Συγγραφέας:Κορασίδου, Μαρία
 
Τίτλος:Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους
 
Υπότιτλος:Φτώχεια και φιλανθρωπία στην ελληνική πρωτεύουσα το 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:29
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1995
 
Σελίδες:263
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδ, Αθήνα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Αντικείμενο της εργασίας αυτής είναι η εξέταση των διαφόρων προσπαθειών μιας κατηγορίας μορφωμένων ανθρώπων, προερχόμενων από τα μεσαία στρώματα της Αθήνας, που σκοπό είχαν τη διαχείριση της ζωής του φτωχού πληθυσμού της πρωτεύουσας τον 19ο αιώνα. Η φιλανθρωπική δραστηριότητα, που αναπτύσσεται στην Αθήνα, κυρίως κατά τη διάρκεια του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα, που οργανώνεται, μέσω συλλόγων και, εταιρειών και που ιδρύει, νέους θεσμούς περίθαλψης για τα φτωχά παιδιά και τις γυναίκες, αποτελεί προνομιακό πεδίο για τη μελέτη της πρακτικής εφαρμογής αυτών των προσπαθειών. Οι απόπειρες αυτές γνωρίζουν μια διαδικασία εξέλιξης, της οποίας τα αρχικά στάδια ανάγονται, στα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους. Την εξέλιξη αυτή παρακολουθεί το βιβλίο, προσπαθώντας να απαντήσει σε ερωτήματα όπως: Ποιοι ήταν αυτοί οι ζητιάνοι και φτωχοί; Ποια ήταν η καταγωγή τους; Πώς ξαφνικά εισέβαλαν στο αθηναϊκό τοπίο; Ποιος ήταν ο τρόπος ζωής τους; Τι έλεγαν οι ίδιοι για τη ζωή τους και πως τους έβλεπαν οι άλλοι;
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 6.34 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 63-82 από: 266
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/63.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ 

ΦΤΩΧΕΙΑ ΚΑΙ ΦΙΛΑΝΘΡΩΠΙΑ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ ΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΙΣΟ ΤΟΥ 19ου ΑΙΩΝΑ

Σελ. 63
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/64.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 64
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/65.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Το ζήτημα, της φτώχειας τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου 

Παρόλες τις κατασταλτικές απόπειρες της κεντρικής εξουσίας κατά τη διάρκεια των πρώτων μετεπαναστατικών δεκαετιών για τον περιορισμό του αριθμού των ζητιάνων, οι τελευταίοι επιμένουν να διατρέχουν τους δρόμους της πρωτεύουσας και. στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα.

Γύρω στα 1860, η παρουσία των ζητιάνων εξακολουθεί να αποτελεί σοβαρό πρόβλημα, όχι μόνο για την πόλη της Αθήνας αλλά και του Πειραιά. Όπως υπογραμμίζει ο Σπυρίδων Παγανέλης, διανοούμενος της εποχής με ενεργό ενδιαφέρον για την ανάπτυξη της φιλανθρωπικής δραστηριότητας, "της επαιτείας η ύπαρξις εγέννα ασχημίας τιτρωσκούσας βαθέως την πόλιν, η δε εκρίζωσις αυτής ήτον ανάγκη ανεπίδεκτος πάσης αναβολής".1

Ο πειραϊκός τύπος της εποχής αναφέρεται στους χώρους συνάθροισης των ζητιάνων και τη συμπεριφορά τους με έντονα αρνητικό τρόπο. Προτρέπει την αστυνομία στη λήψη άμεσων και δραστήριων μέτρων εναντίον της συρροής του "όχλου των επαιτών" που παρενοχλούν τους κατοίκους και ασκούν "βλαβερή" επίδραση στους φτωχούς της πόλης. Ακόμη, αφήνει να εννοηθεί ότι ο αριθμός των κλοπών, που την περίοδο εκείνη εμφανίζουν πρωτοφανή έξαρση στον Πειραιά, είναι στενά συνυφασμένος με την έκταση του φαινομένου

1. Σπυρίδων Παγανέλης, "Η φιλανθρωπία εν Αθήναις. Το Πτωχοκομείον", Εστία 473 (20 Ιανουαρίου 1885), σ. 74.

Σελ. 65
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/66.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

της επαιτείας,2 "καταργώντας έτσι το όριο που χωρίζει τον εξαθλιωμένο ζητιάνο χωρίς δουλειά και έσοδα από τον κλέφτη και τον ληστή".3

Παράλληλα όμως με την επιμονή της επαιτείας και άλλες εστίες φτώχειας πολλαπλασιάζονται, με αποτέλεσμα η παρουσία των φτωχών στο κοινωνικό τοπίο της Αθήνας του τελευταίου τέταρτου του 19ου αιώνα να αποτελεί πλέον μια καθημερινή πραγματικότητα. Από το 1870 και μετά, συγκροτούνται οι πρώτοι πυρήνες εργατών και εργατριών, νησιωτικής και ορεινής κυρίως προέλευσης.4

Η ελληνική πρωτεύουσα γνωρίζει, μια σημαντική αύξηση του αριθμού των εργατών και υπηρετών και των δύο φύλων: Οι εργάτες και εργάτριες αντιπροσωπεύουν το 13,6% του συνολικού ενεργού πληθυσμού της, ενώ οι υπηρέτες και υπηρέτριες το 25%.5 Άλλο χαρακτηριστικό γνώρισμα των χρόνων αυτών είναι η αυξημένη είσοδος γυναικών και παιδιών στην αγορά εργασίας. Το 1875-76, οι γυναίκες, τα κορίτσια και τα αγόρια αντιπροσωπεύουν το 46,5% του συνόλου των εργατών εργοστάσιου.6

Μια άλλη πηγή του νέου εργατικού δυναμικού, στην οποία "η βιομηχανική απογείωση" των χρόνων 1868-1875 οφείλει πολλά, είναι οι Κρήτες πρόσφυγες, που ξεριζωμένοι και στερημένοι κάθε μέσου επιβίωσης, φθάνουν στην Αθήνα και τον Πειραιά στα χρόνια της Κρητικής επανάστασης του 1866-1869.7 Μέσα σε εξαιρετικά ανθυγιεινές

2. Βασίλης Τσοκόπουλος, Πειραιάς, 1835-1870. Εισαγωγή στην ιστορία του Ελληνικού Μάντσεστερ, Αθήνα 1984, σ. 239-241.

3. Bronislaw Geremek, Truands et misérables dans l'Europe moderne (13501600), Παρίσι 1980, σ. 228.

4. Βλ. Χριστίνα Αγριαντώνη, Οι απαρχές της εκβιομηχάνισης στην Ελλάδα τον 19ο αιώνα, Αθήνα 1986, σ. 193.

5. Στο ίδιο, σ. 360.

6. Στο ίδιο, σ. 199.

