τους αγορευτές βουλευτές, μεγάλα ποσά ύψους 1500, 1000 και 800 δραχμών δόθηκαν διαμιάς σε ορισμένα πρόσωπα ή σε ακατάλληλα πρόσωπα που δεν είχαν πραγματική ανάγκη,92 επρόκειτο να προσλάβει διαστάσεις "σκανδάλου" αρκετά χρόνια αργότερα. Γιατί το σύστημα διανομής βοηθημάτων στους φτωχούς εξακολούθησε να λειτουργεί τις επόμενες δεκαετίες. Έτσι, το Δεκέμβριο του 1865, το προεδρείο της Βουλής δημοσίευσε τον "κατάλογο των απονεμηθέντων βοηθημάτων από της 1ης Ιανουαρίου 1865 μέχρι τούδε Δεκέμβριος 1865", υπογραμμένο από τον υπουργό εσωτερικών. Ο κατάλογος περιείχε τα ονόματα περισσοτέρων των πεντακόσιων ατόμων, στα όποια είτε εφάπαξ, είτε επανειλημμένα είχαν διανεμηθεί διάφορα βοηθήματα, το συνολικό ύψος των οποίων ανερχόταν σε 58.244 δραχμές.93

Εδώ θα πρέπει να σημειώσουμε ότι η κατάρτιση από μέρους του. Υπουργείου Εσωτερικών ονομαστικού καταλόγου "των αξιών ελέους προσώπων εις α τα χρήματα διενεμήθησαν" υπήρξε αίτημα της πλειοψηφίας των βουλευτών κατά τη διάρκεια της συνεδρίασης της Βουλής της 25ης Ιουλίου 1846. Το αίτημα αυτό στηρίχτηκε στο βασικό επιχείρημα ότι "συμφέρον είναι τα πρόσωπα εις α δίδονται βοηθήματα να ήναι γνωστά, διά ν' αποδεικνύεται ότι διανέμονται συμφώνως με τον προς ον εδόθησαν σκοπόν διότι, εάν μένωσιν αφανή, δυνατόν να χρησιμεύσωσι και ως μέσα διαφθοράς".94

Παρόλα αυτά, το γεγονός της δημοσίευσης του καταλόγου, το 1865, χαρακτηρίστηκε από μία μερίδα του τύπου ως μία "άσπλαχνος, ανήθικος και ασυλλόγιστος πράξις", η όποια ερχόταν σε αντίθεση με τη "δημοσία ηθική", ως μια "δημοσία αισχρότης, εν νέον σκάνδαλον το όποιον ρίπτεται εις το μέσον της κοινωνίας".95 Με τη δημοσιότητα που έλαβε το θέμα, όπως υποστηρίζεται, "εκτίθενται

92. Πρακτικά της Βουλής, Β' Σύνοδος της Α' Βουλευτικής περιόδου, Συνεδρίαση ΡΚΘ' της 25 Ιουλίου 1846, σ. 2088.

93. Αλήθεια (24 Δεκεμβρίου 1865).

94. Πρακτικά της Βουλής, ό.π., σ. 2088.

95. Αλήθεια (24 Δεκεμβρίου 1865).

TEXT_PAGE_SHORT51
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/52.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

εις το κοινόν τόσα ονόματα, των οποίων αι εν τη κοινωνία σχέσεις παθαίνουσι σημαντικήν βλάβην. Το μέτρον τούτο φέρει το αντίθετον αποτέλεσμα, αυξάνει τα θύματα. Διότι πολλοί, καίτοι κατατρυχόμενοι δεινώς υπό της ενδείας, δεδιότες και αιτούμενο·, τον δημόσιον έλεγχον θέλουν προτιμήσει ν' αποθάνωσιν ή να εκζητήσωσιν την παραμικράν βοήθειαν".96

Αλλά το "σκάνδαλο" που προκάλεσε η δημοσίευση του καταλόγου, θα ξεπεραστεί μέσα σε λίγες μέρες από ένα άλλο, ακόμη μεγαλύτερο: εκείνο της καταχρηστικής συμπεριφοράς που σημειώθηκε στη διανομή των βοηθημάτων.97 Ο κατάλογος έφερε στην επιφάνεια τα ονόματα ορισμένων "φαύλων και κακοδιαίτων" υπαλλήλων διαφόρων υπουργείων, καθώς και "νέων τινών φυγόπονων, κακοδιαίτων και αμφιβόλου συμπεριφοράς",98 οι οποίοι επανειλημμένα καταχράστηκαν σημαντικά ποσά από τα κονδύλια που επρόκειτο να διανεμηθούν στους φτωχούς. Η κριτική που ασκήθηκε εναντίον της "ασυνειδησίας" εκείνων "οίτινες εάν είχον κόκκον εντροπης και συνειδήσεως, δεν ήθελον ποτέ καταδεχθή ν' αφαιρέσωσιν από τινά πτωχόν μικρόν τι ψιχίον, και να κορέσωσιν ούτω τας κακορέκτους ορμάς των",99 υπήρξε εξαιρετικά βίαιη. Την οξύτητα της κριτικής αυτής δικαιολογούσε το επιπρόσθετο γεγονός ότι η κυβέρνηση, τα Χριστούγεννα του 1865, διαπιστώνοντας σημαντική μείωση των εν λόγω κονδυλίων, δεν διένειμε κανένα χρηματικό βοήθημα στους φτωχούς της πρωτεύουσας.

