Συγγραφέας:Κορασίδου, Μαρία
 
Τίτλος:Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους
 
Υπότιτλος:Φτώχεια και φιλανθρωπία στην ελληνική πρωτεύουσα το 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:29
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1995
 
Σελίδες:263
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδ, Αθήνα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Αντικείμενο της εργασίας αυτής είναι η εξέταση των διαφόρων προσπαθειών μιας κατηγορίας μορφωμένων ανθρώπων, προερχόμενων από τα μεσαία στρώματα της Αθήνας, που σκοπό είχαν τη διαχείριση της ζωής του φτωχού πληθυσμού της πρωτεύουσας τον 19ο αιώνα. Η φιλανθρωπική δραστηριότητα, που αναπτύσσεται στην Αθήνα, κυρίως κατά τη διάρκεια του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα, που οργανώνεται, μέσω συλλόγων και, εταιρειών και που ιδρύει, νέους θεσμούς περίθαλψης για τα φτωχά παιδιά και τις γυναίκες, αποτελεί προνομιακό πεδίο για τη μελέτη της πρακτικής εφαρμογής αυτών των προσπαθειών. Οι απόπειρες αυτές γνωρίζουν μια διαδικασία εξέλιξης, της οποίας τα αρχικά στάδια ανάγονται, στα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους. Την εξέλιξη αυτή παρακολουθεί το βιβλίο, προσπαθώντας να απαντήσει σε ερωτήματα όπως: Ποιοι ήταν αυτοί οι ζητιάνοι και φτωχοί; Ποια ήταν η καταγωγή τους; Πώς ξαφνικά εισέβαλαν στο αθηναϊκό τοπίο; Ποιος ήταν ο τρόπος ζωής τους; Τι έλεγαν οι ίδιοι για τη ζωή τους και πως τους έβλεπαν οι άλλοι;
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 6.34 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 56-75 από: 266
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/56.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Βασιλικά βοηθήματα σε «χήρες και ορφανά»

Κατά τη διάρκεια των πρώτων μετεπαναστατικών δεκαετιών, εκτός από το Υπουργείο Εσωτερικών, βοηθήματα στους απόρους της πρωτεύουσας διένεμε και το «Ανακτορικό Ταμείο». Τη διαχείριση της διανομής τους ανέλαβε η «Επιτροπή των περιθάλψεων», μέλη της οποίας ήταν ο Ξ. Λάνδερερ, ο Α. Σκαρλάτος και ο Α. Καλίνσκη.107 Σύμφωνα με τις καταστατικές αρχές της του 1843,108 η Επιτροπή όφειλε να διατηρεί βιβλίο, όπου θα σημείωνε κατ' αύξοντα αριθμό τα ονόματα καθώς και τα χρηματικά ποσά όσων απόρων έπαιρναν βοήθημα από το «Ανακτορικό Ταμείο». Διαχειριζόταν μία μηνιαία πίστωση, φροντίζοντας να μην γίνεται υπέρβαση της δίχως ιδιαίτερο λόγο και δίχως την προηγούμενη έγκριση του Όθωνα.

Τα πρόσωπα που της υπέβαλαν αιτήσεις βοήθειας όφειλαν να παρουσιάζονται στις συνεδριάσεις της Επιτροπής, που γίνονταν μια ή δύο φορές την εβδομάδα, προκειμένου να επαληθευθεί η ακριβής κατάσταση της φτώχειας τους και η ανικανότητα τους προς εργασία. Η Επιτροπή όφειλε να επιδεικνύει ιδιαίτερη προσοχή στη διάκριση ανάμεσα στην «ψευδή» από την «αληθή πενία». Γι' αυτό και κάθε φορά που άγνωστα πρόσωπα παρουσιάζονταν στην Επιτροπή, τα μέλη της όφειλαν να ζητούν πληροφορίες για τα εν λόγω πρόσωπα από το δήμο η τη δημοτική αστυνομία της Αθήνας.

Η Επιτροπή διένεμε έκτακτα βοηθήματα σε παλιούς αγωνιστές σε χήρες και ορφανά, σε όσους μετά την απελευθέρωση τους από τη τούρκικη αιχμαλωσία μόλις και μετά βίας κατόρθωναν ν« επιβιώσουν στην πρωτεύουσα, σε τραυματίες και ανάπηρους του Αγών της Ανεξαρτησίας, σε φτωχούς αρρώστους. Διένεμε ακόμη ρούχα στους ρακένδυτους και πλήρωνε τα έξοδα του ταξιδιού σε όσο επιθυμούσαν να επιστρέψουν στον τόπο καταγωγής τους.

107. Γ.Α.Κ., Ανακτορικά (Αυλαρχείον, Ανακτορικόν Ταμείον), φ. 142.

108. Στο ίδιο.

Σελ. 56
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/57.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Ο φάκελος 302, της σειράς Ανακτορικά (Αυλαρχείον, Ανακτορικόν Ταμείον) των Γενικών Αρχείων του Κράτους που φέρει τον τίτλο "Βοηθήματα εις χήρας και ορφανά (1856-1862)", περιέχει τις αιτήσεις για οικονομική βοήθεια που απευθύνουν στη βασίλισσα Αμαλία χήρες αγωνιστών της Επανάστασης με η χωρίς παιδιά, που στερούνται τα στοιχειώδη μέσα επιβίωσης και βρίσκονται σε άθλια οικονομική κατάσταση, χήρες που ζητούν βοήθεια για να προικίσουν την ορφανή τους κόρη και ακόμη, κορίτσια ορφανά είτε για να εξασφαλίσουν τα στοιχειώδη μέσα επιβίωσης τους, είτε για να σχηματίσουν την προίκα τους.

Το πομπώδες ύφος, η χρήση ομοιόμορφων και στερεότυπων εκφράσεων (κυρίως όταν πρόκειται να δηλώσουν την "πιστή ταπεινή υπακοή" τους, την πίστη και ευγνωμοσύνη τους στην "καλοκαγαθία", το βασιλικό "έλεος, την πρόνοια και φιλανθρωπία", όπως και στα βασιλικά "γενναία φιλάνθρωπα αισθήματα"), το γεγονός ότι πολλές από τις γυναίκες αυτές δηλώνουν ότι είναι αναλφάβητες η τυφλές, μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι οι αιτήσεις για οικονομική βοήθεια δεν γράφτηκαν από τις ίδιες, αλλά από ειδικούς επαγγελματίες γραφείς.

Οι αιτήσεις αυτές περιγράφουν τη φτώχεια, τις άθλιες και αξιοθρήνητες συνθήκες στέρησης, τη δυσβάσταχτη αρρώστια και τα καταπονημένα γηρατειά που βιώνουν οι χήρες και τα ορφανά παιδιά των στρατιωτών της Επανάστασης η όσων υπηρέτησαν το βασιλικό θρόνο από το 1834 και μετά.