7. Στο ίδιο, σ. 193. Βλ. επίσης Γιάννης Μπαφούνης, "Ο σχηματισμός του εργατικού δυναμικού στον Πειραιά", Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορίας:

Σελ. 66
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/67.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

συνθήκες διαβίωσης θα κατοικήσουν τις φτωχές συνοικίες της πρωτεύουσας και του επινείου της. Έτσι, δίπλα στην εικόνα του "παραγκωνισμένου αγωνιστή" των πρώτων χρόνων του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους, έρχεται τώρα να προστεθεί η εικόνα του "εξαθλιωμένου πρόσφυγα".8

Όλος αυτός ο φτωχός εργατικός πληθυσμός δεν θα περάσει απαρατήρητος μέσα στον αστικό χώρο της Αθήνας. Με πολύ ορατό τρόπο θα αποτυπώσει την παρουσία του στο νότιο, νοτιοδυτικό και βορειοδυτικό τμήμα της πόλης. Στην περιφέρεια της πόλης, μακριά από το κέντρο και τις παρυφές του όπου κυριαρχούν οι αστοί ομογενείς της διασποράς και τα. μεσαία στρώματα, θα σχηματίσει ποδικούς του χώρους κατοικίας και αναψυχής.9 Ο Άγιος Φίλιππος, το θησείο, το Γκάζι, το Γεράνι, του Ψυρρή, η Βάθεια, το Μεταξουργείο, που ο Κώστας Μπίρης περιγράφει ως "ένα σύμφυρμα καλυβών και άθλιων παραπηγμάτων [...], (μια) αληθή κόλαση δυστυχίας και διαφθοράς",10 θα γίνουν οι συνοικίες του φτωχού πληθυσμού της Αθήνας.

Η φτώχεια, η νοσηρότητα, η ανυπαρξία υγιεινών συνθηκών διαβίωσης αλλά και η ζωντάνια αυτών των συνοικιών άφησαν τα ιχνη τους στη "λογοτεχνία της πόλης"11 της εποχής. Χαρακτηριστική

Νεοελληνική πόλη. Οθωμανικές κληρονομιές και ελληνικό κράτος, τ. Β', Αθήνα 1985, σ. 563. Βασίλης Τσοκόπουλος, ό.π., σ. 242.

8. Έλλη Σκοπετέα. Το "πρότυπο βασίλειο" και η Μεγάλη Ιδέα. Όψεις τον εθνικού προβλήματος στην Ελλάδα (1830-1880), Αθήνα 1988, σ. 297.

9. Ματούλα Σκαλτσά, "Για μια κοινωνική χαρτογράφηση της Αθήνας του 19ου αιώνα", Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορίας: Νεοελληνική πόλη. Οθωμανικές κληρονομιές και ελληνικό κράτος, τ. Α', Αθήνα 1985, σ. 106.

10. Κώστας Μπίρης, Αι Αθήναι από του 19ου εις τον 20όν αιώνα, Αθήνα 1966, σ. 202.

11. Όρος που χρησιμοποιεί η Λίζυ Τσιριμώκου για να αποδώσει τη μορφή εκείνη της αστικής λογοτεχνίας, όπου μιλά η ίδια η πόλη: οι πλατείες, οι δρόμοι και οι γειτονιές της· βλ. Λίζυ Τσιριμώκου, "Γραμματολογία της πόλης. Λογοτεχνία της πόλης-πόλεις της λογοτεχνίας", Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορίας: Νεοελληνική πόλη. Οθωμανικές κληρονομιές και ελληνικό κράτος, τ Α', Αθήνα 1985, σ. 167.

Σελ. 67
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/68.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

είναι η εικόνα της απόκληρης συνοικίας της Βάθειας που ο Εμμανουήλ Ροΐδης παρουσιάζει στο Παράπονο του νεκροθάπτου:

"Πες μου όμως αν είδες χειρότερα γουρουνοχώρια από τους φτωχικούς μαχαλάδες των Αθηνών ή άλλη τέτοια Βάθεια πουθενά; Το καλοκαίρι σκόνη με την κουτάλα, νερομαζώματα και λάσπη ως το γόνατο άμα στάξη ο ουρανός, και σε κάθε δρόμο μια φράκτη η άφρακτη μάνδρα, ο απόπατος όλης της γειτονιάς! Πού όμως να πάνε όσοι πηγαίνουν εκεί, αφού οι γιατροσύνεδροι, οι αρχιτέκτονες, οι αστυνόμοι, οι δήμαρχοι και οι νομάρχαι σας θεωρούν όλοι τ' αναγκαία περιττά; Αντικρύ μου έχω ένα χασάπη που σφάζει στη μέση του δρόμου ζώα μικρά και "μεγάλα, γίδια, πρόβατα και βιδέλα, και τρέχουν πάντοτες δύο πόταμοι, ο ένας κόκκινος από αίμα, και ο άλλος πράσινος από κοπριά και χολή".12

Ο Μιχαήλ Μητσάκης, στο πεζογράφημα του θεάματα του Ψυρρή, περιγράφει με ελαφρώς φολκλορικό τρόπο το καθημερινό τοπίο των δρόμων της συνοικίας του Ψυρρή, της περίφημης αυτής συνοικίας που, την εποχή εκείνη, εθεωρείτο ως η κατεξοχήν εστία της εγκληματικότητας στην πρωτεύουσα:13

"Εκ του στενού, ως τούρκικης πόλεως, δρομίσκου του Ψυρρή, συρφετός διέρχεται, ποικίλος, άνθρωποι και κτηνη, παιδία και γυναίκες, νοικοκυραίοι και εργάται, λαϊκόν πλήθος, πηγαίνον η ερχόμενον, διαφοροτρόπως ενδυμένον, ως εν απόκρεω προχείρω, πληρούν βόμβου την μικράν οδόν. Κορασίδες, φέρουσαι τας στάμνας των εις χείρας, διευθύνονται συχνά, προς την πλησίον βρύσιν της πλατειάς, διά να τας γεμίσουν, μαθηταί επιστρέφοντες εκ του σχολείου, οψοκομισταί, λούστροι, πλύστραι, μοδιστρούλες, εμποροϋπάλληλοι, δικηγόροι ενίοτε με δικογραφίας υπό μάλης, εξερχόμενοι του κοντινού κακουργιοδικείου, ρασοφόροι κάποτε, βρακάδες που και πού, στρατιωτών πηλήκια και αρβύλαι, κανέν μαύρο τσεμπέρι γραίας, ιθαγενών

12. Εμμανουήλ Ροΐδης, "Το παράπονο του νεκροθάπτου", άπαντα, τ. Ε' (1894-1904), Αθήνα 1978, σ. 90.

13. Ε. Στασινόπουλος, Η Αθήνα του περασμένου αιών/χ (1830-1900), Αθήνα 1963, σ. 114.