Το ζήτημα της κακης διαχείρισης και της καταχρηστικής συμπεριφοράς που επέδειξαν ορισμένοι υπάλληλοι διαφόρων υπουργείων κατά τη διανομή των βοηθημάτων, επιβεβαιώνεται και από επερωτήσεις βουλευτών στη Βουλή, το Δεκέμβριο 1865. Ένας από τους βουλευτές "είπεν ότι επιθυμεί να δοθώσι αυτώ πληροφορίαι παρά του αρμόδιου υπουργού επί του καταλόγου των βοηθημάτων, διότι,

96. Στο ίδιο.

97. Αλήθεια (28 Δεκεμβρίου 1865).

98. Στο ίδιο.

99. Στο ίδιο.

TEXT_PAGE_SHORT52
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/53.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ως βλέπει εις τον εκτυπωθέντα πίνακα, έλαβον αδράς χρηματικάς συνδρομάς άνθρωποι, μηδεμίαν ανάγκην έχοντες βοηθείας, και ονομαστί ανέφερε τους εκ Καλαμών αδελφούς Παπαδόπουλους και, άλλους τοιούτους. Προσθέντος δε και ετέρου, ότι επιθυμεί να πληροφόρηση ο υπουργός, αν υπό το όνομα Β. Σταϊκόπουλος εννοήται ο εν τω υπουργείω των Εσωτερικών υπουργικός γραμματεύς, η Βουλή ανέβαλε την απάντησιν του υπουργού εις προσεχή τινά συνεδρίασιν".100

Η ιστορία του "σκανδάλου" έχει συνέχεια. Ο πολίτης Α. Μοναρχίδης, "εν ιερόν λείψανον του αγώνος",101 τον όποιο ο κατάλογος των βοηθημάτων έφερε να έχει λάβει βοήθημα 200 δραχμών, με δήλωση του που δημοσιεύτηκε στον τύπο,102 βεβαίωνε ότι ο ίδιος δεν εισέπραξε ούτε ένα λεπτό από το παραπάνω ποσό και καλούσε τον υπουργό των εσωτερικών να επιβεβαιώσει δημόσια τη δηλωσή του αυτή.

Η εφημερίδα Αλήθεια χρησιμοποιεί τη δήλωση του Α. Μοναρχίδη προκειμένου να εγκαλέσει τις δημόσιες αρχές: "Αλλά γεννάται εντεύθεν μια άλλη απορία. Τις εξώφλησε το ανωτέρω ένταλμα και έλαβε τας διακοσίας δραχμάς; Ότι δε αύται επληρώθησαν από του κεντρικού ταμείου, μάρτυς αυτός ο δημοσιευθείς "των απονεμηθέντων βοηθημάτων κατάλογος". Ανάγκη πάσα λοιπόν να γείνη η αυστηρότερα εξέτασις προς ανακάλυψιν της αληθείας. Το πράγμα είναι σπουδαίον και δεν πρέπει να αδιαφορήση η αρχή, σύρουσα άλλως εις εαυτήν βαρείαν ευθύνην".103

Το παραπάνω όμως σκάνδαλο δεν φαίνεται να είναι το μοναδικό στα χρονικά της διανομής των βοηθημάτων. Έρχεται να προστεθεί σε μία παρόμοια υπόθεση, που σημειώθηκε λίγα χρόνια νωρίτερα, το 1859. Τότε, ο υπουργός εσωτερικών Προβελέγγιος χορήγησε, από τα κονδύλια των βοηθημάτων που επρόκειτο να. διανεμηθούν στους

100. Πρακτικά της Βουλής, Σύνοδος Α', περίοδος Α', Συνεδρίαση Δ' της 24 Δεκεμβρίου 1865, σ. 642.

101. Αλήθεια (30 Δεκεμβρίου 1865).

102. Στο ίδιο.

103. Στο ίδιο

TEXT_PAGE_SHORT53
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/54.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

απόρους, σημαντικά χρηματικά ποσά ύψους 10.000, 6000 και 3000 δραχμών σε τρία πρόσωπα αντίστοιχα, τα οποία σίγουρα δεν βρίσκονταν σε κατάσταση ένδειας. Οι 6000 δραχμές δόθηκαν συγκεκριμένα ως αποζημίωση "δήθεν βυθισθέντος τινός εν τω λιμένι της Σύρου πλοίου, το οποίον ηναγκάσθη να διάλυση διά της πυρίτιδος η κυβέρνησις, γενόμενον εμπόδιον εις τον είσπλουν των πλοίων, αφού προηγουμένως προσεκλήθη πολλάκις ο ιδιοκτήτης να άρη εκ του μέσου τούτου το εμπόδιον και δεν ηθέλησε".104

Η εφημερίδα Αθηνά άσκησε τότε έντονη κριτική στην "άτοπη" αύτη ενέργεια του υπουργού και κάλεσε τα νομοθετικά σώματα, δηλαδή τη Βουλή και τη Γερουσία να ζητήσουν εξηγήσεις από τον υπουργό για μια τέτοια χρήση του δημόσιου χρήματος "δια να τεθή πλέον φραγμός εις τας υπουργικάς αυθαιρεσίας και περιφρονήσεις των νομοθετημένων. Διότι όταν οι νόμοι παραβιάζονται ατιμωρητί παρά των υπουργών, η ύπαρξις των νομοθετικών σωμάτων καθίσταται πλέον όλως διόλου περιττή, και επιβαρύνει το Έθνος μόνον με τας δαπάνας συντηρήσεως των".105