Οι γυναίκες και τα ορφανά κορίτσια που, όπως δηλώνουν, έμειναν δίχως συζυγική ή πατρική "προστασία", αποζητούν τώρα τη βασιλική προστασία. Αναγκάζονται να ζητήσουν οικονομική βοήθεια για να επιβιώσουν ή για να σχηματίσουν την προίκα της ορφανής κόρης, αφού έτσι απαιτούν οι νέοι κοινωνικοί κώδικες.109 Συγχρόνως, όμως,

109. Πρόκειται πράγματι για μια πολύ ενδιαφέρουσα μαρτυρία, ενδεικτική του γενικευμένου χαρακτήρα που τείνει να προσλάβει μια κοινωνική πρακτική διαδομένη κυρίως στους κόλπους των μεσαίων στρωμάτων της αθηναϊκής κοινωνίας. Για το φαινόμενο της προικοθηρίας και το ρόλο της ως μέσου κοινωνικής

Σελ. 57
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/58.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

η ενέργεια αυτή, και πολύ περισσότερο οι συνθήκες της ζωής τους που τις αναγκάζουν να προσφύγουν στη βασιλική πρόνοια, τις εξεγείρει. Στις αιτήσεις τους, διαβάζουμε την πικρία και τη δυσαρέσκεια για τη χαμένη τους αξιοπρέπεια, την αγανάκτηση, την οργή και τη διαμαρτυρία για τις αδικίες και τις ταπεινώσεις που υφίστανται:

"Μεγαλειοτάτη, η ένδεια μας είναι τοιαύτη, ώστε κατήντησεν ο υιός της Μπουμπουλίνας να τείνη χείραν επαίτου προς απόκτησιν ολίγου ξηρού άρτου.110

" Έως πότε Μεγαλειοτάτη! θα πεινώμεν; έως πότε θα ζητώμεν έλεος από τον τυχόντα; εις τοιαύτην κατάστασιν ουδέποτε ηλπίζαμεν να φθάσουν αι χήραι και τα ορφανά τέκνα των Αγωνιστών, είναι αληθές Μεγαλειοτάτη! να λαμβάνωμεν σύνταξιν εκ δρχ. 44 και 33, αλλ' ουδόλως δυνάμεθα να ζήσωμεν εκ ταύτης της ολίγης Συντάξεως, ουδέ διά ξηρόν άρτον, αρκεί να ζήσωμεν τρεις ψυχάς, ενοίκιον δε και ενδύματα;".111

Οι άποροι, θύματα της επιδημίας χολέρας του 1854

Η επιδημία χολέρας που έπληξε, το 1854, στην αρχή τον Πειραιά και στη συνέχεια την ίδια την πρωτεύουσα, επρόκειτο να παίξει το ρόλο του καταλύτη στην ανάδειξη του ζητήματος των απόρων σε κοινωνικό ζήτημα, που απαιτούσε πλέον μια πιο άμεση και θετική αντιμετώπιση.

Όπως μας πληροφορεί ο Κωνσταντίνος Δραγούμης, ο οποίος, τον

αναρρίχησης στους κόλπους των μεσαίων στρωμάτων της Αθήνας βλ. Ελένη Βαρίκα, Η εξέγερση των κυριών. Η γένεση μιας φεμινιστικής συνείδησης στην Ελλάδα (1833-1907), Αθήνα 1987, σ. 94.

110. Γ.Α.Κ., Ανακτορικά (Αυλαρχείον, Ανακτορικόν Ταμείον), φ. 30 Αναφορά της Αικατερίνης Μπούμπουλη (συζύγου του Ιωάννη Μπούμπουλη (Αθήνα Ιούλιος 1861).

111. Γ.Α.Κ., στο ίδιο, Αναφορά της Καλλήτσας, χήρας Νικολάου Σάββα (Αθήνα 10 Ιουλίου 1861).

Σελ. 58
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/59.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Ιούλιο του 1854, μαζί με την οικογένεια του έκανε τις διακοπές του στον Πειραιά, πραγματικός πανικός κατέλαβε τους κατοίκους και όλους τους εκεί παραθεριστές, όταν διαδόθηκε η είδηση της μόλυνσης από χολέρα δώδεκα στρατιωτών των αγγλικών και γαλλικών συμμαχικών δυνάμεων κατοχής του Πειραιά.112

Αμέσως, σχεδόν, η επιδημία εξαπλώθηκε και στην πόλη της Αθήνας, όπου μέσα σε πέντε μήνες αποδεκάτισε κυριολεκτικά τον πληθυσμό της.113

Ο Νικόλαος Δραγούμης περιγράφει με πολύ παραστατικό τρόπο τη θλιβερή αλλά συγχρόνως και τρομακτική εικόνα που παρουσίαζε τις ημέρες εκείνες η πρωτεύουσα: "Δια το καινοφανές της νόσου και την πρόδρομον ταύτης τρομεράν φήμην, μέγας αριθμός έφυγον εκ της πρωτευούσης, τινές δε και τους φιλτάτους των οικείων παλαίοντες προς τον θάνατον εγκατέλιπον άνευ παραμυθίας, ίνα ζητήσωσι δι' εαυτούς ζωήν, ως αν η ζωη ήτο αθάνατος. Και κατ' αρχάς μεν άλλο δεν έβλεπες ειμή οχήματα και υποζύγια μετακομιζοντα εις τους λιμένας και τους αγρούς σωρούς ανδρών, γυναικών και παίδων. Και άλλο δεν ήκουες ειμή κατακύλισμα τροχών και ίππων, ποδοβολητόν και υλακάς κυνών και ολοφυρμούς των μενόντων. Μετ' ολίγον δε αι οδοί μετεβλήθησαν εις έρημους, τα εργαστήρια εκλεήσθησαν, εντός των οικιών εξέψυξε πάσα φωνή και η πόλις από άκρου εις άκρον εσίγησεν ως απέραντον πολυάνδριον. Μόνος ο ήχος των ιδίων σου βημάτων ανέβαινεν εις τας ακοάς σου και εξήγειρε τον τρόμον σου [..;]. Την πρωίαν μόνον, ενίοτε δε και την εσπέραν, προσέβαλλεν εις τας ακοάς, ως γόος βαθύς, ο πένθιμος τριγμός των φορείων, άτινα, βαρέως και βραδέως ελαυνόμενα, μετεκόμιζον σωρούς ασαβάνωτων, πολλάκις δε και ολόγυμνων νεκρών προς λάκκους, εις ους ρίπτοντες

112. Κωνσταντίνος Ι. Δραγούμης, "Η νόσος χολέρα εν Ελλάδι κατά το έτος 1854", Μηνιαίον παράρτημα της εφ. Αθήναι (Αύγουστος 1911), σ. 3457.

113. Σχετικά με την εμφάνιση της χολέρας και σε άλλες πόλεις του ελληνικού κράτους βλ. Χρήστος Λούκος, "Επιδημία και κοινωνία. Η χολέρα στην Ερμούπολη της Σύρου (1854)", Μνήμων 14 (1992), σ. 49-69.