Σελ. 68
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/69.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Αθηναίων φουσκωμένα προς τα οπίσω πανταλόνια, φθάνοντα μέχρι του γόνατος και μόνον, πολύχρωμοι κνημ'ιδες υποκάτω, εμφανίζονται, κινούνται, σπεύδουν, βραδυπορούν, διασχίζουν τον δρομίσκον, βυθίζονται εις τας λοιπάς της συνοικίας ατραπούς, λαβυρινθώδεις, στενάς επίσης αλλά ζωτικωτάτας αρτηρίας".14

Η παρουσία όμως όλου αυτού του πληθυσμού με την αβέβαιη ύπαρξη, που ζούσε σε άθλιες συνθήκες στο όριο της επιβίωσης, σε αντίθεση με τους κυρίαρχους στους κόλπους των μεσαίων στρωμάτων της πρωτεύουσας κοινωνικούς κανόνες και κώδικες συμπεριφοράς, αποτελούσε σοβαρό εμπόδιο στην αναζήτηση, από μέρους αυτών ακριβώς των στρωμάτων, ενός "ευρωπαϊκού" τρόπου ζωής που θα "εξύψωνε" την ελληνική κοινωνία στην τάξη των "πολιτισμένων" κοινωνιών της Δύσης.

Στα πλαίσια μιας κοινωνίας, ρυθμισμένης σύμφωνα με το γενικό νόμο της εργασίας, το θέαμα ανθρώπων χωρίς δουλειά, όταν δεν μπορούσε να δικαιολογηθεί από τη φυσική ανικανότητα και αναπηρία, τι άλλο εξέφραζε παρά μια συμπεριφορά βαθιάς ανομίας;

Και οι άλλοι; Όλοι εκείνοι που με δυσκολία κέρδιζαν τα αναγκαία μέσα επιβίωσης; Δεν έρχονταν να αμφισβητήσουν την εικόνα του αξιοσέβαστου αρχηγού της οικογένειας, που με τη δουλειά η τα εισοδήματα του εξασφάλιζε στην οικογένεια του μια άνετη διαβίωση'

Όσο για τις γυναίκες στη δουλειά, αυτές έρχονταν να καταρρίψουν τον αυστηρό φυλετικό διαχωρισμό που είχε εγκαθιδρυθεί στο εσωτερικό της οικογενείας ανάμεσα σε ενεργά και μη ενεργά μέλη. Αποτελούσαν ένα σοβαρό πλήγμα για την "τιμή" των αντρών,15 που, σύμφωνα με το κανονιστικό πρότυπο της εποχής, όφειλαν μόνοι τους να φροντίζουν για τη διατροφή της οικογενείας τους. Οι γυναίκες στη δουλειά αντιπροσώπευαν το ίδιο το παράδοξο, αμαυρώνοντας το νέο

14. Μιχαήλ Μητσάκης, "Θεάματα του Ψυρρή", Αττικόν Μουσείον, 10-9-1890 (επανέκδοση) στο Μ. Μητσάκης, Πεζογραφήματα, Αθήνα 1988, σ. 147.

15. Michelle Perrot, Η εργασία, των γυναικών στην Ευρώπη (19ος-20ός αιώνας), μτφρ. Δήμητρα Σαμίου, Ερμούπολη Σύρου 1988, σ. 12.

Σελ. 69
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/70.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

"γυναικείο ιδεώδες", την εικόνα δηλαδή της γυναίκας "φύλακα αγγέλου" του σπιτιού της, μεθοδικής και αποτελεσματικής οικοδέσποινας, πιστής και αφοσιωμένης συζύγου, αναντικατάστατης μητέρας παιδαγωγού των παιδιών της.16

Τα παιδιά στη δουλειά καθώς και τα περιπλανώμενα παιδιά στους δρόμους της Αθήνας που διέφευγαν την οικογενειακή και σχολική επιτήρηση, εκτεθειμένα, στους κινδύνους και τις δοκιμασίες ενός ανοιχτού κόσμου έξω από τα προστατευτικά τειχη της οικογενειακής εστίας, ανέτρεπαν την εικόνα της παιδικής αδυναμίας πάνω στην οποία έτεινε να οικοδομηθεί το νέο οικιακό ιδεώδες.

Ακόμη, η ύπαρξη αυτού του αναλφάβητου και "αμόρφωτου" πληθυσμού,17 βορά στην αρρώστια και το θάνατο, το πρώτο θύμα των επιδημιών, αποτελούσε αναμφίβολα ισχυρό πλήγμα στην εικόνα μιας κοινωνίας που θεωρούσε την εκπαίδευση ως την κινητήρια δύναμη της κοινωνικής "προόδου".

Παράλληλα, όμως, το γεγονός ακριβώς ότι αυτός ο πληθυσμός δεν είχε πρόσβαση στο σχολείο, συνεπώς σε μια "ορθολογιστική" αστική ιδεολογία και στην εκμάθηση "μιας σειράς νέων σημασιολογημένων κωδικών", των οποίων η χρήση αποτελούσε την απαραίτητη προϋπόθεση για την κοινωνική άνοδο,18 επέτρεψε σε μια κατηγορία μορφωμένων ανθρώπων που έκαναν χρήση αυτών των κωδίκων να επιχειρήσουν την παρέμβαση τους στη ζωή του φτωχού πληθυσμού της πρωτεύουσας.

16. Η αναλυτική μελέτη της διαμόρφωσης του "γυναικείου ιδεώδους" στις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα στην Ελλάδα έγινε από την Ελένη Βαρίκα, Η εξέγερση των κυριών. Η γένεση μιας φεμινιστικής συνείδησης στην Ελλάδα (1833-1907), Αθήνα 1987· βλ. κυρίως το δεύτερο κεφάλαιο: "Ξεχασμένη από τον κόσμο, λατρεμένη από το σπίτι της! Οι γυναίκες των μεσαίων στρωμάτων της πόλης στην καμπή του αιώνα (1875-1908)", σ. 73-131.

17. Το 1870, το ποσοστό των αναλφάβητων ανδρών στο ελληνικό κράτος ανερχόταν σε 71,38% ενώ το αντίστοιχο των γυναικών σε 93,70%' βλ. Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, Εξάρτηση και αναπαραγωγή. Ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα (1830-1922), Αθήνα 1977, σ. 393.

18. Στο ίδιο, σ. 384.

Σελ. 70
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/71.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Στα μάτια των μορφωμένων, όλος αυτός ο διαφορετικός κόσμος "στο περιθώριο των πολιτισμένων ανθρώπων",19 ερχόταν να αμφισβητήσει σοβαρά τις άξιες του κυρίαρχου κοινωνικού και πολιτιστικού οικοδομήματος της εποχής τους, οικοδόμημα που τα μεσαία στρώματα της Αθήνας θεωρούσαν ως την έκφραση του ίδιου του πολιτισμού.

Έτσι, οι Αθηναίοι αστοί, οι οποίοι "ήθελαν να διατηρούν φραγμούς προς τα κάτω και να βλέπουν τις πόρτες να ανοίγουν προς τα πάνω",20 θα επιδοθούν ενεργά στην υπεράσπιση αυτού του οικοδομήματος. "Η συνειδητοποίηση ότι όλοι οι δρόμοι της παρέκκλισης και της ζητιανιάς ξεκινούν από το σπίτι του φτωχού",21 θα ενισχύσει την πεποίθηση των μεσαίων στρωμάτων ότι η παρουσία των φτωχών αποτελεί απειλή εναντίον της καθιερωμένης τάξης πραγμάτων, και θα νομιμοποιήσει έτσι την παρέμβαση τους στη ζωή των απόκληρων της Αθήνας.