Αλλά και ο Νικόλαος Δραγούμης αναφέρει παρόμοια περίπτωση σφετερισμού δημόσιου χρήματος, προορισμένου να διανεμηθεί στους φτωχούς της πρωτεύουσας, που σημειώθηκε κατά το σύντομο χρονικό διάστημα, από της 3ης Σεπτεμβρίου 1843 μέχρι της 30ής Μαρτίου 1844, όταν υπουργός εσωτερικών ήταν ο Ανδρέας Λοντος: "Πρωίαν τινά ελθών εύρον αυτόν [τον Ανδρέα Λόντο] κατακείμενον και μόλις προφέροντα λέξιν, ενώ προ ολίγων ωρών, των υπουργικών συμβουλίων διαρκούντων και πέραν του μεσονύκτιου, αφήκα υγιαίνοντα και φαιδρόν. Επειδή δε απόρων ηρώτησα το αίτιον της ταχείας μεταβολής· "Μ' ερωτάς τι έχω;" εψέλλισε και υγράνθησαν οι οφθαλμοί αυτού. Και ανασηκώσας το προσκεφάλαιον, απέσυρεν ένταλμα χρηματικόν, προσηρτημένον έχον λογαριασμόν και προτείνας αυτό· "Ιδού", εξηκολούθησεν, "εξ αιτίας τούτου ησθένησα". Εγώ δε ερευνήσας ουδέν ενόησα, διότι ην απλούν ένταλμα, χορηγούν βοηθειαν, διά

104. Αθηνά (1 Απριλίου 1859).

105. Στο ίδιο.

TEXT_PAGE_SHORT54
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/55.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

τας εορτάς του Πάσχα, προς τινάς ενδεείς. " Έχεις δίκαιον να μη εννοής. Ο δείνα -ονόμασε δε τίνα των προκρίτων, πληρεξούσιον μεν τότε, αναβάντα δε μετά τινάς μήνας και εις θέσιν πολιτικήν εκ των ανωτάτων- μοι έφερε τα ονόματα ταύτα όπως δώσω μικράν συνδρομήν· σημειώσας δ' εγώ ιδιοχείρως παρ' έκαστον όνομα το δοθησόμενον, υπέγραψα και αποδούς τον κατάλογον είπον να φέρη αυτόν προς τον λογιστήν του υπουργείου, όπως ετοιμάση το ένταλμα. Αδύνατον δε να φαντασθής τι έπραξεν επιθυμών να σφετερισθή τα δημόσια, προσέθετο επιτηδείως εις το τέλος εκάστου ποσού ανά 0 και αυξήσας το όλον του κεφαλαίου, εξηπάτησε τον λογιστήν". Είπε και. εσιώπησεν· αναλαβών δε μετά μικρόν τον λόγον "Οι Έλληνες", προσέθετο σύννους, "θέλουσι να μεταβάλωσι την Ελλάδα εις κεφάλιον σάκχαρος, αφ' ου κόπτοντες να τρώγωσιν έως ότου τελειώση και τότε μόνον θα ησυχάσωσι". Τοσούτω δε κατετάραξεν αυτόν το ακατονόμαστον τούτο τόλμημα, διότι και οικείον είχε τον άνθρωπον, ώστε ημέρας ολοκλήρους ησθένει. Ποσάκις δε μετά ταύτα ήκουσα τον ελεεινόν εκείνον παραχαράκτην φωνασκούντα εν τη γερουσία υπέρ τιμής και χρηστότητος!".106

Η πρόταση του Υπουργείου Εσωτερικών το 1846 για τη μείωση η και την κατάργηση των βοηθημάτων, με το πρόσχημα ότι αυτά ενθάρρυναν την "οκνηρία" των απόρων, η κατάχρηση δημόσιου χρήματος, που επρόκειτο να διανεμηθεί στους φτωχούς της πρωτεύουσας με τη μορφή βοηθημάτων από τους ίδιους τους υπαλλήλους η υψηλά ιστάμενους του Υπουργείου Εσωτερικών, καθώς και οι αυθαίρετες χορηγήσεις υπέρογκων ποσών σε πρόσωπα και για σκοπούς άλλους από εκείνους για τους οποίους αυτά προορίζονταν, μαρτυρούν τον ασταθή χαρακτήρα και την ουσιαστική απουσία οργάνωσης της πρακτικής της διανομής των βοηθημάτων.

106. Νικόλαος Δραγούμης, Ιστορικαί αναμνήσεις (1876), τ. Β', Αθήνα 1973, σ. 64-65.

TEXT_PAGE_SHORT55
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/56.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Βασιλικά βοηθήματα σε «χήρες και ορφανά»

Κατά τη διάρκεια των πρώτων μετεπαναστατικών δεκαετιών, εκτός από το Υπουργείο Εσωτερικών, βοηθήματα στους απόρους της πρωτεύουσας διένεμε και το «Ανακτορικό Ταμείο». Τη διαχείριση της διανομής τους ανέλαβε η «Επιτροπή των περιθάλψεων», μέλη της οποίας ήταν ο Ξ. Λάνδερερ, ο Α. Σκαρλάτος και ο Α. Καλίνσκη.107 Σύμφωνα με τις καταστατικές αρχές της του 1843,108 η Επιτροπή όφειλε να διατηρεί βιβλίο, όπου θα σημείωνε κατ' αύξοντα αριθμό τα ονόματα καθώς και τα χρηματικά ποσά όσων απόρων έπαιρναν βοήθημα από το «Ανακτορικό Ταμείο». Διαχειριζόταν μία μηνιαία πίστωση, φροντίζοντας να μην γίνεται υπέρβαση της δίχως ιδιαίτερο λόγο και δίχως την προηγούμενη έγκριση του Όθωνα.

Τα πρόσωπα που της υπέβαλαν αιτήσεις βοήθειας όφειλαν να παρουσιάζονται στις συνεδριάσεις της Επιτροπής, που γίνονταν μια ή δύο φορές την εβδομάδα, προκειμένου να επαληθευθεί η ακριβής κατάσταση της φτώχειας τους και η ανικανότητα τους προς εργασία. Η Επιτροπή όφειλε να επιδεικνύει ιδιαίτερη προσοχή στη διάκριση ανάμεσα στην «ψευδή» από την «αληθή πενία». Γι' αυτό και κάθε φορά που άγνωστα πρόσωπα παρουσιάζονταν στην Επιτροπή, τα μέλη της όφειλαν να ζητούν πληροφορίες για τα εν λόγω πρόσωπα από το δήμο η τη δημοτική αστυνομία της Αθήνας.