Σελ. 59
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/60.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

τα σώματα οι νεκροθάπται, ως λίθους αργούς, κατεκάλυπτον δι' άσβεστου ως διά σινδόνης νεκρικής".114

Από τους 20.000 κατοίκους που έμειναν στην Αθήνα (το ένα τρίτο περίπου των κατοίκων της την εγκατέλειψαν), χάθηκαν περισσότερα από 1000 άτομα. Μέσα σε διάστημα δώδεκα μόνο ημερών, δηλαδή από τις 10 έως τις 22 Νοεμβρίου 1854, σημειώθηκαν 453 θάνατοι.115 Ο μηνάς Νοέμβριος υπήρξε ο "ολεθριώτατος [...] ως αποθανόντων εντός αυτού οκτακοσίων τουλάχιστον ατόμων",116

Οι φτωχές συνοικίες της πρωτεύουσας πλήρωσαν το πιο βαρύ τίμημα. Πάνω τους "η νόσος ενέσκηψε μετ' οργής και δριμύτητος".117 Εκεί "η επιδημία και ο θάνατος είχον στήσει την έδραν των".118 με αποτέλεσμα να μετρηθούν κατά εκατοντάδες τα θύματα της θανατηφόρας επιδημίας. Από τους 8000 περίπου κατοίκους που ζούσαν σε αυτές τις συνοικίες, 1500 μόνο μπόρεσαν να φύγουν. "Οι λοιποί όντες απορωτέρας τάξεως έμειναν εις τας οικίας των, ως στερούμενοι των μέσων της εκούσιας αραιώσεως".119

Σε ό,τι αφορά την Επιτροπή προστασίας των ενδεών, η οποία συγκροτήθηκε με σκοπό να τους παράσχει βοήθεια, όχι μόνο αποδείχθηκε ανίκανη να τους προσφέρει το παραμικρό, αλλά επιπλέον, τα περισσότερα μέλη της εγκατέλειψαν την πρωτεύουσα κατά τη διάρκεια της επιδημίας.120 Δύο μόνο έμειναν, τα οποία μαζί με το βασιλικό

114. Ν. Δραγούμης, Ιστορικαί Αναμνήσεις (1876), τ. Β', Αθήνα 1973, σ. 169-170.

115. Κ. Ι. Δραγούμης, "Η νόσος χολέρα...", ό.π., σ. 3459.

116. Ν. Δραγούμης, Ιστορικαί αναμνήσεις, ό.π., σ. 169.

117. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Εσωτερικών, φ. 191, Υγειονομικόν Δελτίον (17 Νοεμβρίου 1854).

118. Μέριμνα (11 Φεβρουαρίου I860)· βλ. και Αθηνά (16 Αυγούστου 1858).

119. Γ.Α.Κ., ό.π.

120. Πρόεδρος της Επιτροπής διορίστηκε ο γιατρός Ν. Κωστής και μέλη της ο πρωτοσύγγελος Κονοφάος και οι Παύλος Σκουλούδης, Κ.Ν.Δόσιος, Ν. Δραγούμης, Γ. Παυλίδης, Α. Κ. Μπαλάνος, Π.Σ. Κυριάκος, Μ, Χ. Μελανδρινός, Κ.Χ, Δημητρίου· βλ. Κ. Ι. Δραγούμης, "Η νόσος χολέρα...", ό.π., σ. 3458.

Σελ. 60
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/61.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ζεύγος, "διασχίζοντες καθ' εκάστην την πόλιν, παρεμυθούντο και ενεθάρρυναν τους δυσέλπιδας".121

Όσο για τις δημόσιες αρχές και τις ιατρικές υπηρεσίες, είχαν κυριολεκτικά παραλύσει.122 Σύμφωνα με τη μαρτυρία του Νικόλαου Δραγούμη, μέλους της Επιτροπής προστασίας των ενδεών, "νόμους, αστυνομίαν, νοσοκομεία, ιατρούς, πάντα και πάντας είχον παραλύσει ο φόβος και ο θάνατος, υπουργοί δε και νομάρχης και πολλοί των δημοσίων λειτουργών, καταλιπόντες αυτογνωμόνως τας θέσεις, κατέφυγον εις όρη και νήσους".123 Ωστόσο, όπως με πικρία αναφέρει ο Ν. Δραγούμης, "ουδ' ο θάνατος αφοπλίζει τα πάθη!": Όλοι αυτοί οι άνθρωποι, μετά το τέλος της επιδημίας της χολέρας ανταμείφθηκαν "επί τη παραβάσει του καθήκοντος διά παρασήμων και προσωποληπτούσης εξουσίας".124

Μέσα σε ένα τέτοιο κλίμα γενικευμένου πανικού, τρόμου και αδιαφορίας, οι ενδεείς των φτωχών συνοικιών θα αναζητήσουν παρηγοριά στη θεία πρόνοια και θα επικαλεστούν την παρέμβαση της, προκειμένου να κατευνάσει την καταστροφική επιδημία. Στις 17 Νοεμβρίου 1854, στις 7 το απόγευμα, πλήθος λαού συγκεντρώθηκε έξω από το σπίτι του Μητροπολίτη Αθηνών "όπως αναγκάση αυτόν να συνοδεύση τας αγίας εικόνας εις την πόλιν".125 Σύμφωνα με το Υπουργείο Εσωτερικών, η συγκέντρωση αύτη "διεσκεδάσθη άνευ χρήσεως βίαιων μέσων, ο λαός εξήλθε των εκκλησιών και περιεφέρθη δεόμενος τω υψιστω προς απαλλαγήν αυτού απελθόν του κακού, και μετά ταύτα απεσύρθη εις τα ίδια. Επειδή όμως και τα τοιαύτα γενόμενα την εσπέραν ταράττουσι την δημοσίαν τάξιν, θέλει ληφθή πρόνοια ίνα μη επαναληφθώσι".126 Φαίνεται πως το θέαμα των λαϊκών

121. Ν. Δραγούμης, Ιστορικαί αναμνήσεις, ό.π., σ. 170.

122. Ιατρική Μέλισσα, 16 (1855), σ. 367.

123. Ν. Δραγούμης, ό.π., σ. 170.

124. Στο ίδιο, σ. 170.

125. Γ.Α.Κ., Υπουργείο Εσωτερικών, φ. 191, Υγειονομικόν Δελτίον (17 Νοεμβρίου 1854).

126. Στο ίδιο.

Σελ. 61
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/62.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

συγκεντρώσεων δεν μπορεί παρά να ανησυχεί και να υπενθυμίζει στις πανικόβλητες δημόσιες αρχές, που εγκαταλείπουν τους φτωχούς κατοίκους της πρωτεύουσας στο έλεος της θανατηφόρας επιδημίας της χολέρας, το καθήκον τους για την επιβολή ι ης δημόσιας τάξης. Στις 10 Δεκεμβρίου 1854, το Υπουργείο Εσωτερικών ανακοινώνει επίσημα την οριστική εξάλειψη της επιδημίας της χολέρας.127 Στις 25 Ιανουαρίου 1855, αφού η επιδημία έχει κοπάσει, το Υπουργείο των Στρατιωτικών διοργανώνει χορευτική βραδιά στη στρατιωτική λέσχη της Αθήνας, με σκοπό τα έσοδα αυτής της βραδιάς να διατεθούν για την περίθαλψη των απόρων χηρών και των ορφανών παιδιών «άτινα εναπέμειναν απροστάτευτα μετά το τέλος της επαράτου χολέρας».128

Η βίαιη εμφάνιση της χολέρας το 1854 έκανε περισσότερο ορατή παρά ποτέ την ουσιαστική ανυπαρξία οργανωμένου συστήματος δημόσιας πρόνοιας για τους φτωχούς της πρωτεύουσας. Η ανικανότητα των δημοσίων αρχών και των ιατρικών υπηρεσιών να τους παράσχουν βοήθεια κατά τη διάρκεια της επιδημίας, έδειξε με οδυνηρό τρόπο τον εφήμερο, αβέβαιο και επισφαλή χαρακτήρα της ύπαρξης των φτωχών. Απέδειξε πόσο εκτεθειμένοι και ανυπεράσπιστοι βρίσκονται απέναντι στις επιδημίες, πόσο η φτώχεια πληρώνεται με θάνατο.