Στο μέτρο που τα μεσαία στρώματα προσπαθούν να οικοδομήσουν το δικό τους προστατευτικό καταφύγιο, να οργανώσουν τη ζωή τους γύρω από την οικογένεια, να περιχαράξουν το "φυσικό" της χώρο και να εγκαθιδρύσουν στο εσωτερικό της φυλετικούς διαχωρισμούς ως προς τους ρόλους και τα καθήκοντα, θα πιστέψουν ότι νομιμοποιούνται να δουν τη ζωή και των άλλων κοινωνικών στρωμάτων να οργανώνεται σύμφωνα με ένα παρόμοιο οικογενειακό πρότυπο. Με βάση την υπερβατική ιδέα που έχουν τα μεσαία στρώματα για τη δίκη τους οικογένεια, ως του μοναδικού τόπου διατήρησης και μεταβίβασης ηθικών και πνευματικών αξιών, θα επιχειρήσουν να προβάλουν και να διαδώσουν το ίδιο πρότυπο σε ολόκληρη την κοινωνία. Έτσι, ο δικός τους τρόπος ζωής αποκτά τη δύναμη ενός

19. Louis Chevalier, Classes laborieuses et classes dangereuses à Paris pendant la première moitié du XIXe siècle, Παρίσι 1984, σ. 86.

20. Norbert Elias, La civilisation des moeurs, Παρίσι 1982, σ. 36.

21. Isaac Joseph - Philippe Fritsch, Disciplines à domicile. L'édification de la famille, Παρίσι 1977, σ. 86.

Σελ. 71
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/72.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

νόμου, που μέσω της κοινωνικής τους παρέμβασης, γίνεται προσπάθεια να μετατραπεί σε γενικό νόμο όλης της κοινωνίας.

Η φτωχή οικογένεια εμφανίζεται κατά συνέπεια ως μια διαφορετική οντότητα που προσφέρεται σε μεταβολές, ως ένας στόχος προς τον όποιο συγκεντρώνονται όλες οι απόπειρες που αποβλέπουν στην προσάρτηση της στο κυρίαρχο σύστημα των συνηθειών, νοοτροπιών, ηθών, αξιών και κανόνων μιας νέας κοινωνίας που αναδύεται στην Αθήνα του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα.

Μέσα σε ένα κοινωνικό και πολιτικό πλαίσιο που χαρακτηρίζεται από την επιταχυνόμενη αστικοποίηση της πρωτεύουσας, τη βιομηχανική ανάπτυξη και την αναζήτηση νέων λύσεων στο εθνικό ζήτημα, η παρέμβαση των μεσαίων στρωμάτων, με στόχο τη διαχείριση της ζωής του φτωχού πληθυσμού της Αθήνας, εκδηλώνεται μέσα από τη δημιουργία φιλανθρωπικών συλλόγων και εταιρειών και την ανάληψη πρωτοβουλιών για την ίδρυση πολυάριθμων ιδρυμάτων, με στόχο την εξασφάλιση της φυσικής και ηθικής προστασίας των φτωχών.

Ανάδυση της φιλανθρωπικής δραστηριότητας στην Αθήνα στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα

Με το τέλος του Κριμαϊκού πολέμου και την εκθρόνιση του Όθωνα, το 1862, αρχίζει για το νεοελληνικό κράτος μια νέα περίοδος, που σημαδεύεται από τη μέριμνα για οικονομική ανόρθωση στο εσωτερικό της χώρας αλλά και από την παράλληλη αναζήτηση νέων προσανατολισμών για την επίλυση του εθνικού ζητήματος.

Η "Μεγάλη Ιδέα", εθνικό σύνθημα του ελληνικού κράτους καθ' όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα, "αποβαλούσα τον επί Όθωνος επιθετικόν χαρακτήρα της, είναι σήμερον όλως αμυντική", έγραφε η Κλειώ της Τεργέστης το 1863.22

Πράγματι, στα χρόνια που ακολουθούν τον Κριμαϊκό πόλεμο, το ανεξάρτητο ελληνικό κράτος, που έως τότε απέβλεπε στην πραγματοποίηση

22. Αναφέρεται στο Κ.Θ.Δημαράς, Ελληνικός Ρωμαντισμός, Αθήνα 1985, σ. 399.

Σελ. 72
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/73.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

της "εθνικής ενότητας" του ελληνισμού μέσω της αποσύνθεσης της οθωμανικής αυτοκρατορίας, μεταβάλλει την προηγούμενη πολιτική του και προσανατολίζεται πλέον προς την αναζήτηση σχέσεων συνεργασίας ανάμεσα στον ελληνικό και οθωμανικό πληθυσμο.23

Αύτη η νέα ειρηνική πολιτική, γνωστή ως "ελληνοθωμανισμός",24 προέκρινε την αξιοποίηση της προοπτικής κάθε μεταρρύθμισης, που θα μπορούσε να συμβάλει, στη δημιουργία καλύτερων συνθηκών ύπαρξης για τους Έλληνες της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Παράλληλα, τονίζοντας τη σημασία της οικονομικής και πολιτισμικής ανασυγκρότησης του ίδιου του ελληνικού κράτους, έθετε ως στόχο τη μετατροπή του σε πρότυπο Βασίλειο στην Ανατολή.25

Φαίνεται,, ωστόσο, ότι για τη νομιμοποίηση αυτής της αντίληψης, σύμφωνα με την οποία το ελληνικό έθνος όφειλε να αναγορευθεί σε "απόστολο" πολιτισμού στην Ανατολή, δεν αρκούσε πλέον η επίκληση του ένδοξου και ακτινοβόλου αρχαίου ελληνικού παρελθόντος. Η "ιδιαίτερη αποστολή", που το ελληνικό έθνος είχε να εκπληρώσει, δεν μπορούσε να αποτελεί, παρά την έκφραση της ιδιαιτερότητας της ταυτότητας του, ιδιαιτερότητα που έπρεπε να αναζητηθεί σε όλες τις περιόδους της ιστορίας του. Έτσι, η αναζήτηση της ελληνικής πολιτιστικής ταυτότητας θα οδηγήσει σε μια στροφή προς τη λαϊκή γλώσσα και θα ευνοήσει κάθε μελέτη γύρω από τη σύγχρονη ζωή του ελληνικού λαού, τις παραδόσεις, τα έθιμα, τη λογοτεχνία του κ.ά. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Νίκος Σβορώνος "στην ιδέα της επιστροφής στο παρελθόν αντιτίθεται στο εξής η ανακάλυψη του παρελθόντος μέσα στο παρόν".26

Μέσα σ' αυτό το κλίμα αναζωπύρωσης του εθνικού ζητήματος, ανακάλυψης και επαναξιολόγησης του ελληνικού "εθνικού χαρακτήρα"

23. Βλ. Ευάγγελος Κωφός, "Νέοι προσανατολισμοί του Ελληνισμού", Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. 13, Αθήνα 1977, σ. 316.