Η Επιτροπή διένεμε έκτακτα βοηθήματα σε παλιούς αγωνιστές σε χήρες και ορφανά, σε όσους μετά την απελευθέρωση τους από τη τούρκικη αιχμαλωσία μόλις και μετά βίας κατόρθωναν ν« επιβιώσουν στην πρωτεύουσα, σε τραυματίες και ανάπηρους του Αγών της Ανεξαρτησίας, σε φτωχούς αρρώστους. Διένεμε ακόμη ρούχα στους ρακένδυτους και πλήρωνε τα έξοδα του ταξιδιού σε όσο επιθυμούσαν να επιστρέψουν στον τόπο καταγωγής τους.

107. Γ.Α.Κ., Ανακτορικά (Αυλαρχείον, Ανακτορικόν Ταμείον), φ. 142.

108. Στο ίδιο.

TEXT_PAGE_SHORT56
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/57.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Ο φάκελος 302, της σειράς Ανακτορικά (Αυλαρχείον, Ανακτορικόν Ταμείον) των Γενικών Αρχείων του Κράτους που φέρει τον τίτλο "Βοηθήματα εις χήρας και ορφανά (1856-1862)", περιέχει τις αιτήσεις για οικονομική βοήθεια που απευθύνουν στη βασίλισσα Αμαλία χήρες αγωνιστών της Επανάστασης με η χωρίς παιδιά, που στερούνται τα στοιχειώδη μέσα επιβίωσης και βρίσκονται σε άθλια οικονομική κατάσταση, χήρες που ζητούν βοήθεια για να προικίσουν την ορφανή τους κόρη και ακόμη, κορίτσια ορφανά είτε για να εξασφαλίσουν τα στοιχειώδη μέσα επιβίωσης τους, είτε για να σχηματίσουν την προίκα τους.

Το πομπώδες ύφος, η χρήση ομοιόμορφων και στερεότυπων εκφράσεων (κυρίως όταν πρόκειται να δηλώσουν την "πιστή ταπεινή υπακοή" τους, την πίστη και ευγνωμοσύνη τους στην "καλοκαγαθία", το βασιλικό "έλεος, την πρόνοια και φιλανθρωπία", όπως και στα βασιλικά "γενναία φιλάνθρωπα αισθήματα"), το γεγονός ότι πολλές από τις γυναίκες αυτές δηλώνουν ότι είναι αναλφάβητες η τυφλές, μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι οι αιτήσεις για οικονομική βοήθεια δεν γράφτηκαν από τις ίδιες, αλλά από ειδικούς επαγγελματίες γραφείς.

Οι αιτήσεις αυτές περιγράφουν τη φτώχεια, τις άθλιες και αξιοθρήνητες συνθήκες στέρησης, τη δυσβάσταχτη αρρώστια και τα καταπονημένα γηρατειά που βιώνουν οι χήρες και τα ορφανά παιδιά των στρατιωτών της Επανάστασης η όσων υπηρέτησαν το βασιλικό θρόνο από το 1834 και μετά.

Οι γυναίκες και τα ορφανά κορίτσια που, όπως δηλώνουν, έμειναν δίχως συζυγική ή πατρική "προστασία", αποζητούν τώρα τη βασιλική προστασία. Αναγκάζονται να ζητήσουν οικονομική βοήθεια για να επιβιώσουν ή για να σχηματίσουν την προίκα της ορφανής κόρης, αφού έτσι απαιτούν οι νέοι κοινωνικοί κώδικες.109 Συγχρόνως, όμως,

109. Πρόκειται πράγματι για μια πολύ ενδιαφέρουσα μαρτυρία, ενδεικτική του γενικευμένου χαρακτήρα που τείνει να προσλάβει μια κοινωνική πρακτική διαδομένη κυρίως στους κόλπους των μεσαίων στρωμάτων της αθηναϊκής κοινωνίας. Για το φαινόμενο της προικοθηρίας και το ρόλο της ως μέσου κοινωνικής

TEXT_PAGE_SHORT57
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/58.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

η ενέργεια αυτή, και πολύ περισσότερο οι συνθήκες της ζωής τους που τις αναγκάζουν να προσφύγουν στη βασιλική πρόνοια, τις εξεγείρει. Στις αιτήσεις τους, διαβάζουμε την πικρία και τη δυσαρέσκεια για τη χαμένη τους αξιοπρέπεια, την αγανάκτηση, την οργή και τη διαμαρτυρία για τις αδικίες και τις ταπεινώσεις που υφίστανται:

"Μεγαλειοτάτη, η ένδεια μας είναι τοιαύτη, ώστε κατήντησεν ο υιός της Μπουμπουλίνας να τείνη χείραν επαίτου προς απόκτησιν ολίγου ξηρού άρτου.110

" Έως πότε Μεγαλειοτάτη! θα πεινώμεν; έως πότε θα ζητώμεν έλεος από τον τυχόντα; εις τοιαύτην κατάστασιν ουδέποτε ηλπίζαμεν να φθάσουν αι χήραι και τα ορφανά τέκνα των Αγωνιστών, είναι αληθές Μεγαλειοτάτη! να λαμβάνωμεν σύνταξιν εκ δρχ. 44 και 33, αλλ' ουδόλως δυνάμεθα να ζήσωμεν εκ ταύτης της ολίγης Συντάξεως, ουδέ διά ξηρόν άρτον, αρκεί να ζήσωμεν τρεις ψυχάς, ενοίκιον δε και ενδύματα;".111

Οι άποροι, θύματα της επιδημίας χολέρας του 1854

Η επιδημία χολέρας που έπληξε, το 1854, στην αρχή τον Πειραιά και στη συνέχεια την ίδια την πρωτεύουσα, επρόκειτο να παίξει το ρόλο του καταλύτη στην ανάδειξη του ζητήματος των απόρων σε κοινωνικό ζήτημα, που απαιτούσε πλέον μια πιο άμεση και θετική αντιμετώπιση.