Μπροστά στην αποδειγμένη λοιπόν αδυναμία των δημοσίων αρχών να αναλάβουν την προστασία των απόρων, η ιδιωτική πρωτοβουλία θα αρχίσει να κινητοποιείται και, στα αμέσως επόμενα χρόνια, θα χαράξει με πολύ πιο οργανωμένο και συστηματικό τρόπο το πεδίο της δράσης της. Το ενδιαφέρον της θα στραφεί κυρίως προς τα παιδιά και τις γυναίκες, που θεωρούνται ως τα πιο αδύναμα και απροστάτευτα μέλη του φτωχού πληθυσμού της πρωτεύουσας. Αυτοί θα αποτελέσουν τον προνομιακό στόχο της φιλανθρωπικής δραστηριότητας που αναπτύσσεται κατά τη διάρκεια του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα στην Αθήνα.

127. Κ. Ι. Δραγούμης, «Η νόσος χολέρα...», ό.π., σ. 3459.

128. Εβδομάς (15 Ιανουαρίου 1855).

Σελ. 62
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/63.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ 

ΦΤΩΧΕΙΑ ΚΑΙ ΦΙΛΑΝΘΡΩΠΙΑ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ ΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΙΣΟ ΤΟΥ 19ου ΑΙΩΝΑ

Σελ. 63
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/64.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 64
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/65.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Το ζήτημα, της φτώχειας τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου 

Παρόλες τις κατασταλτικές απόπειρες της κεντρικής εξουσίας κατά τη διάρκεια των πρώτων μετεπαναστατικών δεκαετιών για τον περιορισμό του αριθμού των ζητιάνων, οι τελευταίοι επιμένουν να διατρέχουν τους δρόμους της πρωτεύουσας και. στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα.

Γύρω στα 1860, η παρουσία των ζητιάνων εξακολουθεί να αποτελεί σοβαρό πρόβλημα, όχι μόνο για την πόλη της Αθήνας αλλά και του Πειραιά. Όπως υπογραμμίζει ο Σπυρίδων Παγανέλης, διανοούμενος της εποχής με ενεργό ενδιαφέρον για την ανάπτυξη της φιλανθρωπικής δραστηριότητας, "της επαιτείας η ύπαρξις εγέννα ασχημίας τιτρωσκούσας βαθέως την πόλιν, η δε εκρίζωσις αυτής ήτον ανάγκη ανεπίδεκτος πάσης αναβολής".1

Ο πειραϊκός τύπος της εποχής αναφέρεται στους χώρους συνάθροισης των ζητιάνων και τη συμπεριφορά τους με έντονα αρνητικό τρόπο. Προτρέπει την αστυνομία στη λήψη άμεσων και δραστήριων μέτρων εναντίον της συρροής του "όχλου των επαιτών" που παρενοχλούν τους κατοίκους και ασκούν "βλαβερή" επίδραση στους φτωχούς της πόλης. Ακόμη, αφήνει να εννοηθεί ότι ο αριθμός των κλοπών, που την περίοδο εκείνη εμφανίζουν πρωτοφανή έξαρση στον Πειραιά, είναι στενά συνυφασμένος με την έκταση του φαινομένου

1. Σπυρίδων Παγανέλης, "Η φιλανθρωπία εν Αθήναις. Το Πτωχοκομείον", Εστία 473 (20 Ιανουαρίου 1885), σ. 74.

Σελ. 65
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/66.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

της επαιτείας,2 "καταργώντας έτσι το όριο που χωρίζει τον εξαθλιωμένο ζητιάνο χωρίς δουλειά και έσοδα από τον κλέφτη και τον ληστή".3

Παράλληλα όμως με την επιμονή της επαιτείας και άλλες εστίες φτώχειας πολλαπλασιάζονται, με αποτέλεσμα η παρουσία των φτωχών στο κοινωνικό τοπίο της Αθήνας του τελευταίου τέταρτου του 19ου αιώνα να αποτελεί πλέον μια καθημερινή πραγματικότητα. Από το 1870 και μετά, συγκροτούνται οι πρώτοι πυρήνες εργατών και εργατριών, νησιωτικής και ορεινής κυρίως προέλευσης.4

Η ελληνική πρωτεύουσα γνωρίζει, μια σημαντική αύξηση του αριθμού των εργατών και υπηρετών και των δύο φύλων: Οι εργάτες και εργάτριες αντιπροσωπεύουν το 13,6% του συνολικού ενεργού πληθυσμού της, ενώ οι υπηρέτες και υπηρέτριες το 25%.5 Άλλο χαρακτηριστικό γνώρισμα των χρόνων αυτών είναι η αυξημένη είσοδος γυναικών και παιδιών στην αγορά εργασίας. Το 1875-76, οι γυναίκες, τα κορίτσια και τα αγόρια αντιπροσωπεύουν το 46,5% του συνόλου των εργατών εργοστάσιου.6

Μια άλλη πηγή του νέου εργατικού δυναμικού, στην οποία "η βιομηχανική απογείωση" των χρόνων 1868-1875 οφείλει πολλά, είναι οι Κρήτες πρόσφυγες, που ξεριζωμένοι και στερημένοι κάθε μέσου επιβίωσης, φθάνουν στην Αθήνα και τον Πειραιά στα χρόνια της Κρητικής επανάστασης του 1866-1869.7 Μέσα σε εξαιρετικά ανθυγιεινές

2. Βασίλης Τσοκόπουλος, Πειραιάς, 1835-1870. Εισαγωγή στην ιστορία του Ελληνικού Μάντσεστερ, Αθήνα 1984, σ. 239-241.

3. Bronislaw Geremek, Truands et misérables dans l'Europe moderne (13501600), Παρίσι 1980, σ. 228.

4. Βλ. Χριστίνα Αγριαντώνη, Οι απαρχές της εκβιομηχάνισης στην Ελλάδα τον 19ο αιώνα, Αθήνα 1986, σ. 193.

5. Στο ίδιο, σ. 360.

6. Στο ίδιο, σ. 199.

7. Στο ίδιο, σ. 193. Βλ. επίσης Γιάννης Μπαφούνης, "Ο σχηματισμός του εργατικού δυναμικού στον Πειραιά", Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορίας:

Σελ. 66
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/67.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

συνθήκες διαβίωσης θα κατοικήσουν τις φτωχές συνοικίες της πρωτεύουσας και του επινείου της. Έτσι, δίπλα στην εικόνα του "παραγκωνισμένου αγωνιστή" των πρώτων χρόνων του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους, έρχεται τώρα να προστεθεί η εικόνα του "εξαθλιωμένου πρόσφυγα".8

Όλος αυτός ο φτωχός εργατικός πληθυσμός δεν θα περάσει απαρατήρητος μέσα στον αστικό χώρο της Αθήνας. Με πολύ ορατό τρόπο θα αποτυπώσει την παρουσία του στο νότιο, νοτιοδυτικό και βορειοδυτικό τμήμα της πόλης. Στην περιφέρεια της πόλης, μακριά από το κέντρο και τις παρυφές του όπου κυριαρχούν οι αστοί ομογενείς της διασποράς και τα. μεσαία στρώματα, θα σχηματίσει ποδικούς του χώρους κατοικίας και αναψυχής.9 Ο Άγιος Φίλιππος, το θησείο, το Γκάζι, το Γεράνι, του Ψυρρή, η Βάθεια, το Μεταξουργείο, που ο Κώστας Μπίρης περιγράφει ως "ένα σύμφυρμα καλυβών και άθλιων παραπηγμάτων [...], (μια) αληθή κόλαση δυστυχίας και διαφθοράς",10 θα γίνουν οι συνοικίες του φτωχού πληθυσμού της Αθήνας.