24. Έλλη Σκοπετέα, Το "πρότυπο Βασίλειο",.., ό.π., σ. 311.

25. Στο ίδιο, σ. 291.

26. Νίκος Σβορώνος, Επισκόπηση της νεοελληνικής ιστορίας, μτφρ. Αικατερίνη Ασδραχά, Αθήνα 1983, σ. 94.

Σελ. 73
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/74.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

οι διανοούμενο·, θα παίξουν αποφασιστικό ρόλο. Η παρουσία τους θα γίνει κυρίως αισθητή με τη δημιουργία πολυάριθμων συλλόγων, οι οποίοι θα λειτουργήσουν ως "εκτελεστικά όργανα του μεγαλεπήβολου εθνικού σχεδίου".27 "Διότι γενική επικρατεί δόξα ότι διά των συλλόγων θέλει συμπληρωθή το έργον της μεγάλης εθνικής επαναστάσεως και ό,τι κατέλιπον ατελές η σπάθη και το πυροβόλον, τούτο θέλει αποτελειώσει η νέα γενεά διά των συλλογών".28

Το ελληνικό πανεπιστήμιο, που λειτουργούσε ήδη από το 1837 στην Αθήνα, πρόσφερε ένα δυναμικό μορφωμένων ανθρώπων. Στη μεγάλη τους πλειοψηφία όντας περισσότερο "φιλελεύθεροι" από τις προηγούμενες γενιές, βρέθηκαν επικεφαλής του αντιμοναρχικού κινήματος, που, το 1862, οδήγησε στην έξωση του Όθωνα.29

Από αυτή την περίφημη "χρυσή νεολαία"30 θα προέλθουν οι ένθερμοι πρωταγωνιστές μιας πλούσιας εκπαιδευτικής, πολιτιστικής και φιλανθρωπικής δραστηριότητας, που, μετά το I860, θα εξαπλωθεί όχι μόνο στην Αθήνα αλλά και σε άλλες πόλεις του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους, καθώς επίσης και σε αλύτρωτες ελληνικές επαρχίες

Αν το σημείο εκκίνησης όλης αυτής της δραστηριότητας υπήρξε αναμφίβολα η ίδρυση στην Κωνσταντινούπολη, το 1861, του "Φιλολογικού Συλλόγου Κωνσταντινουπόλεως", αυτής της "φωτεινής εστίας",31 που εργάσθηκε για την εξάπλωση της ελληνικής παιδείας μέσω της δημιουργίας ενός εκτεταμένου σχολικού δικτύου στις ελληνικές παροικίες της οθωμανικής αυτοκρατορίας,0- το σημείο κορύφωσης

27. Κ.Θ. Δημαράς, ό.π., σ. 399.

28. Οποίος εστίν ο Φιλολογικός Σύλλογος Βύρων, Αθήνα 1875, σ. 3.

29. Βλ. Αντώνης Λιάκος, Η ιταλική ενοποίηση και η Μεγάλη Ιδέα (18591862), Αθήνα 1985, σ. 100.

30. Χρ. Αγγελομάτης, Ελληνικά ρωμαντικά χρόνια ( Άνθρωποι, ιδέες, ζωή), Αθήνα χ.χ., σ. 177.

31. Κ. θ. Δημαράς, ό.π., σ. 400.

32. Βλ. Loukia Droulia, "The cancellation of the international congress of literary societies for the furthering of Hellenic studies. Constantinople, 1886", Actes du Ile congrès international des études du sud-est européen, τ. Δ', Αθήνα 1978, σ. 520. Ε. Κωφός, ό.π., σ. 316.

Σελ. 74
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/75.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

υπήρξε το «Συνέδριο των Συλλόγων», που οργανώθηκε με πρωτοβουλία του «Φιλολογικού Συλλόγου Παρνασσός» και πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα από τις 23 Μαρτίου έως τις 9 Απριλίου 1879. Στο Συνέδριο συμμετείχαν οι αντιπρόσωποι 22 συλλόγων και εταιρειών από το ελληνικό κράτος και 41 συλλόγων από διάφορες ελληνικές παροικίες της οθωμανικής αυτοκρατορίας και της δυτικής Ευρώπης (16 από τη Θράκη, 1 από τη Βουλγαρία, 12 από τη Μακεδονία, 5 από τη Μικρά Ασία, 3 από τη δυτική Ευρώπη, 3 από τα νησιά του Αιγαίου και 1 από την Αίγυπτο).33

Το «Συνέδριο των Συλλόγων» αποτέλεσε έναν από τους τρόπους για την ειρηνική επίδειξη της συγχρονικής ενότητας του ελληνισμού,34 ενότητα που η νέα πολιτική του ελληνικού κράτους αναζητούσε να εκπληρώσει με τη διείσδυση των «φώτων» του δυτικού πολιτισμού στην «οπισθοδρομική» Ανατολή.

Αν όμως το όνειρο της εθνικής ενότητας ανάμεσα σε Έλληνες του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους και Έλληνες της οθωμανικής αυτοκρατορίας παρουσιαζόταν ως μία αναγκαιότητα, η αναγκαιότητα αύτη αποκτούσε ακόμη πιο επιτακτικό χαρακτήρα στο εσωτερικό του ίδιου του ελληνικού κράτους, στο μέτρο που αυτό αποτελούσε τον κυρίαρχο πόλο έκφρασης και οργάνωσης της «Μεγάλης Ιδέας». Άρα, η μη επίτευξη της ενότητας στο εσωτερικό του ελληνικού κράτους κινδύνευε να αποτελέσει σοβαρό εμπόδιο για την εκπλήρωση των εθνικών του στόχων.

Έτσι, στην Αθήνα, πλάι στους συλλόγους με εκπαιδευτική ή πολιτιστική δραστηριότητα, όπως ο «Σύλλογος προς Διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων» η ο «Φιλολογικός Σύλλογος Βύρων», θα εμφανισθούν και άλλοι με καθαρά φιλανθρωπικό χαρακτήρα, που θα επωμισθούν το έργο του εκπολιτισμού των «βαρβάρων» του εσωτερικού.

33. Φιλολογικός Σύλλογος Παρνασσός, Έκθεσις περί των έργων του συλλόγου (1875-1888), Αθήνα 1888, σ. 7.

34. Κ.Θ .Δημαράς (επιμ.- εισαγωγή), Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος, Προλεγόμενα, Αθήνα 1970, σ. 25.