Όπως μας πληροφορεί ο Κωνσταντίνος Δραγούμης, ο οποίος, τον

αναρρίχησης στους κόλπους των μεσαίων στρωμάτων της Αθήνας βλ. Ελένη Βαρίκα, Η εξέγερση των κυριών. Η γένεση μιας φεμινιστικής συνείδησης στην Ελλάδα (1833-1907), Αθήνα 1987, σ. 94.

110. Γ.Α.Κ., Ανακτορικά (Αυλαρχείον, Ανακτορικόν Ταμείον), φ. 30 Αναφορά της Αικατερίνης Μπούμπουλη (συζύγου του Ιωάννη Μπούμπουλη (Αθήνα Ιούλιος 1861).

111. Γ.Α.Κ., στο ίδιο, Αναφορά της Καλλήτσας, χήρας Νικολάου Σάββα (Αθήνα 10 Ιουλίου 1861).

TEXT_PAGE_SHORT58
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/59.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Ιούλιο του 1854, μαζί με την οικογένεια του έκανε τις διακοπές του στον Πειραιά, πραγματικός πανικός κατέλαβε τους κατοίκους και όλους τους εκεί παραθεριστές, όταν διαδόθηκε η είδηση της μόλυνσης από χολέρα δώδεκα στρατιωτών των αγγλικών και γαλλικών συμμαχικών δυνάμεων κατοχής του Πειραιά.112

Αμέσως, σχεδόν, η επιδημία εξαπλώθηκε και στην πόλη της Αθήνας, όπου μέσα σε πέντε μήνες αποδεκάτισε κυριολεκτικά τον πληθυσμό της.113

Ο Νικόλαος Δραγούμης περιγράφει με πολύ παραστατικό τρόπο τη θλιβερή αλλά συγχρόνως και τρομακτική εικόνα που παρουσίαζε τις ημέρες εκείνες η πρωτεύουσα: "Δια το καινοφανές της νόσου και την πρόδρομον ταύτης τρομεράν φήμην, μέγας αριθμός έφυγον εκ της πρωτευούσης, τινές δε και τους φιλτάτους των οικείων παλαίοντες προς τον θάνατον εγκατέλιπον άνευ παραμυθίας, ίνα ζητήσωσι δι' εαυτούς ζωήν, ως αν η ζωη ήτο αθάνατος. Και κατ' αρχάς μεν άλλο δεν έβλεπες ειμή οχήματα και υποζύγια μετακομιζοντα εις τους λιμένας και τους αγρούς σωρούς ανδρών, γυναικών και παίδων. Και άλλο δεν ήκουες ειμή κατακύλισμα τροχών και ίππων, ποδοβολητόν και υλακάς κυνών και ολοφυρμούς των μενόντων. Μετ' ολίγον δε αι οδοί μετεβλήθησαν εις έρημους, τα εργαστήρια εκλεήσθησαν, εντός των οικιών εξέψυξε πάσα φωνή και η πόλις από άκρου εις άκρον εσίγησεν ως απέραντον πολυάνδριον. Μόνος ο ήχος των ιδίων σου βημάτων ανέβαινεν εις τας ακοάς σου και εξήγειρε τον τρόμον σου [..;]. Την πρωίαν μόνον, ενίοτε δε και την εσπέραν, προσέβαλλεν εις τας ακοάς, ως γόος βαθύς, ο πένθιμος τριγμός των φορείων, άτινα, βαρέως και βραδέως ελαυνόμενα, μετεκόμιζον σωρούς ασαβάνωτων, πολλάκις δε και ολόγυμνων νεκρών προς λάκκους, εις ους ρίπτοντες

112. Κωνσταντίνος Ι. Δραγούμης, "Η νόσος χολέρα εν Ελλάδι κατά το έτος 1854", Μηνιαίον παράρτημα της εφ. Αθήναι (Αύγουστος 1911), σ. 3457.

113. Σχετικά με την εμφάνιση της χολέρας και σε άλλες πόλεις του ελληνικού κράτους βλ. Χρήστος Λούκος, "Επιδημία και κοινωνία. Η χολέρα στην Ερμούπολη της Σύρου (1854)", Μνήμων 14 (1992), σ. 49-69.