Η φτώχεια, η νοσηρότητα, η ανυπαρξία υγιεινών συνθηκών διαβίωσης αλλά και η ζωντάνια αυτών των συνοικιών άφησαν τα ιχνη τους στη "λογοτεχνία της πόλης"11 της εποχής. Χαρακτηριστική

Νεοελληνική πόλη. Οθωμανικές κληρονομιές και ελληνικό κράτος, τ. Β', Αθήνα 1985, σ. 563. Βασίλης Τσοκόπουλος, ό.π., σ. 242.

8. Έλλη Σκοπετέα. Το "πρότυπο βασίλειο" και η Μεγάλη Ιδέα. Όψεις τον εθνικού προβλήματος στην Ελλάδα (1830-1880), Αθήνα 1988, σ. 297.

9. Ματούλα Σκαλτσά, "Για μια κοινωνική χαρτογράφηση της Αθήνας του 19ου αιώνα", Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορίας: Νεοελληνική πόλη. Οθωμανικές κληρονομιές και ελληνικό κράτος, τ. Α', Αθήνα 1985, σ. 106.

10. Κώστας Μπίρης, Αι Αθήναι από του 19ου εις τον 20όν αιώνα, Αθήνα 1966, σ. 202.

11. Όρος που χρησιμοποιεί η Λίζυ Τσιριμώκου για να αποδώσει τη μορφή εκείνη της αστικής λογοτεχνίας, όπου μιλά η ίδια η πόλη: οι πλατείες, οι δρόμοι και οι γειτονιές της· βλ. Λίζυ Τσιριμώκου, "Γραμματολογία της πόλης. Λογοτεχνία της πόλης-πόλεις της λογοτεχνίας", Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορίας: Νεοελληνική πόλη. Οθωμανικές κληρονομιές και ελληνικό κράτος, τ Α', Αθήνα 1985, σ. 167.

Σελ. 67
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/68.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

είναι η εικόνα της απόκληρης συνοικίας της Βάθειας που ο Εμμανουήλ Ροΐδης παρουσιάζει στο Παράπονο του νεκροθάπτου:

"Πες μου όμως αν είδες χειρότερα γουρουνοχώρια από τους φτωχικούς μαχαλάδες των Αθηνών ή άλλη τέτοια Βάθεια πουθενά; Το καλοκαίρι σκόνη με την κουτάλα, νερομαζώματα και λάσπη ως το γόνατο άμα στάξη ο ουρανός, και σε κάθε δρόμο μια φράκτη η άφρακτη μάνδρα, ο απόπατος όλης της γειτονιάς! Πού όμως να πάνε όσοι πηγαίνουν εκεί, αφού οι γιατροσύνεδροι, οι αρχιτέκτονες, οι αστυνόμοι, οι δήμαρχοι και οι νομάρχαι σας θεωρούν όλοι τ' αναγκαία περιττά; Αντικρύ μου έχω ένα χασάπη που σφάζει στη μέση του δρόμου ζώα μικρά και "μεγάλα, γίδια, πρόβατα και βιδέλα, και τρέχουν πάντοτες δύο πόταμοι, ο ένας κόκκινος από αίμα, και ο άλλος πράσινος από κοπριά και χολή".12

Ο Μιχαήλ Μητσάκης, στο πεζογράφημα του θεάματα του Ψυρρή, περιγράφει με ελαφρώς φολκλορικό τρόπο το καθημερινό τοπίο των δρόμων της συνοικίας του Ψυρρή, της περίφημης αυτής συνοικίας που, την εποχή εκείνη, εθεωρείτο ως η κατεξοχήν εστία της εγκληματικότητας στην πρωτεύουσα:13

"Εκ του στενού, ως τούρκικης πόλεως, δρομίσκου του Ψυρρή, συρφετός διέρχεται, ποικίλος, άνθρωποι και κτηνη, παιδία και γυναίκες, νοικοκυραίοι και εργάται, λαϊκόν πλήθος, πηγαίνον η ερχόμενον, διαφοροτρόπως ενδυμένον, ως εν απόκρεω προχείρω, πληρούν βόμβου την μικράν οδόν. Κορασίδες, φέρουσαι τας στάμνας των εις χείρας, διευθύνονται συχνά, προς την πλησίον βρύσιν της πλατειάς, διά να τας γεμίσουν, μαθηταί επιστρέφοντες εκ του σχολείου, οψοκομισταί, λούστροι, πλύστραι, μοδιστρούλες, εμποροϋπάλληλοι, δικηγόροι ενίοτε με δικογραφίας υπό μάλης, εξερχόμενοι του κοντινού κακουργιοδικείου, ρασοφόροι κάποτε, βρακάδες που και πού, στρατιωτών πηλήκια και αρβύλαι, κανέν μαύρο τσεμπέρι γραίας, ιθαγενών

12. Εμμανουήλ Ροΐδης, "Το παράπονο του νεκροθάπτου", άπαντα, τ. Ε' (1894-1904), Αθήνα 1978, σ. 90.

13. Ε. Στασινόπουλος, Η Αθήνα του περασμένου αιών/χ (1830-1900), Αθήνα 1963, σ. 114.

Σελ. 68
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/69.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Αθηναίων φουσκωμένα προς τα οπίσω πανταλόνια, φθάνοντα μέχρι του γόνατος και μόνον, πολύχρωμοι κνημ'ιδες υποκάτω, εμφανίζονται, κινούνται, σπεύδουν, βραδυπορούν, διασχίζουν τον δρομίσκον, βυθίζονται εις τας λοιπάς της συνοικίας ατραπούς, λαβυρινθώδεις, στενάς επίσης αλλά ζωτικωτάτας αρτηρίας".14

Η παρουσία όμως όλου αυτού του πληθυσμού με την αβέβαιη ύπαρξη, που ζούσε σε άθλιες συνθήκες στο όριο της επιβίωσης, σε αντίθεση με τους κυρίαρχους στους κόλπους των μεσαίων στρωμάτων της πρωτεύουσας κοινωνικούς κανόνες και κώδικες συμπεριφοράς, αποτελούσε σοβαρό εμπόδιο στην αναζήτηση, από μέρους αυτών ακριβώς των στρωμάτων, ενός "ευρωπαϊκού" τρόπου ζωής που θα "εξύψωνε" την ελληνική κοινωνία στην τάξη των "πολιτισμένων" κοινωνιών της Δύσης.