Σελ. 75
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/76.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Η φτώχεια, η εξαθλίωση, η ζητιανιά, η αρρώστια, η παιδική θνησιμότητα, η εγκατάλειψη και η περιπλάνηση των παιδιών, οι ανθυγιεινές συνθήκες διαβίωσης, η "άγνοια", οι "προκαταλήψεις", η "ανηθικότητα", αποτελούν ορισμένα από τα πολλαπλά πρόσωπα που συνθέτουν το ζήτημα των φτωχών στην Αθήνα. Τη διαχείριση αυτού του ζητήματος θα αναλάβουν οι φιλανθρωπικοί σύλλογοι και εταιρείες που δημιουργούνται στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα. Σε καμία περίπτωση ωστόσο, δεν θα έπρεπε να αναζητάμε να βρούμε στην Ελλάδα μια ιστορία της κοινωνικής πρόνοιας παρόμοια με εκείνη των ευρωπαϊκών χωρών, όπως για παράδειγμα της Γαλλίας. Γιατί η Γαλλία του 19ου αιώνα δεν είχε να επιλύσει το πρόβλημα της αρχικής εγκαθίδρυσης ενός συστήματος πρόνοιας. Ένα τέτοιο σύστημα λειτουργούσε ήδη πολύ πριν από τη Γαλλική Επανάσταση και αποτελούσε μια κοινωνική πραγματικότητα βαθιά ριζωμένη στη χώρα αύτη. Αυτό που κυρίως πρόβαλε ως ανάγκη τον περασμένο αιώνα, ήταν η περισσότερο ορθολογική και αποτελεσματική αναδιοργάνωση του ήδη υπάρχοντος γαλλικού συστήματος πρόνοιας. Όπως πολύ εύστοχα υπογραμμίζουν ο Isaac Joseph και ο Philippe Fritsch "στα τελευταία χρόνια του Παλιού Καθεστώτος αναπτύσσεται μια καταγγελία του ιδρυματικού και σωφρονιστικού χώρου εγκλεισμού, στο όνομα μιας πολιτικής πρόνοιας που στηριζόταν ταυτόχρονα πάνω στις τεχνικές επιτήρησης μέσω του βλέμματος και στις τεχνικές ανόρθωσης μέσω της εργασίας".35

Ακόμη, δεν θα έπρεπε να αναζητάμε να δούμε στην Ελλάδα το χώρο της κοινωνικής πρόνοιας να μετατρέπεται σε αντικείμενο διένεξης, όπου τα διάφορα ρεύματα συναντιούνται, διεξάγουν έναν αγώνα επιρροής και το καθένα από την πλευρά του προσπαθεί να κερδίσει μεγαλύτερο έδαφος. Αν στη Γάλλια το πεδίο της πρόνοιας διαμοιράστηκε ανάμεσα στη "νόμιμη πρόνοια", την παρέμβαση δηλαδή των δημοσιών αρχών, τον κοινωνικό καθολικισμό, την "αλληλεγγύη"

35. Isaac Joseph - Philippe Fritsch, Disciplines à domicile. L'édification de la famille, Παρίσι 1977, σ. 83.

Σελ. 76
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/77.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

των ριζοσπαστών36 και τις εργατικές πρωτοβουλίες,37 τίποτε παρόμοιο δεν συνέβη στην Ελλάδα.

Στην ελληνική περίπτωση δύο φαίνεται να είναι οι βασικοί λόγοι, που επέτρεψαν την ανάπτυξη της φιλανθρωπικής δραστηριότητας το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα.

Καταρχήν, η σχεδόν ολοκληρωτική απουσία μιας συγκροτημένης κοινωνικής πολιτικής για την περίθαλψη του φτωχού πληθυσμού από μέρους του ελληνικού κράτους.

Όπως ήδη έχουμε δει, στη διάρκεια των πρώτων μετεπαναστατικών δεκαετιών, οι δημόσιες αρχές επιχείρησαν να περιορίσουν το φαινόμενο της επαιτείας χρησιμοποιώντας κατασταλτικές μεθόδους, ενώ η διανομή ισχνών χρηματικών βοηθημάτων κατά διαστήματα στους ενδεείς αγωνιστές και τις οικογένειες τους, σε καμία περίπτωση δεν μπορούσε να αποτελέσει μια πραγματική πολιτική πρόνοιας.

Δεν θα πρέπει ωστόσο να παραλείψουμε να αναφέρουμε ορισμένες απόπειρες που έγιναν από πλευράς δημοσίων αρχών στον τομέα της ιατρικής περίθαλψης των φτωχών της Αθήνας.

Πράγματι, τα χρόνια της βασιλείας του Όθωνα κληροδότησαν στο ελληνικό κράτος τη θέσπιση ενός νομοθετικού πλέγματος σχετικά με ζητήματα της δημόσιας υγείας, την οργάνωση ενός αρχικού συστήματος υγειονομικών υπηρεσιών και ακόμη την ίδρυση νοσοκομειακών ιδρυμάτων με στόχο την περίθαλψη του φτωχού πληθυσμού.38

36. Βλ. Yvonne Kniebiehler, Nous les assistantes sociales. Naissance d'une profession. Trente ans de souvenirs d'Assistantes sociales françaises (1930-1960), Παρίσι 1980, σ. 18· της ίδιας, "Vocation sans voile, les métiers sociaux" στο Ariette Farge - Christiane Klapisch-Zuber (συγκεντρωμένα από τις), Madame ou Mademoiselle? Itinéraires delà solitude féminine XVIHe-XXe siècle, Παρίσι 1984, σ. 164.

37. Βλ. Sylvie Fayet-Scribe, Associations féminines et catholicisme. De la charité à l'action sociale (XIXe-XXe siècle), Παρίσι 1990, σ. 14,

38. Βλ. Αριστοτέλης Κούζης. Αι μετά την ίδρυσιν του βασιλείου της Ελλάδος

Σελ. 77
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/78.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Μετά το 1837 άρχισε να λειτουργεί στην Αθήνα το Μαιευτικό Νοσοκομείο για τις «ενδεείς» γυναίκες, το οποίο λειτουργούσε παράλληλα και ως χώρος πρακτικής εκπαίδευσης για τις μαίες.39 Το 1842, ιδρύεται το Δημοτικό Νοσοκομείο, που τα πρώτα χρόνια της λειτουργίας του περιέθαλπε γύρω στους 600 με 700 ασθενείς κάθε χρόνο. Η ίδρυση του έγινε δυνατή χάρη στην υποστήριξη από μέρους του δήμου της Αθήνας και τη συνδρομή των πλουσίων Ελλήνων ομογενών της διασποράς.40 Στο Δημοτικό Νοσοκομείο, οι φοιτητές της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών παρακολουθούσαν μαθήματα κλινικής ιατρικής. Το 1857 ιδρύεται η Αστυκλινική Αθηνών, στην οποία 4000 με 5000 ενδεείς δέχονταν κάθε χρόνο τις πρώτες ιατρικές φροντίδες, ενώ συγχρόνως «το αγαθοεργόν τούτο καθίδρυμα αποβαίνει λυσιτελέστατον και εις τους σπουδαστάς της ιατρικής, καθότι παρέχει αυτοίς άφθονον υλικόν προς εξάσκησιν εις την πρακτικήν ιατρικήν».41

0 δεύτερος βασικός λόγος που ευνόησε την ανάπτυξη της φιλανθρωπικής δραστηριότητας, υπήρξε η απουσία ενός ισχυρού σοσιαλιστικού και εργατικού κινήματος οργανωμένου στη βάση της υπεράσπισης των δικών του συμφερόντων. Γεγονός που οφείλεται αναμφίβολα στην περιορισμένη βιομηχανική ανάπτυξη της χώρας τον περασμένο αιώνα και κατά συνέπεια στην περιορισμένη παρουσία και δυνατότητα κοινωνικής παρέμβασης της εργατικής τάξης.