TEXT_PAGE_SHORT59
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/60.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

τα σώματα οι νεκροθάπται, ως λίθους αργούς, κατεκάλυπτον δι' άσβεστου ως διά σινδόνης νεκρικής".114

Από τους 20.000 κατοίκους που έμειναν στην Αθήνα (το ένα τρίτο περίπου των κατοίκων της την εγκατέλειψαν), χάθηκαν περισσότερα από 1000 άτομα. Μέσα σε διάστημα δώδεκα μόνο ημερών, δηλαδή από τις 10 έως τις 22 Νοεμβρίου 1854, σημειώθηκαν 453 θάνατοι.115 Ο μηνάς Νοέμβριος υπήρξε ο "ολεθριώτατος [...] ως αποθανόντων εντός αυτού οκτακοσίων τουλάχιστον ατόμων",116

Οι φτωχές συνοικίες της πρωτεύουσας πλήρωσαν το πιο βαρύ τίμημα. Πάνω τους "η νόσος ενέσκηψε μετ' οργής και δριμύτητος".117 Εκεί "η επιδημία και ο θάνατος είχον στήσει την έδραν των".118 με αποτέλεσμα να μετρηθούν κατά εκατοντάδες τα θύματα της θανατηφόρας επιδημίας. Από τους 8000 περίπου κατοίκους που ζούσαν σε αυτές τις συνοικίες, 1500 μόνο μπόρεσαν να φύγουν. "Οι λοιποί όντες απορωτέρας τάξεως έμειναν εις τας οικίας των, ως στερούμενοι των μέσων της εκούσιας αραιώσεως".119

Σε ό,τι αφορά την Επιτροπή προστασίας των ενδεών, η οποία συγκροτήθηκε με σκοπό να τους παράσχει βοήθεια, όχι μόνο αποδείχθηκε ανίκανη να τους προσφέρει το παραμικρό, αλλά επιπλέον, τα περισσότερα μέλη της εγκατέλειψαν την πρωτεύουσα κατά τη διάρκεια της επιδημίας.120 Δύο μόνο έμειναν, τα οποία μαζί με το βασιλικό

114. Ν. Δραγούμης, Ιστορικαί Αναμνήσεις (1876), τ. Β', Αθήνα 1973, σ. 169-170.

115. Κ. Ι. Δραγούμης, "Η νόσος χολέρα...", ό.π., σ. 3459.

116. Ν. Δραγούμης, Ιστορικαί αναμνήσεις, ό.π., σ. 169.

117. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Εσωτερικών, φ. 191, Υγειονομικόν Δελτίον (17 Νοεμβρίου 1854).

118. Μέριμνα (11 Φεβρουαρίου I860)· βλ. και Αθηνά (16 Αυγούστου 1858).

119. Γ.Α.Κ., ό.π.

120. Πρόεδρος της Επιτροπής διορίστηκε ο γιατρός Ν. Κωστής και μέλη της ο πρωτοσύγγελος Κονοφάος και οι Παύλος Σκουλούδης, Κ.Ν.Δόσιος, Ν. Δραγούμης, Γ. Παυλίδης, Α. Κ. Μπαλάνος, Π.Σ. Κυριάκος, Μ, Χ. Μελανδρινός, Κ.Χ, Δημητρίου· βλ. Κ. Ι. Δραγούμης, "Η νόσος χολέρα...", ό.π., σ. 3458.

TEXT_PAGE_SHORT60
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/61.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ζεύγος, "διασχίζοντες καθ' εκάστην την πόλιν, παρεμυθούντο και ενεθάρρυναν τους δυσέλπιδας".121

Όσο για τις δημόσιες αρχές και τις ιατρικές υπηρεσίες, είχαν κυριολεκτικά παραλύσει.122 Σύμφωνα με τη μαρτυρία του Νικόλαου Δραγούμη, μέλους της Επιτροπής προστασίας των ενδεών, "νόμους, αστυνομίαν, νοσοκομεία, ιατρούς, πάντα και πάντας είχον παραλύσει ο φόβος και ο θάνατος, υπουργοί δε και νομάρχης και πολλοί των δημοσίων λειτουργών, καταλιπόντες αυτογνωμόνως τας θέσεις, κατέφυγον εις όρη και νήσους".123 Ωστόσο, όπως με πικρία αναφέρει ο Ν. Δραγούμης, "ουδ' ο θάνατος αφοπλίζει τα πάθη!": Όλοι αυτοί οι άνθρωποι, μετά το τέλος της επιδημίας της χολέρας ανταμείφθηκαν "επί τη παραβάσει του καθήκοντος διά παρασήμων και προσωποληπτούσης εξουσίας".124

Μέσα σε ένα τέτοιο κλίμα γενικευμένου πανικού, τρόμου και αδιαφορίας, οι ενδεείς των φτωχών συνοικιών θα αναζητήσουν παρηγοριά στη θεία πρόνοια και θα επικαλεστούν την παρέμβαση της, προκειμένου να κατευνάσει την καταστροφική επιδημία. Στις 17 Νοεμβρίου 1854, στις 7 το απόγευμα, πλήθος λαού συγκεντρώθηκε έξω από το σπίτι του Μητροπολίτη Αθηνών "όπως αναγκάση αυτόν να συνοδεύση τας αγίας εικόνας εις την πόλιν".125 Σύμφωνα με το Υπουργείο Εσωτερικών, η συγκέντρωση αύτη "διεσκεδάσθη άνευ χρήσεως βίαιων μέσων, ο λαός εξήλθε των εκκλησιών και περιεφέρθη δεόμενος τω υψιστω προς απαλλαγήν αυτού απελθόν του κακού, και μετά ταύτα απεσύρθη εις τα ίδια. Επειδή όμως και τα τοιαύτα γενόμενα την εσπέραν ταράττουσι την δημοσίαν τάξιν, θέλει ληφθή πρόνοια ίνα μη επαναληφθώσι".126 Φαίνεται πως το θέαμα των λαϊκών

121. Ν. Δραγούμης, Ιστορικαί αναμνήσεις, ό.π., σ. 170.

122. Ιατρική Μέλισσα, 16 (1855), σ. 367.

123. Ν. Δραγούμης, ό.π., σ. 170.

124. Στο ίδιο, σ. 170.

125. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Εσωτερικών, φ. 191, Υγειονομικόν Δελτίον (17 Νοεμβρίου 1854).

126. Στο ίδιο.