Στα πλαίσια μιας κοινωνίας, ρυθμισμένης σύμφωνα με το γενικό νόμο της εργασίας, το θέαμα ανθρώπων χωρίς δουλειά, όταν δεν μπορούσε να δικαιολογηθεί από τη φυσική ανικανότητα και αναπηρία, τι άλλο εξέφραζε παρά μια συμπεριφορά βαθιάς ανομίας;

Και οι άλλοι; Όλοι εκείνοι που με δυσκολία κέρδιζαν τα αναγκαία μέσα επιβίωσης; Δεν έρχονταν να αμφισβητήσουν την εικόνα του αξιοσέβαστου αρχηγού της οικογένειας, που με τη δουλειά η τα εισοδήματα του εξασφάλιζε στην οικογένεια του μια άνετη διαβίωση'

Όσο για τις γυναίκες στη δουλειά, αυτές έρχονταν να καταρρίψουν τον αυστηρό φυλετικό διαχωρισμό που είχε εγκαθιδρυθεί στο εσωτερικό της οικογενείας ανάμεσα σε ενεργά και μη ενεργά μέλη. Αποτελούσαν ένα σοβαρό πλήγμα για την "τιμή" των αντρών,15 που, σύμφωνα με το κανονιστικό πρότυπο της εποχής, όφειλαν μόνοι τους να φροντίζουν για τη διατροφή της οικογενείας τους. Οι γυναίκες στη δουλειά αντιπροσώπευαν το ίδιο το παράδοξο, αμαυρώνοντας το νέο

14. Μιχαήλ Μητσάκης, "Θεάματα του Ψυρρή", Αττικόν Μουσείον, 10-9-1890 (επανέκδοση) στο Μ. Μητσάκης, Πεζογραφήματα, Αθήνα 1988, σ. 147.

15. Michelle Perrot, Η εργασία, των γυναικών στην Ευρώπη (19ος-20ός αιώνας), μτφρ. Δήμητρα Σαμίου, Ερμούπολη Σύρου 1988, σ. 12.

Σελ. 69
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/70.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

"γυναικείο ιδεώδες", την εικόνα δηλαδή της γυναίκας "φύλακα αγγέλου" του σπιτιού της, μεθοδικής και αποτελεσματικής οικοδέσποινας, πιστής και αφοσιωμένης συζύγου, αναντικατάστατης μητέρας παιδαγωγού των παιδιών της.16

Τα παιδιά στη δουλειά καθώς και τα περιπλανώμενα παιδιά στους δρόμους της Αθήνας που διέφευγαν την οικογενειακή και σχολική επιτήρηση, εκτεθειμένα, στους κινδύνους και τις δοκιμασίες ενός ανοιχτού κόσμου έξω από τα προστατευτικά τειχη της οικογενειακής εστίας, ανέτρεπαν την εικόνα της παιδικής αδυναμίας πάνω στην οποία έτεινε να οικοδομηθεί το νέο οικιακό ιδεώδες.

Ακόμη, η ύπαρξη αυτού του αναλφάβητου και "αμόρφωτου" πληθυσμού,17 βορά στην αρρώστια και το θάνατο, το πρώτο θύμα των επιδημιών, αποτελούσε αναμφίβολα ισχυρό πλήγμα στην εικόνα μιας κοινωνίας που θεωρούσε την εκπαίδευση ως την κινητήρια δύναμη της κοινωνικής "προόδου".

Παράλληλα, όμως, το γεγονός ακριβώς ότι αυτός ο πληθυσμός δεν είχε πρόσβαση στο σχολείο, συνεπώς σε μια "ορθολογιστική" αστική ιδεολογία και στην εκμάθηση "μιας σειράς νέων σημασιολογημένων κωδικών", των οποίων η χρήση αποτελούσε την απαραίτητη προϋπόθεση για την κοινωνική άνοδο,18 επέτρεψε σε μια κατηγορία μορφωμένων ανθρώπων που έκαναν χρήση αυτών των κωδίκων να επιχειρήσουν την παρέμβαση τους στη ζωή του φτωχού πληθυσμού της πρωτεύουσας.

16. Η αναλυτική μελέτη της διαμόρφωσης του "γυναικείου ιδεώδους" στις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα στην Ελλάδα έγινε από την Ελένη Βαρίκα, Η εξέγερση των κυριών. Η γένεση μιας φεμινιστικής συνείδησης στην Ελλάδα (1833-1907), Αθήνα 1987· βλ. κυρίως το δεύτερο κεφάλαιο: "Ξεχασμένη από τον κόσμο, λατρεμένη από το σπίτι της! Οι γυναίκες των μεσαίων στρωμάτων της πόλης στην καμπή του αιώνα (1875-1908)", σ. 73-131.

17. Το 1870, το ποσοστό των αναλφάβητων ανδρών στο ελληνικό κράτος ανερχόταν σε 71,38% ενώ το αντίστοιχο των γυναικών σε 93,70%' βλ. Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, Εξάρτηση και αναπαραγωγή. Ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα (1830-1922), Αθήνα 1977, σ. 393.

18. Στο ίδιο, σ. 384.

Σελ. 70
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/71.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Στα μάτια των μορφωμένων, όλος αυτός ο διαφορετικός κόσμος "στο περιθώριο των πολιτισμένων ανθρώπων",19 ερχόταν να αμφισβητήσει σοβαρά τις άξιες του κυρίαρχου κοινωνικού και πολιτιστικού οικοδομήματος της εποχής τους, οικοδόμημα που τα μεσαία στρώματα της Αθήνας θεωρούσαν ως την έκφραση του ίδιου του πολιτισμού.

Έτσι, οι Αθηναίοι αστοί, οι οποίοι "ήθελαν να διατηρούν φραγμούς προς τα κάτω και να βλέπουν τις πόρτες να ανοίγουν προς τα πάνω",20 θα επιδοθούν ενεργά στην υπεράσπιση αυτού του οικοδομήματος. "Η συνειδητοποίηση ότι όλοι οι δρόμοι της παρέκκλισης και της ζητιανιάς ξεκινούν από το σπίτι του φτωχού",21 θα ενισχύσει την πεποίθηση των μεσαίων στρωμάτων ότι η παρουσία των φτωχών αποτελεί απειλή εναντίον της καθιερωμένης τάξης πραγμάτων, και θα νομιμοποιήσει έτσι την παρέμβαση τους στη ζωή των απόκληρων της Αθήνας.

Στο μέτρο που τα μεσαία στρώματα προσπαθούν να οικοδομήσουν το δικό τους προστατευτικό καταφύγιο, να οργανώσουν τη ζωή τους γύρω από την οικογένεια, να περιχαράξουν το "φυσικό" της χώρο και να εγκαθιδρύσουν στο εσωτερικό της φυλετικούς διαχωρισμούς ως προς τους ρόλους και τα καθήκοντα, θα πιστέψουν ότι νομιμοποιούνται να δουν τη ζωή και των άλλων κοινωνικών στρωμάτων να οργανώνεται σύμφωνα με ένα παρόμοιο οικογενειακό πρότυπο. Με βάση την υπερβατική ιδέα που έχουν τα μεσαία στρώματα για τη δίκη τους οικογένεια, ως του μοναδικού τόπου διατήρησης και μεταβίβασης ηθικών και πνευματικών αξιών, θα επιχειρήσουν να προβάλουν και να διαδώσουν το ίδιο πρότυπο σε ολόκληρη την κοινωνία. Έτσι, ο δικός τους τρόπος ζωής αποκτά τη δύναμη ενός

19. Louis Chevalier, Classes laborieuses et classes dangereuses à Paris pendant la première moitié du XIXe siècle, Παρίσι 1984, σ. 86.