Ωστόσο, οι πρωτοβουλίες δεν λείπουν εντελώς σ' αυτόν το χώρο: Το 1868 ιδρύεται η «Εταιρεία των τυπογράφων και βιβλιοδετών Γουτεμβέργιος», με στόχο την «περίθαλψιν των εργατών τυπογράφων

πρώται παρ ' ημίν αρχαί υγειονομικής πολιτικής και οργανώσεως της δημοσίας υγιείας, Αθήνα 1947. Ιωάννης Μαστρογιάννης, Ιστορία της Κοινωνικής Πρόνοιας της Νεωτέρας Ελλάδος (1821-1960), Αθήνα 1960.

39. «Μαιευτικόν Νοσοκομείον εις τας Αθήνας», Ο Ελληνικός Ταχυδρόμος (23 Φεβρουαρίου 1839).

40. «Πολιτειογραφικά», Αττικόν Ημερολόγιον του 1869, Αθήνα 1868, σ. 351.

41. Στο ίδιο, σ. 352.

Σελ. 78
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/79.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

και των οικογενειών αυτών" και, το 1882, ο "Εργατικός Σύνδεσμος Τυπογράφων", με στόχο την υπεράσπιση των εργατικών συμφερόντων και του δικαιώματος της απεργίας.42 Παράλληλα, ξεσπούν οι πρώτες απεργίες: το 1879 στην Ερμούπολη43 και στη συνέχεια οι απεργίες των μεταλλωρύχων του Λαυρίου το 1883, 1887, 1896 και 1906.44

Από την άλλη, παρατηρούμε μια κίνηση για τη διάδοση σοσιαλιστικών ιδεών στην Αθήνα, την Πελοπόννησο και τα Ιόνια νησιά από μικρές ομάδες διανοουμένων και εργατών. Ως δύο σημαντικές στιγμές αυτής της κίνησης, μπορούν να θεωρηθούν η έκδοση του Άρδην το 1885 από τον Πλάτωνα Δρακούλη, η ίδρυση το 1889 του "Κεντρικού Σοσιαλιστικού Συλλόγου" καθώς και η έκδοση το 1890 της εφημερίδας Σοσιαλιστής από τον Σταύρο Καλλέργη.45

Ωστόσο, ο αποσπασματικός και μη συστηματικός χαρακτήρας των σοσιαλιστικών ιδεών, το γεγονός ότι αυτές εμφανίστηκαν ως "μία έκθεση η ανασύνθεση των αντιλήψεων του γαλλικού κυρίως σοσιαλισμού (Saint-Simon, Leroux, Fourier, Proudhon, Blanqui)",46 περιόρισε την εξάπλωση τους και δεν επέτρεψε τη συγκρότηση μιας "αρθρωμένης κριτικής στο κοινωνικό και πολιτικό γίγνεσθαι της χώρας"47 των τελευταίων δεκαετιών του 19ου αιώνα.

Κατά συνέπεια, το κενό που δημιουργεί η απουσία κρατικής αλλά και εργατικής παρέμβασης στο χώρο της κοινωνικής πρόνοιας, έρχεται

42. Βλ. Παναγιώτης Νούτσος, Η σοσιαλιστική σκέψη στην Ελλάδα από το 1875 ως το 1974, τ. Α' Οι σοσιαλιστές διανοούμενοι και η πολιτική λειτουργία της πρώιμης κοινωνικής κριτικής (1875-1907), Αθήνα 1990, σ. 59.

43. Βλ. στο ίδιο, σ. 44. Χριστίνα Αγριαντώνη, Οι απαρχές της εκβιομηχάνισης,.., ό.π., σ. 192.

44. Βλ. Π. Νούτσος, ό.π., σ. 45.

45. Στο ίδιο, σ. 60, 65· βλ. και Μιχάλης Δημητρίου, Το ελληνικό σοσιαλιστικό κίνημα, τ. Α' Από τους ουτοπιστές στους μαρξιστές, Αθήνα 1985, σ. 118, 125.

46. Π. Νούτσος, ό.π., σ. 45.

47. Στο ίδιο, σ. 46.

Σελ. 79
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/80.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

να το καλύψει, η ιδιωτική φιλανθρωπική δραστηριότητα, που εκδηλώνεται στην Αθήνα το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα και οργανώνεται μέσω συλλόγων και εταιρειών. Οι πιο σημαντικοί από αυτούς τους φορείς, εκείνο·, που διακρίθηκαν για την έκταση και τη διάρκεια της δραστηριότητας τους, και ακόμη τα νέα ιδρύματα που αρχίζουν να λειτουργούν την περίοδο αύτη, με στόχο την υποδοχή, τη διατροφή, την περίθαλψη, την ανατροφή και εκπαίδευση συγκεκριμένων ομάδων του φτωχού πληθυσμού της Αθήνας, ήταν οι εξής:

Το Οφθαλμιατρείο (1854), το Αμαλίειο Ορφανοτροφείο κοριτσιών που ιδρύθηκε το 1855 από τη "Φιλανθρωπική Εταιρεία Κυριών", το Ορφανοτροφείο αγοριών Γεωργίου και Αικατερίνης Χατζηκώνστα (1856), το Δημοτικό Βρεφοκομείο Αθηνών (1859), το Πτωχοκομείο που ιδρύθηκε το 1864 από την "Ελεήμονα Εταιρεία", η Σχολή των απόρων παίδων του Φιλολογικού Συλλόγου "Παρνασσός" (1872), το Εργαστήριο απόρων γυναικών που ιδρύθηκε το 1872 από το "Σύλλογο κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως", η "Φιλόπτωχος Εταιρία Κυριών" (1874), ο Ευαγγελισμός (1884), το Δρομοκαΐτειο (1887), το Άσυλο Ανιάτων που ιδρύθηκε το 1893, το Κυριάκο Σχολείο των απόρων γυναικών και κοριτσιών του λαού που ιδρύθηκε το 1889 από την Καλλιρρόη Παρρέν, το Άσυλο των εργατριών και υπηρετριών της Αγίας Αικατερίνης (1892), η Οικοκυρική και Επαγγελματική Σχολή που ιδρύθηκε το 1897 από την " Ένωση Ελληνίδων".

Παράλληλα αναπτύσσεται και μια άλλη ιδιαίτερη μορφή φιλανθρωπικής δραστηριότητας από την "εν Χριστώ Αδελφότητα των Κυριών" (1891), την "Επιτροπή των Κυριών η Ευποιΐα" (1899), την "Εταιρεία των Φυλακών" καθώς και την "Επιτροπή των Φυλακών" που συγκροτήθηκε στα πλαίσια του νομικού τμήματος του Φιλολογικού Συλλόγου "Παρνασσός". Η παραπάνω δραστηριότητα αποβλέπει στην προσφορά κάθε είδους υλικής ή ηθικής υποστήριξης στους άνδρες, γυναίκες, εφήβους και παιδιά που κρατούνται στις φυλακές του κράτους.