TEXT_PAGE_SHORT61
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/62.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

συγκεντρώσεων δεν μπορεί παρά να ανησυχεί και να υπενθυμίζει στις πανικόβλητες δημόσιες αρχές, που εγκαταλείπουν τους φτωχούς κατοίκους της πρωτεύουσας στο έλεος της θανατηφόρας επιδημίας της χολέρας, το καθήκον τους για την επιβολή ι ης δημόσιας τάξης. Στις 10 Δεκεμβρίου 1854, το Υπουργείο Εσωτερικών ανακοινώνει επίσημα την οριστική εξάλειψη της επιδημίας της χολέρας.127 Στις 25 Ιανουαρίου 1855, αφού η επιδημία έχει κοπάσει, το Υπουργείο των Στρατιωτικών διοργανώνει χορευτική βραδιά στη στρατιωτική λέσχη της Αθήνας, με σκοπό τα έσοδα αυτής της βραδιάς να διατεθούν για την περίθαλψη των απόρων χηρών και των ορφανών παιδιών «άτινα εναπέμειναν απροστάτευτα μετά το τέλος της επαράτου χολέρας».128

Η βίαιη εμφάνιση της χολέρας το 1854 έκανε περισσότερο ορατή παρά ποτέ την ουσιαστική ανυπαρξία οργανωμένου συστήματος δημόσιας πρόνοιας για τους φτωχούς της πρωτεύουσας. Η ανικανότητα των δημοσίων αρχών και των ιατρικών υπηρεσιών να τους παράσχουν βοήθεια κατά τη διάρκεια της επιδημίας, έδειξε με οδυνηρό τρόπο τον εφήμερο, αβέβαιο και επισφαλή χαρακτήρα της ύπαρξης των φτωχών. Απέδειξε πόσο εκτεθειμένοι και ανυπεράσπιστοι βρίσκονται απέναντι στις επιδημίες, πόσο η φτώχεια πληρώνεται με θάνατο.

Μπροστά στην αποδειγμένη λοιπόν αδυναμία των δημοσίων αρχών να αναλάβουν την προστασία των απόρων, η ιδιωτική πρωτοβουλία θα αρχίσει να κινητοποιείται και, στα αμέσως επόμενα χρόνια, θα χαράξει με πολύ πιο οργανωμένο και συστηματικό τρόπο το πεδίο της δράσης της. Το ενδιαφέρον της θα στραφεί κυρίως προς τα παιδιά και τις γυναίκες, που θεωρούνται ως τα πιο αδύναμα και απροστάτευτα μέλη του φτωχού πληθυσμού της πρωτεύουσας. Αυτοί θα αποτελέσουν τον προνομιακό στόχο της φιλανθρωπικής δραστηριότητας που αναπτύσσεται κατά τη διάρκεια του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα στην Αθήνα.

127. Κ. Ι. Δραγούμης, «Η νόσος χολέρα...», ό.π., σ. 3459.

128. Εβδομάς (15 Ιανουαρίου 1855).

TEXT_PAGE_SHORT62
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/63.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ 

ΦΤΩΧΕΙΑ ΚΑΙ ΦΙΛΑΝΘΡΩΠΙΑ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ ΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΙΣΟ ΤΟΥ 19ου ΑΙΩΝΑ

TEXT_PAGE_SHORT63
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/64.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

TEXT_PAGE_SHORT64
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/65.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Το ζήτημα, της φτώχειας τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου 

Παρόλες τις κατασταλτικές απόπειρες της κεντρικής εξουσίας κατά τη διάρκεια των πρώτων μετεπαναστατικών δεκαετιών για τον περιορισμό του αριθμού των ζητιάνων, οι τελευταίοι επιμένουν να διατρέχουν τους δρόμους της πρωτεύουσας και. στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα.

Γύρω στα 1860, η παρουσία των ζητιάνων εξακολουθεί να αποτελεί σοβαρό πρόβλημα, όχι μόνο για την πόλη της Αθήνας αλλά και του Πειραιά. Όπως υπογραμμίζει ο Σπυρίδων Παγανέλης, διανοούμενος της εποχής με ενεργό ενδιαφέρον για την ανάπτυξη της φιλανθρωπικής δραστηριότητας, "της επαιτείας η ύπαρξις εγέννα ασχημίας τιτρωσκούσας βαθέως την πόλιν, η δε εκρίζωσις αυτής ήτον ανάγκη ανεπίδεκτος πάσης αναβολής".1

Ο πειραϊκός τύπος της εποχής αναφέρεται στους χώρους συνάθροισης των ζητιάνων και τη συμπεριφορά τους με έντονα αρνητικό τρόπο. Προτρέπει την αστυνομία στη λήψη άμεσων και δραστήριων μέτρων εναντίον της συρροής του "όχλου των επαιτών" που παρενοχλούν τους κατοίκους και ασκούν "βλαβερή" επίδραση στους φτωχούς της πόλης. Ακόμη, αφήνει να εννοηθεί ότι ο αριθμός των κλοπών, που την περίοδο εκείνη εμφανίζουν πρωτοφανή έξαρση στον Πειραιά, είναι στενά συνυφασμένος με την έκταση του φαινομένου

1. Σπυρίδων Παγανέλης, "Η φιλανθρωπία εν Αθήναις. Το Πτωχοκομείον", Εστία 473 (20 Ιανουαρίου 1885), σ. 74.