20. Norbert Elias, La civilisation des moeurs, Παρίσι 1982, σ. 36.

21. Isaac Joseph - Philippe Fritsch, Disciplines à domicile. L'édification de la famille, Παρίσι 1977, σ. 86.

Σελ. 71
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/72.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

νόμου, που μέσω της κοινωνικής τους παρέμβασης, γίνεται προσπάθεια να μετατραπεί σε γενικό νόμο όλης της κοινωνίας.

Η φτωχή οικογένεια εμφανίζεται κατά συνέπεια ως μια διαφορετική οντότητα που προσφέρεται σε μεταβολές, ως ένας στόχος προς τον όποιο συγκεντρώνονται όλες οι απόπειρες που αποβλέπουν στην προσάρτηση της στο κυρίαρχο σύστημα των συνηθειών, νοοτροπιών, ηθών, αξιών και κανόνων μιας νέας κοινωνίας που αναδύεται στην Αθήνα του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα.

Μέσα σε ένα κοινωνικό και πολιτικό πλαίσιο που χαρακτηρίζεται από την επιταχυνόμενη αστικοποίηση της πρωτεύουσας, τη βιομηχανική ανάπτυξη και την αναζήτηση νέων λύσεων στο εθνικό ζήτημα, η παρέμβαση των μεσαίων στρωμάτων, με στόχο τη διαχείριση της ζωής του φτωχού πληθυσμού της Αθήνας, εκδηλώνεται μέσα από τη δημιουργία φιλανθρωπικών συλλόγων και εταιρειών και την ανάληψη πρωτοβουλιών για την ίδρυση πολυάριθμων ιδρυμάτων, με στόχο την εξασφάλιση της φυσικής και ηθικής προστασίας των φτωχών.

Ανάδυση της φιλανθρωπικής δραστηριότητας στην Αθήνα στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα

Με το τέλος του Κριμαϊκού πολέμου και την εκθρόνιση του Όθωνα, το 1862, αρχίζει για το νεοελληνικό κράτος μια νέα περίοδος, που σημαδεύεται από τη μέριμνα για οικονομική ανόρθωση στο εσωτερικό της χώρας αλλά και από την παράλληλη αναζήτηση νέων προσανατολισμών για την επίλυση του εθνικού ζητήματος.

Η "Μεγάλη Ιδέα", εθνικό σύνθημα του ελληνικού κράτους καθ' όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα, "αποβαλούσα τον επί Όθωνος επιθετικόν χαρακτήρα της, είναι σήμερον όλως αμυντική", έγραφε η Κλειώ της Τεργέστης το 1863.22

Πράγματι, στα χρόνια που ακολουθούν τον Κριμαϊκό πόλεμο, το ανεξάρτητο ελληνικό κράτος, που έως τότε απέβλεπε στην πραγματοποίηση

22. Αναφέρεται στο Κ.Θ.Δημαράς, Ελληνικός Ρωμαντισμός, Αθήνα 1985, σ. 399.

Σελ. 72
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/73.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

της "εθνικής ενότητας" του ελληνισμού μέσω της αποσύνθεσης της οθωμανικής αυτοκρατορίας, μεταβάλλει την προηγούμενη πολιτική του και προσανατολίζεται πλέον προς την αναζήτηση σχέσεων συνεργασίας ανάμεσα στον ελληνικό και οθωμανικό πληθυσμο.23

Αύτη η νέα ειρηνική πολιτική, γνωστή ως "ελληνοθωμανισμός",24 προέκρινε την αξιοποίηση της προοπτικής κάθε μεταρρύθμισης, που θα μπορούσε να συμβάλει, στη δημιουργία καλύτερων συνθηκών ύπαρξης για τους Έλληνες της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Παράλληλα, τονίζοντας τη σημασία της οικονομικής και πολιτισμικής ανασυγκρότησης του ίδιου του ελληνικού κράτους, έθετε ως στόχο τη μετατροπή του σε πρότυπο Βασίλειο στην Ανατολή.25

Φαίνεται,, ωστόσο, ότι για τη νομιμοποίηση αυτής της αντίληψης, σύμφωνα με την οποία το ελληνικό έθνος όφειλε να αναγορευθεί σε "απόστολο" πολιτισμού στην Ανατολή, δεν αρκούσε πλέον η επίκληση του ένδοξου και ακτινοβόλου αρχαίου ελληνικού παρελθόντος. Η "ιδιαίτερη αποστολή", που το ελληνικό έθνος είχε να εκπληρώσει, δεν μπορούσε να αποτελεί, παρά την έκφραση της ιδιαιτερότητας της ταυτότητας του, ιδιαιτερότητα που έπρεπε να αναζητηθεί σε όλες τις περιόδους της ιστορίας του. Έτσι, η αναζήτηση της ελληνικής πολιτιστικής ταυτότητας θα οδηγήσει σε μια στροφή προς τη λαϊκή γλώσσα και θα ευνοήσει κάθε μελέτη γύρω από τη σύγχρονη ζωή του ελληνικού λαού, τις παραδόσεις, τα έθιμα, τη λογοτεχνία του κ.ά. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Νίκος Σβορώνος "στην ιδέα της επιστροφής στο παρελθόν αντιτίθεται στο εξής η ανακάλυψη του παρελθόντος μέσα στο παρόν".26

Μέσα σ' αυτό το κλίμα αναζωπύρωσης του εθνικού ζητήματος, ανακάλυψης και επαναξιολόγησης του ελληνικού "εθνικού χαρακτήρα"

23. Βλ. Ευάγγελος Κωφός, "Νέοι προσανατολισμοί του Ελληνισμού", Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. 13, Αθήνα 1977, σ. 316.

24. Έλλη Σκοπετέα, Το "πρότυπο Βασίλειο",.., ό.π., σ. 311.

25. Στο ίδιο, σ. 291.

26. Νίκος Σβορώνος, Επισκόπηση της νεοελληνικής ιστορίας, μτφρ. Αικατερίνη Ασδραχά, Αθήνα 1983, σ. 94.

Σελ. 73
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/74.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

οι διανοούμενο·, θα παίξουν αποφασιστικό ρόλο. Η παρουσία τους θα γίνει κυρίως αισθητή με τη δημιουργία πολυάριθμων συλλόγων, οι οποίοι θα λειτουργήσουν ως "εκτελεστικά όργανα του μεγαλεπήβολου εθνικού σχεδίου".27 "Διότι γενική επικρατεί δόξα ότι διά των συλλόγων θέλει συμπληρωθή το έργον της μεγάλης εθνικής επαναστάσεως και ό,τι κατέλιπον ατελές η σπάθη και το πυροβόλον, τούτο θέλει αποτελειώσει η νέα γενεά διά των συλλογών".28

Το ελληνικό πανεπιστήμιο, που λειτουργούσε ήδη από το 1837 στην Αθήνα, πρόσφερε ένα δυναμικό μορφωμένων ανθρώπων. Στη μεγάλη τους πλειοψηφία όντας περισσότερο "φιλελεύθεροι" από τις προηγούμενες γενιές, βρέθηκαν επικεφαλής του αντιμοναρχικού κινήματος, που, το 1862, οδήγησε στην έξωση του Όθωνα.29

Από αυτή την περίφημη "χρυσή νεολαία"30 θα προέλθουν οι ένθερμοι πρωταγωνιστές μιας πλούσιας εκπαιδευτικής, πολιτιστικής και φιλανθρωπικής δραστηριότητας, που, μετά το I860, θα εξαπλωθεί όχι μόνο στην Αθήνα αλλά και σε άλλες πόλεις του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους, καθώς επίσης και σε αλύτρωτες ελληνικές επαρχίες

Αν το σημείο εκκίνησης όλης αυτής της δραστηριότητας υπήρξε αναμφίβολα η ίδρυση στην Κωνσταντινούπολη, το 1861, του "Φιλολογικού Συλλόγου Κωνσταντινουπόλεως", αυτής της "φωτεινής εστίας",31 που εργάσθηκε για την εξάπλωση της ελληνικής παιδείας μέσω της δημιουργίας ενός εκτεταμένου σχολικού δικτύου στις ελληνικές παροικίες της οθωμανικής αυτοκρατορίας,0- το σημείο κορύφωσης

27. Κ.Θ. Δημαράς, ό.π., σ. 399.