Αλλά η σύσταση φιλανθρωπικών συλλόγων και ιδρυμάτων δεν αποτελεί μια αποκλειστικά αθηναϊκή πραγματικότητα. Σε πολλές άλλες πόλεις του ελληνικού κράτους, κατά την ίδια περίοδο, αναπτύσσεται

Σελ. 80
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/81.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

πτύσσεται μια παρόμοια δραστηριότητα, η οποία οδηγεί στη δημιουργία αντίστοιχων ιδρυμάτων.

Έτσι, στην Ερμούπολη, το 1854, έχουμε την ίδρυση του Ορφανοτροφείου κοριτσιών από τις "αδελφές του St. Vincent de Paul", το 1855, του Δημοτικού Ορφανοτροφείου των αγοριών (Ισιδώρειο) και το 1874, του Ορφανοτροφείου κοριτσιών των αδελφών Μπαμπαγιώτου. Στον Πειραιά, σημειώνουμε την ίδρυση του Γηροκομείου το 1874 και την ίδια χρονιά του Παιδαγωγείου ορφανών και απόρων παίδων (Ζάννειο Ορφανοτροφείο).48 Ακόμη, στον Πειραιά, σ' αυτές τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα, έχουμε την ίδρυση πολυάριθμων σχολών για την επαγγελματική εκπαίδευση της εργατικής τάξης49 και στην Πάτρα, το 1873, την ίδρυση του Δημοτικού Βρεφοκομείου.

Μέσα από τις πολυάριθμες αυτές πρωτοβουλίες, η φιλανθρωπική δραστηριότητα επιχειρεί να κάλυψε, ολόκληρο σχεδόν το φάσμα της κοινωνικής πρόνοιας και να αναλάβει τη διευθέτηση των συνθηκών ύπαρξης των απόκληρων. Έχοντας ως βασικό στόχο την ηθικοποίηση των φτωχών, θα επιδοθεί στο έργο της μετάδοσης των κυρίαρχων κοινωνικών αξιών και συμπεριφορών, προκειμένου να εμποδίσει την εξαθλίωση να μετατραπεί σε απειλή για την κοινωνική τάξη πραγμάτων και να επιτύχει με αυτό τον τρόπο την κοινωνική ισορροπία και ειρήνη.

Η φιλανθρωπική δραστηριότητα εμφανίζεται έτσι, μέσα στην επιχείρηση ενσωμάτωσης και κοινωνικού ελέγχου του φτωχού πληθυσμού, ως ένας προνομιακός και απαραίτητος συνεργάτης των δημοσίων αρχών, οι οποίες όχι μόνο δεν θα αντιταχτούν στην ανάπτυξη

48. Σχετικά με την ίδρυση του Ζάννειου Ορφανοτροφείου βλ. Βάσω Θεοδώρου, "Φιλανθρωπία και πόλη: Ορφανοί και άστεγοι παίδες στον Πειραιά γύρω στο 1875", Μνήμων 14 (1992), σ. 71-90.

49. Για μια αναλυτική παρουσίαση των σχολών αυτών βλ. Λυδία Σαπουνάκη-Δρακάκη, "Η εκπαίδευση της εργατικής τάξης στον Πειραιά τον 19ο αιώνα", Τα Ιστορικά 6 (1986), σ. 387-415.

Σελ. 81
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/82.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

αυτής της δραστηριότητας, αλλά βρισκόμενες οι ίδιες σε αδυναμία να δημιουργήσουν θεσμούς πρόνοιας, θα της προσφέρουν κάθε δυνατή βοήθεια προκειμένου να διευκολυνθεί η εξάπλωση της.

Αλλά η φιλανθρωπική δραστηριότητα δεν θα μπορούσε να γνωρίσει το εύρος που γνώρισε δίχως την οικονομική συνεισφορά των αστών ομογενών της διασποράς. Αυτοί αποτέλεσαν τη σημαντικότερη πηγή χρηματοδότησης των φιλανθρωπικών ιδρυμάτων στην Αθήνα. Χάρη στις δωρεές και τα κληροδοτήματα τους έγινε δυνατή η ίδρυση και η λειτουργία των περισσοτέρων από αυτά τα ιδρύματα.

Οι αδελφοί Ζωσιμάδες, ο Ζώης Καπλάνης, ο Ιωάννης Βαρβάκης, οι Ριζάρηδες, ο Ιωάννης Δόμπολης, οι Σίνες, οι Ζάππες, ο Μιχαήλ Τοσίτσας, ο Νικόλαος Στουρνάρης, ο Γεώργιος Χατζηκώνστας, ο Δημήτριος Βερναρδάκης, ο Απόστολος Αρσάκης, ο Ζωρζης Δρομοκαΐτης, ο Γεώργιος Ζαρίφης, ο Ανδρέας Συγγρός, ο Γεώργιος Αβέρωφ και άλλοι ακόμη50 αποτελούν τις σημαντικότερες φυσιογνωμίες της ιστορίας του ευεργετισμού του 19ου αιώνα.51 Τα ονόματα τους συνθέτουν το πάνθεον των "μεγάλων εθνικών ευεργετών".

Σε κάθε περίπτωση πάντως, αν οι ευεργέτες συμβάλλουν αποφασιστικά στη χρηματοδότηση των φιλανθρωπικών ιδρυμάτων, όλο το έργο της οργάνωσης της φιλανθρωπικής δραστηριότητας ανήκει σε μια κατηγόρια πολιτών που προέρχονται από τα αστικά στρώματα της Αθήνας. Τα πρόσωπα που οργάνωσαν, εμψύχωσαν και διαχειρίστηκαν όλη τη φιλανθρωπική δραστηριότητα, αποτελούσαν τμήμα μιας κατηγόριας μορφωμένων ανθρώπων, οι οποίοι είτε κυριαρχούσαν ηδη στο κοινωνικό και πολιτιστικό στερέωμα της εποχής, είτε επρόκειτο ν" κυριαρχήσουν σ' αυτό τα επόμενα χρόνια.

Γιατροί, δικηγόροι, δικαστές, παιδαγωγοί, καθηγητές, δάσκαλοι και δασκάλες, ποιητές και πεζογράφοι θα γίνουν οι πρωταγωνιστές

50. Παντελής Κοντογιάννης, Εθνικοί ευεργέται, Αθήνα 1908, σ. 15.

51. Για την πρακτική του ευεργετισμού από μέρους των Ελλήνων της διασποράς βλ. Βάσω Θεοδώρου, "Ευεργετισμός και όψεις της κοινωνικής ενσωμάτωσης στις παροικίες (1870-1920)", Τα Ιστορικά 7 (1987), σ. 119-154.

Σελ. 82
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 63
    29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

    ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ 

    ΦΤΩΧΕΙΑ ΚΑΙ ΦΙΛΑΝΘΡΩΠΙΑ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ ΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΙΣΟ ΤΟΥ 19ου ΑΙΩΝΑ