TEXT_PAGE_SHORT65
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/66.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

της επαιτείας,2 "καταργώντας έτσι το όριο που χωρίζει τον εξαθλιωμένο ζητιάνο χωρίς δουλειά και έσοδα από τον κλέφτη και τον ληστή".3

Παράλληλα όμως με την επιμονή της επαιτείας και άλλες εστίες φτώχειας πολλαπλασιάζονται, με αποτέλεσμα η παρουσία των φτωχών στο κοινωνικό τοπίο της Αθήνας του τελευταίου τέταρτου του 19ου αιώνα να αποτελεί πλέον μια καθημερινή πραγματικότητα. Από το 1870 και μετά, συγκροτούνται οι πρώτοι πυρήνες εργατών και εργατριών, νησιωτικής και ορεινής κυρίως προέλευσης.4

Η ελληνική πρωτεύουσα γνωρίζει, μια σημαντική αύξηση του αριθμού των εργατών και υπηρετών και των δύο φύλων: Οι εργάτες και εργάτριες αντιπροσωπεύουν το 13,6% του συνολικού ενεργού πληθυσμού της, ενώ οι υπηρέτες και υπηρέτριες το 25%.5 Άλλο χαρακτηριστικό γνώρισμα των χρόνων αυτών είναι η αυξημένη είσοδος γυναικών και παιδιών στην αγορά εργασίας. Το 1875-76, οι γυναίκες, τα κορίτσια και τα αγόρια αντιπροσωπεύουν το 46,5% του συνόλου των εργατών εργοστάσιου.6

Μια άλλη πηγή του νέου εργατικού δυναμικού, στην οποία "η βιομηχανική απογείωση" των χρόνων 1868-1875 οφείλει πολλά, είναι οι Κρήτες πρόσφυγες, που ξεριζωμένοι και στερημένοι κάθε μέσου επιβίωσης, φθάνουν στην Αθήνα και τον Πειραιά στα χρόνια της Κρητικής επανάστασης του 1866-1869.7 Μέσα σε εξαιρετικά ανθυγιεινές

2. Βασίλης Τσοκόπουλος, Πειραιάς, 1835-1870. Εισαγωγή στην ιστορία του Ελληνικού Μάντσεστερ, Αθήνα 1984, σ. 239-241.

3. Bronislaw Geremek, Truands et misérables dans l'Europe moderne (13501600), Παρίσι 1980, σ. 228.

4. Βλ. Χριστίνα Αγριαντώνη, Οι απαρχές της εκβιομηχάνισης στην Ελλάδα τον 19ο αιώνα, Αθήνα 1986, σ. 193.

5. Στο ίδιο, σ. 360.

6. Στο ίδιο, σ. 199.

7. Στο ίδιο, σ. 193. Βλ. επίσης Γιάννης Μπαφούνης, "Ο σχηματισμός του εργατικού δυναμικού στον Πειραιά", Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορίας:

TEXT_PAGE_SHORT66
    TEXT_SEARCH_FORM
    TEXT_SEARCH_IN_BOOK
    TEXT_SEARCH_RESULTS
      TEXT_BOOK_LIST
        29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

        έδαφος για τη μελλοντική αποδοχή των μέτρων, πρότεινε μείωση της συνολικής δαπάνης των "ιδιαιτέρων" βοηθημάτων. Έτσι, ενώ το αναγραφόμενο ποσό στον ετήσιο προϋπολογισμό του Υπουργείου Εσωτερικών, που επρόκειτο να διανεμηθεί, ανερχόταν σε 60.000 δραχμές, η επιτροπή πρότεινε τη μείωση του σε 27.840 δραχμές για το πρώτο εξάμηνο του χρόνου και σε 10.000 δραχμές για το δεύτερο.82

        Όσοι βουλευτές υποστήριζαν τις προτεινόμενες περικοπές, πρόβαλαν ως βασικό επιχείρημα τον ιδιωτικό φιλανθρωπικό χαρακτήρα που όφειλε να έχει η βοήθεια προς τους φτωχούς και επιχείρησαν να διαχωρίσουν τη δράση αυτή από εκείνη της κυβέρνησης: "Τα τους πτωχούς αφορώντα βοηθήματα είναι πράξις γενναία και αγαθοεργός, έχουσα όλα τα προσόντα της φιλανθρωπίας, όταν γίνεται εξ ιδιώτου, όταν δε πρόκειται να γείνη εκ μέρους της Κυβερνήσεως, το πράγμα αλλάσσει χαρακτήρα. Της Κυβερνήσεως η φιλανθρωπία και αγαθοεργία ενεργείται απέναντι του Έθνους διά της συστάσεως τακτικών δικαστηρίων, συγκεκροτημένων υπό τιμίων δικαστών, και εξασφαλιζόντων το δικαίωμα έκαστου, διά της ακριβούς εκτελέσεως των νόμων, διά της προστασίας του εμπορίου και της βιομηχανίας, τα οποία χορηγούσιν εις έκαστον τα μέσα ν' απόλαυση τα προς ζωάρκειαν απαιτούμενα".83 Κατά συνέπεια, προσθέτουν οι υποστηρικτές των περικοπών, χρέος της κυβέρνησης είναι η υποστήριξη και διασφάλιση του γενικού συμφέροντος του έθνους και όχι η ανάπτυξη φιλανθρωπικής δραστηριότητας μέσω της διανομής βοηθημάτων, που συντελούν στην αύξηση της δυστυχίας και της φτώχειας: " Όσον τα μέσα ταύτα των βοηθειών είναι βεβαιότερα, τόσο μάλλον ο προσδοκών εις αυτά λησμονεί την εργασίαν και παραδίδεται εις την αργίαν",84 υποστηρίζουν όσοι αποδέχονται τις προτεινόμενες από την επιτροπή περικοπές. Οι ίδιοι προσθέτουν ακόμη, ότι στις χώρες όπου λειτουργούν φιλανθρωπικά ιδρύματα που αναλαμβάνουν την περίθαλψη

        82. Στο ίδιο, σ. 2083.

        83. Στο ίδιο, σ. 2084.

        84. Στο ίδιο, σ. 2085.