28. Οποίος εστίν ο Φιλολογικός Σύλλογος Βύρων, Αθήνα 1875, σ. 3.

29. Βλ. Αντώνης Λιάκος, Η ιταλική ενοποίηση και η Μεγάλη Ιδέα (18591862), Αθήνα 1985, σ. 100.

30. Χρ. Αγγελομάτης, Ελληνικά ρωμαντικά χρόνια ( Άνθρωποι, ιδέες, ζωή), Αθήνα χ.χ., σ. 177.

31. Κ. θ. Δημαράς, ό.π., σ. 400.

32. Βλ. Loukia Droulia, "The cancellation of the international congress of literary societies for the furthering of Hellenic studies. Constantinople, 1886", Actes du Ile congrès international des études du sud-est européen, τ. Δ', Αθήνα 1978, σ. 520. Ε. Κωφός, ό.π., σ. 316.

Σελ. 74
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/75.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

υπήρξε το «Συνέδριο των Συλλόγων», που οργανώθηκε με πρωτοβουλία του «Φιλολογικού Συλλόγου Παρνασσός» και πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα από τις 23 Μαρτίου έως τις 9 Απριλίου 1879. Στο Συνέδριο συμμετείχαν οι αντιπρόσωποι 22 συλλόγων και εταιρειών από το ελληνικό κράτος και 41 συλλόγων από διάφορες ελληνικές παροικίες της οθωμανικής αυτοκρατορίας και της δυτικής Ευρώπης (16 από τη Θράκη, 1 από τη Βουλγαρία, 12 από τη Μακεδονία, 5 από τη Μικρά Ασία, 3 από τη δυτική Ευρώπη, 3 από τα νησιά του Αιγαίου και 1 από την Αίγυπτο).33

Το «Συνέδριο των Συλλόγων» αποτέλεσε έναν από τους τρόπους για την ειρηνική επίδειξη της συγχρονικής ενότητας του ελληνισμού,34 ενότητα που η νέα πολιτική του ελληνικού κράτους αναζητούσε να εκπληρώσει με τη διείσδυση των «φώτων» του δυτικού πολιτισμού στην «οπισθοδρομική» Ανατολή.

Αν όμως το όνειρο της εθνικής ενότητας ανάμεσα σε Έλληνες του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους και Έλληνες της οθωμανικής αυτοκρατορίας παρουσιαζόταν ως μία αναγκαιότητα, η αναγκαιότητα αύτη αποκτούσε ακόμη πιο επιτακτικό χαρακτήρα στο εσωτερικό του ίδιου του ελληνικού κράτους, στο μέτρο που αυτό αποτελούσε τον κυρίαρχο πόλο έκφρασης και οργάνωσης της «Μεγάλης Ιδέας». Άρα, η μη επίτευξη της ενότητας στο εσωτερικό του ελληνικού κράτους κινδύνευε να αποτελέσει σοβαρό εμπόδιο για την εκπλήρωση των εθνικών του στόχων.

Έτσι, στην Αθήνα, πλάι στους συλλόγους με εκπαιδευτική ή πολιτιστική δραστηριότητα, όπως ο «Σύλλογος προς Διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων» η ο «Φιλολογικός Σύλλογος Βύρων», θα εμφανισθούν και άλλοι με καθαρά φιλανθρωπικό χαρακτήρα, που θα επωμισθούν το έργο του εκπολιτισμού των «βαρβάρων» του εσωτερικού.

33. Φιλολογικός Σύλλογος Παρνασσός, Έκθεσις περί των έργων του συλλόγου (1875-1888), Αθήνα 1888, σ. 7.

34. Κ.Θ .Δημαράς (επιμ.- εισαγωγή), Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος, Προλεγόμενα, Αθήνα 1970, σ. 25.

Σελ. 75
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 56
    29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

    Βασιλικά βοηθήματα σε «χήρες και ορφανά»

    Κατά τη διάρκεια των πρώτων μετεπαναστατικών δεκαετιών, εκτός από το Υπουργείο Εσωτερικών, βοηθήματα στους απόρους της πρωτεύουσας διένεμε και το «Ανακτορικό Ταμείο». Τη διαχείριση της διανομής τους ανέλαβε η «Επιτροπή των περιθάλψεων», μέλη της οποίας ήταν ο Ξ. Λάνδερερ, ο Α. Σκαρλάτος και ο Α. Καλίνσκη.107 Σύμφωνα με τις καταστατικές αρχές της του 1843,108 η Επιτροπή όφειλε να διατηρεί βιβλίο, όπου θα σημείωνε κατ' αύξοντα αριθμό τα ονόματα καθώς και τα χρηματικά ποσά όσων απόρων έπαιρναν βοήθημα από το «Ανακτορικό Ταμείο». Διαχειριζόταν μία μηνιαία πίστωση, φροντίζοντας να μην γίνεται υπέρβαση της δίχως ιδιαίτερο λόγο και δίχως την προηγούμενη έγκριση του Όθωνα.

    Τα πρόσωπα που της υπέβαλαν αιτήσεις βοήθειας όφειλαν να παρουσιάζονται στις συνεδριάσεις της Επιτροπής, που γίνονταν μια ή δύο φορές την εβδομάδα, προκειμένου να επαληθευθεί η ακριβής κατάσταση της φτώχειας τους και η ανικανότητα τους προς εργασία. Η Επιτροπή όφειλε να επιδεικνύει ιδιαίτερη προσοχή στη διάκριση ανάμεσα στην «ψευδή» από την «αληθή πενία». Γι' αυτό και κάθε φορά που άγνωστα πρόσωπα παρουσιάζονταν στην Επιτροπή, τα μέλη της όφειλαν να ζητούν πληροφορίες για τα εν λόγω πρόσωπα από το δήμο η τη δημοτική αστυνομία της Αθήνας.

    Η Επιτροπή διένεμε έκτακτα βοηθήματα σε παλιούς αγωνιστές σε χήρες και ορφανά, σε όσους μετά την απελευθέρωση τους από τη τούρκικη αιχμαλωσία μόλις και μετά βίας κατόρθωναν ν« επιβιώσουν στην πρωτεύουσα, σε τραυματίες και ανάπηρους του Αγών της Ανεξαρτησίας, σε φτωχούς αρρώστους. Διένεμε ακόμη ρούχα στους ρακένδυτους και πλήρωνε τα έξοδα του ταξιδιού σε όσο επιθυμούσαν να επιστρέψουν στον τόπο καταγωγής τους.

    107. Γ.Α.Κ., Ανακτορικά (Αυλαρχείον, Ανακτορικόν Ταμείον), φ. 142.

    108. Στο ίδιο.